Divan şiiri: özellikler, mazmun, aruz; gazel ve kaside

Aruz ve beyitten mazmun sözlüğüne, gazelin matla ve maktasından kasidenin altı bölümüne, redifiyle anılan kasidelerden tevhit, münacat, naat ve mersiyeye kadar; her terim örneğiyle, her soru tipi tuzağıyla.

6 durakAYT
13 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 13tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KAVRAM · DİVAN ŞİİRİ

Divan şiirinin özellikleri: aruz, beyit ve değişmeyen sevgili

MEB 10. sınıf · Şiir · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürk edebiyatı hangi dönemlere ayrılır, dönemlerin tarih aralıkları nelerdir?Bağlantılı konudan (Edebiyat ve Türk edebiyatının dönemleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Türk edebiyatı üç ana döneme ayrılır: İslamiyet öncesi Türk edebiyatı (?–XI. yüzyıl; sözlü ve yazılı dönem), İslami dönem Türk edebiyatı (XI–XIX. yüzyıl; geçiş dönemi, ardından halk ve divan edebiyatı) ve Batı etkisinde gelişen Türk edebiyatı (XIX. yüzyıl–günümüz; Tanzimat 1860–1896, Servetifünun 1896–1901, Fecriati 1909–1913, Millî Edebiyat 1911–1923, Cumhuriyet 1923–…).

Türk edebiyatının dönemleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Divan şiirinin özellikleri nelerdir?

Kısa cevap: Divan şiiri, XIII. yüzyıldan XIX. yüzyıla kadar Arap ve Fars edebiyatlarını örnek alarak saray ve şehir çevresinde gelişen, aruz ölçüsü ve beyit nazım birimiyle yazılan şiirdir. Dilinde Arapça ve Farsça sözcükler yoğundur, her beyit kendi içinde bir anlam bütünü kurar, sevgili değişmeyen ideal bir güzel olarak anlatılır. Şair şiirlerini divan adlı kitapta toplar.

Bir divan şairinin kitabını açtığında karşına önce Allah'ın birliğini anlatan bir şiir çıkar; gazeller ise yazıldıkları yıla göre değil, kafiyelerinin son harfine göre sıralanmıştır.

İslamiyet'in kabulünden sonra Türk edebiyatı iki ana kola ayrıldı: halkın ve tekkenin şiiri bir yanda, saray, medrese ve şehir çevresinin şiiri öbür yanda (dönem çerçevesi Türk edebiyatının dönemleri sayfasında). İkinci kol Arap ve Fars şiirini örnek aldı; biçimlerini, ölçüsünü ve hayal dünyasını o ortak gelenekten devraldı. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre gazel Türk şiirine XIII. yüzyılda Fars şiiri yoluyla girdi, kaside XIV. yüzyılda Anadolu'da görülmeye başladı. Bu şiir Tanzimat'tan sonra yerini Batı etkisindeki şiire bıraktı.

Bugün kullandığımız divan edebiyatı adı da sonradan konmuştur. TDV'ye göre ad Mütareke yıllarında Ömer Seyfettin ile Ali Canip'in yazılarında yaygınlaştı; zamanla klasik Türk edebiyatı adı daha çok tercih edildi. Saray (enderun) edebiyatı, medrese edebiyatı gibi adlar da kullanılmıştır. Hepsi aynı geleneği anlatır.

Ölçü aruz, birim beyit

Divan şiirinin ölçüsü aruzdur. TDV aruzu İslami edebiyatların ortak vezni olarak tanımlar. Aruzda hecelerin sayısına değil açık (kısa) ya da kapalı (uzun) oluşuna bakılır; bu ilkeyi ölçü konusunda anlatmıştık. Yine de kural mutlak değildir: MEB 10. sınıf kitabı Nedîm, Şeyh Gâlip ve Nâilî gibi şairlerin hece ölçüsüyle yazdıkları şiirleri de divanlarına aldığını hatırlatır.

Nazım birimi beyittir. TDV gazel için “öncelikle beyit güzelliğine önem verilir” der. Her beyit kendi içinde tamamlanmaya çalışır; bir gazelin beyitleri yer değiştirse şiir çoğu zaman dağılmaz. Bu yüzden bir gazelde bir beyit aşkı, öteki dünyanın geçiciliğini, bir başkası felekten şikâyeti işleyebilir (çok temalı şiiri şiir türleri ve tema sayfasında görmüştük). Biçimler de ortak gelenekten gelir: kaside Arap şiirinden, gazel Fars şiiri yoluyla geçmiştir. Mesnevi, rubai, şarkı, murabba gibi öteki biçimler divan nazım biçimleri sayfasında.

Dil ve hayal dünyası

Divan şiirinin dili Arapça ve Farsça sözcüklerle, bu dillerden gelen tamlamalarla yüklüdür. TDV ilginç bir ayrıntıyı da not eder: redifler çoğunlukla Türkçe sözcüklerle kurulur. Konuların başında aşk, sevgilinin güzelliği, ona duyulan hasret ve çekilen acı gelir; şarap, doğa ve felek de sık işlenir. Dinî ve tasavvufi konular ise tevhit, münacat, naat gibi türlerde ayrı bir yer tutar (nazım türleri).

Bu şiirin sevgilisi gerçek bir kişinin portresi değildir. TDV'nin ifadesiyle şairlerin hepsi “değişmez ve ideal bir güzeli” anlatır ve kavuşmanın olmadığı bir aşkın acısını söyler. Sevgilinin boyu, yüzü, saçı ve gözü her şairde aynı hazır benzetmelerle çizilir; bu ortak hayallere mazmun denir. Şair de şiirine asıl adını değil mahlasını koyar (mahlas ve makta).

Divan ve mürettep divan

Şairin şiirlerini topladığı kitaba divan denir. TDV'ye göre divan tertibinde esas olan şiirlerin yazılış sırası değil biçimleridir. Şair divanına önce tevhit ve münacatla Allah'a yönelerek başlar; ardından kasideler ve bentli biçimler, sonra gazeller gelir. Gazeller kafiyelerinin son harfine göre alfabetik sıralanır; rubai, kıta gibi kısa biçimler sona kalır. Bu düzene uyularak tamamlanmış divana mürettep divan denir. Fuzûlî bu düzeni bir adım ileri taşımıştır: TDV'ye göre divanındaki gazellerin her harf grubunda ilk şiir bir tevhittir.

Akılda kalsın: Divan şiiri aruzla tartılır, beyitle kurulur, mazmunla süslenir, divanda toplanır. Bu dört fiil sayfanın da sırasıdır: önce özellikler, sonra mazmun, sonra gazel ve kaside.
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM divan şiirini çoğu zaman bir beyit üzerinden sorar: beyitle ilgili yargılardan biri ölçü, biri birim, biri sanat, biri temadır (2019 ve 2021'de beyit yorumu). Bir divan beyti için “hece ölçüsüyle yazılmıştır” ya da “dörtlük nazım birimiyle kurulmuştur” diyen şık genellikle yanlış olandır.

TuzakDivan şiirini halk şiirinin hece ve dörtlük düzeniyle karıştırmaktır. Aruz kalıbı sorulmaz; aruzun açık-kapalı hece ilkesi sorulur.

⇄Bilgi eşleştirme kavram ve tanım

?Soru çöz

Divan şiirinde ölçü ----, temel nazım birimi ---- olarak kullanılır; şairler şiirlerini ---- adı verilen kitaplarda toplar.
Bu cümlede boş bırakılan yerlere aşağıdakilerden hangisi sırasıyla getirilmelidir?

✓ C. Divan şiiri aruz ölçüsüyle ve beyit birimiyle yazılır, şiirler divanda toplanır. Hece ve dörtlük halk şiirinin, cönk de halk şiirlerinin derlendiği defterin adıdır.
KAVRAM · MAZMUN

Mazmun: divan şairlerinin ortak hayal sözlüğü

MEB 10. sınıf · Şiir · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaŞiirde imge ve sembol nedir, aralarındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Şiirde tür ve tema). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İmge, şairin sözcüklere yeni anlamlar yükleyerek okurun zihninde canlandırdığı özgün görüntüdür; MEB'e göre edebî sanatlar bu zeminde oluşur. Sembol ise soyut bir kavramın yerini tutan somut bir nesne ya da işarettir: zincir esareti, bahar gençliği ve umudu karşılar.

İmge ve sembol

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Divan şiirinde mazmun nedir, başlıca mazmunlar nelerdir?

Kısa cevap: Mazmun, divan şiirinde bir şeyi açıkça söylemek yerine onu ince ve dolaylı bir buluşla sezdiren, şairlerin ortaklaşa kullandığı kalıplaşmış hayaldir. Servi sevgilinin boyunu, gül sevgilinin yüzünü, bülbül âşığı, gülün dikeni rakibi, zülüf âşığın gönlünü tutan kementi karşılar.

Bir divan beytinde “servi” sözcüğünü gören okur bahçedeki ağacı değil, salınarak yürüyen sevgiliyi düşünür.

TDV İslâm Ansiklopedisi mazmunu divan şiirinin estetiğine bağlar: şair bir nesneyi ya da hâli açıkça söylemez, okuru onun bir ya da birkaç özelliğine götüren ipuçları verir; ustalık bu ipucunun ince, zarif ve özgün olmasındadır. MEB 10. sınıf kitabı da mazmunun az sözle çok şey anlatma imkânı verdiğini, ama divan şiirindeki her benzetmenin ya da istiarenin mazmun sayılamayacağını vurgular. Mazmun, yüzyıllar içinde anlamı yerleşmiş ve bütün şairlerin ortak malı olmuş hayaldir.

Modern şiirin imgesiyle farkı buradadır. İmge şairin kendi buluşudur; mazmunun anlamını ise okur geleneği bildiği için önceden bilir (imge ve sembolü şiir türleri ve imge sayfasında ayırmıştık). Gül, bülbül, diken gibi aynı dünyadan sözcüklerin bir beyitte buluşması ise tenasüp sanatıdır (tenasüp ve tezat).

Sevgili, âşık, rakip: başlıca mazmunlar

Sevgilinin her güzelliği hazır bir karşılıkla anılır; âşık ve rakip de bu sahnenin sabit oyuncularıdır.Görsel: Sınav Defteri
  • Servi: sevgilinin uzun, düzgün boyu ya da salınarak yürüyen sevgilinin kendisi. ÖSYM 2020'de “serv-i hırâman” söyleyişini istiare örneği olarak sordu.
  • Gül ve bülbül: TDV'ye göre gül sevgilinin yüzü ve yanağı için kendisine benzetilen çiçektir; gül ile bülbül birlikte sevgiliyi ve âşığı temsil eder. Gülün dikeni âşığın rakibidir.
  • Zülüf (saç): âşığın gönlünü yakalayıp bağlayan kement, tuzak.
  • Göz, kirpik, bakış: TDV'nin saydığı gibi ok, hançer ve kılıç gibi silahlara benzetilir; âşığın gönlü bu silahlarla yaralanır.
  • Felek: âşığın talihine ters dönen, merhamet bilmeyen zaman çarkı. Divan şairi derdini çoğu zaman feleğe yükler.
  • Telmihle gelen âşıklar: Leylâ ile Mecnun, Ferhad ile Şirin aşkın acısını, Hz. Yusuf güzelliği hatırlatır. ÖSYM 2024'te Yusuf'u anmayı telmih örneği olarak sordu (telmih).

Kaşın yaya ve hilale, dudağın lal taşına ve goncaya, saçın sünbüle benzetilmesi de bu sözlüğün parçasıdır (istiare sayfasında). ÖSYM 2026'da Bâkî'nin sevgilinin güzelliğini bahçedeki çiçeklere benzeterek anlattığı bir beyti sordu: cevabı bulmak için mazmun sözlüğünü bilmek yetiyordu.

Bir beyti adım adım okumak

Dost bî-pervâ felek bî-rahm devrân bî-sükûn
Derd çoh hem-derd yoh düşmen kavî tâli' zebûn

Fuzûlî (ö. 1556), Türkçe Divan, gazel (metin: Kurtlu ve Kırkkılıç 2025, Turkish Studies)
  • 1. Sözcükleri çöz. Farsça bî- öneki “-sız” demektir: bî-pervâ umursamaz, bî-rahm merhametsiz, bî-sükûn durmak bilmeyen. Çoh ve yoh Fuzûlî'nin Azerbaycan Türkçesindeki “çok” ve “yok”tur; hem-derd dert ortağı, kavî güçlü, tâli' talih, zebûn güçsüz demektir.
  • 2. Mazmunları tanı. “Dost” burada sevgilidir ve âşığa ilgisizdir; felek merhametsiz, zaman durmadan döner. Rakip “düşman” olarak güçlüdür.
  • 3. Sanatları ara. Çok ile yok, güçlü ile güçsüz karşı karşıyadır: tezat. Feleğe merhametsizlik yüklemek insana ait bir özelliği vermektir: teşhis.
  • 4. Temayı söyle. Beyit, dünyada tek dayanağı kalmamış âşığın yalnızlığını ve talihinden şikâyetini anlatır. Fiil kullanmadan altı kısa yargıyı art arda dizmesi, şikâyeti bir liste gibi hızlandırır.
Akılda kalsın: Mazmunu bütün divan şairleri aynı sözlükten okur; imgeyi her modern şair kendisi yazar. Servi görünce boy, gül görünce yüz, bülbül görünce âşık, diken görünce rakip de.
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM divan beytini tek başına verip yorumunu ya da beyitteki sanatı ister: 2023'te bir beyitte tevriye ile teşhis arandı, 2019 ve 2021'de beyit yorumu soruldu. Önce mazmunu çöz, sonra sanatı ara.

TuzakMazmunu imge ya da sembolle karıştırmaktır: kalıplaşmış ve ortak olan mazmundur. Tevriyenin kinaye ve tarizden farkı tevriye konusunda.

⇄Bilgi eşleştirme mazmun ve karşılığı

?Soru çöz

Divan şairlerinin yüzyıllar boyunca ortaklaşa kullandığı, anlamı gelenekte yerleşmiş hayallere ---- denir. Bu hayallerle örülen beyitlerde bir sözcüğün yakın ve uzak anlamını birlikte düşündürüp uzak anlamı kastetmek ise ---- sanatıdır.
Bu parçada boş bırakılan yerlere aşağıdakilerden hangisi sırasıyla getirilmelidir?

✓ A. Ortak ve kalıplaşmış hayal mazmundur; imge şaire özgüdür, sembol soyut bir şeyi temsil eden somut nesnedir. Yakın ve uzak anlamı birlikte düşündürüp uzak anlamı kastetmek tevriyedir; kinayede sözün hem gerçek hem mecaz anlamı kastedilebilir.
NAZIM BİÇİMİ · GAZEL

Gazel: matladan maktaya aşkın beş ile on beş beyti

MEB 10. sınıf · Şiir · Okuma 6 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaŞiirde söyleyici ve muhatap nedir, mahlas ile tapşırma arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Şiirin yapısı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Şiirde konuşan, şairin kendisi değil şiirin kurduğu kurgusal kişilik ya da varlıktır; buna söyleyici denir. Söyleyicinin seslendiği kişi, grup, varlık ya da genel okuyucu muhataptır. Şair adını şiire koyarsa bu divan şiirinde mahlas (gazelde son beyit, makta), halk şiirinde tapşırma (son dörtlük) olur.

Söyleyici, mahlas, tapşırma

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Gazel nedir, matla, makta ve beytü'l-gazel ne demektir?

Kısa cevap: Gazel, aşkı, sevgilinin güzelliğini ve ayrılık acısını işleyen, genellikle 5–15 beyitten oluşan, aa, ba, ca… diye kafiyelenen divan şiiri nazım biçimidir. İlk beyte matla, şairin mahlasını söylediği son beyte makta, en güzel beyte beytü'l-gazel (şah beyit) denir. Bütün beyitleri aynı konuyu işleyen gazel yek-ahenk, bütün beyitleri aynı güzellikte olan gazel yek-avaz gazeldir.

Arap şiirinde gazel kendi başına bir şiir bile değildi: kasidenin sevgiliyi anan bölümüydü.

TDV İslâm Ansiklopedisi gazelin yolculuğunu şöyle anlatır: Arap kasidesinin aşk bölümü olarak doğdu, Fars şiirinde bağımsız bir biçim oldu, mutasavvıf şairlerin elinde son beyitte mahlas söyleme geleneği yerleşti. Türk şiirine XIII. yüzyılda Fars şiiri yoluyla girdi ve klasik şiirin en çok sevilen biçimi oldu. TDV divan edebiyatı maddesi de gazeli lirik içeriği ve merkezî konumu nedeniyle divan şiirinin en önemli nazım şekli sayar.

Gazelin esas konusu aşk ve sevgilidir: sevgilinin güzelliği, ona duyulan hasret ve bundan doğan acı. Şarap, doğa ve felek de sık işlenir. Beyit sayısı MEB'e ve TDV'ye göre genellikle 5 ile 15 arasındadır. Kafiye örgüsü aa, ba, ca, da… biçimindedir: ilk beytin iki dizesi kafiyelidir, sonraki beyitlerin yalnız ikinci dizesi o kafiyeye bağlanır (şeması kafiye düzeni konusunda). Gazel baştan sona aynı aruz kalıbıyla yazılır; kalıp adları ise kapsam dışıdır.

Beyitlerin adları

Gazelde üç beyit adıyla anılır: ilk beyit matla, son beyit makta, en güzel beyit beytü'l-gazel.Görsel: Sınav Defteri
  • Matla: gazelin ilk beyti. İki dizesi kendi arasında kafiyelidir ve gazelin kafiyesini, redifini belirler.
  • Makta: son beyit. TDV'nin deyişiyle “tehallus” denilen bu beyitte şair mahlasını söyler.
  • Beytü'l-gazel (şah beyit): gazelin en güzel beyti. Yeri belli değildir; okurun ve geleneğin seçimidir. MEB bu terimi bitişik “beytülgazel” diye yazar.

Matlaını yukarıda adım adım okuduğumuz “Dost bî-pervâ” gazelinin maktaı, mahlasın son beyitte nasıl söylendiğini gösterir:

Çehre-i zerdin Fuzûlînin dutuptur eşk-i âl
Gör ana ne rengler geçmiş sipihr-i nîl-gûn

Fuzûlî (ö. 1556), Türkçe Divan, gazel (metin: Kurtlu ve Kırkkılıç 2025, Turkish Studies)

Şair kendi mahlasını üçüncü kişi gibi anarak kendine bakar: Fuzûlî'nin sarı (zerd) yüzünü kızıl (âl) gözyaşı kaplamıştır; bak, mavi (nîl-gûn) gök ona ne renkler geçirmiş, yani ne oyunlar oynamış. İkinci dizenin sonundaki nîl-gûn, matladaki bî-sükûn / zebûn kafiyesini yakalar: aa ile başlayan örgü son beyitte de ikinci dizeyle kapanır.

Yek-ahenk mi, yek-avaz mı?

ÖSYM 2018'de bu iki terimi bir boşluk sorusunda karşı karşıya getirdi. TDV'ye göre bütünüyle belirli bir konuyu işleyen gazellere yek-ahenk, bütün beyitleri aynı güzellik ve kuvvette söylenen gazellere yek-avaz denir. Birincisi konunun birliğine, ikincisi söyleyişin eşit gücüne bakar. Gazellerin çoğu yek-ahenk değildir, çünkü beyitler bağımsızdır ve her biri başka bir temaya açılabilir. Aynı soruda “rindane” ve “âşıkane” gazel de çeldirici olarak geçti; bunlar gazelin konusuna göre verilen adlardır.

Gazelin ustaları

TDV gazelin Türk şiirindeki çizgisini şöyle özetler: XV. yüzyılda Şeyhî, Ahmet Paşa ve Necati gazeli güçlendirdi; XVI. yüzyılda Anadolu'da Bâkî, Azerî sahasında Fuzûlî gazeli doruğuna çıkardı. Bâkî hayatın zevklerini ve aşkı işlerken Fuzûlî acı ve ıstırabın şairidir. Nâbî gazele düşünce derinliği kattı; XVIII. yüzyılda Nedîm rindliği ve coşkusuyla, Şeyh Gâlip inceliği ve duyarlılığıyla öne çıktı. Bu şairlerin hayatı ve eserleri divan şairleri I ve divan şairleri II sayfalarında.

Akılda kalsın: Matla Arapçada gök cisimlerinin “doğduğu yer”dir, makta ise “kesmek” kökünden gelir: güneş matladan doğar, şiir maktada kesilir; ikisinin arasında en parlak olan beyit şah beyittir. Yek-ahenk konuyu, yek-avaz sesin gücünü birler.
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM 2018'de beyit adlarını (matla, makta, beytü'l-gazel) ve yek-ahenk gazeli boşluk doldurma sorusuyla, 2024'te gazeli “aşk teması ve aa, ba, ca kafiye örgüsü” ipucuyla sordu.

TuzakEn sık tuzaklar matla ile maktanın, yek-ahenk ile yek-avazın yer değiştirmesidir. Kasidenin en güzel beytine beytü'l-kasîd denir; bunu gazelin terimiyle karıştıran şık da çeldiricidir.

⇄Bilgi eşleştirme gazelin terimleri

▭Boşluk doldurma

Bütün beyitleri aynı güzellik ve kuvvette söylenen gazele gazel denir. Gazellerin beyit sayısı genellikle 5 ile arasında değişir.

yek-avaz15yek-ahenk33

?Soru çöz

Çehre-i zerdin Fuzûlînin dutuptur eşk-i âl
Gör ana ne rengler geçmiş sipihr-i nîl-gûn

Fuzûlî, Türkçe Divan, gazel

Bu beyitle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

✓ B. Matla gazelin ilk beytidir; bu beyitte ise “Fuzûlî” mahlası geçiyor, yani son beyit olan maktadır (A doğru). Üstelik dizelerin sonları (âl / nîl-gûn) kafiyeli değildir: maktada yalnız ikinci dize, matlaın kurduğu “-ûn” kafiyesine bağlanır. Şairin kendinden “Fuzûlî'nin yüzü” diye üçüncü kişiyle söz etmesi (C) ve acının sarı yüz, kızıl gözyaşı, mavi gök renkleriyle anlatılması (D) beyitte açıkça vardır.
NAZIM BİÇİMİ · KASİDE

Kaside: nesibden duaya altı bölümlük övgü

MEB 10. sınıf · Şiir · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaNazım birimi nedir, dize, beyit, dörtlük ve bent nasıl ayırt edilir?Bağlantılı konudan (Şiirin yapısı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Nazım birimi, şiiri oluşturan ve kendi içinde anlam bütünlüğü taşıyan en küçük dize kümesidir: tek satır dize (mısra), iki dize beyit, dört dize dörtlük, üç, beş ya da daha çok dizelik küme bent adını alır. Nazım biçimi şekle (birim, kafiye düzeni, ölçü), nazım türü içeriğe (konu, tema) bakılarak belirlenir.

Nazım birimi, biçim ve tür

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kasidenin bölümleri nelerdir ve sırası nasıldır?

Kısa cevap: Kaside, din ve devlet büyüklerini övmek ya da Allah'ı ve Hz. Peygamber'i anmak için yazılan, aa, ba, ca… diye kafiyelenen ve Türk edebiyatında genellikle 33–99 beyit tutan uzun nazım biçimidir. Bölümleri sırasıyla nesib (teşbib), girizgâh, methiye, tegazzül, fahriye ve duadır; şairin kendini övdüğü bölüm fahriye, övülen kişiden söz eden bölüm methiyedir.

Kaside sözcüğü Arapça “kasd” kökünden gelir: TDV'ye göre belli bir amaçla söylenmiş, üzerinde düşünülmüş, gözden geçirilmiş şiir demektir.

Bu amaç çoğu zaman övgüdür. TDV methiyeyi divan edebiyatında övgü için yazılan kasidelerin genel adı olarak tanımlar. Kaside önce Arap şiirinde doğdu, Fars şiirine, oradan Türk şiirine geçti; Anadolu'da XIV. yüzyılda görülmeye başladı. Kafiye örgüsü gazelinkiyle aynıdır (aa, ba, ca…), ama kaside çok daha uzundur: TDV'ye göre Türk edebiyatında 33 ile 99 beyit arasında değişir. Gazel gibi kasidenin de ilk beyti matla, son beyti maktadır. Şairin mahlasını söylediği beyte taç beyit, kasidenin en güzel beytine beytü'l-kasîd denir.

Altı bölüm, tek sıra

TDV'nin verdiği sırayla kasidenin altı bölümü. Aa, ba, ca örgüsü baştan sona sürer; tegazzül yeni bir matlayla açılır.Görsel: Sınav Defteri
  • 1. Nesib (teşbib): giriş bölümüdür. TDV'ye göre ortalama 15–20 beyit tutar. Şair burada bahar, kış, bayram, ramazan gibi bir konuyu tasvir eder; kaside çoğu zaman adını da bu konudan alır (sonraki konu). TDV, Bâkî'nin kasidelerinin özellikle nesib kısımlarındaki parlak tasvirlerle öne çıktığını belirtir.
  • 2. Girizgâh: şairin methiyeye geçtiğini bildiren bir ya da iki beyittir. Farsça kökenli sözcük TDK'ye göre “bir başka söze yol açmak için söylenen söz” demektir: giriş değil, geçiştir.
  • 3. Methiye: kasidenin amacına uygun olarak övülen kişiden ya da şeyden söz eden bölümdür. Kaside padişaha sunulmuşsa padişah burada övülür.
  • 4. Tegazzül: kasidenin içinde, iki dizesi kafiyeli yeni bir beyitle (tecdîd-i matla) başlayan, 5–12 beyitlik bir gazeldir. Gazel ile kasidenin akrabalığını en açık gösteren bölümdür.
  • 5. Fahriye: şairin kendini övdüğü, bazen de dileğini bildirdiği bölümdür. Divan şiirinde fahriyeleriyle en çok anılan şair Nef'î'dir.
  • 6. Dua: övülen kişi için iyi dileklerde bulunulan son birkaç beyittir.

Gazelden farkı

İki biçim aynı kafiye örgüsünü ve aynı ölçüyü paylaşır; fark amaçta ve uzunluktadır. Gazel 5–15 beyitle aşkı ve sevgiliyi anlatır, beyitleri bağımsızdır. Kaside 33–99 beyitle bir kişiyi ya da kutsal bir varlığı över ve bölümleri belli bir sırayla birbirine bağlanır. Bu yüzden kaside, tek tek beyitlerin değil bütünün planlandığı bir şiirdir. Gazelin en güzel beyti beytü'l-gazel, kasidenin en güzel beyti beytü'l-kasîd adını alır.

Akılda kalsın: Kasideyi bir saray kabulü gibi düşün: kapıda manzara anlatılır (nesib), eşikten geçilir (girizgâh), sultan övülür (methiye), araya bir gazel söylenir (tegazzül), şair kendini tanıtır (fahriye), duayla çıkılır (dua).
Sınavda

Nasıl sorulurKaside ÖSYM'nin divan şiiri sorularında en sık geçen kavramdır (2018–2026'da 4 soru). 2021'de şairin şairlik gücünü övdüğü bölüm (fahriye), 2024'te fahriye ile methiye birlikte soruldu.

Tuzakİki övgü bölümünü karıştırmaktır: kendini öven fahriye, başkasını öven methiyedir. Girizgâhı “giriş” sanmak da sık yapılan hatadır; giriş nesibdir.

↕Sırala kasidenin bölümleri

  1. Fahriye: şair kendini över
  2. Girizgâh: methiyeye geçiş
  3. Dua: övülen için iyi dilekler
  4. Nesib (teşbib): giriş, tasvir
  5. Tegazzül: kasidenin içindeki gazel
  6. Methiye: övülen kişi

?Soru çöz

Kasidede şairin kendi şairlik gücünü övdüğü, bazen de dileğini bildirdiği bölüme ----; kasidenin asıl amacına uygun olarak bir kişinin övüldüğü bölüme ---- denir.
Bu cümlede boş bırakılan yerlere aşağıdakilerden hangisi sırasıyla getirilmelidir?

✓ D. Şairin kendini övdüğü bölüm fahriye, övülen kişiden söz eden bölüm methiyedir. Tegazzül kasidenin içindeki gazel, nesib ise giriş bölümüdür; A'da iki övgü bölümü yer değiştirmiştir.
KASİDE · REDİF VE USTALAR

Kerem, su, benefşe: redifiyle anılan kasideler ve kaside ustaları

MEB 10. sınıf · Şiir · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKafiye ve redif nasıl bulunur, kafiye türleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Şiirin yapısı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kafiye (uyak), dize sonlarında görevleri farklı ama sesleri benzeşen hecelerdir; redif, kafiyeden sonra gelen ve yazılışı, görevi, anlamı aynı olan ek ya da sözcüklerdir. Tek ses benzerliği yarım, iki ses tam, üç ve daha çok ses zengin kafiyedir; yazılışı aynı, anlamı farklı sözcüklerle yapılan kafiye cinaslı kafiyedir.

Kafiye ve redif

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kasideler neden redifiyle anılır, en ünlü kaside şairleri kimlerdir?

Kısa cevap: Kasideler işlediği konuya (bahariye, şitaiye, ramazaniye, ıydiye), redifine (su, kerem, benefşe kasidesi) ya da kafiye harfine göre adlandırılır. XV. yüzyılda Ahmet Paşa “kerem”, “benefşe” ve “âb” redifli kasideleriyle, XVI. yüzyılda Fuzûlî “su” redifli naatıyla tanınır; Türk edebiyatının en büyük kaside şairi XVII. yüzyılda yaşayan Nef'î'dir.

XV. yüzyılda padişahla arası açılan bir şair, başına gelen sıkıntıdan bir kasideyle kurtuldu; şiirin her beyti “kerem” sözcüğüyle bitiyordu.

Kasidelerin çoğunun adı yoktur; gelenek onları bir özelliğiyle anar. TDV İslâm Ansiklopedisi üç yol sayar. Birincisi konuya göre adlandırmadır: nesibde ya da methiyede işlenen konu kasidenin adı olur. Baharı anlatan kaside bahariye, kıştan söz eden şitaiye, ramazan ayı için yazılan ramazaniye, bayram vesilesiyle yazılan ıydiye, nevruz için yazılan nevruziye adını alır. İkincisi redife göre adlandırmadır: TDV, su, tîğ, hançer, benefşe (menekşe), lâle, kalem, sühan ve gül redifli kasidelerin ünlü olduğunu belirtir. Üçüncüsü kafiye harfine göre adlandırmadır: kafiyesi “r” harfiyle kurulan kaside râiyye diye anılır. Redifin şiire ad olabildiğini kafiye ve redif konusunda görmüştük.

Ahmet Paşa: “kerem” ile gelen af

XV. yüzyıl şairi Ahmet Paşa (ö. 1496-97) Bursalı olarak anılır, çünkü TDV'ye göre hayatını Bursa'da geçirmiş ve orada ölmüştür. TDV'ye göre Fâtih Sultan Mehmed ile arası açıldığında başına gelen bu sıkıntıyı padişaha yazıp gönderdiği “kerem” redifli kasidesiyle atlattı. Kerem cömertlik, iyilik demektir: şair her beytin sonunda padişahın cömertliğini anarak ondan iyilik bekler. TDV, onun “benefşe” ve “âb” (su) redifli kasidelerinin de çok meşhur olduğunu yazar. ÖSYM 2021'de üç redifi birlikte vererek şairi sordu.

Fuzûlî: “su” redifli naat

Fuzûlî (ö. 1556), TDV'ye göre Türkçe divanındaki iki tevhit, dokuz naat ve yirmi yedi kasideyle bu biçimin XVI. yüzyıldaki en önemli adıdır; divanında “sabâ”, “su”, “gül” ve “hançer” redifli naatlar vardır. Bunların en ünlüsü her beyti “su” redifiyle biten ve Su Kasidesi diye bilinen naattır; TDV onu Türk edebiyatının en tanınmış naatları arasında sayar. Biçimi kaside, türü naattır (biçim ve tür ayrımı). Bu kasideden bir beyit hüsnütalil konusunda incelendi.

Nef'î: kasidenin zirvesi

XVII. yüzyıl şairi Nef'î (ö. 1635) Erzurum'un Pasinler (Hasankale) ilçesindendir. TDV onu Türk edebiyatının en büyük kaside şairi sayar ve kasidenin Türk edebiyatında onun elinde klasik biçimini kazandığını yazar. Kendi düzenlediği Türkçe divanında kasideler ağırlıktadır; methiye ve fahriye bölümlerindeki başarısı dikkat çeker. Övgüde de yergide de ölçüyü aşan söyleyişi onu mübalağa sanatının en çok anılan adı yapmıştır (mübalağa). Hicivleri ise hicviye konusunda.

Öteki kaside şairleri

  • Ahmedî: TDV, Âşık Paşa'nın Garibnâme'deki naatlarıyla birlikte Ahmedî'nin divanındaki kasideleri bu biçimin ilk örnekleri arasında sayar.
  • Şeyhî: divanındaki on altı kasideyle Türk şiirinde gerçek anlamda kasideciliği başlatan şair olarak anılır.
  • Necati: XV. yüzyılın kaside yazan şairlerindendir (TDV'ye göre yirmi altı kaside).
  • Bâkî: kasideleri, özellikle nesib kısımlarındaki parlak tasvirlerle tanınır.
  • Nedîm ve Şeyh Gâlip: XVIII. yüzyılda kaside geleneğini sürdürdü; TDV Nedîm'in kasidelerindeki ince ve zarif ahengi öne çıkarır.
  • Namık Kemal: Tanzimat'ta eski biçime yeni bir konu yükledi; vatan ve hürriyet temalı Hürriyet Kasidesi bunun bilinen örneğidir (Tanzimat birinci dönem).
Kaside ustaları: yüzyıl, şair, anılan kaside, tür
YüzyılŞairAnılan kaside ya da katkıTür / ipucu
XVŞeyhîon altı kasidekasideciliği başlatan
XVAhmet Paşa“kerem”, “benefşe”, “âb” redifli“kerem”: padişahtan af (methiye)
XVIFuzûlî“su” redifli Su Kasidesinaat (biçim kaside)
XVIBâkînesibleri parlak kasidelertasvir gücü
XVIINef'îmethiye ve fahriyeleren büyük kaside şairi; mübalağa
XIXNamık KemalHürriyet Kasidesieski biçim, yeni konu
Akılda kalsın: Ahmet Paşa'nın redifi kendi hikâyesini anlatır: “kerem” = cömertlik, iyilik; şair padişahtan kerem diledi ve başına gelen sıkıntıyı atlattı. Öteki iki redifi bir bahçe sahnesiyle birleştir: benefşe (menekşe) âb (su) ile açar. Fuzûlî'nin suyu ise Peygamber'e akar: su redifli naat.
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM 2021'de “kerem, benefşe ve âb redifli kasideleriyle tanınan XV. yüzyıl şairi”ni (Ahmet Paşa), 2022'de “kaside ustası, mübalağalı övgü ve hicivleriyle tanınan şair”i (Nef'î) sordu.

TuzakTanıtım paragrafında çeldiriciler aynı yüzyıldandır: Ahmet Paşa'nın yanında Necati ve Şeyhî, Nef'î'nin yanında Nâbî. Yüzyıl tek başına yetmez; belirleyici ipucu redif ya da “kaside ustası” nitelemesidir. Tuzak, “su” redifli kasideyi Bâkî'ye vermektir: sahibi Fuzûlî'dir.

⇄Bilgi eşleştirme şair ve kaside

?Soru çöz

XVII. yüzyılda yaşamış, Erzurum'un Hasankale ilçesinden olan şair, kendi düzenlediği Türkçe divanında kasidelere ağırlık vermiştir. Kasidelerinin methiye ve fahriye bölümlerindeki başarısı, ölçüsüz övgüleri ve mübalağalı söyleyişiyle tanınır; sert hicivlerini ayrı bir eserde toplamıştır.
Bu parçada sözü edilen şair aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Hasankale, Türkçe divanda kasidelerin ağırlığı, methiye ve fahriyedeki başarı, mübalağa ve hicivlerini topladığı Sihâm-ı Kazâ Nef'î'yi gösterir. Nâbî de XVII. yüzyıl şairidir ama hikemî tarzın temsilcisidir; Nedîm XVIII., Bâkî XVI. yüzyılda yaşamıştır.
NAZIM TÜRÜ · DİVAN ŞİİRİ

Tevhitten hicviyeye: divan şiirinin altı nazım türü

MEB 10. sınıf · Şiir · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaPastoral, satirik ve didaktik şiir nedir, divan ve halk şiirindeki karşılıkları nelerdir?Bağlantılı konudan (Şiirde tür ve tema). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Pastoral şiir doğayı, köy ve çoban hayatını ve bunlara duyulan özlemi anlatır. Satirik şiir kişilerin ve toplumun kusurlarını alaycı, iğneli bir dille eleştirir; divan şiirinde hiciv (hicviye), halk şiirinde taşlama adını alır. Didaktik şiir okura bilgi ve öğüt vermek için yazılır: Kutadgu Bilig, Nâbî'nin Hayriyye'si, Yunus Emre'nin Risaletü'n-Nushiyye'si.

Pastoral, satirik, didaktik şiir

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Divan şiirinde tevhit, münacat, naat, methiye, mersiye ve hicviye nedir?

Kısa cevap: Divan şiirinde içeriğe göre verilen başlıca adlar şunlardır: Allah'ın varlığını ve birliğini anlatan tevhit, Allah'a yakarıp af dileyen münacat, Hz. Muhammed'i öven naat, kişileri öven methiye, ölen birinin ardından yazılan mersiye ve kişileri ya da toplumu yeren hicviye. Bunlar nazım biçimi değil nazım türüdür; çoğu kaside biçimiyle yazılır.

Aynı kaside biçimi bir gün Allah'a yakarır, başka bir gün bir paşayı över, bir başka gün bir rakibi yerer: biçim aynı kalır, tür değişir.

Nazım biçimi şiirin nasıl kurulduğuna, nazım türü ne anlattığına bakılarak belirlenir (nazım biçimi ve türü). TDV İslâm Ansiklopedisi divan şiirindeki bu türleri bir değerler sırasına bağlar: şair divanına en yüksek makamdan, Allah'tan başlar. Övgü Allah'a ya da Hz. Peygamber'e yöneldiğinde kaside sırasıyla tevhit, münacat ve naat adını alır; bu adlar ayrı nazım türleri sayılır.

Dinî türler: tevhit, münacat, naat

  • Tevhit: TDV'ye göre Allah'ın varlığını, birliğini, kudretini ve bunların kâinattaki görünümlerini anlatan türdür. Başta kaside olmak üzere gazel, mesnevi ve kısa biçimlerle de yazılır. Divanların başında yer alır; mesneviler de çoğunlukla tevhitle açılır. Mehmet Âkif Ersoy'un Safahat'ının başındaki “Tevhid yahud Feryad” bu geleneğin son dönem örneği olarak anılır.
  • Münacat: Allah'a yalvarmak, yakarmak için yazılan şiirdir. TDV, münacatın özünde günahkârlık ve pişmanlık duygusunun bulunduğunu belirtir. Genellikle kaside biçimiyle yazılır; divanların ve mesnevilerin başında yer alır. Allah'a yöneldikleri için tevhit ile münacat bazen iç içe geçer.
  • Naat: Hz. Muhammed'i öven şiirdir. TDV'ye göre Türkçede ilk örneği XI. yüzyılda Kutadgu Bilig'dedir (geçiş dönemi eserleri). Divan şiirinde çoğu zaman divanın başındaki dinî şiirler arasında yer alır; en ünlü örneği Fuzûlî'nin “su” redifli naatıdır.

Tekke çevresindeki halk şiirinde aynı duygular ilahi ve nefes gibi türlerle, hece ölçüsüyle dile gelir (dinî-tasavvufi halk şiiri).

Dünya işleri: methiye, mersiye, hicviye

  • Methiye: padişahları, devlet büyüklerini ve başka kişileri öven şiirdir; TDV'ye göre divan edebiyatında övgü kasidelerinin genel adıdır. Çoğu kaside biçimiyle yazılsa da mesnevi, kıta ve murabba biçiminde örnekleri de vardır. Hz. Peygamber'i öven şiir methiye değil naat adını alır.
  • Mersiye: MEB'in tanımıyla din ve devlet büyüklerinin ya da sevilen birinin ölümünün ardından yazılan şiirdir. TDV'ye göre kaybedilenin iyi yönlerini anlatır, dünyanın geçiciliğini ve sabrı öğütler. Önce kaside biçimiyle yazıldı, sonra en çok terkibibent biçimi tercih edildi (divan nazım biçimleri). TDV, Ahmedî'nin Germiyanoğlu Süleyman Şah için yazdığı mersiyeyi türün ilk örneği sayar; tür XVI. yüzyılda en gelişmiş dönemini yaşadı, Bâkî Kanuni Sultan Süleyman için ünlü mersiyesini yazdı. Hz. Hüseyin ve Kerbelâ şehitleri için yazılan mersiyelere ayrıca muharremiye denmiştir. Halk şiirinde mersiyenin karşılığı ağıttır.
  • Hicviye: kişileri ya da toplumu alaycı ve sert bir dille yeren şiirdir; halk şiirinde karşılığı taşlamadır. TDV'ye göre genellikle kaside biçimiyle, bazen de kıtalar hâlinde yazılır. Türün üstadı Nef'î'dir; hicivlerini Sihâm-ı Kazâ'da topladı. Klasik Türk edebiyatının bilinen ilk hiciv eseri Şeyhî'nin mesnevi biçimindeki Harnâme'sidir. Satirik şiirin öteki örnekleri şiir türleri sayfasında.

ÖSYM'nin divan sorularında geçen iki ad daha bu çerçeveye yakındır ama bu sayfanın konusu değildir: öğüt ve ahlak eserlerine verilen pendname ile Kerbelâ'yı anlatan Fuzûlî eseri Hadîkatü's-Süedâ (TDV'ye göre maktel türünün şaheseri). İkisi divan nesri ve divan şairleri I sayfalarında. Ölüm temasının modern şiirdeki en ünlü örneği ise Abdülhak Hâmit'in Makber'idir (Tanzimat ikinci dönem).

Akılda kalsın: Altı türü yukarıdan aşağı bir merdiven gibi diz: Allah'ı anlatan tevhit, Allah'a yalvaran münacat, Peygamber'i öven naat, büyükleri öven methiye, ölenin ardından ağlayan mersiye, kusurluyu yeren hicviye. Tevhit “O birdir” der, münacat “Ya Rab, affet” der.
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM 2025'te tevhidi, 2022'de münacatı, 2020'de naatı tanımıyla sordu.

TuzakTuzaklar komşu türlerdir: Allah'ı anlatan tevhit ile Allah'a yalvaran münacat, Peygamber'i öven naat ile kişileri öven methiye, divandaki mersiye ile halktaki ağıt, divandaki hicviye ile halktaki taşlama. Biçim ile türün karışması da sık çeldiricidir: 2026'da “murabba bir nazım biçimidir, nazım türü değildir” bilgisi soruldu; kaside, gazel, murabba biçimdir, naat ve mersiye türdür.

▭Boşluk doldurma

Allah'ın varlığını ve birliğini anlatan şiire , Allah'a yalvarıp af dileyen şiire , Hz. Muhammed'i öven şiire denir.

tevhitmünacatnaatmethiyemersiye

?Soru çöz

Divan şiirinde bir kişinin ölümünden duyulan acıyı dile getiren şiirlere ----, kişilerin ya da toplumun kusurlarını alaycı bir dille yeren şiirlere ---- denir. Bu ikinci türün halk şiirindeki karşılığı ---- adını alır.
Bu parçada boş bırakılan yerlere aşağıdakilerden hangisi sırasıyla getirilmelidir?

✓ D. Ölümün ardından yazılan divan şiiri mersiye, yergi şiiri hicviyedir; hicvin halk şiirindeki karşılığı taşlamadır. Ağıt mersiyenin halk şiirindeki karşılığıdır, methiye övgü şiiridir; güzelleme ve koçaklama koşmanın türleridir.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Tarikata giren talip
Önce edebi bilmeli
Eline diline sahip
Pirin yolundan gelmeli

Bu dörtlüğün nazım türü aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Dörtlük tarikata yeni giren talibe edep, dil ve el terbiyesi, pire bağlılık gibi yolun kurallarını öğütler: nutuk. Varlığın Hak'tan inip O'na dönüşü anlatılmadığı için devriye, akla aykırı şaşırtıcı bir söyleyiş olmadığı için şathiye, Allah'a yakarış olmadığı için münacat değildir.Kaynak: Dinî-tasavvufi halk şiiri · Nutuk, devriye, şathiye

?Soru 2

(I) Karagöz oyunu mukaddime, muhavere, fasıl ve bitiş bölümlerinden oluşur. (II) Mukaddimede Hacivat bir semai söyleyerek perdeye gelir ve perde gazelini okur. (III) Muhaverede Karagöz ile Hacivat, oyunun asıl konusunu ayrıntılarıyla işler. (IV) Fasılda öteki tipler de perdeye çıkar. (V) Bitişte Karagöz, yaptığı yanlışlar için özür diler ve sonraki oyunu duyurur.

Bu parçadaki numaralanmış cümlelerin hangisinde bir bilgi yanlışı vardır?

✓ B. Muhavere, Karagöz ile Hacivat'ın asıl konuyla ilgisi olmayan söyleşmesidir; asıl konu fasılda işlenir. A (II) doğru: mukaddimede Hacivat semai söyleyerek gelir ve perde gazelini okur; C (IV) doğru: fasılda öteki tipler de perdeye çıkar; D (V) doğru: bitişte Karagöz yanlışları için özür diler ve sonraki oyunu duyurur.Kaynak: Geleneksel Türk tiyatrosu · Karagöz oyununun bölümleri

?Soru 3

XVI. yüzyılda Sivas yöresinde yaşadı; bir dizesinden asıl adının Haydar olduğu anlaşılır. Alevi çevrelerindeki yaygın inanışa göre Sivas valisi Hızır Paşa tarafından idam ettirildi. Çoğunu koşma biçiminde söylediği nefeslerinde Hz. Ali ve on iki imam sevgisini, haksızlığa karşı duruşu coşkulu bir dille işledi.

Bu parçada sözü edilen şair aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Sivas, Haydar adı, Hızır Paşa ve Alevi nefesleri Pir Sultan Abdal'ı gösterir. Kaygusuz Abdal da Alevi-Bektaşi şairidir, ama XV. yüzyılda yaşadı ve şathiyeleriyle tanınır; Niyazi-i Mısrî XVII. yüzyılın Halveti şeyhi, Hacı Bayram Veli XV. yüzyılda Ankara'da yaşamış Bayramiyye kurucusudur.Kaynak: Dinî-tasavvufi halk şiiri · Pir Sultan ve Niyazi-i Mısrî

?Soru 4

Yoksul bir çoban, ormanda yaralı bir güvercinin kanadını sarar. Güvercin bir anda ak sakallı bir ihtiyara dönüşür ve çobana, her dileğini yerine getiren bir yüzük verir. Çoban yüzüğün yardımıyla yedi kat yerin altındaki devi yener, padişahın kızını kurtarır.

Bu parçanın bir masaldan alındığını gösteren ipucu aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Dönüşen ihtiyar, dilek yüzüğü ve dev masalın olağanüstü dünyasına aittir; zaman ve yer de belirsizdir. A gerçek bir tarihe ve yere bağlanmaktır; parçada yoktur ve masala aykırıdır. B fablın öğüt bölümüdür; D efsanenin belirleyici özelliğidir.Kaynak: Halk anlatıları · Masal: Türk ve Doğu masalı

?Soru 5

Hint kökenli olan ve adını iki çakal kardeşten alan ----, İbnü'l-Mukaffa'nın Arapça çevirisiyle bütün Doğu'ya yayılmıştır. Eser XIV. yüzyılda ---- tarafından manzum olarak Türkçeye aktarılmıştır.

Bu parçada boş bırakılan yerlere sırasıyla aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

✓ B. Hint kökeni, iki çakal ve İbnü'l-Mukaffa Kelile ve Dimne'nin ipuçlarıdır; XIV. yüzyıldaki manzum Türkçe çeviri Kul Mesud'undur. Şeyhî'nin eşekli mesnevisi Harnâme'dir; Gülşehrî Attar'ın Mantıku't-Tayr'ını çevirmiştir; Binbir Gece Masalları Arap-İran kaynaklıdır.Kaynak: Halk anlatıları · Fabl: Kelile ve Dimne'den La Fontaine'e

?Soru 6

Aşağıdakilerden hangisi geleneksel Türk tiyatrosunun özelliklerinden biri değildir?

✓ B. Geleneksel tiyatroda dekor ya hiç yoktur ya da her oyunda aynıdır; aynı eserin farklı temsillerinde farklı dekor kullanılması modern tiyatronun özelliğidir. Doğaçlama, tip kişiler, şive taklidi ve yanlış anlama geleneksel tiyatronun ortak yönleridir.Kaynak: Geleneksel Türk tiyatrosu · Geleneksel Türk tiyatrosu nedir?

?Soru 7

Geleneksel tiyatromuzun bu sanatçısı, kalabalık bir kahvehanede iskemlesine oturur. Ne perdesi ne dekoru ne de yardımcısı vardır. Omzunda bir mendil, elinde bir değnek vardır. Hikâyesindeki herkesi, hatta hayvanları kendi sesiyle ve ağzıyla konuşturarak dinleyenleri eğlendirir.

Bu parçada sözü edilen sanatçı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. İskemlede tek başına anlatma, mendil ve değnek, perde ve yardımcı olmaması, bütün kişileri taklit etme meddahı gösterir. Hayalî perde arkasında tasvir oynatır; Pişekâr ve Zurnacı orta oyununun kişileridir.Kaynak: Geleneksel Türk tiyatrosu · Meddah: tek kişilik tiyatro

?Soru 8

Eskiden bu ovada zengin bir köy varmış. Bir gün köye yorgun bir yolcu gelmiş, kapı kapı dolaşıp bir tas su istemiş; kimse vermemiş. Yolcu köyden çıkarken ardına dönüp bakmış ve o gece yağmur hiç durmamış. Sabah köyün yerinde bir göl belirmiş. Yöre halkı, durgun havalarda gölün dibinde hâlâ ev damlarının seçildiğine inanır.

İçerik özellikleri dikkate alındığında bu parçanın aşağıdaki türlerin hangisinden alındığı söylenebilir?

✓ C. Bir gölün ortaya çıkışı olağanüstü bir cezayla açıklanmış ve anlatılanın gerçek olduğuna inanılıyor: efsane. Masalda gerçeklik iddiası ve döşeme-dilek kalıpları, fablda kişileştirilmiş hayvan ve öğüt, halk hikâyesinde âşık kahraman ve nazım-nesir karışık yapı beklenirdi.Kaynak: Halk anlatıları · Efsane ve dört türün farkı

?Soru 9

XIII. yüzyılın ikinci yarısında Orta Anadolu'da yaşadı. Menkıbeye göre buğday istemeye gittiği dergâhtan bir başka şeyhe yönlendirildi ve onun tekkesine yıllarca odun taşıdı. Şiirlerinin çoğunu hece ölçüsüyle söyledi ve gazeli heceye uyarladı. 1307'de tasavvuf yolcularına öğütler veren, yaklaşık 600 beyitlik bir eser yazdı.

Bu parçada sözü edilen şair aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Tapduk Emre menkıbesi, heceli gazel ve 1307 tarihli öğüt kitabı (Risaletü'n-Nushiyye) Yunus Emre'yi gösterir. Ahmet Yesevi XII. yüzyılda Türkistan'da yaşadı; Kaygusuz Abdal Abdal Musa'nın müridi, Eşrefoğlu Rûmî XV. yüzyılda İznik'te yaşamış bir şeyhtir.Kaynak: Dinî-tasavvufi halk şiiri · Yunus Emre

?Soru 10

I. Oyun, yazarın önceden yazdığı bir metne dayanır.
II. Köylüler düğünde hem oyuncu hem seyirci olur.
III. Kişiler oyun boyunca gelişip değişen karakterlerdir.
IV. Usta oyuncu sözünü söylediği anda bulur.
V. Yazar, kabare oyunlarında meddah ve orta oyunu unsurlarına başvurur.

Bu yargılardan hangileri geleneksel değil, modern tiyatroya aittir?

✓ B. Yazılı metin (I) ve gelişen karakter (III) modern tiyatronun özelliğidir. V'teki yazar Haldun Taner'dir: geleneksel unsurları kullanır ama yazdığı oyun modern tiyatrodur; geleneksel ögeye başvurmak oyunu geleneksel yapmaz. II köy seyirlik oyunlarını, IV doğaçlamayı (tuluat) anlatır; ikisi de geleneksel tiyatroya aittir. A ve C bu yüzden yanlış, D ise doğaçlamayı (IV) modern sayar.Kaynak: Geleneksel Türk tiyatrosu · Köy oyunları, tuluat, ünlü adlar
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Edebiyat soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →