Batı edebiyatı akımları II: parnasizm, sembolizm, empresyonizm, ekspresyonizm, fütürizm, sürrealizm, varoluşçuluk

Parnas antolojisinden Breton'un bildirisine, Sartre'dan postmodern romana: her akımın neye baktığı, neyi reddettiği, önde gelen temsilcileri ve Servetifünun'dan İkinci Yeni'ye Türk edebiyatındaki izleri; her akımı ÖSYM'nin ipucuyla.

8 durakAYT
18 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 18tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
AKIM · PARNASİZM

Parnasizm: duyguyu geri çeken, biçimi yontan şiir

MEB 11. sınıf · Giriş · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaRomantizm akımının özellikleri nelerdir, temsilcileri kimlerdir?Bağlantılı konudan (Batı edebiyatı akımları I). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Romantizm, XIX. yüzyılın başında klasisizmin akla ve kurallara dayanan anlayışına tepki olarak doğan, duyguyu, hayali, bireyin iç dünyasını ve doğayı öne çıkaran akımdır. Üç birlik kuralını ve türlerin ayrılığını reddetti, konularını Orta Çağ'dan, millî tarihten ve egzotik yerlerden aldı. Fransa'daki bildirisi Victor Hugo'nun Cromwell önsözüdür (1827). Başlıca temsilcileri Victor Hugo (Sefiller), Lamartine, Chateaubriand, Alfred de Musset ve Walter Scott'tur; öncüleri arasında Rousseau ve Goethe'nin Genç Werther'in Acıları anılır. Türk edebiyatında Tanzimat'ın birinci kuşağı romantizmden etkilendi; Namık Kemal'in İntibah'ı romantik roman örneğidir.

Romantizm

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Parnasizm nedir, özellikleri ve temsilcileri kimlerdir, Türk edebiyatına nasıl yansıdı?

Kısa cevap: Parnasizm, XIX. yüzyılın ikinci yarısında Fransa'da romantizmin taşkın duygusallığına karşı doğan, "sanat sanat içindir" ilkesini benimseyen şiir akımıdır. Şair kişisel duygusunu geri çeker, dış dünyayı nesnel bir gözle ve kusursuz bir biçimle tasvir eder. Adını 1866'da yayımlanan Le Parnasse contemporain antolojisinden alır; önderi Leconte de Lisle'dir. Türk edebiyatında Servetifünun şiirinde, özellikle Tevfik Fikret'te etkisi görülür.

1866'da Paris'te yayıncı Alphonse Lemerre, kırk kadar şairin şiirlerini tek bir kitapta topladı. Kitabın adı, Yunan mitolojisinde Musaların yurdu sayılan dağa gönderme yapıyordu: Le Parnasse contemporain, yani "Çağdaş Parnas".

Önceki sayfada romantizmden realizme ve natüralizme uzanan zinciri gördük (Batı edebiyatı akımları I). Roman gözleme ve deneye yönelirken şiirde de bir dönüş yaşandı: genç şairler romantik şiirin yakınan, kendini anlatan sesinden yorulmuştu. Larousse ansiklopedisine göre bu şairler romantik esinlenmeyi reddetti; şiiri sabırla işlenen bir zanaat gibi gördüler. Antolojinin 1866, 1871 ve 1876'daki üç cildi akımın kimliği oldu ve onlara parnasyen denildi.

Parnasizmin ilkeleri

  • Sanat için sanat: TDK sözlüğü parnasizmi "sanat sanat içindir" ilkesini benimseyen, genellikle şiirde görülen akım diye tanımlar. Şiirin bir öğüt ya da toplumsal amaç taşıması gerekmez; değeri güzelliğindedir.
  • Nesnellik ve kişisizlik: Şair "ben"ini şiirden uzak tutar. Duygu ortadan kalkmaz, ama doğrudan söylenmez; şiirin konusu dış dünyadır.
  • Biçim kusursuzluğu: Dize bir heykeltıraşın mermeri gibi yontulur. Ölçü, kafiye ve sözcük seçimi titizlikle işlenir; tasvir resim gibi açık ve keskindir.
  • Antik ve uzak konular: Eski Yunan, Doğu ve uzak coğrafyalar, bu soğukkanlı tasvire uygun malzeme sağlar.

Temsilciler ve eserler

Larousse'a göre akımın tanınmış ustası Leconte de Lisle'dir; Antik Yunan'a duyduğu hayranlık şiirlerinin malzemesidir. Théophile Gautier romantizmden gelir, ama "sanat için sanat" anlayışının kuramını yaptı. José-Maria de Heredia'nın soneleri akımın son büyük eseri sayılır. François Coppée ve Théodore de Banville de bu çevrenin adlarıdır. Sınav için önderi (Leconte de Lisle) ve Türk şiirindeki yansımasını bilmen yeter.

Ek bilgi: parnasyenlerin Fransızca eserleri

Bu adlar sınavda sorulmaz; akımın kitaplarını merak edenler için: Leconte de Lisle, Poèmes antiques (1852) ve Poèmes barbares (1862); Théophile Gautier, Émaux et camées (1852; son şiiri Parnas'ın bildirisi gibi okunur); José-Maria de Heredia, Les Trophées (1893, soneler).

Realizmden sonra akımlar sıklaşır: 1866'dan 1924'e yalnız altmış yıl içinde altı akım doğar. Yıllar akımın ilk ortak kitabını, sergisini ya da bildirisini gösterir.Görsel: Sınav Defteri

Türk edebiyatına yansıması

Parnasizm Türk şiirine Servetifünun (1896–1901) şairleriyle girdi; topluluğun sanat için sanat anlayışını Servetifünun ve Fecriati sayfasında ayrıntılı göreceğiz. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre Tevfik Fikret bu yıllarda en çok parnasyen şair François Coppée'den etkilendi; duyarlılığı romantik kalsa da parnasyenler gibi biçim kusursuzluğuna büyük önem verdi. Cenap Şahabettin tıp eğitimi için bulunduğu Paris'te parnasyen ve sembolist şairleri okudu; parnasyen şair Charles Brevet'yi izleyerek şiiri sözcüklerle çizilmiş bir tablo gibi gördü. TEİS de genç Ahmet Haşim'in önce "parnasyen Servetifünuncular"ın etkisinde kaldığını yazar.

Cumhuriyet'e uzanan bir iz de var: TDV'ye göre Yahya Kemal Paris'te geçirdiği dokuz yıl kadar süre içinde parnasyen ve sembolist şairleri tanıdı. Onun kusursuz biçim arayışını Millî Edebiyat şiiri sayfasında ele alıyoruz.

Akılda kalsın: Parnasyen şair bir heykeltıraştır: mermerine kendi yüzünü değil, Antik bir tanrıçanın yüzünü yontar. Nesnel + kusursuz biçim + sanat için sanat üçlüsünü gördüğün paragrafta önce parnasizmi düşün.
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM 2023'te parnasizmi sembolizmle aynı paragrafta, iki boşluklu bir soruda sordu: biri dış dünyanın güzelliğini nesnel olarak anlatan akımdı, öteki görünenin ardındaki anlamı sezdiren. Parçalı şıklarda realizm, natüralizm, romantizm ve sürrealizm de dolaşıyordu.

TuzakTuzak 1: parnasizm ile realizm nesnellikte buluşur, ama realizm romanın, parnasizm şiirin akımıdır. Tuzak 2: Antik konular ve kurallı biçim klasisizmi de çağrıştırır; klasisizm akıl ve ahlak dersi peşindedir, parnasizm ise sanatı hiçbir amaca bağlamaz.

↕Kronolojiye diz ilk ortak eser ve bildiriler

  1. Marinetti'nin fütürizm bildirisi
  2. Le Parnasse contemporain antolojisi
  3. Breton'un sürrealizm bildirisi
  4. Moréas'ın sembolizm bildirisi

?Soru çöz

XIX. yüzyılın ikinci yarısında Fransa'da ortaya çıkan bu akımın şairleri, romantik şiirin yakınan sesini bırakıp kişisel duygularını şiirden uzak tutmaya çalıştı. Dizelerini bir heykeltıraş sabrıyla işlediler; Eski Yunan'dan ve uzak ülkelerden seçtikleri konuları nesnel bir gözle, kusursuz bir biçimde tasvir ettiler. Akım, adını ortak bir şiir antolojisinden aldı.
Bu parçada sözü edilen edebî akım aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Romantizme tepki, kişisizlik, kusursuz biçim, Antik ve uzak konular ve adını bir antolojiden (Le Parnasse contemporain, 1866) alması parnasizmi gösterir. C klasisizm de Eskileri örnek alır ama XVII. yüzyılın akımıdır, parçadaki XIX. yüzyıla uymaz; B sembolizm parçadaki nesnel tasvirin tersine sezdirmeyi esas alır; D empresyonizm nesnenin kendisini değil, bıraktığı anlık izlenimi verir.
AKIM · SEMBOLİZM

Sembolizm: görünenin ardındakini sezdiren şiir

MEB 11. sınıf · Giriş · Okuma 6 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaŞiirde imge ve sembol nedir, aralarındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Şiirde tür ve tema). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İmge, şairin sözcüklere yeni anlamlar yükleyerek okurun zihninde canlandırdığı özgün görüntüdür; MEB'e göre edebî sanatlar bu zeminde oluşur. Sembol ise soyut bir kavramın yerini tutan somut bir nesne ya da işarettir: zincir esareti, bahar gençliği ve umudu karşılar.

İmge ve sembol

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Sembolizm nedir, parnasizmden farkı nedir ve Türk edebiyatında temsilcileri kimlerdir?

Kısa cevap: Sembolizm, 1886'da Jean Moréas'ın bildirisiyle adını alan, şiirde açık anlatım yerine sezdirmeyi, müziği ve simgeyi esas alan akımdır. Öncüsü Baudelaire (Les Fleurs du mal, 1857), başlıca temsilcileri Mallarmé, Verlaine ve Rimbaud'dur. Parnasizm görünen dünyayı nesnel olarak tasvir eder; sembolizm görünenin ardındaki anlamı sezdirir. Türk edebiyatında Cenap Şahabettin, Ahmet Haşim ve Ahmet Hamdi Tanpınar sembolizmden etkilendi.

18 Eylül 1886'da Le Figaro gazetesinin edebiyat ekinde Jean Moréas imzalı bir yazı çıktı. Larousse'a göre yazı kuramsal bakımdan pek derli toplu değildi, ama bir sözcüğü kalıcı kıldı: sembolizm.

Akımın kökü bildiriden otuz yıl geriye uzanır. Larousse'a göre Baudelaire'in 1857'de yayımlanan Les Fleurs du mal (Kötülük Çiçekleri) adlı kitabı şiiri sembolizmin yoluna soktu. Sonraki kuşakta Stéphane Mallarmé, Paris'teki evinde salı akşamları genç şairleri toplayan bir ustaya dönüştü; Paul Verlaine ve Arthur Rimbaud (Illuminations, 1886) akımın öteki büyük adları oldu. Akım Belçika'da da güçlüydü: Maurice Maeterlinck, Émile Verhaeren ve Georges Rodenbach bu kolun temsilcileridir.

Sembolizmin ilkeleri

TDK sözlüğü sembolizmi, eserin değerini gerçeğin olduğu gibi aktarılmasında görmeyen, sözcüklerin müzik ve simge değeriyle en anlatılmaz duygu inceliklerinin bile sezdirilebileceğini savunan akım diye tanımlar. Larousse'un saydığı ilkeler bu tanımı tamamlar:

  • Sezdirme (telkin): Şiir söylemez, sezdirir. Anlam açıkça verilmez; okur imgelerin arkasındaki duyguyu kendisi bulur. Bu yüzden şiir çok anlamlı ve kapalıdır.
  • Müzik: Şiir musikiye yaklaşmalıdır. Sözcüğün sesi, anlamı kadar önemlidir.
  • Simge ve duyular arası karşılıklar: Bir renk bir sesi, bir koku bir anıyı çağırabilir; görünen dünya içteki bir hâlin işaretidir.
  • Serbest vers denemeleri: Ölçünün katılığı, musikinin akışına göre gevşetilir.

Sembolizmi parnasizmle yan yana koyunca ikisi bir terazinin iki kefesi gibi durur: biri dışarıya, öteki içeriye bakar. Simge kavramının kendisini Şiirde tür ve tema sayfasında, imge ve sembol konusunda işledik.

Parnasyen şair bir nesneyi kusursuz bir resim gibi çizer; sembolist şair aynı nesneyi bir ruh hâlinin işareti yapar.Görsel: Sınav Defteri

Türk edebiyatına yansıması

  • Cenap Şahabettin (Servetifünun): TDV'ye göre Paris'te en çok Verlaine'den etkilendi; Servet-i Fünûn çevresindeki dekadanlık tartışmasında "Sembolizm Nedir?" başlıklı bir yazı yayımladı. TDV, sembolistlerin musikisini şiirine pek az geçirebildiğini de not eder. ÖSYM 2025'te onu Tâmât'ı yayımlayan ve sembolizmden etkilenen şair olarak sordu. Dikkat: 1886'da çıkan bu ilk kitaptaki şiirlerde TDV'ye göre Abdülhak Hâmit ve Recaizade Ekrem etkisi baskındır; sembolizm etkisi Paris yıllarıyla gelir.
  • Ahmet Haşim (Fecriati, sonra bağımsız): TDV'ye göre Galatasaray'da öğrenciyken Fransız ve Belçikalı sembolistleri yakından inceledi; 1909'da Fecriati'ye katıldı. Göl Saatleri (1921) ve Piyâle (1926) onun şiir kitaplarıdır. Haşim'in "Şiir Hakkında Bazı Mülâhazalar"ını Şiirde tür ve tema sayfasında, Fecriati'yi Servetifünun ve Fecriati sayfasında ele alıyoruz.
  • Ahmet Hamdi Tanpınar (Cumhuriyet): MEB'in 11. sınıf kitabına göre roman, hikâye ve şiirlerinde "zaman, rüya, hayal, müzik, sonsuzluk" temalarını sembolizmin etkisiyle işledi. Romanlarını Cumhuriyet romanı (1923–1950) sayfasında göreceğiz.
Akılda kalsın: Parnasizm gösterir, sembolizm sezdirir. Türk sembolistlerini bir sıra hâlinde hatırla: Servetifünun'da Cenap, Fecriati'de Haşim, Cumhuriyet'te Tanpınar; üç dönem, aynı Fransız kaynağı.
Sınavda

Nasıl sorulurÜç kalıp var. Birincisi 2023'teki boşluk sorusu: nesnel dış güzellik parnasizme, görüntünün ardındaki gizli anlam sembolizme gider. İkincisi sanatçı tanıtımıdır: 2025'te Cenap Şahabettin, 2020'de Ahmet Haşim'in ahenk ve biçimi savunan şiir anlayışı Orhan Veli'nin anlamı ve doğal söyleyişi savunan anlayışıyla karşılaştırıldı. Üçüncüsü dönem tuzağıdır: 2019'da Cenap Şahabettin'in Fecriati'den değil Servetifünun topluluğundan olduğu soruldu.

TuzakSembolizmi yalnız Fecriati'ye bağlamak: akım iki toplulukta da görülür, kişiyi doğru topluluğa koy.

▭Boşluk doldurma

Şairin kendi duygusunu geri çekip bir vazoyu, bir heykeli ya da bir manzarayı kusursuz dizelerle olduğu gibi tasvir ettiği akım 'dir. Aynı vazoyu, içindeki solgun gülle birlikte geçip giden bir aşkın işareti yapan ve bunu açıkça söylemeyip sezdiren akım ise 'dir.

parnasizmrealizmsembolizmsürrealizm

⇄Bilgi eşleştirme Türk şairi ↔ Batı'dan aldığı

?Parçadan soru

Ağır ağır çıkacaksın bu merdivenlerden,
Eteklerinde güneş rengi bir yığın yaprak,
Ve bir zaman bakacaksın semâya ağlayarak...

Ahmet Haşim (ö. 1933), “Merdiven”, Göl Saatleri

Dizelerde merdivenin kime ait olduğu, nereye çıktığı, “sen”in neden ağladığı söylenmez; güneş rengi yapraklar ve yavaş adımlar okurda bir akşam, bir sona yaklaşma duygusu uyandırır. “Ağır ağır”, “-acaksın” gibi tekrarlar dizelere ağır bir ritim verir.
Bu özellikler dizelerin hangi akımın etkisiyle yazıldığını gösterir?

✓ D. Anlamın adlandırılmadan sezdirilmesi, nesnelerin (merdiven, sarı yaprak, gökyüzü) bir ruh hâlinin işaretine dönüşmesi ve ses tekrarlarıyla kurulan musiki sembolizmin üç işaretidir; Haşim de Türk şiirinde bu akımın başlıca temsilcisidir. Parnasyen şair merdiveni nesnel ve ayrıntılı bir tablo gibi tasvir ederdi; romantik şair duygusunu kendi “ben”inden açıkça haykırırdı, burada ağlamanın nedeni bile söylenmez; fütürizmin makine, hız ve kırık dizesi ise hiç yoktur.
AKIM · EMPRESYONİZM VE EKSPRESYONİZM

Empresyonizm ve ekspresyonizm: izlenim mi, dışavurum mu?

MEB 11. sınıf · Giriş · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaRealizm akımının özellikleri nelerdir, temsilcileri kimlerdir ve Türk edebiyatına nasıl yansıdı?Bağlantılı konudan (Batı edebiyatı akımları I). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Realizm (gerçekçilik), XIX. yüzyılın ortasında romantizmin idealize ettiği dünyaya tepki olarak doğan, doğayı, insanı ve toplumu gözlem ve belgeye dayanarak olduğu gibi yansıtmayı amaçlayan akımdır. Fransa'da 1850–1885 yılları arasına yerleştirilir. Yazar tarafsız kalır, kişiler çevreleriyle birlikte ve ayrıntılı betimlemelerle anlatılır, sıradan insanın gündelik hayatı konu edilir. Başlıca temsilcileri Balzac (İnsanlık Komedyası), Stendhal (Kırmızı ve Siyah), Flaubert (Madame Bovary) ve Rus romanında Tolstoy (Savaş ve Barış) ile Dostoyevski'dir. Türk edebiyatında MEB'e göre ilk realist roman Recaizade Mahmut Ekrem'in Araba Sevdası'dır; Halit Ziya'nın Mai ve Siyah'ı realist roman örneğidir.

Realizm

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Empresyonizm ve ekspresyonizm nedir, aralarındaki fark nedir?

Kısa cevap: Empresyonizm (izlenimcilik) nesnenin kendisini değil, sanatçıda uyandırdığı anlık izlenimi anlatır; dışarıdan içeriye doğru işler ve adını Monet'nin bir tablosundan alır. Ekspresyonizm (dışavurumculuk) ise gerçeği sanatçının iç dünyasında arar; varlıkları olduğu gibi değil, sanatçının ruhuna göre çarpıtarak, soyutlayarak ve simgeleştirerek anlatır. 1905'ten sonra Almanya'da güçlendi; Trakl, Werfel ve Benn temsilcileri arasındadır.

1874'te Paris'te bir grup ressam ilk ortak sergisini açtı. Duvardaki tablolardan birinin adı Impression, soleil levant (İzlenim, Gün Doğumu) idi. Bir eleştirmen bu adla alay edip ressamlara "izlenimciler" dedi; ad akımın kendisi oldu.

Empresyonizm: dışarıdan içeriye

Tablo Claude Monet'nindir ve 1872 tarihlidir; Paris'teki Musée Marmottan Monet'nin kaydına göre 1874'teki ilk sergide gösterildi. Akımın resimdeki ve müzikteki yönü bu sayfanın konusu değil; bizi ilgilendiren, aynı bakışın edebiyata geçişidir. TDK sözlüğü izlenimciliği, doğayı bütün ayrıntılarıyla değil, ondan edinilen izlenimin ölçüsüne göre anlatan, nesnenin kendisini değil sanatçıda uyandırdığı duyumları veren akım diye tanımlar. Yani empresyonist yazar bir manzarayı fotoğraf gibi çizmez; ışığın, rengin, o anın kendisinde bıraktığı izi yakalar.

Edebiyatta bu bakışın bilinen temsilcileri Fransız Goncourt Kardeşler'dir: Larousse onların kendilerine "izlenimci" dendiğini, günlüklerinde günün izlenimlerini akşamdan ya da ertesi sabah kaydettiklerini yazar. Türk şiirinde ise Ahmet Haşim öne çıkar. TDV, Haşim'in şiirlerinin sembolist ve empresyonist düşüncelerle biçimlendiğini belirtir; TEİS, Göl Saatleri'nin "Mukaddime" şiirinde ve "Göl Saatleri" bölümünde doğanın, parnasyen Servetifünuncularda olduğu gibi aynen değil, şairin iç dünyasına yansıdığı biçimiyle anlatıldığını yazar.

Ekspresyonizm: içeriden dışarıya

Ekspresyonizm yönü tersine çevirir. TDK'ye göre dışavurumculuk, olayların ve varlıkların gerçekten olduğu gibi değil, sanatçının iç dünyasına göre anlatılması anlayışıdır. Sanatçı dış dünyadan izlenim almaz, iç dünyasını dış dünyaya yansıtır: kaygıyı, korkuyu, başkaldırıyı. Bunun için gerçeği çarpıtır, soyutlar ve simgeleştirir. Bireycilik akımın omurgasıdır: sanatçı iç gözleme yaslanır, insanı toplumsal çevresinden koparıp yalnızca ruhuyla ele alır.

Universalis ansiklopedisine göre akım Almanya'da 1905'ten itibaren görülür, I. Dünya Savaşı'ndan sonra birkaç yıl daha sürer; ansiklopedi onu "kaygının üslubu" diye niteler ve Edvard Munch'un 1893 tarihli Çığlık tablosunu bu duyarlılığın öncü imgesi sayar. Akımın Berlin'deki yayın organlarından Der Sturm 1910'da kuruldu. Larousse, Georg Trakl ve Franz Werfel'i Avusturya ekspresyonizminin şairleri olarak anar; Alman şair Gottfried Benn de akımın adları arasındadır.

İki akımın adı da yönünü söyler: "impression" içe basılan iz, "expression" dışa vurulan sestir.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Empresyonizm = izlenim = dünya → ben. Ekspresyonizm = dışavurum = ben → dünya. Paragrafta "gerçek sanatçının iç dünyasındadır, nesnenin görüntüsü değil anlamı verilmelidir, soyutlama ve simge" geçiyorsa ekspresyonizm.
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM 2021'de ekspresyonizmi tanıtım paragrafıyla sordu: gerçeği sanatçının iç dünyasında arayan, soyutlamaya ve simgelemeye kapı açan, bütünüyle bireyci bir akım tarif edildi; şıklarda realizm ve natüralizm de vardı.

TuzakTuzak 1: "simge" sözcüğü sembolizmi çağırır; ekspresyonizmde simge, sanatçının iç ben'ini dışa vurmanın aracıdır, sembolizmde ise sezdirmenin ve musikinin. Tuzak 2: "iç dünya" sürrealizmi de çağırır; sürrealizmin anahtarı bilinçaltı, rüya ve aklın denetimini bırakan otomatik yazıdır. Empresyonizm sınavda daha çok Ahmet Haşim'i tanıtan paragrafın bir ipucu olarak gelir.

▭Boşluk doldurma

Gün batımında göl yüzeyindeki renklerin o andaki titreşimini, nesnenin kendisinden çok gözde bıraktığı izle anlatan akım 'dir. Şehri, içindeki korkuyu yansıtmak için eğri çarpık sokaklar ve haykıran yüzlerle kuran akım ise 'dir.

empresyonizmnatüralizmekspresyonizmparnasizm

?Soru çöz

Bu akımın sanatçısı için dışarıdan görülen dünya güvenilir değildir; gerçek, onun ruhunda yaşanandır. Bu yüzden insanları ve şehirleri olduğu gibi değil, içindeki kaygıya ve öfkeye göre biçimlendirir; yüzleri uzatır, renkleri bağırtır, nesneleri birer işarete dönüştürür. Toplumdan da, nesnenin dış görünüşünden de uzaklaşan bu sanat, yalnızca sanatçının iç ben'ini dışa vurmayı amaçlar.
Bu parçada sözü edilen edebî akım aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Gerçeği sanatçının iç dünyasında araması, dünyayı ruh hâline göre çarpıtması ve simgeleştirmesi, bireyciliği ekspresyonizmi gösterir. Empresyonizm yönü tersinedir (dış dünyanın izlenimi); sürrealizm iç dünyaya bilinçaltı, rüya ve otomatik yazıyla ulaşır; natüralizm dış gerçeği bilimsel gözlemle aktarır.
AKIM · FÜTÜRİZM

Fütürizm: makinenin, hızın ve özgür sözcüğün şiiri

MEB 11. sınıf · Giriş · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHece ölçüsü, aruz ölçüsü ve serbest ölçü arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Şiirin yapısı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Ölçü (vezin), dizelerin hece sayısı ya da hecelerin ses değeri bakımından denkliğidir. Hece ölçüsü dizelerdeki hece sayısının eşitliğine, aruz ölçüsü hecelerin açık-kapalı (kısa-uzun) oluşuna dayanır. İkisinden hiçbiri kullanılmamışsa şiir serbest ölçüyle yazılmıştır.

Ölçü: hece, aruz, serbest

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Fütürizm nedir, özellikleri nelerdir ve Türk edebiyatında kim etkilendi?

Kısa cevap: Fütürizm (gelecekçilik), İtalyan şair Marinetti'nin 20 Şubat 1909'da Le Figaro'da yayımladığı bildiriyle doğan, geçmişi ve geleneksel edebî kuralları reddeden, makineyi, hızı ve dinamizmi sanata sokan akımdır. Sözdizimini kırıp sözcükleri özgür bırakmayı önerdi. Rusya'da Mayakovski ile güçlendi. Türk edebiyatında Nazım Hikmet, Mayakovski ve Rus fütüristlerinden etkilenerek serbest şiir ve basamaklı dize denedi.

20 Şubat 1909'da Paris gazetesi Le Figaro'yu açanlar bir İtalyan şairin imzasıyla bir bildiri okudu. Filippo Tommaso Marinetti geçmişin bütün sanatını geride bırakıp hız çağına uygun yeni bir sanat kurmak istiyordu.

Larousse'a göre akım Milano'da doğdu; doğum belgesi Marinetti'nin Le Figaro'da yayımlanan Fütürizm Bildirisidir. TDK sözlüğü de gelecekçiliği, Marinetti'nin 1909'da yayımladığı bildiriyle ortaya çıkan, yeni hayatı övme ve geleneksel edebî kuralları yıkma amacı güden ve Dadacılık, gerçeküstücülük gibi akımlara öncülük eden çığır diye tanımlar.

