Nef'î ve Şeyhülislam Yahya: kasidenin ustası, gazelin şeyhülislamı
MEB 10. sınıf · Şiir · Okuma 7 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaBâkî, Hayâlî ve Taşlıcalı Yahya kimdir, eserleri ve şiirlerinin özellikleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Divan şairleri I). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Kanuni döneminde divan şiirinin merkezi İstanbul'dur. Bâkî (1526-27–1600) çağının en büyük şairi sayılıp "sultânü'ş-şuarâ" (şairler sultanı) diye anıldı; gazellerinde aşkı, eğlenceyi, İstanbul'u ve tabiatı ahenkli ve nükteli bir dille söyledi, Kanuni'nin ölümüne ünlü bir mersiye yazdı. Hayâlî (ö. 1556-57) Kanuni'nin musahibi, tasavvufi heyecanı güçlü bir gazel şairidir. Taşlıcalı Yahya (ö. 1582) cesur Şehzade Mustafa mersiyesi ve Şâh u Gedâ'nın bulunduğu hamsesiyle tanınır.
✎Konu anlatımı
Nef'î kimdir, eserleri nelerdir; Şeyhülislam Yahya'nın şiirinin özellikleri nelerdir?
Kısa cevap: Nef'î (ö. 1635) XVII. yüzyılın kaside ustasıdır: kasideyi Türk edebiyatında klasik biçimine kavuşturdu; methiye ve fahriyelerindeki mübalağalı övgüleri ve Sihâm-ı Kazâ'da topladığı sert hicivleriyle tanınır. Aynı yüzyılın gazel şairi Şeyhülislam Yahya (ö. 1644) ise sade, akıcı Türkçesiyle Necâtî, Zâtî ve Bâkî'nin yolunu sürdürür.1635'in ocak ayında Topkapı Sarayı'nın odunluğunda bir şair boğduruldu ve cesedi denize atıldı. Suçu, yazdığı dörtlüklerdi.
Divan şairleri I sayfasında divan şiirinin XVI. yüzyılda Fuzûlî ve Bâkî ile zirveye çıktığını gördük. XVII. yüzyıl, Osmanlı'da isyanların, uzun savaşların ve sık değişen yöneticilerin yüzyılıdır. Şiir bu ortamda üç yöne açılır: biri ince ve kapalı hayallere (Sebk-i Hindî), biri hayat tecrübesine ve öğüde (hikemî tarz), biri de yüzyılın sonunda yerli hayata (mahallîleşme). Bu yönlere geçmeden önce yüzyılın iki büyük sesini tanıyalım: kasidede Nef'î, gazelde Şeyhülislam Yahya.
Nef'î: övgüde de yergide de ölçüsüz
Nef'î, TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre yaklaşık 1572'de Erzurum'un Pasinler (Hasankale) ilçesinde doğdu. İstanbul'a gelip I. Ahmed'e tanıtıldı; IV. Murad'a, sadrazamlara, devlet ve din adamlarına kasideler sundu. TDV'ye göre kasideyi Türk edebiyatında klasik biçimine kavuşturan şair odur; başarısı en çok methiye ve fahriye bölümlerinde görülür. Kasidenin bölümlerini (nesib, girizgâh, methiye, fahriye, dua) divan şiirinin özellikleri sayfasında görüyoruz; Nef'î'yi ayıran, bu iskeleti tantanalı bir sesle ve ölçüsüz bir abartıyla doldurmasıdır.
Aynı abartıyı ters yöne çevirdiğinde ortaya hiciv çıktı. Nef'î sınır tanımayan, sövgüye varan hicivler yazdı ve bunları Sihâm-ı Kazâ adlı mecmuada topladı. Hicvettikleri arasında devlet adamları da vardı. Kâtib Çelebi ve Naîmâ'nın aktardığına göre hicivleri yüzünden ölüme mahkûm edildi ve 1635'te boğduruldu. Nef'î'nin hicvini şiir türleri sayfasında satirik şiirin, mübalağasını da söz sanatları sayfasında mübalağanın örneği olarak anmıştık.
Nef'î ilk şiirlerinde İranlı şair Örfî'nin izinden gitti. TDV onu Sebk-i Hindî şairlerinden saymaz, ama bu akımın dil ve üslup anlayışını taşıdığını yazar. Etkisi uzun sürdü: “Nef'îyâne” söyleyiş Nedîm'den Şeyh Gâlip'e, oradan Ziya Paşa, Namık Kemal ve Tevfik Fikret'e kadar uzanır.
- Türkçe Divan: kasideler ağırlıkta; gazel, terkibibent, kıta da var.
- Farsça Divan: tasavvufi aşk şiirleri, kaside, gazel ve rubailer.
- Sihâm-ı Kazâ: hicivlerini topladığı mecmua; çoğunlukla dörtlüklerle.
- Tuhfetü'l-uşşâk: Farsça divandaki bir kaside; Fuzûlî'nin Enîsü'l-kalb'ine nazire.
Şeyhülislam Yahya: makamı medrese, şiiri meclis
Şeyhülislam Yahya (Zekeriyyâzâde Yahyâ Efendi) 1561'de İstanbul'da doğdu; babası da şeyhülislamdı. TDV'ye göre I. Mustafa, IV. Murad ve İbrahim dönemlerinde üç kez şeyhülislamlığa getirildi ve 1644'te öldü. Devletin en yüksek din makamındaki bu kişi, şiirde bambaşka bir sestir: divanının büyük bölümü gazeldir; dili şuh, akıcı, samimi ve sade bir Türkçedir. Şarap ve meyhane üzerine yazdığı serbest şiirler tartışma da yarattı.
TDV, Yahya'nın Necâtî, Zâtî ve Bâkî'nin tarzını sürdürdüğünü yazar; Batılı edebiyat tarihçisi Gibb de onu Bâkî ile Nedîm arasında bir köprü sayar. Nef'î ile karşılıklı hicivleşti ve nükte ile hicivde onun etkisinde kaldı. Divanının yanında bir Sâkînâme'si ve fetvalarının toplandığı Fetâvâ-yı Yahyâ Efendi de vardır.
Nasıl sorulurÖSYM 2022'de Nef'î'yi tanıtım paragrafıyla sordu: kaside ustalığı ve mübalağalı övgü ile hiciv ipucu yeter.
TuzakÇeldiriciler aynı kümeden gelir: Nâbî, Nedîm, Şeyhülislam Yahya, Bâkî. Tuzak 1: Nef'î ile Nedîm adları birbirine benzer; Nef'î XVII. yüzyılın kaside ve hiciv şairi, Nedîm XVIII. yüzyılın Lale Devri şairidir. Tuzak 2: kasideyi klasik biçimine kavuşturan Nef'î'dir; gazelde Yahya'nın ustası Bâkî'dir.
?Soru çöz
XVI. yüzyılın son çeyreğinde doğu Anadolu'da doğan şair, İstanbul'a gelerek padişahlara, sadrazamlara ve din adamlarına kasideler sundu. Methiye ve fahriye bölümlerinde ölçüsüz denecek bir abartıya başvurdu; aynı abartıyı ters yönde kullandığı yergilerini ayrı bir mecmuada topladı. Farsça bir divanı da bulunan şair, bu yergiler yüzünden ölüme mahkûm edildi.
Bu parçada sözü edilen şair aşağıdakilerden hangisidir?
▭Boşluk doldurma
Üç kez şeyhülislamlık makamına getirilen , divanını büyük ölçüde gazellerle doldurdu. Şuh ve sade söyleyişiyle izinden gittiği en büyük usta ise XVI. yüzyılın sultanü'ş-şuarası idi.