Parnasizm: duyguyu geri çeken, biçimi yontan şiir
MEB 11. sınıf · Giriş · Okuma 6 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaRomantizm akımının özellikleri nelerdir, temsilcileri kimlerdir?Bağlantılı konudan (Batı edebiyatı akımları I). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Romantizm, XIX. yüzyılın başında klasisizmin akla ve kurallara dayanan anlayışına tepki olarak doğan, duyguyu, hayali, bireyin iç dünyasını ve doğayı öne çıkaran akımdır. Üç birlik kuralını ve türlerin ayrılığını reddetti, konularını Orta Çağ'dan, millî tarihten ve egzotik yerlerden aldı. Fransa'daki bildirisi Victor Hugo'nun Cromwell önsözüdür (1827). Başlıca temsilcileri Victor Hugo (Sefiller), Lamartine, Chateaubriand, Alfred de Musset ve Walter Scott'tur; öncüleri arasında Rousseau ve Goethe'nin Genç Werther'in Acıları anılır. Türk edebiyatında Tanzimat'ın birinci kuşağı romantizmden etkilendi; Namık Kemal'in İntibah'ı romantik roman örneğidir.
✎Konu anlatımı
Parnasizm nedir, özellikleri ve temsilcileri kimlerdir, Türk edebiyatına nasıl yansıdı?
Kısa cevap: Parnasizm, XIX. yüzyılın ikinci yarısında Fransa'da romantizmin taşkın duygusallığına karşı doğan, "sanat sanat içindir" ilkesini benimseyen şiir akımıdır. Şair kişisel duygusunu geri çeker, dış dünyayı nesnel bir gözle ve kusursuz bir biçimle tasvir eder. Adını 1866'da yayımlanan Le Parnasse contemporain antolojisinden alır; önderi Leconte de Lisle'dir. Türk edebiyatında Servetifünun şiirinde, özellikle Tevfik Fikret'te etkisi görülür.1866'da Paris'te yayıncı Alphonse Lemerre, kırk kadar şairin şiirlerini tek bir kitapta topladı. Kitabın adı, Yunan mitolojisinde Musaların yurdu sayılan dağa gönderme yapıyordu: Le Parnasse contemporain, yani "Çağdaş Parnas".
Önceki sayfada romantizmden realizme ve natüralizme uzanan zinciri gördük (Batı edebiyatı akımları I). Roman gözleme ve deneye yönelirken şiirde de bir dönüş yaşandı: genç şairler romantik şiirin yakınan, kendini anlatan sesinden yorulmuştu. Larousse ansiklopedisine göre bu şairler romantik esinlenmeyi reddetti; şiiri sabırla işlenen bir zanaat gibi gördüler. Antolojinin 1866, 1871 ve 1876'daki üç cildi akımın kimliği oldu ve onlara parnasyen denildi.
Parnasizmin ilkeleri
- Sanat için sanat: TDK sözlüğü parnasizmi "sanat sanat içindir" ilkesini benimseyen, genellikle şiirde görülen akım diye tanımlar. Şiirin bir öğüt ya da toplumsal amaç taşıması gerekmez; değeri güzelliğindedir.
- Nesnellik ve kişisizlik: Şair "ben"ini şiirden uzak tutar. Duygu ortadan kalkmaz, ama doğrudan söylenmez; şiirin konusu dış dünyadır.
- Biçim kusursuzluğu: Dize bir heykeltıraşın mermeri gibi yontulur. Ölçü, kafiye ve sözcük seçimi titizlikle işlenir; tasvir resim gibi açık ve keskindir.
- Antik ve uzak konular: Eski Yunan, Doğu ve uzak coğrafyalar, bu soğukkanlı tasvire uygun malzeme sağlar.
Temsilciler ve eserler
Larousse'a göre akımın tanınmış ustası Leconte de Lisle'dir; Antik Yunan'a duyduğu hayranlık şiirlerinin malzemesidir. Théophile Gautier romantizmden gelir, ama "sanat için sanat" anlayışının kuramını yaptı. José-Maria de Heredia'nın soneleri akımın son büyük eseri sayılır. François Coppée ve Théodore de Banville de bu çevrenin adlarıdır. Sınav için önderi (Leconte de Lisle) ve Türk şiirindeki yansımasını bilmen yeter.
Ek bilgi: parnasyenlerin Fransızca eserleri
Bu adlar sınavda sorulmaz; akımın kitaplarını merak edenler için: Leconte de Lisle, Poèmes antiques (1852) ve Poèmes barbares (1862); Théophile Gautier, Émaux et camées (1852; son şiiri Parnas'ın bildirisi gibi okunur); José-Maria de Heredia, Les Trophées (1893, soneler).
Türk edebiyatına yansıması
Parnasizm Türk şiirine Servetifünun (1896–1901) şairleriyle girdi; topluluğun sanat için sanat anlayışını Servetifünun ve Fecriati sayfasında ayrıntılı göreceğiz. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre Tevfik Fikret bu yıllarda en çok parnasyen şair François Coppée'den etkilendi; duyarlılığı romantik kalsa da parnasyenler gibi biçim kusursuzluğuna büyük önem verdi. Cenap Şahabettin tıp eğitimi için bulunduğu Paris'te parnasyen ve sembolist şairleri okudu; parnasyen şair Charles Brevet'yi izleyerek şiiri sözcüklerle çizilmiş bir tablo gibi gördü. TEİS de genç Ahmet Haşim'in önce "parnasyen Servetifünuncular"ın etkisinde kaldığını yazar.
Cumhuriyet'e uzanan bir iz de var: TDV'ye göre Yahya Kemal Paris'te geçirdiği dokuz yıl kadar süre içinde parnasyen ve sembolist şairleri tanıdı. Onun kusursuz biçim arayışını Millî Edebiyat şiiri sayfasında ele alıyoruz.
Nasıl sorulurÖSYM 2023'te parnasizmi sembolizmle aynı paragrafta, iki boşluklu bir soruda sordu: biri dış dünyanın güzelliğini nesnel olarak anlatan akımdı, öteki görünenin ardındaki anlamı sezdiren. Parçalı şıklarda realizm, natüralizm, romantizm ve sürrealizm de dolaşıyordu.
TuzakTuzak 1: parnasizm ile realizm nesnellikte buluşur, ama realizm romanın, parnasizm şiirin akımıdır. Tuzak 2: Antik konular ve kurallı biçim klasisizmi de çağrıştırır; klasisizm akıl ve ahlak dersi peşindedir, parnasizm ise sanatı hiçbir amaca bağlamaz.
↕Kronolojiye diz ilk ortak eser ve bildiriler
- Marinetti'nin fütürizm bildirisi
- Le Parnasse contemporain antolojisi
- Breton'un sürrealizm bildirisi
- Moréas'ın sembolizm bildirisi
?Soru çöz
XIX. yüzyılın ikinci yarısında Fransa'da ortaya çıkan bu akımın şairleri, romantik şiirin yakınan sesini bırakıp kişisel duygularını şiirden uzak tutmaya çalıştı. Dizelerini bir heykeltıraş sabrıyla işlediler; Eski Yunan'dan ve uzak ülkelerden seçtikleri konuları nesnel bir gözle, kusursuz bir biçimde tasvir ettiler. Akım, adını ortak bir şiir antolojisinden aldı.
Bu parçada sözü edilen edebî akım aşağıdakilerden hangisidir?