Fütürizmin ilkeleri

  • Makine, hız, dinamizm: Sanayi çağı ve makine güzelliğin yeni ölçüsüdür. Bildiri hareketi, hızı, tehlikeyi ve başkaldırıyı över.
  • Geçmişin reddi: Geleneğe bağlı ölçüler, nazım biçimleri ve türler sistemi bir yana atılır.
  • Özgür sözcükler: Larousse'a göre 1912'deki Fütürist Edebiyatın Teknik Bildirisi "özgür sözcükler"i ve eş zamanlılığı önerdi; geleneksel sözdizimi, noktalama ve tipografi yıkılmalı, sayfa düzeni de devrimden payını almalıydı.
  • Savaşa övgü: Bildiri savaşı yüceltir; Marinetti sonraki yıllarda akımı faşizmin hizmetine yöneltti.

Rus fütürizmi ve Mayakovski

Fütürizm İtalya ile Rusya arasında gelişti. Larousse'a göre Rusya'daki en radikal kol "küb-fütürist" denen Hylea grubuydu; Vladimir Mayakovski ve Velimir Hlebnikov bu gruptandı. Grup 1912'de bir toplu kitap çıkardı, 1917 Devrimi'ne katıldı. İtalyan fütürizmi faşizme yaklaşırken Rus fütürizmi devrimle yan yana yürüdü; Türk şiirine ulaşan da bu ikinci koldur.

Türk edebiyatına yansıması: Nazım Hikmet

TEİS'e göre Nazım Hikmet Eylül 1921'de Moskova'ya gitti, Doğu Emekçileri Komünist Üniversitesi'ne yazıldı; burada Rus fütüristlerinden ve konstrüktivistlerinden etkilendi, serbest şiiri ve basamaklı dizeleri denediği ilk şiirlerini bu yıllarda yazdı. TDV de Mayakovski'nin uzun-kısa, merdiven gibi dizilmiş dizelerine ilgi duyduğunu ve onun etkisiyle 1922'de serbest tarzdaki ilk denemesi "Açların Gözbebekleri"ni yazdığını belirtir. Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın tanıtımı, Nazım'ın Mayakovski'yi ustası saydığını, ama onun gibi yazmadığını söylediğini aktarır; Türkiye'ye dönüşünden sonraki ilk kitabı 835 Satır'da Rus fütürist ve konstrüktivistlerinin etkisini görür. TEİS'e göre Nazım için asıl olan içerikti, biçimi de içerik belirlemeliydi; bu yüzden uzun yıllar kullandığı heceden vazgeçti.

Nazım Hikmet'in toplumcu şiirini ve serbest ölçünün Türk şiirindeki yolculuğunu Cumhuriyet şiiri (1923–1960) sayfasında ayrıntılı ele alıyoruz. Şair 1963'te öldüğü için şiirleri telif kapsamındadır; burada dize alıntılamıyoruz.

Akılda kalsın: Fütürizmin üç sözcüğü: makine, hız, gelecek. Yolu: Marinetti (Milano, 1909) → Mayakovski (Rusya) → Nazım Hikmet (basamaklı dize).
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM 2024'te fütürizmi tanıtım paragrafıyla sordu: paragrafta geleneği reddetme, makineye ve hıza hayranlık, ölçünün ve dil kurallarının kırılması ipuçları vardı; şıklarda realizm, egzistansiyalizm, parnasizm ve empresyonizm vardı.

TuzakTuzak 1: fütürizm ile dadaizm geçmişi reddetmekte buluşur; fütürizm makineyi ve savaşı över, dadaizm savaşa ve her türlü düzene başkaldırır. Tuzak 2: ölçüyü ve kafiyeyi reddetmek Garip'i de çağırır, ama Garip'in derdi makine değil, sıradan insan ve günlük dildir.

?Soru çöz

Bu akıma göre fabrikanın gürültüsü, lokomotifin dumanı ve otomobilin hızı, eski şairlerin övdüğü ay ışığından daha güzeldir. Şair eski şiirin ölçüsünü de kalıplarını da terk etmeli; cümle kurallarını parçalayıp sözcükleri dizginsiz bırakmalı, sayfayı bile yeni bir düzene sokmalıdır. Akımın kurucusu, ilk bildirisini bir Paris gazetesinde yayımlayan İtalyan bir şairdir.
Bu parçada sözü edilen edebî akım aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Makineye ve hıza hayranlık, geçmişin reddi, sözdiziminin kırılıp sözcüklerin özgür bırakılması ve bildirisini Le Figaro'da yayımlayan İtalyan kurucu (Marinetti) fütürizmi gösterir. A dadaizm de kuralları reddeder ama makineyi yüceltmez, Zürih'te Tzara'yla doğar; C sürrealizm parçadaki fabrika ve hız yerine rüyaya ve bilinçaltına yönelir; D parnasizm eski ölçüyü bırakmaz, kusursuz biçim ve Antik konular ister.

⇄Bilgi eşleştirme kişi ↔ katkı

AKIM · DADAİZM VE SÜRREALİZM

Dadaizm ve sürrealizm: anlamı yıkmaktan rüyayı yazmaya

MEB 12. sınıf · Giriş · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaNatüralizm nedir, realizmden farkı nedir ve temsilcileri kimlerdir?Bağlantılı konudan (Batı edebiyatı akımları I). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Natüralizm (doğalcılık), XIX. yüzyılın sonlarında realizmden doğan ve onu bilimsel yöntemle daha ileri götüren akımdır. Kuramcısı Émile Zola, fizyolog Claude Bernard'ın deneysel tıp yöntemini romana uyguladı (Deneysel Roman, 1880). Natüralistlere göre insanın davranışını ve kaderini kalıtım ile çevre belirler; kişiler çoğu zaman iradesiz, içgüdülerinin ve sinirlerinin esiri olarak, fizyolojik yönleriyle incelenir. Başlıca temsilcileri Zola (Thérèse Raquin, Rougon-Macquart dizisi, Germinal), Goncourt kardeşler ve Maupassant'tır. Türk edebiyatında natüralizmin etkilerinin görüldüğü ilk roman Nabizade Nâzım'ın Zehra'sıdır; natüralizmi Türkiye'de ilk tanıtan Beşir Fuad'dır.

Natüralizm

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Sürrealizm (gerçeküstücülük) nedir, dadaizmden farkı nedir ve Türk edebiyatına nasıl yansıdı?

Kısa cevap: Dadaizm, 1916'da Zürih'te Tristan Tzara ve arkadaşlarının kurduğu, savaşa ve toplumsal düzene başkaldırıp dilin ve estetiğin kurallarını tanımayan akımdır. Sürrealizm (gerçeküstücülük) ondan doğdu: André Breton'un 1924 bildirisiyle resmîleşti; aklın, geleneğin ve alışkanlığın denetimini reddederek bilinçaltını, rüyayı ve çağrışımı öne çıkarır, otomatik yazıyı yöntem edinir. Türk edebiyatında İkinci Yeni şiiri sürrealizmden ve dadaizmden beslendi.

1916'da Avrupa siperlerde kan kaybederken tarafsız İsviçre'nin Zürih kentinde, Cabaret Voltaire adlı bir mekânda bir grup sanatçı anlamsız sesler okuyor, rastgele kesilmiş kâğıtlardan şiir kuruyordu. Bu bir şakaydı, ama arkasında bir öfke vardı.

Dadaizm: kurala ve anlama başkaldırı

Larousse'a göre Dada'yı Zürih'te Hugo Ball, Tristan Tzara, Hans Arp, Marcel Janco ve Richard Huelsenbeck kurdu; Tzara bildirileriyle akımı yaydı. Adın bir sözlükte rastgele bulunduğu rivayeti doğrulanmış değildir. TDK sözlüğü Dadacılığı savaşa ve toplumsal düzensizliğe karşı başkaldırıdan doğan, dil ve estetik kurallarını tanımayan, sözcüklerin anlamına değer vermeyen, başıboş çağrışımlara dayanan ve bile bile kapalılığa sapan bir çığır diye tanımlar. Ses şiirleri, kolaj ve rastlantıya dayanan eserler bu anlayışın ürünüdür. Larousse'a göre Paris'teki Dada çevresi 1922'de dağıldı; Tzara'ya bağlı kalanlarla André Breton çevresi yollarını ayırmıştı ve Breton'un grubu sürrealizmi hazırlıyordu.

Sürrealizm: aklın denetimi olmadan

Larousse'un anlattığı sıra şöyledir: Breton, Philippe Soupault ve Louis Aragon 1919'da Littérature dergisini kurdu. Breton ile Soupault aynı yıl otomatik yazı denemelerine başladı ve bunları 1920'de Les Champs magnétiques (Manyetik Alanlar) adıyla yayımladı. 1921'de Dada'dan koptular, 1922–1924 arasında hipnoz uykusu deneyleri yaptılar. Breton 1924'te Manifeste du surréalisme'i (Sürrealizm Bildirisi) yayımladı; bu, akımın resmî kuruluşu sayılır. Bildiri otomatizmi, düşüncenin aklın hiçbir denetimi olmadan kâğıda dökülmesi diye tanımlar.

TDK sözlüğüne göre gerçeküstücülük, aklın, geleneklerin ve alışkanlıkların denetiminden uzak bilinçaltı gerçeklerini yansıtan, bilinen gerçekle bağını kesip kendince bir gerçek yaratmayı amaçlayan akımdır. Sürrealistler Freud'dan yararlandı, ama Larousse'un vurguladığı bir farkla: rüyayı bilincin bastırdıklarını sakladığı bir yer olarak değil, bir bilgi aracı olarak gördüler. Paul Éluard, Robert Desnos ve Benjamin Péret de bu çevredendir.

  • André Breton: Manifeste du surréalisme (1924, bildiri), Les Champs magnétiques (1920, Soupault ile), Nadja (1928)
  • Paul Éluard: Capitale de la douleur (1926, şiir)
  • Louis Aragon: Le Paysan de Paris (1926)

Türk edebiyatına yansıması: İkinci Yeni

1950'lerde Garip'in sade ve anlaşılır şiirine tepki olarak doğan İkinci Yeni, sürrealizmin Türk şiirindeki en güçlü yankısıdır. TEİS'in İlhan Berk maddesine göre İkinci Yeni'nin kaynakları tamamıyla Batılıdır; I. Dünya Savaşı'nın doğurduğu Dadaizm ve Sürrealizm en önemli kaynaklarıdır ve akım "gerçeküstücülükten büyük izler" taşır. Şiirden anlamı olabildiğince silmek, klasik kuralları ters yüz etmek bu yüzden İkinci Yeni'nin hedefleri arasındadır. İlhan Berk de anlamı aklın denetiminden kurtarmaya çalışan şair olarak anılır; Galile Denizi (1958), Otağ (1961) ve Mısırkalyoniğne (1962) TEİS'e göre İkinci Yeni'nin en önemli örnekleri arasındadır. ÖSYM 2021'de İlhan Berk'i anlam kapalılığı ve alışılmamış bağdaştırmalarla tanıttı. İkinci Yeni'yi şairleriyle birlikte Garip, İkinci Yeni ve sonrası sayfasında açıyoruz.

Akılda kalsın: Dada yıkar, sürrealizm yerine rüyayı koyar. Sürrealizmin dört anahtarı: bilinçaltı, rüya, çağrışım, otomatik yazı. Bunlar ve "aklın denetimine karşı" sözü bir aradaysa cevap sürrealizmdir.
Sınavda

Nasıl sorulurSürrealizm ÖSYM'nin akımlar arasında en çok sorduğu akımdır: 2019'da bir yazarın bildiri havasındaki sözleri (mantığın egemenliğine itiraz, rüyanın ve çağrışımın gücü, bilinç dışı) verildi; şıklarda fütürizm, dadaizm, sembolizm ve egzistansiyalizm vardı. 2022'de çağın sarsıntılarından doğan, aklı bir perde gibi görüp rüyaya ve çağrışıma yaslanan, bu yüzden zor anlaşılan imgeler kuran akım tarif edildi.

TuzakTuzak 1: dadaizm de çağrışıma ve kapalılığa yaslanır; ama amacı yıkmaktır, rüyayı bir bilgi aracı yapmaz. Tuzak 2: otomatik yazı ile romandaki bilinç akışı tekniği aynı şey değildir; bilinç akışını hikâye ve roman sayfasında gördük.

?Soru çöz

Bu kitaptaki sayfaları uykuyla uyanıklık arasındaki o kısa anlarda, kalemimi hiç durdurmadan yazdım. Hiçbir cümleyi düzeltmedim; aklım araya girip "bu olmaz" demeden önce sözcükler birbirini çağırdı. Rüyanın gerçeğin bir parçası, hatta en derin parçası olduğuna inanıyorum: bilinçaltının sesini duymak için mantığın kapısını kapatmak gerekiyordu.
Bu parçada dile getirilen düşünceler aşağıdaki edebî akımlardan hangisiyle ilişkilendirilebilir?

✓ D. Düzeltmeden, aklın denetimi olmadan yazmak otomatik yazıdır; rüyayı gerçeğin parçası saymak ve bilinçaltına yönelmek sürrealizmi gösterir. A dadaizm de kuralları tanımaz ama rüyayı ve bilinçaltını bilgi kaynağı yapmaz; B ekspresyonizm iç dünyayı çarpıtma ve simgeyle dışa vurur, otomatik yazı onun yöntemi değildir; C sembolizm ses ve imgeyle sezdirir, “kalemi durdurmadan” yazmak onda yoktur.

⇄Bilgi eşleştirme kavram ↔ akım

AKIM · VAROLUŞÇULUK

Varoluşçuluk: insan önce var olur, sonra kendini yaratır

MEB 12. sınıf · Giriş · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaEdebiyatın tarih, din, toplum, felsefe, psikoloji ve sanat akımlarıyla ilişkisi nedir?Bağlantılı konudan (Edebiyat ve Türk edebiyatının dönemleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Edebiyat tarihî gerçekliği kurmaca içinde yeniden yorumlar, tarih de edebî metinlerden bilgi alır. Dinî hayat edebî dönemleri belirleyen etkenlerdendir. Edebiyat toplum sorunlarını dile getirerek toplumsal değişime etki eder, felsefi düşünceleri yansıtır, psikolojinin insanın iç dünyasına dair bilgisinden yararlanır. Belli bir sanat anlayışıyla yazılan eserlerin toplamı da edebiyat ve sanat akımlarını oluşturur.

Tarih, din, toplum, felsefe, psikoloji

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Varoluşçuluk (egzistansiyalizm) nedir, edebiyattaki temsilcileri kimlerdir ve Türk edebiyatına nasıl yansıdı?

Kısa cevap: Varoluşçuluk (egzistansiyalizm), varoluşun özden önce geldiğini, insanın önceden belirlenmiş bir öze sahip olmadığını ve kendini özgür seçimleriyle yarattığını savunan felsefe akımıdır. Edebiyatta özgürlük, sorumluluk, bunaltı ve hayatın anlamsızlığı temalarıyla yayıldı; Sartre (Bulantı), Camus (Yabancı) ve Kafka (Dava) önde gelen adlardır. Türk edebiyatında Yusuf Atılgan'ın Aylak Adam'ı, Ferit Edgü'nün öyküleri, Oğuz Atay ve İkinci Yeni şairleri bu akımdan etkilendi.

İkinci Dünya Savaşı'ndan çıkan Avrupa'da eski cevaplar inandırıcılığını yitirmişti. Bir kuşak şu soruyu yeniden sordu: İnsan doğuştan belli bir şey midir, yoksa ne olacağına kendisi mi karar verir?

Önceki akımlardan farklı olarak varoluşçuluk önce bir felsefedir. 12. sınıf programı edebiyatla felsefe arasındaki ilişkiyi tam bu örnekle kurar: edebî eser bir düşünce akımını yansıtabilir, felsefe de edebiyattan yararlanabilir (Edebiyat ve Türk edebiyatının dönemleri sayfasında). TDK sözlüğü varoluşçuluğu, varoluşun özden önce geldiğini ve özü sürekli olarak yarattığını ileri süren öğreti diye tanımlar. Larousse bunu şöyle açar: insan önceden belirlenmiş bir varlık değildir; olacağı kişiyi kendisi olmak zorundadır.

Felsefeden edebiyata

Larousse'a göre akımın öncüsü Hegel'e karşı çıkan Danimarkalı Kierkegaard'dır; Alman filozoflar Heidegger ve Jaspers de bu düşünceyle anılır. Fransız filozof ve yazar Jean-Paul Sartre 1943'te yayımlanan L'Être et le Néant (Varlık ve Hiçlik) ile bu felsefenin temelini attı. Larousse'a göre "varoluşçu" adı 1945–1955 arasındaki Fransız kültür hayatına gevşek biçimde verildi; dönemin iki büyük adı Sartre ve Albert Camus'dür. İkisi de bir edebî okul kurmaya çalışmadı, Camus ise bu etiketi açıkça reddetti.

Edebiyattaki temalar Larousse'a göre bunaltı (kaygı), saçma (absürt) ve angajmandır; angajman, yazarın bir partiye bağlanması değil, siyasal sorumluluğunun bilincinde olmasıdır. Sartre'ın Bulantı'sı ile Camus'nün Yabancı'sı bunaltı deneyimini anlatan temel metinlerdir. MEB ise varoluşçu (egzistansiyalist) romanı, kişinin dünyadaki varlığını, özgürlüğünü ve sorumluluğunu sorgulayan, hayatı anlamsız bulmasından doğan bunalımı işleyen roman olarak tanımlar ve dünya edebiyatından Kafka'nın Dava'sını örnek verir.

  • Jean-Paul Sartre: Bulantı (roman), Varlık ve Hiçlik (1943, felsefe)
  • Albert Camus: Yabancı (roman)
  • Franz Kafka: Dava (roman; MEB'in varoluşçu roman örneği)

Türk edebiyatına yansıması

  • Yusuf Atılgan: MEB'in Türk edebiyatından verdiği varoluşçu roman örneği Aylak Adam'dır.
  • Ferit Edgü: MEB'in 11. sınıf kitabına göre Edgü'nün öykülerinde bireyin var olma çabası ve bu çabada yaşadığı yalnızlık, kaygı ve iletişimsizlik, varoluşçu felsefenin gözüyle işlenir. TEİS ilk öykü kitabı Kaçkınlar'ın (1959) "kafkaesk" bir atmosfer taşıdığını yazar.
  • Oğuz Atay: TEİS'e göre yazarlığını en çok etkileyen akım varoluşçuluktur; eserlerinde Heidegger, Sartre ve Camus'den izler bulunur.
  • İkinci Yeni şairleri: TEİS'e göre Edip Cansever, varoluşçuluğun temelindeki yalnızlık, umutsuzluk ve iletişimsizlik duygularından beslenerek Yerçekimli Karanfil'i (1957) yazdı; İlhan Berk de varoluşçuluktan büyük ölçüde etkilendi.

