Tiyatro terimleri: perdeden suflöre sahnenin sözlüğü
MEB 9. sınıf · Tiyatro · Okuma 8 dk · 4 etkinlik
Önce hatırlaAnlatım teknikleri nelerdir; tahkiye, gösterme, özetleme, geriye dönüş ve diyalog nasıl ayırt edilir?Bağlantılı konudan (Hikâye ve romanın unsurları). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Anlatım teknikleri, olayı ya da durumu okura ulaştırma yollarıdır. Tahkiyede (anlatma) anlatıcı olayı kendi ağzından aktarır, açıklar ve yorumlar; göstermede anlatıcı geri çekilir, olay kişilerin konuşma ve davranışlarıyla bir sahne gibi sunulur. Özetleme uzun zaman dilimlerini birkaç cümleye sığdırır, geriye dönüş anlatıyı şimdiki zamandan geçmişe götürür, diyalog kişileri karşılıklı konuşturur. Mektup ve günlük de anlatım tekniği olarak kullanılabilir.
Tahkiye, gösterme, özetleme, geriye dönüş, diyalog
✎Konu anlatımı
Tiyatro terimleri nelerdir; perde, sahne, replik, tirat, monolog, suflör, jest ve mimik ne demektir?
Kısa cevap: Tiyatro, olayı anlatıcı aracılığıyla değil, sahnede kişilerin konuşması ve hareketiyle gösteren bir türdür (göstermeye bağlı metin). Oyun büyük bölümler olan perdelere, perdeler de sahnelere ayrılır. Konuşmalar diyalog, kişinin kendi kendine konuşması monolog, bir defada söylenen uzun söz tirat, karşılık olarak verilen söz repliktir. Oyuncunun beden dili jest ve mimik, sahnenin düzeni dekor, kullanılan eşya aksesuar, unutulan sözü fısıldayan kişi suflördür.Salonun ışıkları söner, perde açılır ve seyirci bir odanın içine bakar: koltuk, masa, pencereden süzülen bir ışık. Bu odayı yazar kâğıda birkaç satırla kurmuştur; onu sahnede yaşatan ise bir ekiptir.
Hikâyede ve romanda okur, olayları bir anlatıcının ağzından öğrenir. Tiyatroda anlatıcı yoktur: kişiler konuşur, hareket eder, seyirci de olayı kendi gözüyle görür. Bu yüzden tiyatro göstermeye bağlı bir metindir (metinlerin sınıflandırılması). Gösterme tekniğinin romana sahne duygusu taşıdığını anlatım teknikleri sayfasında görmüştük; burada işin kaynağına, sahneye geçiyoruz.
Metnin terimleri: perde, sahne, konuşmalar
Tiyatroda olay örgüsü bölümler hâlinde kurulur. TDK sözlüğüne göre perde bir sahne eserinin büyük bölümlerinin her biridir; sahne ise bir oyunun başlıca bölümlerinden her biri anlamına da gelir (sözcüğün öteki anlamı oyunun oynandığı yüksekçe yerdir). Üç perdelik bir oyunun her perdesi birkaç sahneden oluşabilir. Bazı eski metinlerde bu bölümlere meclis ya da fasıl gibi adlar da verilir; Karagöz'ün fasılını geleneksel Türk tiyatrosu sayfasında görmüştük.
- Diyalog: iki ya da daha çok kişinin karşılıklı konuşması. Tiyatro metninin omurgasıdır.
- Monolog: bir kişinin kendi kendine yaptığı konuşma. Seyirci, kişinin içinden geçenleri böyle öğrenir.
- Tirat: bir oyuncunun bir defada söylediği uzunca söz. Öteki kişiler dinlerken bir kişi düşüncesini kesintisiz geliştirir.
- Replik: oyuncunun sözü karşısındakine bırakırken söylediği son söz; TDK'nin ikinci anlamıyla öteki oyuncunun sözüne verilen karşılık.
- Sahne açıklamaları: metinde ayraç içinde verilen, kişilerin hareketini, sahnenin ışığını, dekoru anlatan notlar. Bunlar söylenmez, uygulanır.
Küçük bir örnek, terimleri tek bakışta gösterir:
(Akşam. Eski bir konağın salonu. Masada sönmeye yüz tutmuş bir lamba.)
NERİMAN — Kapıyı kim açık bıraktı?
SELİM — Rüzgâr, hanımefendi. Bu evde her şeyi rüzgâr yapar.
NERİMAN — (Pencereye yürür, kendi kendine) Yirmi yıldır aynı rüzgâr… Ne evi bıraktı ne de beni.
Ayraç içindeki satırlar sahne açıklamasıdır; Neriman'ın pencere önündeki sözü monologdur; Selim'in cevabı ise Neriman'ın sorusuna verilmiş bir repliktir.
Oyuncunun ve sahnenin terimleri
Jest, bir şeyi anlatmak için el, kol ve başla yapılan harekettir; mimik ise duyguyu yüzdeki kımıldanışlarla anlatmaktır (TDK mimiği el ve kol hareketlerini de kapsayan bir anlatma sanatı olarak da tanımlar; sınavda ayrım çoğunlukla “jest beden, mimik yüz” diye yapılır). Kostüm rol gereği giyilen kıyafet, makyaj oyuncunun yüzüne belli bir tip kazandırmak için yapılan boyamadır. Aksesuar, sahnede yer alan ya da oyuncunun kullandığı eşyadır: bir baston, bir mektup, bir fincan. Suflör, oyunculara rollerinde unuttukları sözleri seyirciye duyurmadan hatırlatan kişidir.
Dekor, eserin geçtiği yerin ve çağın özelliklerini gösteren perde, eşya ve düzenlemelerin bütünüdür. Kulis sahnenin gerisi ve yanlarıdır; oyuncular orada hazırlanır. Efekt, sahnedeki hareketlere eşlik eden seslerin (gök gürültüsü, kapı gıcırtısı, at sesi) yapay yollarla üretilmesidir; ışık da sahnenin havasını kurar. Bütün bunları bir araya getiren yönetmendir (rejisör); oyun seçen, metni irdeleyen ve sahnelemeye danışmanlık yapan kişiye dramaturg denir.
Burada önemli bir karşıtlık vardır: geleneksel tiyatroda mekân ve dekor her oyunda aynıdır; modern tiyatroda ise aynı eser her temsilde farklı bir dekorla, farklı bir ışık düzeniyle sahnelenebilir. Oyuncular da metni kendi tarzlarına göre yorumlar. Yani yazılı metin aynı kalır, temsil her seferinde yeniden kurulur.
Nasıl sorulurTerimler ÖSYM'de doğrudan bir soru olarak çıkmadı; ama tiyatro parçası verilen sorularda şıklar “monolog kullanılmıştır”, “sahne açıklamalarına yer verilmiştir” gibi yargılarla kurulur.
Tuzakİki komşu terimi karıştırmaktır: kişi başkasıyla uzun uzun konuşuyorsa bu tirattır, kendi kendine konuşuyorsa monologdur. Bir de anlatma ile göstermeyi karıştırma: tiyatroda olayı aktaran bir anlatıcı yoktur.
⇄Bilgi eşleştirme terim → tanım
▭Boşluk doldurma
Oyunculara unuttukları sözleri seyirciye duyurmadan hatırlatan kişiye denir. Bir oyuncunun öteki kişiler dinlerken bir defada söylediği uzunca söz ise tır.
?Soru çöz kesitte terim
(Gece. Bir köy odası. Ocaktaki ateş sönmek üzere. HALİL elinde bir mektupla içeri girer.)
ZEYNEP — Postacı mı geldi?
HALİL — Geldi. Keşke getirdiği haber hiç gelmeseydi.
ZEYNEP — (Ocağın başına çöker, kendi kendine) Üç yıl bekledim, üç yıl… Bir satır yazı için.
Bu kesitte ayraç içindeki ifadeler ve Zeynep'in son sözü sırasıyla hangi terimle adlandırılır?
?Soru çöz kesitte terim
(Gece. Bir köy odası. Ocaktaki ateş sönmek üzere. HALİL elinde bir mektupla içeri girer.)
ZEYNEP — Postacı mı geldi?
HALİL — Geldi. Keşke getirdiği haber hiç gelmeseydi.
ZEYNEP — (Ocağın başına çöker, kendi kendine) Üç yıl bekledim, üç yıl… Bir satır yazı için.
Bu kesitte aşağıdakilerden hangisi yoktur?