Divan şiirinin özellikleri: aruz, beyit ve değişmeyen sevgili
MEB 10. sınıf · Şiir · Okuma 7 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaTürk edebiyatı hangi dönemlere ayrılır, dönemlerin tarih aralıkları nelerdir?Bağlantılı konudan (Edebiyat ve Türk edebiyatının dönemleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Türk edebiyatı üç ana döneme ayrılır: İslamiyet öncesi Türk edebiyatı (?–XI. yüzyıl; sözlü ve yazılı dönem), İslami dönem Türk edebiyatı (XI–XIX. yüzyıl; geçiş dönemi, ardından halk ve divan edebiyatı) ve Batı etkisinde gelişen Türk edebiyatı (XIX. yüzyıl–günümüz; Tanzimat 1860–1896, Servetifünun 1896–1901, Fecriati 1909–1913, Millî Edebiyat 1911–1923, Cumhuriyet 1923–…).
✎Konu anlatımı
Divan şiirinin özellikleri nelerdir?
Kısa cevap: Divan şiiri, XIII. yüzyıldan XIX. yüzyıla kadar Arap ve Fars edebiyatlarını örnek alarak saray ve şehir çevresinde gelişen, aruz ölçüsü ve beyit nazım birimiyle yazılan şiirdir. Dilinde Arapça ve Farsça sözcükler yoğundur, her beyit kendi içinde bir anlam bütünü kurar, sevgili değişmeyen ideal bir güzel olarak anlatılır. Şair şiirlerini divan adlı kitapta toplar.Bir divan şairinin kitabını açtığında karşına önce Allah'ın birliğini anlatan bir şiir çıkar; gazeller ise yazıldıkları yıla göre değil, kafiyelerinin son harfine göre sıralanmıştır.
İslamiyet'in kabulünden sonra Türk edebiyatı iki ana kola ayrıldı: halkın ve tekkenin şiiri bir yanda, saray, medrese ve şehir çevresinin şiiri öbür yanda (dönem çerçevesi Türk edebiyatının dönemleri sayfasında). İkinci kol Arap ve Fars şiirini örnek aldı; biçimlerini, ölçüsünü ve hayal dünyasını o ortak gelenekten devraldı. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre gazel Türk şiirine XIII. yüzyılda Fars şiiri yoluyla girdi, kaside XIV. yüzyılda Anadolu'da görülmeye başladı. Bu şiir Tanzimat'tan sonra yerini Batı etkisindeki şiire bıraktı.
Bugün kullandığımız divan edebiyatı adı da sonradan konmuştur. TDV'ye göre ad Mütareke yıllarında Ömer Seyfettin ile Ali Canip'in yazılarında yaygınlaştı; zamanla klasik Türk edebiyatı adı daha çok tercih edildi. Saray (enderun) edebiyatı, medrese edebiyatı gibi adlar da kullanılmıştır. Hepsi aynı geleneği anlatır.
Ölçü aruz, birim beyit
Divan şiirinin ölçüsü aruzdur. TDV aruzu İslami edebiyatların ortak vezni olarak tanımlar. Aruzda hecelerin sayısına değil açık (kısa) ya da kapalı (uzun) oluşuna bakılır; bu ilkeyi ölçü konusunda anlatmıştık. Yine de kural mutlak değildir: MEB 10. sınıf kitabı Nedîm, Şeyh Gâlip ve Nâilî gibi şairlerin hece ölçüsüyle yazdıkları şiirleri de divanlarına aldığını hatırlatır.
Nazım birimi beyittir. TDV gazel için “öncelikle beyit güzelliğine önem verilir” der. Her beyit kendi içinde tamamlanmaya çalışır; bir gazelin beyitleri yer değiştirse şiir çoğu zaman dağılmaz. Bu yüzden bir gazelde bir beyit aşkı, öteki dünyanın geçiciliğini, bir başkası felekten şikâyeti işleyebilir (çok temalı şiiri şiir türleri ve tema sayfasında görmüştük). Biçimler de ortak gelenekten gelir: kaside Arap şiirinden, gazel Fars şiiri yoluyla geçmiştir. Mesnevi, rubai, şarkı, murabba gibi öteki biçimler divan nazım biçimleri sayfasında.
Dil ve hayal dünyası
Divan şiirinin dili Arapça ve Farsça sözcüklerle, bu dillerden gelen tamlamalarla yüklüdür. TDV ilginç bir ayrıntıyı da not eder: redifler çoğunlukla Türkçe sözcüklerle kurulur. Konuların başında aşk, sevgilinin güzelliği, ona duyulan hasret ve çekilen acı gelir; şarap, doğa ve felek de sık işlenir. Dinî ve tasavvufi konular ise tevhit, münacat, naat gibi türlerde ayrı bir yer tutar (nazım türleri).
Bu şiirin sevgilisi gerçek bir kişinin portresi değildir. TDV'nin ifadesiyle şairlerin hepsi “değişmez ve ideal bir güzeli” anlatır ve kavuşmanın olmadığı bir aşkın acısını söyler. Sevgilinin boyu, yüzü, saçı ve gözü her şairde aynı hazır benzetmelerle çizilir; bu ortak hayallere mazmun denir. Şair de şiirine asıl adını değil mahlasını koyar (mahlas ve makta).
Divan ve mürettep divan
Şairin şiirlerini topladığı kitaba divan denir. TDV'ye göre divan tertibinde esas olan şiirlerin yazılış sırası değil biçimleridir. Şair divanına önce tevhit ve münacatla Allah'a yönelerek başlar; ardından kasideler ve bentli biçimler, sonra gazeller gelir. Gazeller kafiyelerinin son harfine göre alfabetik sıralanır; rubai, kıta gibi kısa biçimler sona kalır. Bu düzene uyularak tamamlanmış divana mürettep divan denir. Fuzûlî bu düzeni bir adım ileri taşımıştır: TDV'ye göre divanındaki gazellerin her harf grubunda ilk şiir bir tevhittir.
Nasıl sorulurÖSYM divan şiirini çoğu zaman bir beyit üzerinden sorar: beyitle ilgili yargılardan biri ölçü, biri birim, biri sanat, biri temadır (2019 ve 2021'de beyit yorumu). Bir divan beyti için “hece ölçüsüyle yazılmıştır” ya da “dörtlük nazım birimiyle kurulmuştur” diyen şık genellikle yanlış olandır.
TuzakDivan şiirini halk şiirinin hece ve dörtlük düzeniyle karıştırmaktır. Aruz kalıbı sorulmaz; aruzun açık-kapalı hece ilkesi sorulur.
⇄Bilgi eşleştirme kavram ve tanım
?Soru çöz
Divan şiirinde ölçü ----, temel nazım birimi ---- olarak kullanılır; şairler şiirlerini ---- adı verilen kitaplarda toplar.
Bu cümlede boş bırakılan yerlere aşağıdakilerden hangisi sırasıyla getirilmelidir?