Bu yazarların romanlarını ve öykülerini Cumhuriyet romanı (1950 sonrası) ve Cumhuriyet hikâyesi sayfalarında ele alıyoruz. Hepsi 1956'dan sonra öldüğü ya da yaşadığı için eserlerinden alıntı yapmıyoruz.

Akılda kalsın: Varoluşçu kahraman yalnızdır, seçmek zorundadır, seçiminden sorumludur ve hayatı anlamsız bulur. Romanı tanımak için sor: "Kahramanın derdi toplum mu, yoksa var olmanın kendisi mi?" İkincisiyse varoluşçu.
Sınavda

Nasıl sorulurVaroluşçuluk ÖSYM'de bugüne kadar cevap olarak değil, akım sorularında güçlü bir çeldirici olarak geldi: 2019 ve 2022'de sürrealizm sorusunun, 2024'te fütürizm sorusunun şıklarında "egzistansiyalizm" vardı. Ayrıca bir romanı ya da yazarı tanıtan paragrafta "varoluşçu felsefenin etkisi" ipucu olarak geçer.

TuzakVaroluşçu roman ile modernist roman birbirine yakın tanımlanır; modernist roman yabancılaşan bireyi geleneksel anlatım yapısının dışına çıkarak anlatır, varoluşçu roman ise varoluşu, özgürlüğü ve anlamsızlığı sorgular.

▭Boşluk doldurma

Varoluşun özden önce geldiğini savunan öğreti adını alır. Fransa'da bu düşüncenin 1945 sonrasındaki iki büyük adı, Bulantı'nın yazarı ile Yabancı'nın yazarı Albert Camus'dür.

varoluşçulukBretonSartresürrealizm

?Soru çöz

Bu anlayışa göre insan önce vardır, sonra yaptığı seçimlerle kendini tanımlar; onu önceden belirleyen bir öz, bir yazgı yoktur. Özgürlük insanın hem ayrıcalığı hem yüküdür, çünkü her seçimin sorumluluğu ona aittir. Bu anlayışla yazılan romanlarda anlamsız görünen bir dünyada yalnız kalan, bunaltı duyan ve kendi varlığını sorgulayan kişiler öne çıkar.
Bu parçada söz edilen akım aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. “Varoluş özden önce gelir”, özgürlük, sorumluluk, bunaltı ve anlamsızlık varoluşçuluğun anahtar sözcükleridir. Natüralizm bunun tam tersini söyler: insanın kaderini kalıtım ve çevre önceden belirler. Sürrealizmin anahtarı bilinçaltı ve rüyadır; postmodernizmin derdi ise bireyin varlığı değil, kurmaca ile gerçeğin sınırıdır.
AKIM · POSTMODERNİZM

Postmodernizm: kurmaca ile gerçeğin sınırı silinince

MEB 12. sınıf · Roman · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaPastiş, parodi ve ironi nedir, aralarındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Hikâye ve romanın unsurları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Pastiş, bir yazarın ya da eserin üslubunu alay etmeden, saygıyla ya da oyun amacıyla taklit ederek yeni bir metin yazmaktır. Parodi, bilinen bir eserin ya da üslubun biçimini koruyup içeriğini gülünç hâle getiren alaycı taklittir. İroni ise söylenenle kastedilenin birbirine zıt düştüğü, örtülü alaycı söyleyiştir.

Pastiş, parodi, ironi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Postmodernizm nedir, postmodern romanın özellikleri nelerdir ve Türk edebiyatındaki örnekleri hangileridir?

Kısa cevap: Postmodernizm, modernist arayışın canlılığını yitirmesinden sonra XX. yüzyılın ikinci yarısında ortaya çıkan üslup ve yönelişlerin adıdır. Postmodern romanda kurmaca ile gerçek arasındaki sınır bulanıklaşır; üstkurmaca, metinlerarasılık, parodi, pastiş ve kolaj kullanılır, anlam çoğulluğu hedeflenir. Dünyada Umberto Eco ve Italo Calvino, Türk edebiyatında Oğuz Atay (Tutunamayanlar), İhsan Oktay Anar (Puslu Kıtalar Atlası, Suskunlar) ve Orhan Pamuk (Beyaz Kale, Kara Kitap) önde gelen örneklerdir.

Bir romanın açılışında okur kendisiyle karşılaşır: anlatıcı ona doğrudan "sen" diye seslenir ve okuma eyleminin kendisini anlatmaya başlar. Italo Calvino'nun Bir Kış Gecesi Eğer Bir Yolcu'su okuru böyle kurgunun içine çeker.

Modernizmden postmodernizme

XX. yüzyılın ilk yarısında modernist roman, geleneksel anlatım yapısından uzaklaştı, kendi içine kapanan, çevresine yabancılaşan bireyi anlattı; bilinç akışı tekniği bu arayışın ürünüdür (hikâye ve roman sayfasında). MEB'in Türk edebiyatından modernist roman örnekleri Adalet Ağaoğlu'nun Bir Düğün Gecesi'yle Nezihe Meriç'in Alagün Çocukları'dır. TDK sözlüğü postmodernizmi, modernist arayışın canlılığını kaybetmesinden sonra XX. yüzyılın ikinci yarısında ortaya çıkan çeşitli üslup ve yönelişlerin adı olarak tanımlar. Yani postmodernizm tek bir bildiriyle doğmuş bir okul değil, bir yönelişler toplamıdır.

Postmodern romanın özellikleri

MEB'e göre postmodern romanda kurmacanın kendi gerçekliği öne çıkar, edebiyatın yerleşik kuralları bir yana bırakılır ve tek bir anlam yerine birden çok anlam amaçlanır. ÖSYM'nin 2018'de sorduğu bilgi de buydu: postmodern romanda kurmaca ile gerçek arasındaki sınır bulanıklaştırılır. TEİS'in İhsan Oktay Anar, Orhan Pamuk ve Oğuz Atay maddelerinde sayılan teknikler bu anlayışın araç kutusudur:

  • Üstkurmaca: Roman kendi kurmaca olduğunu gizlemez; yazılış sürecini, yazarı ya da okuru metnin içine alır.
  • Metinlerarasılık: Eski metinlere, masallara, tarih kitaplarına açık ya da örtük göndermeler yapılır; roman başka metinlerle konuşur.
  • Parodi ve pastiş: Bilinen eserlerin ve üslupların alaycı ya da oyunlu taklidi (ikisinin farkını hikâye ve roman sayfasında gördük).
  • Kolaj ve tür karışımı: Polisiye, masal, belge, mektup, çizgi roman parçaları yan yana gelir; tek bir merkez yoktur.
  • Oyunsu dil ve çoğul anlam: Gerçek ile hayal iç içe geçer; roman okura tek bir doğru okuma sunmaz.

Dünyada ve Türk edebiyatında örnekler

Cambridge'in İtalyan romanı üzerine kılavuz kitabı, İtalya'da ve dışında eleştirmenlerin Italo Calvino ile Umberto Eco'yu postmodernizmin ustaları saydığını belirtir. Eco'nun 1980'de yayımlanan Gülün Adı'sı ve Calvino'nun Bir Kış Gecesi Eğer Bir Yolcu'su bu anlayışın dünyada en çok anılan örneklerindendir.

  • Oğuz Atay: Tutunamayanlar (1970 TRT roman yarışmasını kazandı), Tehlikeli Oyunlar. MEB Tutunamayanlar'ı postmodern roman örneği sayar; TEİS romanda metinlerarasılık, montaj, bilinç akışı ve üstkurmaca gibi tekniklerin görüldüğünü yazar.
  • İhsan Oktay Anar: Puslu Kıtalar Atlası (1995, ilk romanı), Suskunlar (MEB'in postmodern roman örneği). TEİS, romanlarında metinlerarasılık, kolaj, parodi, pastiş ve üstkurmacayı sayar.
  • Orhan Pamuk: TEİS'e göre Beyaz Kale (1985) yazarın ilk postmodern anlatısıdır, Kara Kitap (1990) postmodern bir roman olarak kabul edilmiştir.

Bir ayrışmayı not edelim: TEİS, Oğuz Atay'ı postmodernizme bağlayan araştırmacıların biraz aceleci davrandığını, Atay'ı daha çok varoluşçu ve modernist bir yazar olarak görmek gerektiğini söyler; postmodern yanını 1960'larda gelişen "sanat bir oyundur" yaklaşımına bağlar. Sınav açısından MEB'in sınıflaması geçerlidir: Tutunamayanlar postmodern roman örneğidir. 1980 sonrası romanı ve bu yazarların öteki eserlerini Cumhuriyet romanı (1950 sonrası) sayfasında ele alıyoruz.

Akılda kalsın: Postmodern roman bir aynalı odadır: roman kendi yansımasını gösterir (üstkurmaca), duvarlarda başka kitapların yansıması vardır (metinlerarasılık), hangi görüntünün gerçek olduğunu kimse söylemez (kurmaca–gerçek sınırı). Türk örnekleri MEB'den: Tutunamayanlar ve Suskunlar.
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM 2018'de postmodern romanı bir anlatım özelliğiyle sordu: kurmaca ile gerçek arasındaki sınırın bulanıklaştırılması. Kalıp genellikle şöyledir: bir romanın anlatıcısının okura seslenmesi, romanın yazılışını anlatması ya da uydurma belgeleri gerçek gibi sunması tarif edilir, "hangi roman anlayışıyla ilişkilendirilebilir?" diye sorulur.

TuzakTuzak 1: modernist roman da geleneksel yapıyı bozar; ama modernizmin derdi bireyin iç dünyasıdır, postmodernizmin derdi gerçeğin ve kurmacanın kendisidir. Tuzak 2: üstkurmaca, parodi ve pastiş birer tekniktir, akım değil; şıkta akım soruluyorsa "postmodernizm"i seç.

⇄Bilgi eşleştirme teknik ↔ tanım

?Soru çöz

Romanın bir bölümünde anlatıcı okura dönerek elindeki kitabın henüz yazılmakta olduğunu, sonunu kendisinin de bilmediğini söyler. Bir sonraki bölümde uydurma bir tarihçinin günlüğünden gerçek bir belgeymiş gibi uzun alıntılar yapılır; ardından herkesin bildiği bir masal, alaycı bir taklitle yeniden anlatılır. Okur, hangi olayın "gerçekten" yaşandığını hiçbir zaman öğrenemez.
Bu parçada sözü edilen özellikler aşağıdaki roman anlayışlarından hangisiyle ilişkilendirilebilir?

✓ B. Romanın kendi yazılışını anlatması (üstkurmaca), uydurma belgeyi gerçek gibi sunması, masalın parodisi ve kurmaca ile gerçeğin ayırt edilemez olması postmodern romanı gösterir. Varoluşçu roman bireyin varoluşunu ve anlamsızlığı sorgular; kurmacanın kendisiyle oynamak onun ayırıcı özelliği değildir.
AKIM · KARŞILAŞTIRMA

Dokuz akım, tek tablo: anahtar sözcükten akıma

MEB 11. sınıf · Giriş · Okuma 5 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaKlasisizm, romantizm, realizm ve natüralizm arasındaki farklar nelerdir; Türk edebiyatına nasıl yansıdı?Bağlantılı konudan (Batı edebiyatı akımları I). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Klasisizm akla, kurala ve Antik örneklere dayanır, evrensel insanı tiplerle anlatır. Romantizm duyguyu, hayali ve özgürlüğü öne çıkarır, yazarın “ben”i eserde duyulur. Realizm gözlem ve belgeyle toplumu olduğu gibi yansıtır, yazar tarafsızdır. Natüralizm realizmi bilimsel deneye taşır, insanı kalıtım ve çevrenin belirlediği fizyolojik bir varlık olarak inceler. Türk edebiyatına klasisizm Tanzimat'taki çevirilerle, romantizm Tanzimat'ın birinci kuşağıyla, realizm ve natüralizm Tanzimat'ın ikinci kuşağı ve Servetifünun romanıyla yansıdı.

Dört akımı ayırmak, Türk edebiyatına yansıma

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Parnasizmden postmodernizme Batı edebiyatı akımları nasıl ayırt edilir, Türk edebiyatına nasıl yansıdı?

Kısa cevap: Akımları ayırmanın en kısa yolu her birinin anahtar sözcüğünü bilmektir: parnasizm nesnellik ve biçim, sembolizm sezdirme ve müzik, empresyonizm izlenim, ekspresyonizm dışavurum, fütürizm makine ve hız, dadaizm anlamsızlık ve başkaldırı, sürrealizm bilinçaltı ve rüya, varoluşçuluk özgürlük ve bunaltı, postmodernizm kurmaca–gerçek sınırının silinmesi. Türk edebiyatına yansımaları: Servetifünun–parnasizm ve sembolizm, Ahmet Haşim–sembolizm, Nazım Hikmet–fütürizm, İkinci Yeni–sürrealizm, Atılgan ve Atay–varoluşçuluk, Atay, Anar ve Pamuk–postmodernizm.

ÖSYM her yıl testin 24. sorusunu bir Batı akımına ayırır. Paragraf uzun olabilir, ama cevabı çoğu zaman tek bir anahtar sözcük taşır.

Önceki sayfada klasisizmden natüralizme dört akımı karşılaştırmıştık (Batı edebiyatı akımları I). Bu sayfadaki dokuz akımı da aynı yöntemle ayırabilirsin: önce paragrafın neye baktığını bul (dış dünya mı, iç dünya mı, bilinçaltı mı, metnin kendisi mi), sonra neyi reddettiğini (duyguyu mu, açık anlamı mı, geçmişi mi, aklı mı).

Tablonun ikinci sütunu sınavın anahtarıdır: paragraftaki bir ilkeyi bu sütunda bul, aynı satırın sonunda Türk edebiyatındaki karşılığı durur.Görsel: Sınav Defteri

Karıştırılan çiftler

  • Parnasizm ↔ sembolizm: görünen ↔ görünenin ardındaki. Biri tasvir eder, öteki sezdirir.
  • Empresyonizm ↔ ekspresyonizm: dıştan içe ↔ içten dışa. İzlenim alınır, dışavurum yapılır.
  • Fütürizm ↔ dadaizm: ikisi de geçmişi reddeder; fütürizm makineyi ve geleceği över, dadaizm her türlü düzene ve anlama başkaldırır.
  • Dadaizm ↔ sürrealizm: Dada yıkar; sürrealizm bilinçaltını ve rüyayı yeni bir gerçek olarak kurar.
  • Ekspresyonizm ↔ sürrealizm: ikisi de iç dünyaya bakar; ekspresyonizm iç ben'i çarpıtma ve simgeyle dışa vurur, sürrealizm aklın denetimini bırakıp otomatik yazıya başvurur.
  • Varoluşçuluk ↔ postmodernizm: biri insanın varoluşunu, öteki metnin ve gerçeğin kendisini sorgular. Oğuz Atay iki akımla da anılır; MEB'e göre Tutunamayanlar postmodern roman örneğidir.

Programın sınırını da bilmek gerekir: kübizm (TDK'ye göre nesneleri geometrik biçimlerde gösteren bir sanat akımı), imajizm ve akmeizm gibi adlar sınavın akım kapsamında değildir, akımların resim ve müzik yönleri de öyle.

Akılda kalsın: Türk edebiyatındaki yansımaları bir cümleye sığdır: Servetifünun Parnas'a ve sembole, Haşim sembole ve izlenime, Nazım makineye, İkinci Yeni rüyaya, Atılgan varoluşa, Anar kurmacanın oyununa baktı.
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM bu sayfanın akımlarını 2018–2026 arasında beş kez cevap olarak sordu: sürrealizm 2019 ve 2022'de, ekspresyonizm 2021'de, parnasizm ve sembolizm 2023'te, fütürizm 2024'te; postmodern roman da 2018'de Cumhuriyet romanı soruları arasında geldi. Kalıp hemen her zaman tanıtım paragrafı ya da bildiri havasında bir metindir; şıklarda ise öteki akımlar dolaşır. 2018'de şıklar kronolojik sıradaydı (romantizm, realizm, natüralizm, sembolizm, sürrealizm).

TuzakParagrafta geçen tek bir sözcüğe (simge, iç dünya, çağrışım) atlamak. Simge sembolizmde de ekspresyonizmde de, çağrışım dadaizmde de sürrealizmde de geçer; karar için ikinci ipucunu ara.

⇄Bilgi eşleştirme Türk sanatçı ↔ akım

?Soru çöz

Rus fütürizminin öncüsü Mayakovski'den etkilenerek Türkçede serbest şiiri ve basamaklı dizeyi deneyen Nazım Hikmet'in ilk dönem şiirlerinde sürrealizmin etkisi görülür.
Bu cümledeki bilgi yanlışı aşağıdaki değişikliklerin hangisiyle düzeltilir?

✓ C. Nazım Hikmet Moskova yıllarında Rus fütüristlerinden ve Mayakovski'den etkilendi; cümlenin ilk yarısı doğrudur, yanlış olan akım adıdır. A'daki değişiklik cümleyi bozar (Marinetti İtalyan fütürizminin kurucusudur, Rus değil); B'de Nazım heceyi bırakıp serbest şiire geçmiştir; D'de Ahmet Haşim sembolisttir ve Mayakovski'yle ilgisi yoktur.

⇄Hızlı tur anahtar sözcük ↔ akım

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Şenliğin üçüncü günü meydana kurulan otağın önünden önce kasap esnafı geçti; omuzlarında süslü sırıklar, önlerinde mehterler vardı. Ardından cambazlar gerilen ipte yürüdü, hokkabazlar marifetlerini gösterdi. Akşam olunca kayıklarda fenerler yakıldı, havai fişekler gökyüzünü aydınlattı. Padişahın şehzadeler için verdiği ziyafetler ve dağıttığı ihsanlar halk arasında günlerce konuşuldu.

İçerik özellikleri dikkate alındığında bu parçanın aşağıdaki türlerin hangisinden alındığı söylenebilir?

✓ B. Saray şenliği, esnaf alayı, cambaz ve hokkabaz gösterileri, fener alayı ve havai fişek, şehzadeler için verilen ziyafetler surnamenin konusudur. Gazavatname savaşları, sefaretname elçinin yabancı ülkedeki gözlemlerini, menakıpname velîlerin kerametlerini anlatır.Kaynak: Divan nesri · Tarih, gazavatname, surname

?Soru 2

Fert ve toplumu eğitmek amacıyla yazılan bu eserler hem manzum hem mensur olabilir. İslam dünyasında en ünlüsü Attâr'a nispet edilen eserdir. Türk edebiyatında Sinan Paşa'nın Maârifnâme'si, içinde yüzlerce atasözü ve fıkra bulunan Güvâhî'nin eseri ve XVIII. yüzyılda Nâbî'nin yazdığı Hayriyye bu türün tanınmış örnekleridir.

Bu parçada sözü edilen tür aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Fert ve toplumu eğitme amacı, Attâr'ın eseri, Güvâhî ve Hayriyye pendnamenin (nasihatnamenin) ipuçlarıdır. Siyasetname hükümdara devlet yönetimini öğütler; menakıpname velîlerin kerametlerini anlatır; fütüvvetname fütüvvet ve Ahilik teşkilatının âdap ve erkânını anlatır.Kaynak: Divan nesri · Siyasetname, pendname, menakıpname

?Soru 3

Bir safâ bahş idelim gel şu dil-i nâşâda
Gidelim serv-i revânım yürü Sa'd-âbâd'a

Nedîm (ö. 1730), Divan, şarkı

Şair, kederli gönlüne bir neşe vermek için salınarak yürüyen sevgilisini (serv-i revân) İstanbul'un bir mesire yerine davet ediyor.
Bu beyit, divan şiirinde aşağıdaki akımlardan hangisinin özelliğini en belirgin biçimde taşır?

✓ B. Gerçek bir yer adı (Sa'd-âbâd), gündelik bir gezinti daveti ve “gidelim, yürü” gibi konuşma diline yakın, süssüz söyleyiş mahallîleşmeyi gösterir; üç sorudan üçüncüsü (“Nerede yaşıyor?”) cevap verir. Beyit ilk okumada çözülür, kapalı bir hayal yoktur (Sebk-i Hindî değil); bir öğüt ya da hayat dersi taşımaz (hikemî değil); “dil-i nâşâd”, “serv-i revân” gibi Farsça tamlamalar bulunduğu için sözcük sadeliğine dayanan Türkî-i basit de değildir.Kaynak: Divan şairleri II · Üç akımı ayırma

?Soru 4

Aşağıdaki eser–akım eşleştirmelerinden hangisi doğrudur?

✓ C. Zehra, natüralizmin etkisinin görüldüğü ilk roman olarak bilinir. İntibah romantik, Mai ve Siyah realist romandır; Araba Sevdası ilk realist romandır ve Türk edebiyatında doğrudan klasik roman örneği yoktur.Kaynak: Batı edebiyatı akımları I · Dört akımı ayırmak, Türk edebiyatına yansıma

?Soru 5

XIX. yüzyılın başında İstanbul'da yetişen şair, gençlik şiirlerini bir divanda, olgunluk döneminin karamsar şiirlerini başka bir divanda topladı. Mevlevî bir şairin alegorik mesnevisini örnek alarak tasavvufi bir mesnevi yazdı; Trakya'daki bir kasabaya sürgün edilişini de mizahi bir mesnevide anlattı. Oğlu sonradan ünlü bir devlet adamı olmuştur.
Bu parçada sözü edilen şair aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. İki divan (Bahâr-ı Efkâr, Hazân-ı Âsâr), Hüsn ü Aşk'ı örnek alan Gülşen-i Aşk, Keşan sürgününü anlatan Mihnet-keşân ve oğlu Fuad Paşa İzzet Molla'yı gösterir. Örnek alınan mesnevinin sahibi Şeyh Gâlip'tir; Enderunlu Vâsıf Nedîm'in yolunda şarkılarıyla, Leskofçalı Gâlib Encümen-i Şuarâ ile tanınır.Kaynak: Divan şairleri II · XIX. yüzyıl: son divan şairleri

?Soru 6

Fransız toplumunu Büyük Devrim'den 1840'lara kadar uzanan bir roman dizisinde anlatmayı tasarladı ve bu diziye İnsanlık Komedyası adını verdi; romanlarına iki binden fazla kişi yerleştirdi. Evlerin, dükkânların ve iç mekânların ayrıntılı betimlemeleriyle romana yeni bir anlatım getirdi. Goriot Baba ve Eugénie Grandet bu dizinin romanlarındandır.

Bu parçada tanıtılan yazar aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. İnsanlık Komedyası, Goriot Baba ve Eugénie Grandet realizmin başlatıcılarından Balzac'ındır. Zola'nın roman dizisi Rougon-Macquart'tır (natüralizm); Flaubert Madame Bovary'nin, Victor Hugo Sefiller'in yazarıdır.Kaynak: Batı edebiyatı akımları I · Realizm

?Soru 7

Bu akımın sanatçıları Antik Yunan ve Latin yazarlarını aşılması güç örnekler saydı. Onlara göre şair geçici heveslerin değil, her çağda aynı kalan insan doğasının peşinde olmalı; eser okuru hoşnut ederken ona bir ders de vermeliydi. Sahnede olaylar tek bir yerde ve bir gün içinde geçiyor, trajedi ile komedi birbirine karıştırılmıyordu.

Bu parçada söz edilen edebî akım aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Eskileri örnek alma, evrensel insan doğası, hoşa giderken öğretme ve üç birlik kuralı klasisizmin ilkeleridir. Romantizm bu kuralları reddetti ve türleri karıştırdı; realizm ve natüralizm Antik örneklere değil gözleme ve deneye dayanır.Kaynak: Batı edebiyatı akımları I · Klasisizm

?Soru 8

---- sanatçıları aklın ve kuralların egemenliğine karşı çıktı; şair artık kendi acısını, aşkını, doğa karşısındaki coşkusunu özgürce anlatıyordu. Bu sanatçılar, kendilerinden önceki ---- akımının sahneye koyduğu zaman, yer ve olay birliği kuralını reddederek trajik ile komiği aynı oyunda buluşturdu.

Bu parçada boş bırakılan yerlere sırasıyla aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

✓ D. Duygu, coşku, doğa ve kurallara isyan romantizmin; üç birlik kuralı klasisizmin özelliğidir. B'de sıra ters; realizm ve natüralizm üç birlik kuralına karşı doğmadı, romantizmin hayalciliğine tepki olarak geldi.Kaynak: Batı edebiyatı akımları I · Romantizm

?Soru 9

XVII. yüzyılda Edirne'de yetişen şair, ömrünün son yıllarında şehrindeki Mevlevîhânenin şeyhliğine getirildi. Kasidede Nef'î'yi, gazelde Nâilî ile Fehîm-i Kadîm'i örnek aldı; nükteli, ince hayallerle örülü ve hüzünlü gazelleriyle Sebk-i Hindî'nin önde gelen adları arasına girdi. Tasavvufi imgeleri daha çok aşk şiirini derinleştirmek için kullandı. Sonraki yüzyılda Nedîm de onun etkisini taşır.
Bu parçada sözü edilen şair aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Edirne, Mevlevîhâne şeyhliği, Nef'î ile Nâilî'yi örnek alması ve Nedîm'e etkisi Neşâtî'yi gösterir. Nâilî İstanbullu bir kâtiptir ve Neşâtî'nin örnek aldığı şairdir; Şeyh Gâlip XVIII. yüzyılda Galata Mevlevîhânesi'nin şeyhidir; Nâbî hikemî tarzla tanınır.Kaynak: Divan şairleri II · Sebk-i Hindî: Nâilî, Neşâtî

?Soru 10

Kalesi bir tepe üzerinde, dört köşeli ve sağlam bir yapıdır; dört kapısı vardır. Çarşısında altı yüz kadar dükkân bulunur, en çok rağbet gören zanaat bakırcılıktır. Bağ ve bahçeleri çoktur; armudu ve üzümü bütün çevrede meşhurdur, fiyatı da gayet ucuzdur. Halkı garip dostu ve misafirperverdir; kadınları beyaz örtüler örter. Suyu tatlı, havası latiftir.

İçerik özellikleri dikkate alındığında bu parçanın aşağıdaki türlerin hangisinden alındığı söylenebilir?

✓ B. Kale, çarşı, zanaat, ürünler, fiyatlar, halkın adetleri, su ve hava bir yerin coğrafi, ekonomik ve sosyal özelliklerini anlatan seyahatnamenin ipuçlarıdır. Şehrengiz de bir şehri anlatır, ama manzumdur ve şehrin güzellerini över; tezkire şairleri, surname şenlikleri anlatır.Kaynak: Divan nesri · Parçadan türü bulmak
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Edebiyat soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →