Modern tiyatro: trajedi, komedi, dram; Tanzimat'tan günümüze Türk tiyatrosu

Perdeden suflöre tiyatronun sözlüğünü, üç türün farkını ve Şair Evlenmesi'nden Keşanlı Ali Destanı'na Türk tiyatrosunun yüz yılını anlatıyor; ÖSYM'nin sorduğu yazar-eser eşleşmelerini ve tuzakları tek tek çözüyoruz.

8 durakAYT
19 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 19tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KAVRAM · TİYATRO TERİMLERİ

Tiyatro terimleri: perdeden suflöre sahnenin sözlüğü

MEB 9. sınıf · Tiyatro · Okuma 8 dk · 4 etkinlik

Önce hatırlaAnlatım teknikleri nelerdir; tahkiye, gösterme, özetleme, geriye dönüş ve diyalog nasıl ayırt edilir?Bağlantılı konudan (Hikâye ve romanın unsurları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Anlatım teknikleri, olayı ya da durumu okura ulaştırma yollarıdır. Tahkiyede (anlatma) anlatıcı olayı kendi ağzından aktarır, açıklar ve yorumlar; göstermede anlatıcı geri çekilir, olay kişilerin konuşma ve davranışlarıyla bir sahne gibi sunulur. Özetleme uzun zaman dilimlerini birkaç cümleye sığdırır, geriye dönüş anlatıyı şimdiki zamandan geçmişe götürür, diyalog kişileri karşılıklı konuşturur. Mektup ve günlük de anlatım tekniği olarak kullanılabilir.

Tahkiye, gösterme, özetleme, geriye dönüş, diyalog

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Tiyatro terimleri nelerdir; perde, sahne, replik, tirat, monolog, suflör, jest ve mimik ne demektir?

Kısa cevap: Tiyatro, olayı anlatıcı aracılığıyla değil, sahnede kişilerin konuşması ve hareketiyle gösteren bir türdür (göstermeye bağlı metin). Oyun büyük bölümler olan perdelere, perdeler de sahnelere ayrılır. Konuşmalar diyalog, kişinin kendi kendine konuşması monolog, bir defada söylenen uzun söz tirat, karşılık olarak verilen söz repliktir. Oyuncunun beden dili jest ve mimik, sahnenin düzeni dekor, kullanılan eşya aksesuar, unutulan sözü fısıldayan kişi suflördür.

Salonun ışıkları söner, perde açılır ve seyirci bir odanın içine bakar: koltuk, masa, pencereden süzülen bir ışık. Bu odayı yazar kâğıda birkaç satırla kurmuştur; onu sahnede yaşatan ise bir ekiptir.

Hikâyede ve romanda okur, olayları bir anlatıcının ağzından öğrenir. Tiyatroda anlatıcı yoktur: kişiler konuşur, hareket eder, seyirci de olayı kendi gözüyle görür. Bu yüzden tiyatro göstermeye bağlı bir metindir (metinlerin sınıflandırılması). Gösterme tekniğinin romana sahne duygusu taşıdığını anlatım teknikleri sayfasında görmüştük; burada işin kaynağına, sahneye geçiyoruz.

Metnin terimleri: perde, sahne, konuşmalar

Tiyatroda olay örgüsü bölümler hâlinde kurulur. TDK sözlüğüne göre perde bir sahne eserinin büyük bölümlerinin her biridir; sahne ise bir oyunun başlıca bölümlerinden her biri anlamına da gelir (sözcüğün öteki anlamı oyunun oynandığı yüksekçe yerdir). Üç perdelik bir oyunun her perdesi birkaç sahneden oluşabilir. Bazı eski metinlerde bu bölümlere meclis ya da fasıl gibi adlar da verilir; Karagöz'ün fasılını geleneksel Türk tiyatrosu sayfasında görmüştük.

  • Diyalog: iki ya da daha çok kişinin karşılıklı konuşması. Tiyatro metninin omurgasıdır.
  • Monolog: bir kişinin kendi kendine yaptığı konuşma. Seyirci, kişinin içinden geçenleri böyle öğrenir.
  • Tirat: bir oyuncunun bir defada söylediği uzunca söz. Öteki kişiler dinlerken bir kişi düşüncesini kesintisiz geliştirir.
  • Replik: oyuncunun sözü karşısındakine bırakırken söylediği son söz; TDK'nin ikinci anlamıyla öteki oyuncunun sözüne verilen karşılık.
  • Sahne açıklamaları: metinde ayraç içinde verilen, kişilerin hareketini, sahnenin ışığını, dekoru anlatan notlar. Bunlar söylenmez, uygulanır.

Küçük bir örnek, terimleri tek bakışta gösterir:

(Akşam. Eski bir konağın salonu. Masada sönmeye yüz tutmuş bir lamba.)
NERİMAN — Kapıyı kim açık bıraktı?
SELİM — Rüzgâr, hanımefendi. Bu evde her şeyi rüzgâr yapar.
NERİMAN — (Pencereye yürür, kendi kendine) Yirmi yıldır aynı rüzgâr… Ne evi bıraktı ne de beni.

Ayraç içindeki satırlar sahne açıklamasıdır; Neriman'ın pencere önündeki sözü monologdur; Selim'in cevabı ise Neriman'ın sorusuna verilmiş bir repliktir.

Terimleri ait oldukları yere göre gruplamak ezberi kolaylaştırır: metinde yazılanlar, oyuncunun bedeniyle yaptıkları, sahnede kurulanlar.Görsel: Sınav Defteri

Oyuncunun ve sahnenin terimleri

Jest, bir şeyi anlatmak için el, kol ve başla yapılan harekettir; mimik ise duyguyu yüzdeki kımıldanışlarla anlatmaktır (TDK mimiği el ve kol hareketlerini de kapsayan bir anlatma sanatı olarak da tanımlar; sınavda ayrım çoğunlukla “jest beden, mimik yüz” diye yapılır). Kostüm rol gereği giyilen kıyafet, makyaj oyuncunun yüzüne belli bir tip kazandırmak için yapılan boyamadır. Aksesuar, sahnede yer alan ya da oyuncunun kullandığı eşyadır: bir baston, bir mektup, bir fincan. Suflör, oyunculara rollerinde unuttukları sözleri seyirciye duyurmadan hatırlatan kişidir.

Dekor, eserin geçtiği yerin ve çağın özelliklerini gösteren perde, eşya ve düzenlemelerin bütünüdür. Kulis sahnenin gerisi ve yanlarıdır; oyuncular orada hazırlanır. Efekt, sahnedeki hareketlere eşlik eden seslerin (gök gürültüsü, kapı gıcırtısı, at sesi) yapay yollarla üretilmesidir; ışık da sahnenin havasını kurar. Bütün bunları bir araya getiren yönetmendir (rejisör); oyun seçen, metni irdeleyen ve sahnelemeye danışmanlık yapan kişiye dramaturg denir.

Burada önemli bir karşıtlık vardır: geleneksel tiyatroda mekân ve dekor her oyunda aynıdır; modern tiyatroda ise aynı eser her temsilde farklı bir dekorla, farklı bir ışık düzeniyle sahnelenebilir. Oyuncular da metni kendi tarzlarına göre yorumlar. Yani yazılı metin aynı kalır, temsil her seferinde yeniden kurulur.

Akılda kalsın: Uzunluk sırası: replik kısa bir karşılıktır, tirat uzun bir konuşmadır, monolog ise karşısında kimse olmadan yapılan konuşmadır. Beden ikiye ayrılır: jest eller ve kollar, mimik yüz. Görünmeyen yardımcı da suflördür: seyirci onu görmez, oyuncu onu duyar.
Sınavda

Nasıl sorulurTerimler ÖSYM'de doğrudan bir soru olarak çıkmadı; ama tiyatro parçası verilen sorularda şıklar “monolog kullanılmıştır”, “sahne açıklamalarına yer verilmiştir” gibi yargılarla kurulur.

Tuzakİki komşu terimi karıştırmaktır: kişi başkasıyla uzun uzun konuşuyorsa bu tirattır, kendi kendine konuşuyorsa monologdur. Bir de anlatma ile göstermeyi karıştırma: tiyatroda olayı aktaran bir anlatıcı yoktur.

⇄Bilgi eşleştirme terim → tanım

▭Boşluk doldurma

Oyunculara unuttukları sözleri seyirciye duyurmadan hatırlatan kişiye denir. Bir oyuncunun öteki kişiler dinlerken bir defada söylediği uzunca söz ise tır.

suflörtiratreplikdekor

?Soru çöz kesitte terim

(Gece. Bir köy odası. Ocaktaki ateş sönmek üzere. HALİL elinde bir mektupla içeri girer.)
ZEYNEP — Postacı mı geldi?
HALİL — Geldi. Keşke getirdiği haber hiç gelmeseydi.
ZEYNEP — (Ocağın başına çöker, kendi kendine) Üç yıl bekledim, üç yıl… Bir satır yazı için.

Bu kesitte ayraç içindeki ifadeler ve Zeynep'in son sözü sırasıyla hangi terimle adlandırılır?

✓ B. Ayraç içindeki satırlar söylenmez, uygulanır: zamanı, mekânı ve kişinin hareketini bildiren sahne açıklamalarıdır. Zeynep son sözünü kimseye değil kendine söyler; bu monologdur. Tirat, öteki kişiler dinlerken söylenen uzun bir konuşmadır (A, D); dekor ayraçta anlatılan odanın sahnedeki karşılığıdır, ayracın kendisi değil. Replik, karşıdakinin sözüne verilen karşılıktır (C).

?Soru çöz kesitte terim

(Gece. Bir köy odası. Ocaktaki ateş sönmek üzere. HALİL elinde bir mektupla içeri girer.)
ZEYNEP — Postacı mı geldi?
HALİL — Geldi. Keşke getirdiği haber hiç gelmeseydi.
ZEYNEP — (Ocağın başına çöker, kendi kendine) Üç yıl bekledim, üç yıl… Bir satır yazı için.

Bu kesitte aşağıdakilerden hangisi yoktur?

✓ D. Konuşmaların hepsi bir iki cümlelik; kimse ötekiler dinlerken uzun uzun konuşmuyor, yani tirat yok. Halil'in “Geldi…” cevabı Zeynep'in sorusuna verilmiş bir repliktir (A); Halil'in elindeki mektup aksesuardır (B); Zeynep'in ocak başındaki sözü monologdur (C).
TÜR · TRAJEDİ, KOMEDİ, DRAM

Trajedi, komedi, dram: ağlatan, güldüren ve ikisini birden yapan sahne

MEB 9. sınıf · Tiyatro · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKlasisizm nedir, özellikleri ve temsilcileri kimlerdir?Bağlantılı konudan (Batı edebiyatı akımları I). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Klasisizm, XVII. yüzyılda Fransa'da olgunlaşan, akla, sağduyuya ve kurallara dayanan, Antik Yunan ve Latin yazarlarını örnek alan akımdır. Sanatçı geçici olanı değil her çağda değişmeyen evrensel insanı anlatır, karakter yerine tip yaratır, eserle hem hoşa gitmeyi hem ahlakı düzeltmeyi amaçlar; tiyatroda zaman, yer ve olay birliği kuralına uyulur. Başlıca temsilcileri Molière (komedi), Racine ve Corneille (trajedi), La Fontaine (fabl) ve kuramcısı Boileau'dur. Türk edebiyatına Tanzimat'ta Şinasi'nin çevirileri ve Ahmet Vefik Paşa'nın Molière uyarlamalarıyla girdi.

Klasisizm

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Trajedi, komedi ve dram nedir, aralarındaki farklar nelerdir?

Kısa cevap: MEB'e göre trajedi, hayatın acıklı yönlerini yansıtan, izleyicide korku ve heyecan uyandırarak ders vermeyi amaçlayan manzum tiyatro türüdür; konusunu tarih ve mitolojiden alır, kahramanları olağanüstü varlıklar ya da soylu kişilerdir. Komedi, izleyiciyi güldüren ve güldürürken düşündüren türdür; konusunu günlük hayattan alır, kahramanları halktan kişilerdir. Dram, hayatın acıklı ve gülünç yönlerini bir arada yansıtır; konusunu tarihten ya da günlük hayattan alır, kahramanları halkın her kesiminden olabilir. Dram, romantizmin klasisizmin kurallarına karşı çıkmasıyla doğdu.

Aynı tarihî olayı üç yazara verelim: biri bir hükümdarın düşüşünü ağır dizelerle anlatır, biri o sarayın aşçısının telaşına güler, üçüncüsü hem gözyaşını hem gülüşü aynı sahneye koyar.

Modern tiyatro üç temel türle tanıtılır: trajedi, komedi ve dram. Türleri ayıran ölçütler bellidir: konunun nereden alındığı, kahramanların kim olduğu, seyircide hangi duygunun uyandırıldığı.

Trajedi ve komedi: kurallı iki kardeş

Trajedi (TDK'de ağlatı, facia, tragedya) acıklı sonuçlarla biten bir türdür. Konusunu efsanelerden, mitolojiden ya da tarihten alır; kahramanlar krallar, prensler gibi soylu ya da olağanüstü kişilerdir. Seyircide korku ve heyecan uyandırarak ona bir ders vermek ister; MEB onu manzum bir tür olarak tanımlar. Komedi (güldürü) ise gündelik hayatın içinden gelir: kahramanları halktan insanlardır, konusu günlük yaşamdır, amacı güldürürken düşündürmektir.

Bu iki tür klasisizmde en parlak dönemini yaşadı. Klasisizm kurallarını Aristoteles'in Poetika'sından aldı; trajedide Racine ile Corneille, komedide Molière yazdı. Kural kesindi: trajedi ile komedi birbirine karıştırılmaz, olay tek yerde, bir gün içinde ve tek bir ana olay çevresinde geçer (üç birlik). Molière'e göre komedinin görevi insanları güldürerek ahlakı düzeltmekti; Tanzimat'ta Ahmet Vefik Paşa'nın onu Türkçeye taşıması bu yüzden şaşırtıcı değildir.

Dram: kuralların yıkıldığı yerde

XIX. yüzyılın başında romantikler bu kurallara isyan etti. Victor Hugo'nun Cromwell önsözü (1827) üç birlik kuralını ve türlerin ayrılığını reddetti; trajik ile komik, yüce ile gülünç aynı eserde buluştu. Bu birleşimden dram doğdu; Hugo'nun Hernani'si (1830) türün ünlü örneklerindendir. Dram, hayat gibi karışıktır: bir sahnede ağlatır, ötekinde güldürür. Konusu tarihten de günlük hayattan da alınabilir, kahramanları her kesimden olabilir.

Üç ölçüt yeter: konu nereden, kahraman kim, seyirci ne hissediyor? Trajedi ve komedi klasisizmin kurallı türleridir; dram romantizmin kuralları yıkmasıyla doğdu.Görsel: Sınav Defteri

Türk tiyatrosunda üç tür

Batılı anlamda Türk tiyatrosu bir komediyle başladı: Şinasi'nin tek perdelik Şair Evlenmesi'yle. Tanzimat'ın oyunları ise çoğunlukla romantik dramın havasını taşıdı (k3). Cumhuriyet döneminde üç tür de güçlü temsilciler buldu: TEİS, Musahipzade Celal'in Osmanlı dönemini eleştiren oyunlarının çoğunlukla komedi olduğunu yazar; Turan Oflazoğlu'nu trajedinin Türk edebiyatındaki en başarılı adlarından biri sayar ve onun IV. Murat'ını trajedi olarak tanıtır; Orhan Asena'nın Fadik Kız'ı bir dramdır. XX. yüzyılda bu üçlüye bir dördüncü yol eklendi: seyirciyi olaya kaptırmak yerine düşündürmeyi amaçlayan epik tiyatro. Onu Haldun Taner'le birlikte k6'da açacağız.

Akılda kalsın: Trajedi sarayda ağlar (soylu kişi, tarih, mitoloji), komedi sokakta güler (halktan kişi, günlük hayat), dram evde hem güler hem ağlar (her kesimden kişi, karışık duygular). Dramın doğum belgesi romantizmdir: kurallar yıkıldı, iki duygu birleşti.
Sınavda

Nasıl sorulurTürler ÖSYM'de bir tanım paragrafıyla ya da bir tiyatro parçasıyla sorulabilir: “Bu parça hangi türün özelliklerini taşır?” Ayırıcı ipucu kahramandır: soylu kişi ve mitoloji trajediyi, halktan kişi ve güldürü komediyi, acıklı ile gülüncün karışması dramı gösterir.

TuzakDramı klasisizme bağlamaktır: üç birlik kuralı ve türlerin ayrılığı klasisizmindir; dram bu kurallara karşı çıkan romantizmin ürünüdür.

?Soru çöz

Bu tür, klasisizmin koyduğu kurallara karşı çıkan romantiklerin elinde biçimlendi. Hayatın acıklı yönleri ile gülünç yönleri aynı eserde bir arada yansıtılır. Konu tarihten de günlük yaşamdan da alınabilir; kişiler yalnız soylular arasından değil, toplumun her kesiminden seçilir.

Bu parçada sözü edilen tür aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Romantizmle doğması, acıklı ile gülüncü birleştirmesi ve kahramanların her kesimden seçilmesi dramın özellikleridir. Trajedi yalnız acıklı yönü ve soylu kişileri, komedi güldürüyü ve halktan kişileri işler; epik tiyatro ise XX. yüzyılda seyirciyi düşündürmeyi amaçlayan bir anlayıştır.

▭Boşluk doldurma

Klasisizm trajedi ile komediyi birbirinden kesin çizgilerle ayırdı; romantizm ise trajik ile komiği birleştirerek türünü doğurdu. MEB'e göre trajedi konusunu tarihten ve den alır.

drammitolojikomedigünlük hayat
1860–1923 · TANZİMAT VE MEŞRUTİYET TİYATROSU

Tanzimat tiyatrosu: gazetede başlayan oyun, sahnede büyüyen dava

MEB 10. sınıf · Tiyatro · Okuma 9 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaŞinasi kimdir, Şair Evlenmesi'nin konusu nedir ve Şinasi'nin eserleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Tanzimat edebiyatı I). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Şinasi (1826–1871), Batılılaşma döneminin öncü şairi ve gazetecisidir. Tercümân-ı Ahvâl'in (1860) başyazarı ve ilk sayıdaki “Mukaddime”nin yazarıdır, 1862'de Tasvir-i Efkâr'ı çıkardı. Görücü usulüyle evlenmeyi eleştiren tek perdelik komedi Şair Evlenmesi Batılı tarzda yazılmış ilk Türk tiyatro eseridir; Tercüme-i Manzume Batı şiirinden ilk çevirileri, Durub-ı Emsal-i Osmaniye atasözlerinin ilk sistematik derlemesini içerir.

Şinasi: gazete, tiyatro, sade dil

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türk edebiyatında Batılı tarzda tiyatro nasıl başladı, Tanzimat tiyatrosunun yazarları ve eserleri nelerdir?

Kısa cevap: Batılı tarzda Türk tiyatrosu Tanzimat'la başladı. İlk eser Şinasi'nin tek perdelik komedisi Şair Evlenmesi'dir (yazılışı 1859, 1860'ta Tercümân-ı Ahvâl'de tefrika). Namık Kemal'in Vatan yahut Silistre'si 1 Nisan 1873'te Gedikpaşa Tiyatrosu'nda Güllü Agop'un kumpanyasınca sahnelendi; Ahmet Vefik Paşa Molière'i çevirip uyarladı ve Bursa'da tiyatro kurdurdu; Abdülhak Hâmit okunmak için yazılmış manzum oyunlar verdi. 1914'te İstanbul'da Darülbedayi kuruldu; 1931'de adı Şehir Tiyatrosu oldu.

Türkçenin Batılı tarzdaki ilk tiyatro eseri önce sahnede değil, bir gazetenin sayfalarında okundu.

Geleneksel tiyatroda yazılı metin yoktu; Karagöz de orta oyunu da doğaçlamayla yaşıyordu (geleneksel Türk tiyatrosu). Tanzimat aydınları Avrupa'da başka bir tiyatro gördü: yazılı metne dayanan, perdelere ve sahnelere bölünen, dekoru oyuna göre değişen bir tiyatro. Onlar için bu sahne bir eğlenceden fazlasıydı: halkı eğitmenin, vatan ve hürriyet düşüncesini yaymanın en etkili aracıydı. Tanzimat'ın “toplum için sanat” anlayışını Tanzimat birinci dönem sayfasında görmüştük; tiyatro bu anlayışın en görünür kürsüsü oldu.

Bir makale, bir gece, bir sürgün

TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre Namık Kemal, Vatan yahut Silistre'nin ilk temsilinden bir gün önce İbret'te “Tiyatro” başlıklı bir başmakale yayımladı; tiyatroyu toplumun hayatındaki rolüyle anlattı ve onu en faydalı eğlence olarak niteledi. Oyun 1 Nisan 1873'te Gedikpaşa'daki Osmanlı Tiyatrosu'nda, Güllü Agop'un Tiyatro-yı Osmânî kumpanyası tarafından oynandı. Seyircinin coşkusu sokağa taştı, kısa süre sonra Namık Kemal Magosa'ya sürüldü; TDV sürgünün asıl sebebinin oyundan çok siyasi temaslar olduğunu belirtir. Namık Kemal tiyatro kuramını sonra Mukaddime-i Celal'de (1884) topladı; TDV bu metni tiyatro nazariyatının Türkçede ilk kez ortaya konduğu yer sayar.

Tanzimat'ın oyun yazarları

Bu yazarların hepsini dönem sayfalarında tanıdın; burada yalnız tiyatrodaki yerlerini bir araya getiriyoruz:

  • Şinasi: Şair Evlenmesi, Batılı tarzda yazılmış ilk Türk tiyatro eseridir. Tek perdelik bir komedidir; görücü usulüyle evliliğin sakıncalarını halkın konuşma diliyle eleştirir (ayrıntısı).
  • Namık Kemal: Vatan yahut Silistre (1873; kuşatılan kalenin kurtuluşu), Gülnihal, Zavallı Çocuk, Âkif Bey, Celâleddin Harzemşah. TDV'ye göre oyunları romantik duygularla, hitabetle ve uzun nutuklarla doludur; kahramanlar bir davaya inanmış idealistlerdir, kişiler ya tamamen iyi ya tamamen kötüdür (ayrıntısı).
  • Ahmet Vefik Paşa: Molière'den on altı oyunu Türkçeye kazandırdı; dokuzu çeviri, yedisi uyarlamadır (Zor Nikâhı, Zoraki Tabip, Cimri'nin uyarlaması Azarya). Bursa valiliği sırasında (1879–1882) şehirde düzenli temsil veren bir tiyatro kurdurdu (ayrıntısı).
  • Şemsettin Sami: Besa yahut Ahde Vefa, Gâve.
  • Recaizade Mahmut Ekrem: Afife Anjelik, Vuslat, ölümünden sonra yayımlanan Çok Bilen Çok Yanılır.
  • Abdülhak Hâmit Tarhan: şiirden çok tiyatroya emek verdi. Manzum oyunları (Eşber, Nesteren, Tezer, İlhan, Sardanapal) ve mensur oyunları (Tarık, Finten, Duhter-i Hindû) vardır. Konularını tarihten ve uzak ülkelerden alır; teknik bakımdan kusurlu bulunan bu oyunlar sahneden çok okunmak için yazılmış gibidir (ayrıntısı).
  • Samipaşazade Sezai: Şîr.

İki kuşak arasındaki fark tiyatroda da görülür. Birinci kuşak sahneyi topluma seslenmek için kullandı: görücü usulü, vatan, hürriyet. İkinci kuşağın, özellikle Hâmit'in oyunları ise bireyin tutkularına, tarihin büyük kişilerine yöneldi ve sahnelenmekten çok okunmak için yazıldı.

Meşrutiyet'ten Cumhuriyet'e: Darülbedayi

II. Meşrutiyet'in ardından tiyatro kurumlaşma yolunu tuttu. TDV'ye göre Darülbedayi 1914'te İstanbul Şehremini Cemil Paşa'nın girişimiyle kuruldu; tiyatro ve müzik okulu açması için Fransız yönetmen André Antoine İstanbul'a getirildi, ama savaş yüzünden Antoine ayrılmak zorunda kaldı ve kurum ilk temsilini Ocak 1916'da verebildi. Musahipzade Celal'in ilk oyunları da bu yıllarda yazıldı (k4). 1920'de Afife Jale'nin sahneye çıkarak tiyatroda rol alan ilk Müslüman Türk kadın olmasını tarih serisinde anlattık (Cumhuriyet döneminde kültür ve sanat).

Batılı tarzdaki Türk tiyatrosu yüz yılda gazete tefrikasından devlet sahnesine, oradan epik tiyatro ve kabareye uzandı.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Tanzimat tiyatrosunun dört adımı: Şinasi yazdı (ilk metin, komedi), Namık Kemal sahneye taşıdı (Gedikpaşa, vatan), Ahmet Vefik uyarladı (Molière, Bursa), Hâmit okuttu (manzum, okunmak için).
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM Tanzimat tiyatrosunu dört kez sordu: 2018'de Şair Evlenmesi'nin görücü usulünü eleştirdiğini, 2019'da kuşatılan bir kalenin kurtuluşunu anlatan oyunun Vatan yahut Silistre olduğunu ve Molière'i uyarlayan yazarın Ahmet Vefik Paşa olduğunu, 2022'de aruzla manzum tiyatrolar yazan sanatçının Abdülhak Hâmit olduğunu.

TuzakÇeldiriciler hep aynı kümedendir: Recaizade, Ahmet Mithat, Namık Kemal gibi gerçek tiyatro yazarları. Tuzak, bir yazarın ipucunu ötekine yüklemektir: Molière uyarlaması Ahmet Vefik'in, okunmak için yazılmış manzum oyun Hâmit'in işaretidir.

↕Sırala eskiden yeniye

  1. Namık Kemal tiyatro görüşlerini Mukaddime-i Celal'de toplar
  2. Vatan yahut Silistre Gedikpaşa'da sahnelenir
  3. İstanbul'da Darülbedayi kurulur
  4. Şair Evlenmesi gazetede tefrika edilir
  5. Ahmet Vefik Paşa valiliği sırasında Bursa'da tiyatro kurdurur

?Soru çöz

(I) Şinasi'nin Şair Evlenmesi, Batılı tarzda yazılmış ilk Türk tiyatro eseridir. (II) Namık Kemal'in Vatan yahut Silistre'si 1873'te Gedikpaşa'daki tiyatroda sahnelenmiştir. (III) Namık Kemal, tiyatroyu toplumu eğiten en faydalı eğlence olarak görmüştür. (IV) Abdülhak Hâmit, Molière'in komedilerini Türk toplumuna uyarlayarak Bursa'da sahnelemiştir.

Bu parçadaki numaralanmış cümlelerin hangisinde bir bilgi yanlışı vardır?

✓ D. Molière'i çevirip uyarlayan ve Bursa valiliğinde tiyatro kurduran Ahmet Vefik Paşa'dır; Abdülhak Hâmit'in oyunları çoğu manzum, okunmak için yazılmış oyunlardır. A (I) doğru: Şair Evlenmesi Batılı tarzdaki ilk Türk oyunudur; B (II) doğru: Vatan yahut Silistre 1873'te Gedikpaşa'da sahnelendi; C (III) doğru: Namık Kemal tiyatroyu toplumu eğiten en faydalı eğlence saydı.

?Soru çöz geleneksel mi, modern mi?

I. Oyun yazılı bir metne dayanmaz, doğaçlamayla yürür.
II. Oyun perdelere ve sahnelere bölünür.
III. Mekân ve dekor her oyunda aynıdır.
IV. Aynı eser her temsilde farklı bir dekor ve ışıkla sahnelenebilir.
V. Pişekâr, Kavuklu gibi kalıplaşmış tipler her oyunda yeniden çıkar.
VI. Oyunun yazarı bellidir, metin kitap olarak da basılır.

Yukarıdakilerden hangileri geleneksel Türk tiyatrosunun özellikleridir?

✓ B. Karagöz ve orta oyunu yazılı metne değil doğaçlamaya dayanır (I); perde ya da meydan her oyunda aynıdır (III); Karagöz–Hacivat, Pişekâr–Kavuklu gibi tipler kalıplaşmıştır (V). Perde-sahne bölümlemesi (II), temsilden temsile değişen dekor ve ışık (IV), yazarı belli ve basılı metin (VI) Tanzimat'la gelen Batılı tarzdaki modern tiyatronun özellikleridir.
1923–1950 · CUMHURİYET TİYATROSU I

Cumhuriyet'in ilk sahnesi: Musahipzade Celal, Reşat Nuri ve Faruk Nafiz

MEB 11. sınıf · Tiyatro · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaReşat Nuri Güntekin'in Çalıkuşu romanı neyi anlatır, yazarın diğer eserleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Millî Edebiyat nesri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Reşat Nuri Güntekin (1889–1956), asıl şöhretini Çalıkuşu (1922) ile kazanan romancı, hikâyeci ve oyun yazarıdır. Çalıkuşu, İstanbul'da yetişen Feride'nin bir ayrılığın ardından Anadolu'da öğretmenlik yaparken yaşadıklarını anlatır. Gündelik konuşma dilini romana taşıdı; gözleme dayanan eserlerinde bireysel ve toplumsal konuları iç içe işledi. Başlıca eserleri Çalıkuşu, Yaprak Dökümü, Yeşil Gece, Sönmüş Yıldızlar (hikâye) ve Anadolu Notları'dır.

Reşat Nuri Güntekin ve Çalıkuşu

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Cumhuriyet döneminin ilk tiyatro yazarları kimlerdir; Musahipzade Celal ve Reşat Nuri Güntekin'in oyunları nelerdir?

Kısa cevap: 1923–1950 tiyatrosu yeni devletin değerlerini, eski ile yeninin çatışmasını, tarihle hesaplaşmayı ve Anadolu'yu işledi; Darülbedayi (1931'den sonra Şehir Tiyatrosu), Devlet Konservatuvarı (1936), Halkevleri ve Devlet Tiyatroları (1949) bu sahneyi kurdu. Musahipzade Celal Osmanlı dönemini eleştiren tarihî komedileriyle (İstanbul Efendisi, Fermanlı Deli Hazretleri, Aynaroz Kadısı), Reşat Nuri Güntekin değer çatışmalarını işleyen oyunlarıyla (Hülleci, Eski Şarkı, Balıkesir Muhasebecisi, Tanrıdağı Ziyafeti), Faruk Nafiz Çamlıbel hece ölçüsüyle yazdığı Canavar'la öne çıktı.

1927'de Darülbedayi'nin kütüphanesinde altmışına yaklaşmış bir memur çalışıyordu; aynı sezon bu tiyatronun sahnesinde onun yazdığı bir oyun, bir padişahın yeteneksizliğine gülen seyirciyi dolduruyordu.

Yeni devlet, yeni sahne

Cumhuriyet tiyatroyu bir eğitim kurumu olarak gördü. Darülbedayi'nin başına 1927'de Muhsin Ertuğrul geçti; kurum 1931'de İstanbul Şehir Tiyatrosu adını aldı. Ankara'da Devlet Konservatuvarı 1936'da öğretime başladı, 1949'da kanunla Devlet Tiyatroları kuruldu; Halkevleri de oyun sahneledi (kurumların tarihi için Cumhuriyet döneminde kültür ve sanat). Dönemin yazarları biçimden çok öze yöneldi; töre, ahlak, ekonomi, kültür gibi konular üzerinden köyden büyük şehre insanın sıkıntılarını işledi. İlk yıllarda millî kimlik ve üretme teması öne çıktı, kısa süre sonra tarihle hesaplaşma başladı.

Musahipzade Celal (1868–1959): Osmanlı'ya gülen komediler

TEİS'e göre yazarlığa Meşrutiyet döneminde başlayan, en güzel eserlerini ise Cumhuriyet döneminde veren bir oyun yazarıdır. Gençliğinde Tercüme Odası'nda çalışırken Ahmet Vefik Paşa'nın Molière çevirilerini inceledi; 1913'te yazdığı İstanbul Efendisi, TEİS'e göre müzikli oyunlarının ilk örneğidir. 1927'den sonra yazdıkları Darülbedayi'de sahnelendi; asıl ününü 1927–1928 sezonunda oynanan Fermanlı Deli Hazretleri getirdi. Oyunlarının çoğu Osmanlı'nın son yüzyıllarında geçen tarihî komedilerdir: yöneticilerin bilgisizliği, adaletin ve din kurumlarının yozlaşması, batıl inançlar ve rüşvet eleştirilir. TEİS'in aktardığı bir değerlendirmeye göre geleneksel tiyatronun tiplerinden yararlanmış ama oyunlarını Batı'nın “çerçeve sahne”sine göre kurmuş, böylece geleneksel ile moderni buluşturmayı başarmıştır.

  • Tiyatro: İstanbul Efendisi (1913), Lale Devri, Fermanlı Deli Hazretleri (sahne 1927–1928), Aynaroz Kadısı (1928), Kafes Arkasında, Bir Kavuk Devrildi

Reşat Nuri Güntekin (1889–1956): romancının asıl tutkusu

Çalıkuşu'nun yazarını Millî Edebiyat romanında tanıdık (Millî Edebiyat nesri). TEİS onun asıl büyük tutkusunun tiyatro olduğunu yazar: 23'ü telif 47 tiyatro eseri vardır ve Çalıkuşu bile önce sahneye uygun görülmeyen İstanbul Kızı adlı bir piyes olarak doğmuştur. Oyunlarında toplumun sıkıntılarını işler; eğitimci olduğu için eğitim sorunlarına özel önem verir. TEİS'e göre Türk tiyatrosuna getirdiği en önemli yenilik, halktan kahramanlarını ağız özellikleriyle konuşturmasıdır. Zayıf yanı da aynı kaynakta yazılıdır: oyunlarını uzun tiratlarla ağırlaştırdığı için sahnelenmeleri zordur ve tiyatroda romandaki ününe ulaşamamıştır.

En çok anılan oyunları değişen toplumda değerlerin çatışmasını işler. Balıkesir Muhasebecisi'nde ailesinin ve çevresinin baskısıyla ahlaki değerlerinden taviz veren Tahir Bey'in düştüğü durum anlatılır; Tanrıdağı Ziyafeti bir diktatörün, çevresindekilerin ikiyüzlülüğünü ortaya çıkarmak için kurduğu bir oyunu konu edinir; Hülleci hülle geleneğini ele alır. ÖSYM 2026'da Eski Şarkı'yı Anadolu halkının Mustafa Kemal'e ve onun kurduğu bağımsız Türkiye düşüncesine duyduğu inancı anlatan oyun olarak andı; Balıkesir Muhasebecisi'nde ise aynı değer çatışmasının iki kuşak arasında sürdüğünü belirtti. Yaprak Dökümü romanını da tiyatroya uyarladı.

  • Tiyatro: Bir Köy Hocası (1928), Hülleci (1935), Eski Şarkı (1951), Yaprak Dökümü (oyun, 1953), Balıkesir Muhasebecisi (1953), Tanrıdağı Ziyafeti (1955)

Faruk Nafiz Çamlıbel: Anadolu'yu sahneye taşıyan hececi

Beş Hececiler'den Faruk Nafiz'i şiiriyle tanıyorsun (Millî Edebiyat şiiri). MEB ve TEİS onun tiyatrodaki yerini de belirtir: Anadolu insanının çektiği sıkıntıları işleyen üç perdelik Canavar (1926), hece ölçüsüyle yazdığı en başarılı eserlerindendir. Atatürk'ün isteğiyle Akın ve Özyurt'u yazdı (1932); manzum Akın ilk kez Ankara Halkevi'nde Atatürk'ün huzurunda oynandı. MEB Yayla Kartalı, Dev Aynası ve Kahraman'ı da oyunları arasında sayar.

Akılda kalsın: Üç yazar, üç ayna: Musahipzade geçmişe güler (Osmanlı'nın deli padişahı ve kadısı: Fermanlı Deli Hazretleri, Aynaroz Kadısı), Reşat Nuri bugünü tartar (değerinden taviz veren memur: Balıkesir Muhasebecisi), Faruk Nafiz Anadolu'yu dizeyle oynatır (hece ölçülü Canavar).
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM 2026'da bir tanıtım paragrafında toplumun hızlı değişiminin yol açtığı değer karmaşasını ve kuşak çatışmasını anlatıp Eski Şarkı ile Balıkesir Muhasebecisi'ni ipucu olarak verdi: cevap Reşat Nuri Güntekin'di. Şıklar aynı kümedendi: Ahmet Kutsi Tecer, Necati Cumalı, Cevat Fehmi Başkut, Musahipzade Celal.

TuzakReşat Nuri'yi yalnız romancı bilmek ve “eski-yeni çatışması” ipucunu Başkut'a vermektir; belirleyici olan oyun adlarıdır.

?Soru çöz

Edebiyata şiirle giren yazar, en büyük tutkusunun tiyatro olduğunu her fırsatta gösterdi; en tanınmış romanı bile önce sahneye uygun bulunmayan bir piyes olarak tasarlanmıştı. Halktan kişilerini kendi yörelerinin ağız özellikleriyle konuşturması, Türk tiyatrosuna getirdiği en önemli yenilik sayılır. Oyunlarından birinde, ailesinin ve çevresinin baskısıyla ahlaki değerlerinden taviz veren bir memurun hikâyesini anlatır.

Bu parçada sözü edilen yazar aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Piyes olarak doğan roman (Çalıkuşu), oyunlarda ağız özellikleri ve değerinden taviz veren memur (Balıkesir Muhasebecisi) Reşat Nuri'yi gösterir. Musahipzade Osmanlı dönemini işleyen komedileriyle, Başkut gazeteci gözüyle yazdığı toplum eleştirisi oyunlarıyla, Faruk Nafiz hece ölçülü Canavar'la tanınır.

⇄Bilgi eşleştirme yazar → oyun

1935–1950 · CUMHURİYET TİYATROSU II

Ruh, köy ve şehir: Necip Fazıl, Ahmet Kutsi Tecer ve Cevat Fehmi Başkut

MEB 11. sınıf · Tiyatro · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKöy seyirlik oyunları ve tuluat nedir; geleneksel Türk tiyatrosunun ünlü oyun ve icracıları kimlerdir, modern tiyatroya etkisi nedir?Bağlantılı konudan (Geleneksel Türk tiyatrosu). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Köy seyirlik oyunları, Anadolu köylerinde kış gecelerinde, düğünlerde ve bayramlarda eğlenmek için oynanan; şarkı, dans ve bedensel anlatıma dayanan oyunlardır. Tuluat, yazılı metne dayanmadan doğaçlamayla oynanan oyunların adıdır; XIX. yüzyılın sonunda İstanbul'da tuluat toplulukları sahneye çıktı. Ünlü oyunlardan biri Kanlı Nigâr, ünlü icracılardan bazıları Kel Hasan, Abdürrezzak ve İsmail Dümbüllü'dür. Haldun Taner gibi yazarlar orta oyunu, meddah ve Karagöz unsurlarını modern tiyatroda kullandı.

Köy oyunları, tuluat, ünlü adlar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Necip Fazıl Kısakürek, Ahmet Kutsi Tecer ve Cevat Fehmi Başkut'un tiyatro eserleri nelerdir?

Kısa cevap: Necip Fazıl Kısakürek ilk oyunu Tohum'la (1935) başlayıp Bir Adam Yaratmak, Para, Nam-ı Diğer Parmaksız Salih, Reis Bey gibi oyunlarda maddeciliği eleştirdi, ruhu ve metafiziği öne çıkardı. Ahmet Kutsi Tecer köy seyirlik oyunlarından ve geleneksel tiyatrodan beslenerek Köşebaşı, Bir Pazar Günü ve destan-piyes Koçyiğit Köroğlu'nu yazdı. Gazeteci Cevat Fehmi Başkut toplumun değişen değerlerini güldürüyle eleştirdi; Paydos (1948) yurt dışında sahnelenen ilk Türk oyunu sayılır.

1935'te bir şair, “Kaldırımlar”ın sesini sahneye taşıdı; ama sahnede sokak lambaları değil, insanın ruhuyla madde arasındaki kavga vardı.

1930'ların ortasından itibaren Türk tiyatrosu, dönemin önde gelen şair ve gazetecilerinden yeni yazarlar kazandı. Üçü de farklı bir yerden baktı: biri insanın iç dünyasından, biri Anadolu köyünden, biri büyük şehrin gazete sayfalarından.

Necip Fazıl Kısakürek (1904–1983): ruhun tiyatrosu

Necip Fazıl'ı şiiriyle, “Kaldırımlar Şairi” olarak tanıyacaksın (Cumhuriyet şiiri). MEB onun şiirleri kadar tiyatrolarıyla da tanındığını belirtir; TEİS'e göre şiir kitaplarından sonra en çok tanınan eserleri oyunlarıdır. İlk oyunu Tohum 1935'te yayımlandı. ÖSYM 2021'de onu, Batı'nın yalnız maddeye ve teknik güce değil akla verdiği önemi de eleştiren, her şeyin anahtarını ruhta ve görünmeyende arayan bir yazar olarak tanıttı. TEİS oyunlarını üç kümede toplar:

  • Yakın tarih: Tohum (1935), Künye (1940).
  • Felsefi düşüncenin ağır bastığı oyunlar: Bir Adam Yaratmak (1938), Siyah Pelerinli Adam (1954), Reis Bey (1964).
  • Günlük hayatın toplumdaki yüzü: Para (1942), Nam-ı Diğer Parmaksız Salih (1949), Ahşap Konak (1964).

ÖSYM'nin 2021 tanıtımı bu oyunların ikisini içerikleriyle andı: Nam-ı Diğer Parmaksız Salih iyilik ile hilekârlığın aynı toplumda bir arada bulunduğunu gösterir; Para'da ise çıkarı için her yolu meşru gören bir bankacı kendi hayat görüşünün kurbanı olur.

Ahmet Kutsi Tecer (1901–1967): köyün seyirlik geleneği sahnede

Tecer'i şiiriyle ve folklor çalışmalarıyla tanıyoruz; 5 Ocak 1931'de Sivas'ta düzenlediği âşıklar bayramı, Âşık Veysel'in de anılarında yer alır. TEİS'e göre Tecer 1940'tan sonra tiyatroya yöneldi ve daha çok köy seyirlik oyunları ile oyunlu türkülerle ilgilendi; geleneksel tiyatronun etkisiyle halkın konuşma dilini, yaşayışını, inançlarını ve folklorunu yansıtan oyunlar yazdı. ÖSYM 2022'de onu iki eseriyle tanıttı: geleneksel tiyatronun izlerini taşıyan Köşebaşı ve düzyazıyla kurulmuş bir destan-piyes olan Koçyiğit Köroğlu. Köy seyirlik oyunlarını geleneksel Türk tiyatrosu sayfasında görmüştük; Tecer bu geleneği modern sahneye bağlayan adlardandır.

  • Tiyatro: Köşebaşı (1947), Bir Pazar Günü (1959), Koçyiğit Köroğlu (1969)

Cevat Fehmi Başkut (1905–1971): gazetecinin tuttuğu ayna

TEİS onu Cumhuriyet dönemi Türk tiyatrosuna en çok oyun kazandıran yazarlardan biri olarak tanıtır. Otuz beş yıl gazetecilik yaptı; oyun yazarlığına 1942'de başladı ve 1940–1965 arasında yazdıklarının hemen hepsi Şehir Tiyatroları ile Devlet Tiyatroları'nda defalarca sahnelendi. Tiyatroyla topluma “bir ayna tutmak” istediğini söyler. Oyunları eski ile yeninin, gelenekle modernin çatışması üzerine kuruludur: Batı uygarlığının yanlış anlaşılması, vurgunculuk, karaborsa, çıkar kavgası, ahlaki değerlerin yozlaşması, kuşaklar arası çatışma. Bu sorunları güldürü içinde ama didaktik bir tavırla işler. Paydos'ta dilin yanlış kullanımından doğan iletişim aksaklıkları da güldürü malzemesidir.

Başkut'un iki “ilk”i vardır: TEİS'e göre en ünlü oyunu Paydos (1948), yurt dışında profesyonel sahnede oynanan ilk Türk piyesidir (Atina'da 65 kez sahnelendi). Küçük Şehir 1948'de İnönü Tiyatro Armağanı'nı kazandı.

  • Tiyatro: Küçük Şehir (1946), Paydos (1948), Sana Rey Veriyorum (1951), Harput'ta Bir Amerikalı (1955), Göç (1962), Buzlar Çözülmeden (1965)
Akılda kalsın: Üç yazarı bakış yeriyle hatırla: Necip Fazıl ruhtan bakar (Tohum'dan Reis Bey'e madde eleştirisi), Tecer köyden bakar (köy seyirlik oyunu, Köşebaşı, Koçyiğit Köroğlu), Başkut gazeteden bakar (toplumun aynası, Paydos ile Atina'ya ilk çıkış).
Sınavda

Nasıl sorulurBu üç yazardan ikisi ÖSYM'de tanıtım paragrafıyla geldi. 2021'de cevap Necip Fazıl'dı; şıklarda Cevat Fehmi Başkut, Ahmet Kutsi Tecer, Orhan Asena ve Sabahattin Kudret Aksal vardı. 2022'de cevap Ahmet Kutsi Tecer'di; çeldiriciler Behçet Kemal Çağlar, Kemalettin Kamu, Necati Cumalı ve Bedri Rahmi Eyuboğlu gibi aynı dönemin şairleriydi. İpucu her seferinde oyun adı ve kaynağıdır: ruh-madde kavgası Necip Fazıl'ı, geleneksel tiyatro ve Köroğlu Tecer'i gösterir.

TuzakNecip Fazıl'ı yalnız şair saymaktır.

?Soru çöz

Folklor araştırmalarıyla tanınan şair, 1931'de Sivas'ta düzenlediği âşıklar bayramıyla halk şairlerine yeniden ilgi uyandırdı. 1940'tan sonra tiyatroya yönelince köy seyirlik oyunlarından ve oyunlu türkülerden beslendi; halkın konuşma dilini, inançlarını ve yaşayışını sahneye taşıdı. Ünlü bir halk anlatısının kahramanını da mensur bir destan-piyesle sahneye uyarladı.

Bu parçada sözü edilen sanatçı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Sivas'taki âşıklar bayramı, folklor, köy seyirlik oyunlarından beslenen oyunlar ve destan-piyes Koçyiğit Köroğlu Ahmet Kutsi Tecer'i gösterir. Necip Fazıl ruh-madde çatışmasını, Başkut şehirdeki değer yozlaşmasını işledi; Faruk Nafiz'in Anadolu oyunu hece ölçülü Canavar'dır.

▭Boşluk doldurma

Necip Fazıl Kısakürek'in 1935'te yayımlanan ilk oyunu 'dur. Cevat Fehmi Başkut'un yurt dışında profesyonel sahnede oynanan ilk Türk piyesi sayılan oyunu ise 'tur.

TohumPaydosKöşebaşıBir Adam Yaratmak
1950 SONRASI · EPİK TİYATRO

Haldun Taner ve epik tiyatro: Keşanlı Ali'den kabareye

MEB 11. sınıf · Tiyatro · Okuma 9 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHaldun Taner'in hikâyeleri nasıldır; 1950 kuşağı modernist hikâyecileri kimlerdir?Bağlantılı konudan (Cumhuriyet hikâyesi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Haldun Taner (1915–1986) 1950'lerde Sait Faik ve Orhan Kemal'le birlikte hikâyenin önde gelen adlarından biri oldu; toplumsal çarpıklıkları ince bir ironiyle anlattı. Şişhane'ye Yağmur Yağıyordu (1953) ve deneysel Ayışığında “Çalışkur” (1954) başlıca hikâye kitaplarıdır. 1950'lerde ortaya çıkan modernist kuşak (Vüs'at O. Bener, Leylâ Erbil, Bilge Karasu, Demir Özlü, Ferit Edgü, Onat Kutlar) varoluşçuluk ve gerçeküstücülükten beslenerek klasik olay örgüsünü bıraktı.

Haldun Taner ve modernist hikâye

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Epik tiyatro nedir; Haldun Taner'in Keşanlı Ali Destanı ve öteki oyunları nelerdir?

Kısa cevap: Epik tiyatro, Piscator'un temellerini attığı, Bertolt Brecht'in geliştirdiği; olayı seyirciyi kaptıran bir eylem olarak değil, anlatılan ve tartışılan bir süreç olarak sahneye koyan tiyatro anlayışıdır. Türk edebiyatındaki ilk örneği Haldun Taner'in 1964'te sahnelenen Keşanlı Ali Destanı'dır. Taner, özellikle kabare oyunlarında orta oyunu, meddah ve Karagöz unsurlarından yararlandı; öteki oyunları arasında Günün Adamı, Dışardakiler, Sersem Kocanın Kurnaz Karısı, Vatan Kurtaran Şaban, Gözlerimi Kaparım Vazifemi Yaparım vardır. Turgut Özakman, Vasıf Öngören ve Sermet Çağan da bu yolda yazdı.

Sahnede bir gecekondu mahallesi kurulur; ama oyun başlar başlamaz bir anlatıcı seyirciye döner ve olayın nasıl biteceğini önceden söyler. Seyirci “Sonra ne olacak?” diye değil, “Bu neden böyle oldu?” diye izlemeye başlar.

Epik tiyatro: kapılmak değil, düşünmek

Klasik (Aristotelesçi) tiyatroda olay, kişiler arasındaki çatışmadan doğar ve seyirciyi içine çeker; sonunda bir çözülme ve rahatlama gelir. Universalis'e göre XX. yüzyılda Erwin Piscator Berlin'de bu anlayışa karşı bir tiyatronun temellerini attı, Bertolt Brecht de onu kuramıyla köklendirdi: eylemin yerine anlatma geçti, çatışmanın yerine toplumdaki çelişki. Kişiler toplumsal ilişkileri içinde gösterilir. Seyircinin olaya kapılıp kendini unutması istenmez; TEİS'in Vasıf Öngören maddesindeki deyişle izleyici de toplumsal sorunların çözümlenmesi sürecine katılır.

Dramatik (klasik) tiyatro

  • Olay eylemle, çatışmayla ilerler
  • Seyirci olaya kapılır, kişiyle özdeşleşir
  • Sahne gerçeğin yanılsamasını kurar
  • Sonunda çözülme ve rahatlama

Epik tiyatro

  • Olay anlatılır, bölümlere (epizotlara) ayrılır
  • Anlatıcı sahneleri bağlar, yorumlar
  • Şarkı, dans ve seyirciye seslenme
  • Seyirci düşünür, yargılar

Bu anlayışın Türkiye'deki karşılığı şöyle gelişti: 1960'larda Haldun Taner ve Turgut Özakman “açık biçim” tiyatro üzerinde yoğunlaştı. Bölüm bölüm (epizotlu) kurulan bu oyunlar meddahın, Karagöz'ün ve orta oyununun biçimlerini modern yazarlık teknikleriyle buluşturdu. Tıpkı geleneksel tiyatroda olduğu gibi tipleme, söz oyunları, taklit, şarkı ve dans iç içedir; sahneleme göstermecidir, yani gerçeğin yanılsamasını kurmaz. Epizotları birbirine bağlayan ve yorumlayan anlatıcı ise kitabın deyişiyle meddahın modern dönüşümüdür. Geleneksel tiyatronun seyirciyle konuşan, oyun olduğunu gizlemeyen yapısı epik tiyatroya kolayca uydu (geleneksel tiyatronun modern sahneye mirası).

Haldun Taner (1915–1986)

MEB'e göre Taner yazarlık hayatına öyküyle başlayıp tiyatroyla devam etti; Viyana'da felsefe ve tiyatro eğitimi aldı, bir yandan oyun yazarken bir yandan üniversitelerde tiyatro dersleri verdi. Hikâyecisi Taner'i, Şişhane'ye Yağmur Yağıyordu ve Ayışığında “Çalışkur” gibi hikâye kitaplarıyla Cumhuriyet hikâyesi sayfasında tanıdık; burada oyunlarına bakıyoruz. TEİS'e göre ilk oyunu Günün Adamı'nı 1949'da yazdı; oyun 1952'de prova aşamasında yasaklandı. Hikâyesinden oyunlaştırdığı Dışardakiler klasik tarzdaki ilk oyunudur. 1964'te sahnelenen Keşanlı Ali Destanı ise MEB'e ve TEİS'e göre Türk edebiyatındaki ilk epik tiyatro örneğidir: İstanbul'un bir gecekondu semtinde geçer, geleneksel tiyatronun anlatım biçimlerini epik tiyatroyla birleştirir ve yurt dışında da sahnelenmiştir. MEB'deki inceleme onu “ilk Türk epik müzikali” diye de anar.

Taner kabareye de öncülük etti: 1967'de Zeki Alasya, Metin Akpınar ve Ahmet Gülhan'la Devekuşu Kabare'yi kurdu ve TEİS'e göre bu türün ilk örneklerini verdi; aynı yıl sahnelenen Vatan Kurtaran Şaban'la kabare oyunları başladı. MEB'e göre özellikle bu kabare oyunlarında orta oyunu, meddah ve Karagöz unsurlarından yararlandı; hikâyelerinde olduğu gibi oyunlarında da toplumsal çarpıklıkları gözler önüne serdi. Molière'in bir oyununa parodi gibi duran ve Türk tiyatrosunun kısa bir tarihini de veren Sersem Kocanın Kurnaz Karısı 1972 TDK Tiyatro Ödülü'nü kazandı. TDK için bir Tiyatro Terimleri Sözlüğü de hazırladı (1966).

  • Tiyatro: Günün Adamı (yazılışı 1949), Dışardakiler, Keşanlı Ali Destanı (sahne 1964), Vatan Kurtaran Şaban (sahne 1967), Sersem Kocanın Kurnaz Karısı (1971), Gözlerimi Kaparım Vazifemi Yaparım (1979), Fazilet Eczanesi, Eşeğin Gölgesi
  • Hikâye (ayrı sayfada): Şişhane'ye Yağmur Yağıyordu (1953), Ayışığında “Çalışkur” (1954), On İkiye Bir Var (1954)

Aynı yolda: Özakman, Öngören, Çağan

  • Turgut Özakman (1930–2013): MEB'e ve TEİS'e göre geleneksel ve modern Türk tiyatrosunu başarıyla sentezleyen bir oyun yazarıdır; ilk oyunu Pembe Evin Kaderi 1951'de sahnelendi. Duvarların Ötesi (1958'de yılın en iyi Türk oyun yazarı ödülü), Sarıpınar 1914, Fehim Paşa Konağı, Kanaviçe, Resimli Osmanlı Tarihi, Karagöz'ün Dönüşü oyunlarındandır. Ben, Mimar Sinan da onundur. Sonraki yıllarda Şu Çılgın Türkler gibi belgesel romanlarıyla geniş okura ulaştı.
  • Vasıf Öngören (1938–1984): TEİS'e göre Brecht'in epik tiyatrosunu Türkiye'de tanıtan ve uygulayan önemli adlardandır; epik tiyatroyu Berlin'de, Brecht'in topluluğu Berliner Ensemble'da çalışarak öğrendi. Asiye Nasıl Kurtulur? (1970) Türkiye'deki ilk epik tiyatro denemelerinden biri sayılır; Zengin Mutfağı da epik yöntemle yazılmıştır.
  • Sermet Çağan (1929–1970): TEİS'e göre Brecht'in epik tiyatrosunu geleneksel tiyatronun açık-göstermeci anlatımıyla birleştiren, toplumcu gerçekçi bir yazardır. En önemli oyunu Ayak Bacak Fabrikası'nı (1965) Anadolu'da açlıktan karatohum yiyip sakat kalan köylülere dair gerçek bir haberden yola çıkarak yazdı.
Akılda kalsın: Epik tiyatronun dört işareti anlatıcı, epizot, şarkı, düşünen seyirci. Türk epik tiyatrosunun formülü de tek cümledir: Brecht'in kuramı + meddahın anlatıcısı. Haldun Taner bu formülü 1964'te Keşanlı Ali Destanı'yla kurdu, 1967'de Devekuşu Kabare'de güldürüye taşıdı.
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM Haldun Taner'i 2023'te hikâye kitaplarıyla sordu (Şişhane'ye Yağmur Yağıyordu, Ayışığında “Çalışkur”); şıklarda Orhan Kemal, Halikarnas Balıkçısı, Memduh Şevket Esendal ve Sabahattin Ali vardı. Bu yüzden Taner'i hem hikâyeci hem oyun yazarı olarak bilmelisin. Tiyatro tarafında beklenen ipuçları “ilk epik tiyatro”, “geleneksel tiyatro unsurlarından yararlanma”, “kabare”dir.

TuzakBu iki hikâye kitabını oyun sanmak ve epik tiyatroyu destan konulu tiyatroyla karıştırmaktır: “epik” burada konu değil, anlatma yöntemidir.

⇄Bilgi eşleştirme yazar → oyun

?Soru çöz

Oyun birbirine gevşekçe bağlanan kısa bölümlerden oluşur. Her bölümün başında bir anlatıcı seyirciye dönerek olup biteni özetler, kimi zaman sonucu önceden söyler. Sahneler arasında söylenen şarkılar olayın akışını keser. Yazarın amacı seyircinin kahramanla özdeşleşip olaya kapılması değil, gördüklerinin toplumsal nedenleri üzerine düşünmesidir.

Bu parçada özellikleri sıralanan tiyatro anlayışı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Bölüm bölüm yapı, olayı anlatan ve yorumlayan anlatıcı, akışı kesen şarkılar ve seyircinin kapılmak yerine düşünmesi epik tiyatronun özellikleridir. Klasik trajedi seyircide korku ve heyecan uyandırarak onu olaya bağlar; romantik dram acıklı ile gülüncü birleştirir; uyumsuz tiyatro ise varoluşun saçmalığını işler.
1950 SONRASI · TARİH, MİTOS, KÖY

1950 sonrası Türk tiyatrosu: saraydan köye, mitostan bugüne

MEB 11. sınıf · Tiyatro · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİslamiyet öncesi Türk destanları nelerdir, hangi topluluğa aittir?Bağlantılı konudan (İslamiyet öncesi Türk edebiyatı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İslamiyet'in kabulünden önceki başlıca Türk destanları şunlardır: Yaratılış (Altay-Yakut), Alp Er Tunga ve Şu (Saka), Oğuz Kağan ve Attila (Hun), Bozkurt ve Ergenekon (Göktürk), Türeyiş ve Göç (Uygur). Bu destanlarda göçebe bozkır hayatının izleri görülür ve alp tipi kahraman yüceltilir.

İslamiyet öncesi Türk destanları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

1950 sonrası Türk tiyatrosunun önemli yazarları kimlerdir; Orhan Asena, Turan Oflazoğlu, Güngör Dilmen, Cahit Atay ve Recep Bilginer'in eserleri nelerdir?

Kısa cevap: 1950 sonrasında Türk tiyatrosu çeşitlendi. Orhan Asena (Hürrem Sultan, Tanrılar ve İnsanlar, Fadik Kız) ve Turan Oflazoğlu (IV. Murat, Deli İbrahim, Kösem Sultan) tarihî kişilerin trajedisini yazdı; Güngör Dilmen mitolojiyi ve Antik Yunan trajedisinin kalıplarını Anadolu'ya taşıdı (Midas'ın Kulakları, Kurban, Deli Dumrul); Cahit Atay (Pusuda, Sultan Gelin) ve Recep Bilginer (İsyancılar, Yunus Emre) köyü, töreyi ve toplumsal sorunları işledi. Uyumsuz (absürt) tiyatro da bu yıllarda denendi.

Bir oyun yazarı, Kanuni'nin sarayında öldürülen bir şehzadenin hikâyesini anlatırken aslında kendi gününün iktidarına sesleniyordu.

1950 sonrası tiyatro farklı anlayış ve akımlara açıldı. Bu dönemin yazarlarını tek bir çizgiye koymak zordur, ama konularına göre üç yol seçilebilir: tarihten trajedi çıkaranlar, mitosu ve efsaneyi yeniden yorumlayanlar, köyü ve töreyi sahneye taşıyanlar. Epik ve açık biçim arayışlarını k6'da gördük.

Tarihten trajedi: Asena ve Oflazoğlu

Orhan Asena (1922–2001) TEİS'e göre 1950 sonrasının önde gelen tiyatro yazarlarındandır. Tarihî olayları bugünü anlatmak için çıkış noktası yapar: tarihi bugüne getirmez, bugünün tarihteki izdüşümünü arar. Hürrem Sultan'da devlet yöneticilerinin aydınların eleştirisine kulak vermesi gerektiğini işler; Tanrılar ve İnsanlar (Gılgameş) tanrılara kafa tutan insanı anlatır. Trajedi ve dram motifleri ağır basar: Fadik Kız aldatılan, satılan ve sonunda öldürülen bir kadının dramıdır. Tohum ve Toprak, Simavnalı Şeyh Bedrettin, Atçalı Kel Mehmet ve Şili darbesini işleyen Şili'de Av da onundur.

Turan Oflazoğlu (1932–2016) TEİS'e göre trajedinin Türk edebiyatındaki en başarılı adlarından biri sayılır. Oyunlarının odağında Osmanlı tarihinden seçilen konular, iktidar hırsı ve entrikalar vardır; tarihçinin dışarıda bıraktığı insan gerçeğine, tarihin içindeki bireysel trajediye eğilir. IV. Murat üç perdelik bir trajedidir; devamı olan manzum Deli İbrahim 1968 TDK Tiyatro Ödülü'nü aldı. Kösem Sultan, III. Selim Kılıç ve Ney, Cem Sultan, Kanuni Süleyman öteki tarihî oyunlarıdır; ilk oyunu Keziban ise kan davası ve töre üzerine kurulu bir köy trajedisidir. Shakespeare'den Othello'yu Türkçeye çevirdi.

Mitostan bugüne: Güngör Dilmen (1930–2012)

TEİS'e göre Dilmen ilk oyunu Midas'ın Kulakları'nı 1959'da üniversite öğrencisiyken yazdı ve bir dergi yarışmasında birinci oldu; oyun Türkiye'de ve dünyada en çok sahnelenen eseri oldu. Konusunu mitolojiden alan bu oyunu Midas'ın Altınları ve Midas'ın Kördüğümü ile bir üçlemeye dönüştürdü. Kurban'da (1967) Antik Yunan'daki Medea modelini bir Türk köyüne uyguladı ve kadınların kalıplaşmış yazgıya başkaldırısını anlattı; Deli Dumrul'da Dede Korkut'taki hikâyeyi sahneye taşıdı (Dede Korkut). Bağdat Hatun, Hasan Sabbah ve Anadolu tarihini kadınlar üzerinden anlatan Ben, Anadolu da onundur. Oyunlarında koro ve dansa, ritmik bir dile yer verdi; Yunan trajedisinin tekniklerinden yararlandı.

Köy, töre, toplum: Atay ve Bilginer

Cahit Atay (1925–2012) TEİS'e göre köy konulu oyunlarında toprak ağalarının köylüyü sömürmesini, kadın-erkek oyunlarında kumalığı, töre oyunlarında başlık parasını, kan davasını ve din istismarını işler. Asıl başlangıcı 1959'da Devlet Tiyatroları'nda sahnelenen Pervaneler ve 1962'de yayımlanan Pusuda'dır; Karaların Memetleri, Ana Hanım Kız Hanım ve sinemaya da uyarlanan Sultan Gelin (1965) öteki oyunlarıdır.

Recep Bilginer (1922–2005) gazeteciliğinin yanında en verimli olduğu türün tiyatro olduğunu gösterdi. TEİS'e göre oyunları köy hayatını, kadın-erkek ilişkilerini, toplumsal ve siyasi sorunları işleyen güncel oyunlar ile tarihî oyunlar olarak ikiye ayrılır: İsyancılar (1964), Ben Devletim (1965), Politikada Bir Sarı Çizmeli (1968), Sarı Naciye; tarihî kişileri anlatan Yunus Emre (1974) ve Mevlâna: Âşık ve Mâşuk. Yunus Emre, Yunus'un Taptuk Emre dergâhına gelişini de sahneye taşır. Bilginer, Haldun Taner ve Cevat Fehmi Başkut'la birlikte 1966'da kurulan Türkiye Tiyatro Yazarları Derneği'nin kurucularındandır.

Uyumsuz (absürt) tiyatro denemeleri

XX. yüzyılın ortasında Avrupa'da varoluşçuluğun “saçma” (absürt) kavramından beslenen uyumsuz tiyatro ortaya çıktı; bu kavramı Batı edebiyatı akımları II sayfasında görmüştük. TEİS'e göre Sermet Çağan 1957'de kurduğu bir amatör toplulukta Ionesco'nun Kel Şarkıcı'sını sahneledi; Güngör Dilmen'in ilk oyunu Midas'ın Kulakları ve Orhan Asena'nın Korkunç Oyun'u da uyumsuz tiyatronun örnekleri arasında sayılır.

Akılda kalsın: Beş yazar, beş anahtar: Asena sultanı (Hürrem Sultan), Oflazoğlu padişahı (IV. Murat, Deli İbrahim), Dilmen Midas'ı (mitos üçlemesi, Kurban), Atay gelini (Sultan Gelin, köy ve töre), Bilginer Yunus'u (Yunus Emre, İsyancılar) sahneye çıkarır.
Sınavda

Nasıl sorulurBu yazarlar ÖSYM'de henüz cevap olmadı; Orhan Asena 2021'de Necip Fazıl sorusunun çeldiricisiydi. Bir tanıtım paragrafında çıkarlarsa ipucu yine oyun adı ve konunun kaynağıdır: mitoloji ve Midas Dilmen'i, Osmanlı padişahlarının trajedisi Oflazoğlu'nu, Hürrem Sultan ve Gılgameş Asena'yı gösterir.

TuzakTuzak şu: kaynaklar hem Asena'yı hem Oflazoğlu'nu “Türk tiyatrosunun Shakespeare'i” diye anar; bu benzetme tek başına ayırıcı ipucu olamaz, oyun adına bak.

⇄Bilgi eşleştirme yazar → oyun

?Soru çöz

Üniversitede öğrenciyken yazdığı ve bir yarışmada birincilik kazanan ilk oyununun konusunu mitolojiden aldı; aynı kralı işleyen iki oyunla bu eseri bir üçlemeye dönüştürdü. Bir başka oyununda Antik Yunan'daki bir trajedi kalıbını bir Anadolu köyüne uyguladı. Dede Korkut'taki bir hikâyeyi de sahneye taşıyan yazar, oyunlarında koroya ve dansa yer verdi.

Bu parçada sözü edilen yazar aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Mitolojiden alınan ilk oyun ve üçleme (Midas'ın Kulakları, Midas'ın Altınları, Midas'ın Kördüğümü), Medea modelinin Türk köyüne uygulandığı Kurban ve Deli Dumrul Güngör Dilmen'i gösterir. Oflazoğlu Osmanlı padişahlarının trajedisini, Asena Hürrem Sultan ve Gılgameş gibi tarihî ve efsanevi kişileri, Bilginer köyü ve toplumsal sorunları işledi.
TÜR · RADYO TİYATROSU VE SENARYO

Radyo tiyatrosu ve senaryo: sahnesi olmayan oyunlar

MEB 12. sınıf · Tiyatro · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMeddah nedir, meddah hangi araçları kullanır ve nasıl gösteri yapar?Bağlantılı konudan (Geleneksel Türk tiyatrosu). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Meddah, kahvehane gibi topluluk yerlerinde bir iskemleye oturarak tek başına hikâye anlatan, taklitler yaparak seyirciyi eğlendiren sanatçıdır. Araçları omzundaki mendil ve elindeki değnektir (sopa, baston). Bütün kişileri, şiveleri, hatta hayvan seslerini tek başına canlandırır. Tek kişilik bir geleneksel tiyatro türüdür; Osmanlı'da kıssahan ve şehnamehan adları da kullanılmıştır.

Meddah: tek kişilik tiyatro

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Radyo tiyatrosu nedir, özellikleri nelerdir; senaryo ne demektir?

Kısa cevap: MEB'e göre radyo tiyatrosu, televizyonun yaygın olmadığı dönemlerde yalnız sesle oynanan radyo programı türüdür. Temel göstergesi sestir: olay diyaloglarla aktarılır, müzik ve efekt konuyu pekiştirir; müzik ve efekt yardımıyla zaman ve mekân serbestçe değiştirilebilir. Türkiye'de 1940'lardan itibaren devlet radyolarında çok sayıda radyo oyunu üretildi; televizyonun yaygınlaşmasıyla, özellikle 1980'lerden sonra ilgi azaldı. Senaryo ise tiyatro oyunu, film, dizi gibi eserlerin sahnelerini ve akışını gösteren yazılı metindir.

Bir kapı gıcırdar, uzaktan bir tren düdüğü duyulur, bir kadın fısıldar; dinleyici odayı da treni de kadını da görmez, ama hepsini gözünün önüne getirir.

Görülmeyen tiyatro

MEB radyo tiyatrosunu televizyonun yaygın olmadığı dönemlerde yalnız sesli olarak oynanan bir radyo programı türü olarak tanımlar. Özellikleri şöyle sıralanabilir: radyo oyunlarının “görülmeyen tiyatro” özelliği vardır ve temel göstergeleri sestir. Olayı aktarmada diyaloglar büyük önem taşır; konuyu pekiştirmek için müzik ve efektten yararlanılır. Zaman ve mekân sınırlı değildir: yalnız müzik ve efektle bugünden geçmişe, yazdan kışa geçilebilir, istenen mekân yaratılabilir. Mekânı kuran, dinleyicinin algısıdır.

Sahne tiyatrosunda dekor, kostüm, jest ve mimik seyirciye çok şey anlatır; radyoda bunların hiçbiri yoktur. Bu yüzden radyo oyununda boşluğu ses, söz, efekt ve müzik doldurur; en küçük bir sözcük ya da efekt bütün oyunu bozabilir. Yazar, yönetmen, oyuncu ve efektçi bir kapı gıcırtısının bile neyi anlatacağını önceden düşünmek zorundadır. Oyuncunun ezberden çok sesine, tonlamasına ve vurgusuna güvenilir.

Türkiye'de radyo oyunu

Radyo tiyatrosu Türkiye'de 1940'lardan itibaren devlet radyolarında yüksek sayıda üretildi ve beğeniyle dinlendi; klasik eserlerden uyarlamalar yapıldığı gibi özgün radyo oyunları da yazıldı. Ünlü romancı, öykücü ve şairlerin radyo oyunu yazdığı dönemde tür değer kazandı. Televizyonun yaygınlaşması ve 1980'lerden sonra ticari radyo ve televizyonların yayına başlamasıyla bu türün üretimi ve dinlenme oranı belirgin biçimde düştü.

Bu sayfadaki yazarların birçoğu radyodan geçti. Haldun Taner, TEİS'e göre edebiyata 1940'larda Ankara Radyosu için skeçler yazarak başladı. MEB'deki bir biyografiye göre Tarık Buğra ilk telif ücretini Ankara Radyosu'nun seslendirdiği Arayan Bulur adlı radyofonik oyundan aldı. Turgut Özakman Ankara Radyosu'nda Söz ve Temsil Yayınları şefliği yaptı ve radyo yazarlığı dersi verdi; Turan Oflazoğlu uzun yıllar İstanbul Radyosu'nda dramaturg ve prodüktör olarak çalıştı; Güngör Dilmen kısa bir süre İstanbul Radyosu Tiyatro Şubesi'nin şefiydi. Sermet Çağan'ın 1962'de radyo oyunu olarak yazdığı Öyle Bir Oyun sonra sahne oyununa dönüştürülüp Savaş Oyunu adını aldı.

Senaryo

Tiyatro türlerinin yanında senaryo kavramı da bilinmelidir. TDK'ye göre senaryo, tiyatro oyunu, film, dizi film gibi eserlerin sahnelerini ve akışını gösteren yazılı metindir. Sahne için yazılan oyun metninden farkı, kameranın ve kurgunun diliyle düşünülmesidir: mekân sık sık değişebilir, bir yüz yakından gösterilebilir. Tiyatro yazarlarımızın bir bölümü senaryo da yazdı: TEİS'e göre Haldun Taner 1950'lerde Yeşilçam'a yazdığı senaryolarla ödüller aldı (Kaçak, Dağlar Delisi Ferhat); Turgut Özakman on yedi film ve dizi senaryosu yazdı.

Akılda kalsın: Radyo tiyatrosunun üç malzemesi söz, müzik, efekt; tek göstergesi ses. Dekoru dinleyici kendi kafasında kurar; bu yüzden radyoda zaman ve mekân sınırsızdır.
Sınavda

Nasıl sorulurRadyo tiyatrosu ÖSYM'de ayrı bir soru olarak çıkmadı. Bir paragraf sorusunda ya da tür karşılaştırmasında çıkarsa doğru yargılar şunlardır: temel gösterge sestir, diyalog, müzik ve efekt öne çıkar, zaman ve mekân serbestçe değişir.

TuzakSahne tiyatrosunun görsel öğelerini (dekor, kostüm, jest, mimik) radyo tiyatrosuna yüklemektir.

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi radyo tiyatrosunun özelliklerinden biri değildir?

✓ B. Radyo tiyatrosu görülmeyen bir tiyatrodur; temel göstergesi sestir. Dekor ve kostüm sahne tiyatrosunun öğeleridir. A doğru: olay ve kişiler ses, diyalog, müzik ve efektle aktarılır; C doğru: müzik ve efekt mekânı ve zamanı bir anda değiştirir; D doğru: televizyon yaygınlaşınca, özellikle 1980'lerden sonra dinlenme oranı belirgin biçimde düştü.

▭Boşluk doldurma

Televizyonun yaygın olmadığı dönemlerde yalnız sesle oynanan radyo programı türüne denir. Bu türde zaman ve mekân değişikliklerini müzik ve sağlar.

radyo tiyatrosuefektdekorsenaryo

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Edebiyata şiirle başlayan sanatçı, asıl ününü Anadolu insanının yaşadığı haksızlıkları sade bir dille anlatan hikâyeleriyle kazandı. Siyasi görüşleri yüzünden birkaç kez hapse girdi; bir dönem arkadaşıyla birlikte bir mizah dergisi çıkardı. Romanlarından birinde taşra kasabasında haksızlığa uğrayan bir delikanlıyı, bir başkasında kendi kararsızlığıyla boğuşan bir aydını, sonuncusunda ise içine kapanık bir memurun gençlik aşkını anlattı.

Bu parçada sözü edilen sanatçı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Şiirle başlama, toplumcu gerçekçi hikâyeler, hapis yılları, Marko Paşa ve üç roman (Kuyucaklı Yusuf, İçimizdeki Şeytan, Kürk Mantolu Madonna) Sabahattin Ali'yi gösterir. Esendal'ın hayattayken basılan tek romanı vardır; Peyami Safa ve Reşat Nuri ise hapis ve mizah dergisi ipuçlarına uymaz.Kaynak: Cumhuriyet romanı 1923–1950 · Sabahattin Ali: toplumcu gerçekçi roman

?Soru 2

Aşağıdaki yazar–eser eşleştirmelerinden hangisi, 1960 sonrasında Diriliş dergisi çevresinde millî-dinî duyarlılığı modern bir anlatımla sürdüren yazarlardan birine aittir?

✓ A. Rasim Özdenören Diriliş çevresinin hikâyecisidir; Çözülme (1973) onundur. Öteki üç eşleşme de doğrudur ama köke uymaz: Bekir Yıldız toplumcu dönüşün, Tomris Uyar ve Füruzan 1970'lerin bireyi ve kadını öne çıkaran hikâyecileridir.Kaynak: Cumhuriyet hikâyesi · 1960 sonrası hikâye

?Soru 3

Cezaevinde tanıştığı büyük bir şairin yönlendirmesiyle şiiri bırakıp düzyazıya geçti. Çukurova'nın tarla ve fabrika işçilerini, büyük kentin kenar mahallelerinde yaşayan yoksulları anlattı. Kişilerine karışmayan bir anlatıcı kullandı, olayları canlı diyaloglarla yürüttü. Kişilerin değil, toplum düzeninin bozuk olduğu düşüncesine dayanan gerçekçiliğine kendisi bir ad verdi.

Bu parçada tanıtılan yazar aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Nâzım Hikmet'in yönlendirmesi, diyalog ustalığı, Çukurova ve İstanbul'un yoksulları ve "aydınlık gerçekçilik" Orhan Kemal'i gösterir. Yaşar Kemal röportaj ve destansı dille, Cumalı Urla ve tütünle, Kemal Tahir tarihî romanla öne çıkar; Kemal Tahir de cezaevinde yattı ama şiirden romana geçişi bir şairin yönlendirmesine bağlanmaz.Kaynak: Cumhuriyet romanı 1950 sonrası · Yaşar Kemal, Orhan Kemal, Necati Cumalı

?Soru 4

Köy Enstitüsünde yetişen yazar, öğretmenliğin yanı sıra köyün sorunlarını romanlarına taşıdı. İlk romanında köydeki varsıl ile yoksul arasındaki çatışmayı işledi; bu romanın devamı olan iki eserle birlikte, yaşlı bir köylü kadının adıyla anılan bir üçleme oluşturdu. Ağa ile evlendirilmek istenen genç bir kızın direnişini anlatan romanı TRT Roman Ödülü'nü kazandı.

Bu parçada tanıtılan yazar aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Irazca Üçlemesi (Yılanların Öcü, Irazca'nın Dirliği, Kara Ahmet Destanı) ve TRT ödüllü Tırpan Fakir Baykurt'u gösterir. Apaydın'ın ilk romanı Sarı Traktör, Makal'ın kitabı Bizim Köy'dür; Bilbaşar Cemo ile tanınır.Kaynak: Cumhuriyet romanı 1950 sonrası · Köy romanı ve Köy Enstitüsü kuşağı

?Soru 5

Aşağıdakilerden hangisi küçürek hikâyenin özelliklerinden biri değildir?

✓ B. Ayrıntılı serim-düğüm-çözüm planı klasik olay hikâyesinin özelliğidir; küçürek hikâyede olay, kişi ve zaman sezdirilir. A doğru: küçürek hikâye sınırlı sayıda sözcükle yazılan kısa bir metindir; C doğru: az sözle çok şey söylemek yoğun, şiirsel bir dil ister; D doğru: metnin anlatmadığı boşlukları okur tamamlar.Kaynak: Cumhuriyet hikâyesi · Küçürek (minimal) hikâye

?Soru 6

Cumhuriyet'in ilk yıllarında (1923–1940) yazılan hikâyelerin başlıca konuları arasında aşağıdakilerden hangisi gösterilemez?

✓ D. Almanya'ya işçi göçü 1960'larda başladı; TDV bu konunun 1960 sonrasında toplumcu hikâyeye girdiğini belirtir. A, B ve C, MEB'in Cumhuriyet'in ilk yıllarının hikâyesi için saydığı konulardır.Kaynak: Cumhuriyet hikâyesi · 1923–1940: ilk yıllar ve iki çizgi

?Soru 7

Saat on ikiyi vurdu mu, vurmadı mı, annem de böyle sayardı çanları, mutfakta, elleri unlu, okul önlüğümün yakası kolalı, öğretmen kızmıştı o gün, neden, bilmiyorum, hâlâ bilmiyorum, bu tren neden durdu şimdi, kimse inmiyor, ben de inmem belki, belki hiç binmedim ki.

Bu parçada ağırlıklı olarak kullanılan anlatım tekniği ve parçanın taşıdığı roman eğilimi aşağıdakilerin hangisinde birlikte verilmiştir?

✓ A. Düşünceler zaman ve mantık sırası gözetilmeden, birbirine çağrışımla bağlanarak akıyor (saat, anne, okul, tren); cümleler bitmiyor, virgüllerle uzuyor. Bu bilinç akışıdır ve iç dünyasına kapanan bireyi anlatan modernist romanın tekniğidir. Parçada konuşan iki kişi yoktur (B); olaylar özetlenmez, tarihî kişi ya da olay da geçmez (C); anlatıcı yazdığı metni tartışmadığı için üstkurmaca yoktur (D).Kaynak: Cumhuriyet romanı 1950 sonrası · Yusuf Atılgan ve Oğuz Atay

?Soru 8

Ahmet Hamdi Tanpınar'ın ---- adlı romanı, anlatıcısı Hayri İrdal'ın ağzından ironik bir tonla üç devri anlatır. Yazarın ---- adlı romanı ise yaklaşık bir günlük bir zaman dilimine geriye dönüşlerle geniş bir geçmiş sığdırır; Mümtaz ile Nuran'ın aşkı bu romanın merkezindedir.

Bu parçada boş bırakılan yerlere sırasıyla aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

✓ C. Hayri İrdal Saatleri Ayarlama Enstitüsü'nün anlatıcısıdır; Mümtaz ile Nuran ise Huzur'un kişileridir. A'da sıra ters. Mahur Beste II. Abdülhamit devrinde geçen yarım bir roman, Sahnenin Dışındakiler Mütareke İstanbul'unu anlatan romandır.Kaynak: Cumhuriyet romanı 1923–1950 · Ahmet Hamdi Tanpınar ve Huzur

?Soru 9

1950'lerden sonra Türk romanında yazarların bir kısmı kentlerden çok Anadolu'nun köylerine yöneldi. Bu yazarların önemli bir bölümü köyde doğmuş, öğretmen yetiştiren okullarda okumuş ve köyü dışarıdan bir gözlemci gibi değil, içinden biri olarak anlatmıştı. Romanlarında toprak ağası ile yoksul köylü arasındaki çatışma, eğitim, makineleşme ve göç öne çıktı.

Bu parçada sözü edilen eğilimin temsilcileri arasında aşağıdakilerden hangisi yer alır?

✓ C. Talip Apaydın Hasanoğlan Yüksek Köy Enstitüsünde okudu; ilk romanı Sarı Traktör köyü içeriden anlatır. Oğuz Atay ve Yusuf Atılgan modernist, Orhan Pamuk 1980 sonrası postmodern romanın temsilcisidir.Kaynak: Cumhuriyet romanı 1950 sonrası · 1950 sonrası romanın dört yolu

?Soru 10

Yazar bu romanı önce yurt dışında İngilizce olarak yayımladı, aynı yıl Türkçesini bir gazetede tefrika etti. II. Abdülhamit devrinde İstanbul'un bir semtinde geçen eserde, dedesinin yanında hafız olarak yetişen genç bir kızın hayatı; hoşgörülü bir din anlayışını temsil eden bir kişi ile Batılı bir müzik hocasının ona duyduğu hayranlık anlatılır. Roman, Doğu ile Batı'nın uzlaşabileceği fikri üzerine kuruludur ve 1942'de bir roman yarışmasında birincilik almıştır.

Bu parçada söz edilen roman aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. İngilizce ilk baskı (The Clown and His Daughter, 1935), II. Abdülhamit devri, hafız Rabia, Vehbi Dede ile Peregrini ve 1942 CHP birinciliği Halide Edip'in Sinekli Bakkal'ını gösterir. Tatarcık onun Cumhuriyet dönemindeki devamıdır, Handan kadın eğitimini işleyen ilk dönem romanıdır; Yeşil Gece Reşat Nuri'nindir.Kaynak: Cumhuriyet romanı 1923–1950 · Halide Edip ve Reşat Nuri'nin Cumhuriyet romanları
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Edebiyat soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →