Edebiyat ve Türk edebiyatının dönemleri: metin türleri, alfabeler, lehçe ve şive

Edebiyat sözcüğünün sofradan söze uzanan yolundan bilim, tarih, din ve toplumla ilişkisine, edebî ve öğretici metin ayrımına kadar serinin temelini kuruyor; üç ana dönemi zaman şeridinde, beş alfabeyi, ağız-şive-lehçe farkını ve Divânu Lugâti't-Türk'ten TDK'ye sözlükleri tek sayfada topluyoruz.

7 durakAYT
15 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 15tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KAVRAM · EDEBİYAT

Edebiyat nedir? Sözcüğün kökeni ve bilimle, güzel sanatlarla ilişkisi

MEB 9. sınıf · Giriş · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Edebiyat nedir, edebiyat kelimesinin kökeni nedir ve edebiyatın bilim ve güzel sanatlarla ilişkisi nasıldır?

Kısa cevap: Edebiyat; olay, düşünce, duygu ve hayallerin dil aracılığıyla sözlü ya da yazılı olarak sanatlı biçimde anlatılmasıdır (TDK: yazın, gökçe yazın). Sözcük Arapça edeb kökünden gelir ve Türkçede Tanzimat'tan sonra, XIX. yüzyılın ikinci yarısında yaygınlaşmıştır. Edebiyat malzemesi dil olan bir güzel sanattır; bilimden ve öteki sanatlardan beslenir, onlara da kaynaklık eder.

1850'lerde İstanbul'da bir kitapçıya girip “edebiyat kitabı” isteseydin, kitapçı büyük ihtimalle ne istediğini anlamazdı. Sana bir divan, bir mesnevi ya da bir mecmua uzatır, “şiir mi arıyorsun?” diye sorardı.

Çünkü bugün kullandığımız anlamıyla “edebiyat” sözcüğü Türkçeye oldukça geç girdi. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre sözcük Tanzimat'tan sonra kullanılmaya başlandı ve 1860'lardan sonra yaygınlaştı. Daha önce bu alan için çoğunlukla şiir denirdi; divan edebiyatının ürünleri neredeyse tamamen nazım olduğu için bu ad işi görüyordu. Yeni sözcüğün Fransızcadaki littérature karşılığı olarak türetildiği tahmin edilir.

Kökteki edeb sözcüğü Arapçadır; önce “incelik, görgü”, sonra “bilgi” anlamını kazandı, en sonunda güzel söz sanatının adı oldu.

Ek bilgi: edeb sözcüğünün sofradan söze yolculuğu

Kökteki edeb sözcüğünün serüveni ilginçtir. Arap sözlükçüleri bu kökü “davet etmek” anlamına bağlar; aynı kökten gelen me'debe “ziyafet sofrası” demektir. Sözcük zamanla “iyi tutum, incelik, görgü” anlamını kazandı, ardından “bir şey hakkındaki bilgi” anlamına genişledi; edîb de bilgili, kültürlü kişiye denir oldu. Yani misafiri sofraya çağırmaktan başlayan yol, inceliği ve bilgiyi anlatan sözcüklerden geçerek güzel söz sanatına vardı.

Terim anlamı: sözlükte üç edebiyat

Güncel Türkçe Sözlük “edebiyat” için üç anlam verir. Birincisi bu serinin konusudur: olay, düşünce, duygu ve hayallerin dil aracılığıyla sözlü ya da yazılı olarak biçimlendirilmesi sanatı; öz Türkçe karşılığı yazın. İkincisi bir bilim dalında yazılmış eserlerin bütünüdür (“hekimlik edebiyatı”); bu anlamda bugün daha çok literatür denir. Üçüncüsü gündelik dildeki “edebiyat yapma” sözündeki gibi içten olmayan, süslü ve boş sözdür. Sınavda konuşulan edebiyat birincisidir.

Sanatçılar edebiyatı tek bir cümlede tanımlamakta hiç anlaşamadı; her tanım, yapanın sanat anlayışını ele verir. Edebiyatı topluma bir şey öğretmenin aracı sayanlar ile onu yalnız güzelliğin peşinde bir sanat sayanlar arasındaki tartışmayı ileride Tanzimat ve Servetifünun sayfalarında yakından göreceğiz. Bütün tanımlarda ortak olan iki şey ise değişmez: malzeme dildir, amaç estetik bir etki uyandırmaktır.

Edebiyat ve bilim: iki ayrı yol, ortak kavşaklar

Bilim nesnel, kanıtlanabilir ve herkes için aynı sonucu veren bilgi peşindedir; bir deney kimin elinde yapılırsa yapılsın aynı sonucu vermelidir. Edebiyat ise öznel ve kurmacadır; aynı şiir iki okurda iki ayrı duygu uyandırabilir. Ama bu iki yol sık sık kesişir. Edebiyat bilimden konu alır: bilim kurgu türü, bilimin bugünkü bilgisinden yarına dair kurmaca dünyalar kurar. Bilim de edebiyattan malzeme alır: dil bilimci eski bir metindeki sözcüklerden dilin geçmişini çıkarır, tarihçi bir destanda bir toplumun inançlarını okur.

En güzel örnek Divânu Lugâti't-Türk'tür. XI. yüzyılda yazılan bu sözlük yaklaşık 8.000 madde başının yanında yüzlerce dize şiir ve atasözü taşır; içinde Türk dünyasının ilk haritası da vardır. Bir dil eseri hem edebiyat tarihçisine hem dil bilimciye hem de coğrafyacıya kaynaklık eder. Bilimsel ve teknik gelişmeler de edebiyatı değiştirir: matbaa ve gazete, Tanzimat'ta makale, fıkra ve tefrika roman gibi yeni türlerin doğmasını sağladı.

Edebiyat ve güzel sanatlar: malzemeyi ne belirler?

Güzel sanatlar, estetik bir etki uyandırmak için yapılan sanatlardır ve birbirinden en çok kullandıkları malzeme ile ayrılır: müzik sesle, resim çizgi ve renkle, heykel taş ya da metal gibi bir kütleyle, mimari yapıyla, dans hareketle çalışır. Edebiyatın malzemesi dildir. Tiyatro ve sinema gibi sanatlar ise birden çok malzemeyi bir araya getirir.

Bu sanatlar birbirine sürekli kaynaklık eder. Türkü söz ile ezginin birleşimidir; divan edebiyatındaki şarkı nazım biçimi bestelenmek için yazılır (divan nazım biçimleri sayfasında). Minyatür sanatçısı mesnevideki bir sahneyi resmeder, yönetmen bir romanı filme çeker. Karagöz'de ise perde, tasvir, müzik ve söz aynı anda sahnededir (geleneksel Türk tiyatrosu sayfasında).

Akılda kalsın: Sözcüğün yolu: davet, sofra → incelik, görgü → bilgi → güzel söz sanatı. Güzel sanatları malzemeyle ayır: ses müzik, çizgi ve renk resim, kütle heykel, dil edebiyat.
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM 2018–2026 arasında bu girişi doğrudan sormadı; ama testin ilk sorularındaki sanat ve bilim paragraflarında aynı ayrım işlenir: “Bu parçadan edebiyat ile bilim arasındaki ilişkiye dair hangisine ulaşılabilir?” Tuzak, yönü karıştırmaktır: bilim kurgu edebiyatın bilimden yararlanmasıdır; eski bir metinden dilin geçmişini çıkarmak ise bilimin edebiyattan yararlanmasıdır.

⇄Bilgi eşleştirme sanat dalı ve malzemesi

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi bilimin edebiyattan yararlandığına örnektir?

✓ C. Dil bilimi bir edebî kaynağı veri olarak kullanıyor. A'da edebiyat bilimden yararlanıyor; B ve D edebiyatın güzel sanatlarla ilişkisidir.
KAVRAM · EDEBİYAT VE ÇEVRESİ

Edebiyatın tarih, din, toplum, felsefe ve psikolojiyle ilişkisi

MEB 10. sınıf · Giriş · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Edebiyatın tarih, din, toplum, felsefe, psikoloji ve sanat akımlarıyla ilişkisi nedir?

Kısa cevap: Edebiyat tarihî gerçekliği kurmaca içinde yeniden yorumlar, tarih de edebî metinlerden bilgi alır. Dinî hayat edebî dönemleri belirleyen etkenlerdendir. Edebiyat toplum sorunlarını dile getirerek toplumsal değişime etki eder, felsefi düşünceleri yansıtır, psikolojinin insanın iç dünyasına dair bilgisinden yararlanır. Belli bir sanat anlayışıyla yazılan eserlerin toplamı da edebiyat ve sanat akımlarını oluşturur.

1873'te bir nisan gecesi İstanbul'da Gedikpaşa'daki tiyatroda perde açıldı. Sahnede yirmi yıl önceki bir savaşın kuşatılmış kalesi vardı; salondaki seyirciler ise o kaleyi kendi gözleriyle hiç görmemişti.

Oyun, Namık Kemal'in Vatan yahut Silistre'siydi. Konusu, 1853 Türk-Rus Savaşı'nda cepheye giden sevgilisinin ardından asker kılığına girip Silistre savunmasına katılan bir genç kızdır. Kuşatma gerçek bir tarihî olaydır; genç kızın hikâyesi kurmacadır. Edebiyatla tarihin ilişkisi tam olarak budur: edebiyat, tarihî gerçekliği alır ve kendi süzgecinden geçirip yeniden yorumlar.

Edebiyat ve tarih

Tarihçi belgeye bağlıdır; “ne oldu?” sorusunun peşindedir. Edebiyatçı ise “bu olayı yaşayan insan ne hissetti?” diye sorar ve boşlukları kurmacayla doldurur. Bu yüzden tarihî roman bir tarih kitabı değildir. Ama ilişki çift yönlüdür: tarih de edebiyattan yararlanır. Orhun Yazıtları Kök Türk devletinin başından geçenleri ve kağanların devleti nasıl gördüğünü ilk ağızdan anlatır; Dede Korkut Hikâyeleri'nde Oğuz boylarının gündelik hayatı, düşmanlarıyla ve kendi aralarındaki çatışmaları canlanır. Bu iki esere İslamiyet öncesi Türk edebiyatı ve halk anlatıları sayfalarında döneceğiz.

Edebiyat ve din

Buradaki ana fikir şudur: dinî hayat, edebî dönemleri belirleyen etkenlerden biridir. Türk edebiyatının dönemlere ayrılmasında İslamiyet'in kabulü bir dönüm noktasıdır; yeni din yeni bir alfabe, Arapça ve Farsçadan yeni sözcükler, yeni nazım biçimleri ve yeni türler getirdi. Tekke edebiyatı, ilahiler, naat ve münacat gibi türler bu etkinin ürünüdür. Süleyman Çelebi'nin Vesîletü'n-Necât'ı, Türkçe yazılmış mevlitlerin ilki ve en meşhurudur ve kendinden sonra bir okuma geleneği doğurmuştur.

Etki tek yönlü değildir; edebiyat da dinî hayata ve dile etki eder. Divânu Lugâti't-Türk'te “uçmak” sözcüğü “cennet” anlamında geçer: yeni inancın kavramları Türkçenin kendi sözcükleriyle de karşılanmıştır. Dinî duygu da ilahilerle, mevlitle halkın diline ve gündelik hayatına yerleşir.

Edebiyat ve toplum

Edebiyat toplumun sorunlarını dile getirir ve bunu yaparken toplumsal değişime de etki eder. Şinasi'nin 1860'ta gazetede tefrika edilen oyunu Şair Evlenmesi, evlenecek kişilerin birbirini görmeden evlendirildiği görücü usulünü eleştirir. Tanzimat'ın birinci kuşağı hak, adalet, hürriyet gibi sosyal konulara yönelirken Servetifünun sanatçıları bireysel konulara çekildi. “Sanat toplum için mi, sanat için mi?” tartışmasını Tanzimat ve Servetifünun sayfalarında ayrıntılı göreceğiz.

Edebiyat ve düşünce akımları, felsefe

Edebî bir eser bir düşünce akımını ya da felsefi bir anlayışı yansıtabilir; felsefe de düşüncesini anlatmak için edebiyattan yararlanabilir. Bazı akımların hem felsefe hem edebiyat adı olması bundandır: varoluşçuluk bir felsefe akımıdır ama roman ve tiyatroyla da yayılmıştır (Batı edebiyatı akımları II). Divan şiirinde Nâbî'nin temsil ettiği hikemî tarz da şiiri öğüt ve düşünce aracı yapar (divan şairleri II).

Edebiyat ve psikoloji, psikiyatri

Edebiyat başından beri insanın iç dünyasını anlatır; psikoloji ve psikiyatri ise bu iç dünyayı bilimsel yöntemle inceler. Psikolojinin bilinç, bilinçaltı, çağrışım gibi kavramları roman tekniklerini besledi: iç konuşma, iç çözümleme ve bilinç akışı bu etkileşimin ürünüdür (hikâye ve roman sayfasında). Türk romanında Namık Kemal'in İntibah'ı, kişilerin psikolojik tahliline önem veren ilk eser sayılır; Mehmet Rauf'un Eylül'ü de psikolojik romanın başarılı örneklerindendir.

Edebiyat ve sanat akımları

Her eser belli bir sanat anlayışıyla yazılır; aynı anlayışla yazılmış eserlerin toplamı da edebiyat ve sanat akımlarını oluşturur. Batı'da klasisizmden sürrealizme uzanan akımlar Türk edebiyatına da yansıdı: Servetifünun şairi Cenap Şahabettin sembolizmden etkilendi; Fecriati'yle yola çıkan Ahmet Haşim Fransız ve Belçikalı sembolistleri yakından izledi. Akımları iki ayrı sayfada tek tek açacağız.

Akılda kalsın: Her ilişkiye bir fiil: tarih → edebiyat yeniden yorumlar · din → dönem belirler · toplum → sorunu dile getirir, değişime etki eder · felsefe → düşünceyi yansıtır · psikoloji → iç dünyayı çözümler · sanat akımı → eserlerin toplamıdır.
Sınavda

Nasıl sorulurBu ilişkiler ÖSYM'de genellikle bir paragrafın içinde gelir: bir yazarın ya da eserin etkisi anlatılır ve “Bu parçada edebiyatın hangi alanla ilişkisi vurgulanmaktadır?” ya da “hangisine ulaşılabilir?” diye sorulur.

TuzakTarihî bir olayı işleyen eser tarih belgesi değildir, kurmacadır; tarih ancak bir topluluğun yaşayışını yansıtan eserlerden dolaylı bilgi alır.

⇄Bilgi eşleştirme ilişki ve örnek

?Soru çöz

Bir yazar, kızların okula gönderilmemesini eleştiren hikâyeler yayımlar. Hikâyeler okunup tartışıldıkça kız okullarının açılmasını isteyen sesler çoğalır.

Bu durum, edebiyatla ilgili aşağıdaki yargılardan hangisine örnektir?

✓ A. Hikâyeler bir toplumsal sorunu işliyor ve okurun tutumunu değiştiriyor; bu, edebiyat–toplum ilişkisidir. B parçada tarihî bir olay ya da yeniden yorumlanan bir geçmiş yok; C konu dinî hayat değil, kızların eğitimidir; D tek bir yazarın hikâyeleri var, bir akımı oluşturan eserler topluluğu değil.
KAVRAM · METİN

Metinlerin sınıflandırılması: edebî (sanatsal) metin ve öğretici metin

MEB 9. sınıf · Giriş · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Edebî metin ile öğretici metin arasındaki farklar nelerdir, metinler nasıl sınıflandırılır?

Kısa cevap: Metinler ikiye ayrılır. Edebî (sanatsal) metinler kurmacadır; öznel, çok anlamlıdır ve hissettirir, sezdirir, çağrıştırır. Öğretici metinler gerçekliği olduğu gibi aktarır; nesnel, açık ve tek anlamlıdır, okuru bilgilendirir. Edebî metinler de coşku ve heyecana bağlı (şiir) ve olay çevresinde gelişen metinler olarak ikiye, olay çevresindekiler de anlatmaya bağlı (hikâye, roman, destan, masal) ve göstermeye bağlı (tiyatro) olarak ikiye ayrılır.

Aynı akşam, aynı köyde iki kişi aynı karı yazıya döker. Biri bir hava durumu raporu yazar, öteki bir şiir.

Rapor şöyle der: Kar, atmosferdeki su buharının donup buz kristalleri hâlinde yeryüzüne düşmesidir; gece boyunca bölgeye 20 santimetre kar yağdı. Şiir ise şöyle:

Kar yağdı bu gece köyün damına,
Örttü sessizce dünkü kavgaları.

İlk metni kim okursa okusun aynı bilgiyi alır. İkincisinde ise kar artık yalnız kar değildir: bir okur barışı, bir başkası unutuşu, bir üçüncüsü yalnızlığı görebilir. Metinleri sınıflandırırken sorduğumuz soru tam olarak budur: Metin bilgi mi veriyor, yoksa hissettirip çağrıştırıyor mu?

Sınıflandırmanın ölçütleri

İki metin grubunu ayıran ölçütleri yan yana koyalım:

Edebî (sanatsal) metin

  • Gerçeklik: kurmacadır; dış dünya sanatçının süzgecinden geçer.
  • Amaç: hissettirmek, sezdirmek, çağrıştırmak; estetik zevk.
  • Tutum: öznel.
  • Dil: mecaz, imge, sembol; çağrışım değeri yüksek.
  • Okur: her okur farklı anlam çıkarabilir.

Öğretici metin

  • Gerçeklik: dış dünyayı olduğu gibi yansıtır.
  • Amaç: bilgi vermek, öğretmek, açıklamak.
  • Tutum: nesnel (bazı türlerde yazarın kişisel görüşü öne çıkar).
  • Dil: sözcükler çoğunlukla gerçek anlamında; açık ve anlaşılır.
  • Okur: herkes aynı bilgiyi alır.

Bu ölçütlerin başında kurmaca gelir. Kurmaca olmak, edebî metni öğretici metinden ayıran özelliklerin başındadır. Dikkat: “öznellik” tek başına yetmez. Deneme, fıkra ve eleştiri yazarın kişisel görüşünü taşır, yine de amaçları bir düşünceyi açıklamak olduğu için öğretici metin sayılır.

Edebî metinlerin kendi içinde ayrılması

Edebî metinler, duyguyu doğrudan dile getirenler ile bir olay çevresinde gelişenler diye ikiye ayrılır. Coşku ve heyecana bağlı metinlerin temsilcisi şiirdir. Olay çevresindekiler de olayı bir anlatıcının anlattığı anlatmaya bağlı metinler (hikâye, roman, destan, masal, fabl, halk hikâyesi) ve olayın sahnede kişilerce canlandırıldığı göstermeye bağlı metinler (tiyatro) olarak ikiye ayrılır.

Metin ağacı: edebî metinler üç kola, öğretici metinler kendi türlerine ayrılır. Türlerin ayrıntısı kendi sayfalarında.Görsel: Sınav Defteri

Tür adları burada yalnız ad

Bu sayfada türlerin yalnız adlarını anıyoruz; ayrıntılar kendi sayfalarında: şiiri şiirin yapısı ve şiir türleri, hikâye ve romanı hikâye ve roman, tiyatroyu modern tiyatro, öğretici türleri öğretici metinler sayfasında açacağız. Bir uyarı şimdiden: ölçülü ve kafiyeli her metin şiir sayılmaz; bilgi vermek için ölçüyle yazılmış manzume ile şiir arasındaki farkı şiirin yapısı sayfasında göreceğiz.

Akılda kalsın: Önce tek soru: “Kurmaca mı?” Evetse edebî metin. Sonra: duygu mu taşıyor (şiir), anlatıcı mı anlatıyor (anlatmaya bağlı), kişiler sahnede mi canlandırıyor (göstermeye bağlı)?
Sınavda

Nasıl sorulurİki metin verilir ve “Bu metinlerle ilgili hangisi söylenemez?” diye sorulur; şıklar gerçeklik, amaç, dil ve okur ölçütlerini tek tek yoklar.

TuzakTuzaklar: gerçek bir olayı işleyen tarihî roman yine edebî metindir (kurmaca); kişisel görüş taşıyan deneme ise yine öğretici metindir. Destan ve masal anlatmaya bağlıdır, tiyatro göstermeye.

▭Boşluk doldurma

Olay çevresinde gelişen edebî metinlerden tiyatro bağlı metinlere, roman ise bağlı metinlere örnektir.

göstermeyeanlatmayacoşku ve heyecanabilgi vermeye

?Soru çöz

Edebî metni öğretici metinden ayıran özelliklerin başında aşağıdakilerden hangisi gelir?

✓ B. Edebî metin dış dünyayı sanatçının süzgecinden geçirerek kurgular. Konu, okur kitlesi ve düzyazı her iki grupta da bulunur.
? – GÜNÜMÜZ · TÜRK EDEBİYATI

Türk edebiyatının dönemleri: üç ana dönem ve alt dönemleri

MEB 10. sınıf · Giriş · Okuma 7 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaEdebiyat nedir, edebiyat kelimesinin kökeni nedir ve edebiyatın bilim ve güzel sanatlarla ilişkisi nasıldır?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Edebiyat; olay, düşünce, duygu ve hayallerin dil aracılığıyla sözlü ya da yazılı olarak sanatlı biçimde anlatılmasıdır (TDK: yazın, gökçe yazın). Sözcük Arapça edeb kökünden gelir ve Türkçede Tanzimat'tan sonra, XIX. yüzyılın ikinci yarısında yaygınlaşmıştır. Edebiyat malzemesi dil olan bir güzel sanattır; bilimden ve öteki sanatlardan beslenir, onlara da kaynaklık eder.

Edebiyat nedir? Bilim ve güzel sanatlar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türk edebiyatı hangi dönemlere ayrılır, dönemlerin tarih aralıkları nelerdir?

Kısa cevap: Türk edebiyatı üç ana döneme ayrılır: İslamiyet öncesi Türk edebiyatı (?–XI. yüzyıl; sözlü ve yazılı dönem), İslami dönem Türk edebiyatı (XI–XIX. yüzyıl; geçiş dönemi, ardından halk ve divan edebiyatı) ve Batı etkisinde gelişen Türk edebiyatı (XIX. yüzyıl–günümüz; Tanzimat 1860–1896, Servetifünun 1896–1901, Fecriati 1909–1913, Millî Edebiyat 1911–1923, Cumhuriyet 1923–…).

Bir edebiyatı dönemlere ayırmak, uzun bir yolu duraklara bölmeye benzer. Duraklar keyfî konmaz: her biri, yolcuların dilinin, inancının ya da baktığı ufkun değiştiği yerdedir.

Türk edebiyatında bu değişim noktalarını iki büyük olay belirler. Birincisi İslamiyet'in kabulüdür: din, alfabe, söz varlığı ve edebî türler birlikte değişti. İkincisi Batı'ya yöneliştir: XIX. yüzyılda Batı edebiyatı örnek alındı, gazeteyle birlikte yeni türler geldi. Bu iki olay, edebiyatımızı üç ana döneme ayırır. Önceki durakta gördüğümüz “dinî hayat edebî dönemleri belirler” ilkesinin en açık örneği budur.

1. İslamiyet öncesi Türk edebiyatı (?–XI. yüzyıl)

Yeni dinden önceki bu edebiyat, söyleyişinde ve zevkinde en millî dönemimizdir. Kendi içinde ikiye bölünür. Sözlü dönemin başlangıcı bilinmez, VIII. yüzyıla uzanır; ürünlerinin pek azı bize ulaştı ve bunlar daha çok sav, sagu, koşuk ve destan türündendir. Yazılı dönem VIII. yüzyılda başlar, X. yüzyılın sonunda kapanır; elimizdeki metinler Kök Türklerin Orhun Yazıtları ve Uygurlardan kalan eserlerdir. Ayrıntısı İslamiyet öncesi Türk edebiyatı sayfasında.

2. İslami dönem Türk edebiyatı (XI–XIX. yüzyıl)

Önce XI–XII. yüzyıllarda Karahanlı döneminde verilen eserlerle bir geçiş dönemi yaşandı: Kutadgu Bilig, Divânu Lugâti't-Türk gibi eserler hem eski geleneği hem yeni dinin etkisini taşır (geçiş dönemi eserleri). XIII. yüzyıldan itibaren edebiyat iki kolda ilerledi:

  • Halk edebiyatı: İslamiyet öncesinin devamıdır ve bugün de yaşar. Anonim halk edebiyatı, âşık tarzı halk edebiyatı ve dinî-tasavvufi (tekke) edebiyatı olarak üç kolda gelişti.
  • Divan edebiyatı: Arap ve Fars edebiyatlarını örnek alan, İslam kültürünün dünya görüşünü ve kurallarını benimseyen, saray ve şehir çevresinde gelişen edebiyattır.

3. Batı etkisinde gelişen Türk edebiyatı (XIX. yüzyıl–günümüz)

Bu dönemin başlangıcı için iki tarih duyacaksın ve ikisi de doğrudur. Siyasi başlangıç 1839'daki Tanzimat Fermanı'dır. Edebî başlangıç ise 1860'tır: 22 Ekim 1860'ta Şinasi'nin başyazarlığıyla Tercümân-ı Ahvâl çıktı; bir Türk'ün devlet desteği almadan çıkardığı bu ilk özel Türkçe gazeteyle makale, fıkra, eleştiri, modern tiyatro, hikâye ve roman gibi yeni türler hayatımıza girdi. Dönem beş alt döneme ayrılır:

  • Tanzimat (1860–1896): birinci kuşak sosyal konular, sade dil, eski biçimde yeni konu; ikinci kuşak bireysel konular, Batı'dan alınan biçimler.
  • Servetifünun (1896–1901): Recaizade Mahmut Ekrem'in öncülük ettiği Servet-i Fünûn dergisi çevresi; bireysel konular, ağır ve sanatlı dil, roman ve hikâyenin ilk yetkin örnekleri.
  • Fecriati (1909–1913): Servetifünun'u aşmak iddiasıyla ortaya çıkan, edebiyatımızın ilk edebî bildirisini yayımlayan topluluk; anlayışı bakımından yine de Servetifünun'un uzantısı sayılır.
  • Millî Edebiyat (1911–1923): Ömer Seyfettin'in Genç Kalemler dergisinde çıkan “Yeni Lisan” makalesiyle başlar; sade dil, millî konular, Anadolu ve Anadolu insanı.
  • Cumhuriyet (1923–…): ilk yıllarda Millî Edebiyat ilkeleri sürdü, sonra farklı anlayışlarda topluluklar doğdu.
Üç ana dönem ve alt dönemleri. Halk edebiyatı İslamiyet öncesinden kopmadan bugüne uzanır. Fecriati ile Millî Edebiyat'ın yılları çakışır.Görsel: Sınav Defteri (şema, ölçekli değildir)

Şemada iki ayrıntı göze çarpar. Fecriati (1909–1913) ile Millî Edebiyat (1911–1923) birkaç yıl üst üste biner: dönemler bıçakla kesilmez, bir topluluk sönmeden yenisi doğabilir. Halk edebiyatı ise hiçbir kesintiye uğramadan bütün dönemlerin altından akar.

Batı etkisindeki dönemler: yıl ve başlatan olay
DönemYıllarBaşlatan olaySınavdaki ipucu
Tanzimat1860–1896Şinasi'nin Tercümân-ı Ahvâl gazetesi (1860)Gazete, toplum için sanat, ilk roman ve tiyatro
Servetifünun1896–1901Servet-i Fünûn dergisi çevresinde topluluk (öncü Recaizade)Sanat için sanat, ağır dil, bireysel konular
Fecriati1909–1913İlk edebî bildiri (1909)“Sanat şahsi ve muhteremdir”
Millî Edebiyat1911–1923Genç Kalemler'de “Yeni Lisan” (1911)Sade dil, hece ölçüsü, Anadolu
Cumhuriyet1923–…Cumhuriyet'in ilanıÖnce Millî Edebiyat çizgisi, sonra topluluklar
Akılda kalsın: Batı etkisindeki beş durak, beş yıl: 1860 → 1896 → 1909 → 1911 → 1923. Gazete çıktı → dergi çevresi kuruldu → bildiri yayımlandı → “Yeni Lisan” yazıldı → Cumhuriyet ilan edildi.
Sınavda

Nasıl sorulurDönem bilgisi ÖSYM'de tek başına değil, bir sanatçının konumu olarak gelir: “Servetifünun Dönemi bağımsız yazarlarından…”, “II. Meşrutiyet döneminde…”.

TuzakBilinen tuzaklar: ilk edebî bildiri Fecriati'nindir, Servetifünun'un değil; halk edebiyatı XIII. yüzyılda doğmadı, İslamiyet öncesinin devamıdır; Batı etkisindeki dönem siyasi olarak 1839'da, edebî olarak 1860'ta başlar.

↕Kronolojik sıralama oklarla diz

  1. Fecriati topluluğu ilk edebî bildiriyi yayımladı
  2. Tercümân-ı Ahvâl gazetesi yayımlandı
  3. Genç Kalemler'de “Yeni Lisan” makalesi çıktı
  4. Servet-i Fünûn dergisi çevresinde yeni bir topluluk oluştu

?Soru çöz

1909'da ortaya çıkan bu topluluk, Servetifünun edebiyatını aşan bir edebiyat kurmayı amaçlamış ve Türk edebiyatında ilk kez bir edebî bildiriyle kendini duyurmuştur. Yine de anlayışı bakımından Servetifünun'un devamı sayılır.

Bu parçada sözü edilen edebî topluluk aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. 1909, ilk edebî bildiri ve “Servetifünun'un devamı” ipuçları Fecriati'yi gösterir. B Servetifünun, aşılmak istenen topluluğun kendisidir; A Tanzimat Servetifünun'dan önce gelir, onu aşmayı amaçlayamaz; C Millî Edebiyat 1911'de başlar ve Servetifünun'un devamı değil, sade dille ona karşı çıkışıdır.

▭Hatırla ve yaz dönem → yıl → olay

Batı etkisindeki dönemin siyasi başlangıcı yılındaki Tanzimat Fermanı'dır; edebî başlangıcı ise Şinasi'nin Tercümân-ı Ahvâl gazetesini çıkardığı yılıdır. Servetifünun topluluğu yılında bir dergi çevresinde toplandı. Edebiyatımızın ilk edebî bildirisini topluluğu yayımladı. Millî Edebiyat'ı başlatan “Yeni Lisan” makalesi dergisinde yılında çıktı.

1839186018961901FecriatiServetifünunGenç Kalemler19111923
VIII. YÜZYIL – 1928 · YAZI VE ALFABE

Türkçenin tarihî gelişimi: Kök Türk harflerinden Latin alfabesine

MEB 10. sınıf · Giriş · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaEdebiyatın tarih, din, toplum, felsefe, psikoloji ve sanat akımlarıyla ilişkisi nedir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Edebiyat tarihî gerçekliği kurmaca içinde yeniden yorumlar, tarih de edebî metinlerden bilgi alır. Dinî hayat edebî dönemleri belirleyen etkenlerdendir. Edebiyat toplum sorunlarını dile getirerek toplumsal değişime etki eder, felsefi düşünceleri yansıtır, psikolojinin insanın iç dünyasına dair bilgisinden yararlanır. Belli bir sanat anlayışıyla yazılan eserlerin toplamı da edebiyat ve sanat akımlarını oluşturur.

Tarih, din, toplum, felsefe, psikoloji

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkler tarih boyunca hangi alfabeleri kullandı?

Kısa cevap: Türkler başlıca beş alfabe kullandı: Kök Türk (Göktürk; 38 harf, VIII. yüzyıl Orhun Yazıtları), Uygur (Soğd yazısından geliştirildi), Arap (X. yüzyıl ortasında Karahanlılarla başladı, yaklaşık bin yıl sürdü), Kiril (Sovyetler Birliği'ndeki Türkler, 1930'lardan itibaren) ve Latin (Türkiye'de 1 Kasım 1928'de kabul edildi).

Moğolistan'da Orhun Irmağı vadisinde, bozkırın ortasında taş anıtlar durur. Üzerlerindeki harfler bin üç yüz yıla yakın bir süredir aynı yerde, okuyacak birini bekler.

Türkçenin yazıyla serüveni bu taşlarla başlar; ama Türkçe yazıdan çok önce vardı. Önce sözlü dönemi kısaca analım, sonra yazılı dönemi alfabeler üzerinden izleyelim.

Yazıdan önce: sözlü dönem

Yazının olmadığı çağlarda edebiyat ağızdan ağıza yaşadı. Törenlerde söylenen destanlar, ölünün ardından yakılan sagular, doğa ve aşk üzerine koşuklar, kuşaktan kuşağa aktarılan savlar bu dönemin ürünleridir. Bunlar ezberlenip söylendiği için çoğu kayboldu; elimizdekilerin önemli bir kısmı çok sonra, XI. yüzyılda Divânu Lugâti't-Türk gibi eserlerde yazıya geçirildi. Törenleri ve sözlü dönemin türlerini bir sonraki sayfa grubunda açacağız.

1. Kök Türk (Göktürk) alfabesi

Orhun Yazıtları, 38 harften oluşan Kök Türk alfabesiyle yazılmıştır ve Türkçenin bize ulaşan ilk yazılı örnekleri sayılır. Tonyukuk, Kül Tigin ve Bilge Kağan için VIII. yüzyılda dikilmiş olan anıtlar bugünkü Moğolistan sınırları içindedir; onlara “Bengü Taş” (ebedî taş) da denir. Kök Türk alfabesi Türklere özgü olduğu için millî alfabe sayılır.

2. Uygur alfabesi

Uygurlar ilk yazıtlarında yine bu runik harfleri kullandı. Asıl yaygınlaştırdıkları yazı ise geç dönem Soğd el yazısından küçük değişikliklerle geliştirilen Uygur alfabesidir. Uygurlar Mani, Budist ve Hristiyan metinlerini bu yazıyla yazdı; Kaşgarlı Mahmud ona “Türk yazısı” dedi. Yazı uzun ömürlüdür: XV. yüzyılda Osmanlı sarayında öteki Türk devletleriyle yazışmalarda hâlâ kullanılıyordu.

3. Arap alfabesi

X. yüzyılın ortasında Müslüman olan Karahanlılar, Türkçeyi Arap harfleriyle ilk yazanlar olarak bilinir; bu alfabeyle yazılmış bilinen en eski Türkçe metinler Divânu Lugâti't-Türk'tedir. Arap alfabesi Selçuklu, beylikler ve Osmanlı dönemleri boyunca, yaklaşık bin yıl kullanıldı. Ama Arapça için kurulmuş bir yazı Türkçenin ünlülerini karşılamakta zorlanıyordu: kısa ünlüler çoğu zaman yazılmıyordu, eksikler Farsçadan alınan harflerle kısmen kapatıldı. Osmanlı alfabesi 33 harfti. Tanzimat'tan sonra imlanın düzeltilmesi tartışılmaya başlandı.

4. Latin alfabesi

Türkçe ilk kez Latin harfleriyle Türkiye'den çok önce yazıldı: 1303 tarihli Codex Cumanicus'taki Kumanca metinler bunun bilinen ilk örneğidir. Türkiye'de ise önce uluslararası rakamlar kabul edildi (20 Mayıs 1928), ardından yeni Türk harflerini kabul eden 1353 sayılı kanun 1 Kasım 1928'de çıktı ve 3 Kasım'da Resmî Gazete'de yayımlandı. Harf İnkılabı'nın siyasi ve toplumsal yönlerini tarih serisinde gördük; burada önemli olan, Türkçenin seslerine uygun bir yazıya kavuşmasıdır.

5. Kiril alfabesi

Sovyetler Birliği'ndeki Türk toplulukları 1920'lerde Latin temelli alfabeler kullandı, ama 1930'ların sonunda bunların çoğu Kiril alfabesine geçirildi; Azerbaycan Türkçesi 1939'da Kiril'e döndü. Böylece akraba topluluklar birbirinin yazısını okuyamaz hâle geldi. Sovyetler dağıldıktan sonra bazı Türk devletleri yeniden Latin alfabesine yöneldi. 2024'te Türk Devletleri Teşkilatı'nın ortak alfabe komisyonu, 34 harfli bir Ortak Türk Alfabesi önerisinde uzlaştı.

Beş alfabe, aynı dil. Şerit ölçekli değildir; alfabeler yer yer aynı çağda yan yana kullanıldı.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: İkisi millî, üçü ödünç: Kök Türk (Türklere özgü) ve Uygur (Soğd'dan geliştirilip Türkçeleşti) millî alfabeler sayılır; Arap dinle, Latin Batı'ya yönelişle, Kiril Sovyet yönetimiyle geldi. Yazının değiştiği yer, hatırlarsan dönemlerin de değiştiği yerdir.
Sınavda

Nasıl sorulurAlfabe bilgisi edebiyat sorusunda bir eserin tanıtımına gömülür: “Kök Türk harfleriyle yazılmış…”, “Uygur harfli nüshası…”.

TuzakTuzaklar: Türkçenin bilinen ilk yazılı örnekleri Orhun Yazıtları'dır, Arap harfli en eski Türkçe metinler ise Divânu Lugâti't-Türk'tedir; Türkçe Latin harfleriyle ilk kez 1928'de değil, Codex Cumanicus'ta yazıldı.

▭Boşluk doldurma

Orhun Yazıtları harfli Kök Türk alfabesiyle yazılmıştır. Türkiye'de Latin harflerine dayalı yeni Türk alfabesi yılında kabul edildi.

381928331939

?Soru çöz

Soğd el yazısından küçük değişikliklerle geliştirilen bu alfabe; Mani, Budist ve Hristiyan metinlerinin yazımında kullanılmıştır. Kaşgarlı Mahmud onu “Türk yazısı” diye anar; XV. yüzyılda Osmanlı sarayında da kullanıldığı bilinir.

Bu parçada sözü edilen alfabe aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Soğd kökeni Uygur alfabesinin belirleyici ipucudur. Kök Türk alfabesi Türklere özgüdür, Soğd yazısından gelmez.
KAVRAM · DİL

Standart dil, ağız, şive ve lehçe: Türkçenin iç içe halkaları; argo ve jargon

MEB 9. sınıf · Giriş · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaEdebî metin ile öğretici metin arasındaki farklar nelerdir, metinler nasıl sınıflandırılır?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Metinler ikiye ayrılır. Edebî (sanatsal) metinler kurmacadır; öznel, çok anlamlıdır ve hissettirir, sezdirir, çağrıştırır. Öğretici metinler gerçekliği olduğu gibi aktarır; nesnel, açık ve tek anlamlıdır, okuru bilgilendirir. Edebî metinler de coşku ve heyecana bağlı (şiir) ve olay çevresinde gelişen metinler olarak ikiye, olay çevresindekiler de anlatmaya bağlı (hikâye, roman, destan, masal) ve göstermeye bağlı (tiyatro) olarak ikiye ayrılır.

Edebî ve öğretici metinler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Standart dil, ağız, şive, lehçe, argo ve jargon nedir, aralarındaki fark nedir?

Kısa cevap: Standart dil (ölçünlü dil), bir ülkede eğitimde, yazıda ve resmî iletişimde ortak kullanılan dildir. Ağız, aynı dilin bölgeden bölgeye değişen söyleyiş biçimidir. Şive, tarihî süreçte ayrılmış ama ses ve yapı bakımından çok uzaklaşmamış kollardır (Azerbaycan, Türkmen, Kazak Türkçesi gibi). Lehçe, çok eski çağlarda ayrılıp büyük farklar kazanmış kollardır (Çuvaşça, Yakutça). Argo kaba ve özensiz sokak dili, jargon bir meslek ya da topluluğun kendine özgü söz dağarcığıdır.

Trabzonlu bir öğrenci ile Bakü'den gelen bir öğrenci aynı sınıfta tanışır. Birbirlerini çoğu zaman anlarlar ama bazı sözcüklerde dururlar. Yakutistan'dan gelen üçüncü bir öğrenciyi ise ikisi de neredeyse hiç anlamaz. Üçü de Türkçe konuşmaktadır.

Bu sahnedeki farkın sırrı zamandır. Bir dilin kolları birbirinden ne kadar eski bir çağda ayrıldıysa aralarındaki fark o kadar büyüktür. Ağız, şive ve lehçe kavramları bu uzaklığı ölçen üç basamaktır.

Standart dil

Standart dil (TDK'nin önerdiği karşılıkla ölçünlü dil), yönetimde, hukukta, eğitimde, basın yayında konuşurken de yazarken de kullanılan, ortak kurallara dayanan ve yöresel iz taşımayan dildir. Herkesin anlayabileceği ortak bir zemindir. Türkiye'de standart dilin dayanağı tartışmasında 1911'deki “Yeni Lisan” hareketi önemli bir adımdır: konuşmada İstanbul Türkçesinin esas tutulmasını savunmuştu. Bir yazarın kitabında kullandığı dil de çoğunlukla bu standart dildir.

Ağız

Ağız, belli yerleşim bölgelerine özgü olan ve yazı dili hâline gelmemiş konuşma biçimidir; TDK örnek olarak Rumeli, Konya, Muğla ağzını anar. Karadeniz, Ege ya da Doğu Anadolu insanının konuşmasındaki farklar ağız farkıdır: aynı sözcüğün farklı söylenmesi, bir yöreye özgü sözcükler, tonlama. Ağız farkları çoğunlukla ses düzeyindedir ve anlaşmayı engellemez. Edebiyatta yazar bir kahramanı yöresiyle tanıtmak için onun ağzını kullanabilir; Karagöz ve orta oyunundaki şive ve ağız taklitleri de bu farklardan doğan mizaha dayanır.

Şive

Şive, bir dilin tarihî süreç içinde ayrılmış, ama ses, yapı ve söz varlığı bakımından ondan çok uzaklaşmamış koludur. Türkiye Türkçesi, Azerbaycan, Türkmen, Özbek, Kazak, Kırgız ve Uygur Türkçeleri bu türden kollardır. MEB kitabındaki karşılaştırma tablosunda “at, ay, bala, bulut” gibi sözcüklerin bu kolların hepsinde aynı ya da çok yakın biçimde yaşadığı görülür. Farklar daha çok ses düzeyinde, kısmen de ek düzeyindedir; söz dizimi büyük ölçüde ortaktır.

Lehçe

Lehçe, bir dilin bilinmeyen, çok eski bir çağda ayrılmış ve ses, yapı, söz varlığı bakımından büyük farklar kazanmış koludur. Okul terimleriyle Çuvaşça ve Yakutça (Saha Türkçesi) bu gruptadır; Türkiye Türkçesi konuşan biri bu kolları ancak öğrenerek anlayabilir. Kâşgarlı Mahmud'un XI. yüzyılda Türk boylarının “lehçelerini” derlediğini söylerken kullandığı sözcük de bugünkü dar anlamdan daha geniştir.

İç içe halkalar: ağız şivenin, şive dilin içindedir; lehçeler çok eski ayrıldıkları için halkanın kenarında durur.Görsel: Sınav Defteri

Argo ve jargon: aynı dilin iki özel kullanımı

Ağız, şive ve lehçe bir dilin coğrafyaya ve zamana göre kollarıdır. Argo ve jargon ise aynı dil içinde belli bir çevreye özgü kullanımlardır. TDK'ye göre argo, her yerde ve her zaman kullanılmayan, kullanılmaması gereken, çoğunlukla özensiz söz ve deyimlerdir; ilk çıktığı çevre serseri ve külhanbeylerinin diliydi. Jargon ise aynı meslek ya da topluluktaki insanların ortak dilden ayrı olarak kullandıkları özel söz dağarcığıdır: tıp jargonu, hukuk jargonu, bir yazılım ekibinin kendi arasındaki dili. Bu ikisini Türkçe serisinin sözcükler arası anlam ilişkileri sayfasında örnekleriyle işledik.

Akılda kalsın: Yakından uzağa üç basamak: ağız (aynı ülkede yöre farkı) → şive (yakın akraba: Azerbaycan, Türkmen, Kazak) → lehçe (uzak akraba: Çuvaş, Yakut). Argo ile jargonu çevreyle ayır: argo sokak, jargon meslek.
Sınavda

Nasıl sorulurAYT edebiyat testinde bu kavramlar 2018–2026'da doğrudan sorulmadı; Türk dünyası edebiyatından bir şiirin ya da yöresel söyleyiş taşıyan bir parçanın tanıtımında geçer.

TuzakTuzaklar: Azerbaycan Türkçesi lehçe değil şivedir (okul terimiyle); bir romanda kahramanın yöresel konuşması şive değil ağızdır; argo ile jargon yer değiştirmez.

⇄Bilgi eşleştirme kavram ve örnek

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi Türkçeden çok eski bir çağda ayrıldığı için ses ve yapı bakımından en büyük farkları taşıyan, okul terimleriyle “lehçe” diye adlandırılan kollardandır?

✓ C. Yakutça (Saha) ve Çuvaşça lehçe örnekleridir. Azerbaycan, Türkmen ve Kazak Türkçeleri şivedir.
1072 – GÜNÜMÜZ · DİL VE SÖZLÜK

Dil neden değişir? Divânu Lugâti't-Türk'ten Türkçe Sözlük'e Türkçenin önemli sözlükleri

MEB 12. sınıf · Giriş · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürk edebiyatı hangi dönemlere ayrılır, dönemlerin tarih aralıkları nelerdir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Türk edebiyatı üç ana döneme ayrılır: İslamiyet öncesi Türk edebiyatı (?–XI. yüzyıl; sözlü ve yazılı dönem), İslami dönem Türk edebiyatı (XI–XIX. yüzyıl; geçiş dönemi, ardından halk ve divan edebiyatı) ve Batı etkisinde gelişen Türk edebiyatı (XIX. yüzyıl–günümüz; Tanzimat 1860–1896, Servetifünun 1896–1901, Fecriati 1909–1913, Millî Edebiyat 1911–1923, Cumhuriyet 1923–…).

Türk edebiyatının dönemleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Dilin değişmesine hangi sebepler yol açar, Türkçenin önemli sözlükleri hangileridir?

Kısa cevap: Yazı ve konuşma dilini siyasi ve toplumsal değişim, teknoloji, çeviri ve yazarların dil tercihleri değiştirir. Türkçenin önemli sözlükleri: Divânu Lugâti't-Türk (Kaşgarlı Mahmud, 1072–1074; Türkçe madde başları, Arapça açıklamalar), Codex Cumanicus (Latince-Farsça-Kumanca, 1303 tarihli kopya), Lehçe-i Osmânî (Ahmet Vefik Paşa, 1876; ilk Türkçeden Türkçeye sözlük), Kamus-ı Türkî (Şemsettin Sami, 1899–1900) ve TDK'nin Türkçe Sözlük'ü (ilk baskı 1945).

XI. yüzyılda bir Türk'e “erük” deseydin sana bir şeftali, bir kayısı ya da bir erik uzatabilirdi. Bugün aynı sözcükle yalnız erik isteriz.

Bu küçük örnek Divânu Lugâti't-Türk'ten gelir: orada “erük” şeftali, kayısı ve siyah eriğin genel adıdır; şeftaliye “tülüg erük”, kayısıya “sarı erük”, eriğe “kara erük” denir. Sözcük zamanla anlam daralmasına uğradı. Diller canlıdır; dokuz yüzyılı aşkın bir sürede bir sözcüğün anlamı daralabilir, bir başkası tamamen kaybolup yerine yenisi gelebilir.

Dili değiştiren dört güç

Dili değiştiren etkenler dört başlıkta toplanır:

  • Siyasi ve toplumsal değişim: İslamiyet'in kabulüyle Arapça ve Farsça sözcükler, Tanzimat'la Fransızca sözcükler Türkçeye girdi. Cumhuriyet'te 1932'de kurulan Türk Dili Tetkik Cemiyeti (bugünkü Türk Dil Kurumu) sadeleşme ve derleme çalışmalarını başlattı.
  • Teknoloji: matbaa ve gazete yazı dilini halka yaklaştırdı; bugün bilgisayar ve internet her yıl yeni terimler getiriyor, bunların Türkçe karşılıkları tartışılıyor.
  • Çeviri: Tanzimat'taki çeviriler yalnız yeni türleri değil, yeni sözcükleri ve cümle yapılarını da taşıdı.
  • Yazarların dil tercihleri: Servetifünun sanatçıları ağır ve sanatlı bir dil seçti; Millî Edebiyat'ın “Yeni Lisan” anlayışı ise sade dili savundu. Okurun karşılaştığı dil, yazarların bu seçimleriyle biçimlendi.

Sözlükler: bir dilin fotoğraf albümü

Dil değiştikçe sözlükler onun hangi çağda nasıl olduğunu saklar. Türkçenin önemli sözlüklerini yüzyıl sırasıyla dizelim.

Divânu Lugâti't-Türk (1072–1074). Kaşgarlı Mahmud bu eseri Araplara Türkçe öğretmek ve Türkçenin Arapça kadar zengin olduğunu göstermek için yazdı. Madde başları Türkçe, açıklamaları Arapçadır; yaklaşık 8.000 madde başı, 290 kadar atasözü ve 764 dize şiir içerir. Eser büyük olasılıkla 1077'de Bağdat'ta Ebü'l-Kâsım Abdullah'a sunuldu. Eserin edebî yönünü geçiş dönemi eserleri sayfasında açacağız.

Codex Cumanicus (1303 tarihli kopya). Karadeniz'in kuzeyindeki Kumanların (Kıpçakların) dilini kaydeden bu derleme, birinci kısmında Latince-Farsça-Kumanca bir sözlük taşır. Türkçenin Latin harfleriyle yazıldığı bilinen ilk metin de budur.

Ek bilgi: DLT'nin tek nüshası ve Codex Cumanicus'un yazılışı

Divânu Lugâti't-Türk'ün bilinen tek nüshasını II. Meşrutiyet'ten sonra Ali Emîrî buldu; Kilisli Rifat Bilge yayımladı, Besim Atalay 1940–1943'te Türkçeye çevirdi. Codex Cumanicus'un ise İtalyan tüccarlar ve Alman rahiplerce yazıya geçirildiği sanılır; bugün Venedik'tedir.

Lehçe-i Osmânî (1876). Ahmet Vefik Paşa'nın hazırladığı bu sözlük, Türkçeden Türkçeye ilk sözlük kabul edilir. Sözcükleri mümkün olduğunca Doğu Türkçesindeki asıllarıyla gösterir ve Şemsettin Sami gibi sonraki sözlükçülere kaynaklık etmiştir. Ahmet Vefik Paşa'yı Molière uyarlamalarıyla Tanzimat sayfasında yeniden göreceğiz.

Kamus-ı Türkî (1899–1900). Şemsettin Sami'nin iki ciltlik sözlüğü yaklaşık 29.000 madde başı taşır; Türkçe sözcükleri tam alfabetik sıraya koyan ilk sözlüktür; TDV İslâm Ansiklopedisi onu içerik bakımından en zengin ilk Türkçe sözlük sayar. MEB'in öne çıkardığı ayrıntı ise adındadır: tek dilli sözlüklerimiz içinde adında “Türkçe” geçen ilk sözlük budur.

TDK Türkçe Sözlük (1945). 1932'de kurulan Türk Dil Kurumu'nun sözlüğü ilk kez 1945'te yayımlandı ve o günden bu yana yeni baskılarla güncellendi. Bugün çevrim içi Güncel Türkçe Sözlük olarak sürer; bu sayfadaki birçok tanımı da oradan aldık.

Akılda kalsın: Sözlükleri dillerine göre say: Türkçe–Arapça (DLT, 1072) → Latince–Farsça–Kumanca (Codex Cumanicus, 1303) → Türkçe–Türkçe (Lehçe-i Osmânî, 1876) → adında “Türkçe” (Kamus-ı Türkî, 1899) → kurum sözlüğü (TDK, 1945).
Sınavda

Nasıl sorulurSözlükler ÖSYM'de bir tanıtım paragrafının ipucu olarak gelir: yazarın “sözlükçü” yönü anılır (Şemsettin Sami, Ahmet Vefik Paşa) ya da “Türk dünyasının ilk haritasını taşıyan eser” sorulur.

TuzakTuzak iki “ilk”i karıştırmaktır: ilk Türkçe–Türkçe sözlük Lehçe-i Osmânî, adında “Türkçe” geçen ilk tek dilli sözlük ise Kamus-ı Türkî'dir.

↕Kronolojik sıralama sözlükleri diz

  1. Lehçe-i Osmânî
  2. Divânu Lugâti't-Türk
  3. Kamus-ı Türkî
  4. Codex Cumanicus

?Soru çöz

XIX. yüzyılın son çeyreğinde yayımlanan bu sözlük, Türkçeden Türkçeye hazırlanmış ilk sözlük kabul edilir. Yazarı sözcükleri mümkün olduğunca Doğu Türkçesindeki asıllarıyla göstermiş, eser sonraki sözlükçülere kaynaklık etmiştir. Yazar, Molière'in komedilerini Türkçeye uyarlamasıyla da tanınır.

Bu parçada sözü edilen sözlük aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. İlk Türkçe–Türkçe sözlük (1876) ve Molière uyarlamaları Ahmet Vefik Paşa'yı, yani Lehçe-i Osmânî'yi gösterir. A Kamus-ı Türkî adında “Türkçe” geçen ilk tek dilli sözlüktür, yazarı Şemsettin Sami'dir; B Divânu Lugâti't-Türk XI. yüzyılın Türkçe–Arapça sözlüğüdür; C TDK'nin Türkçe Sözlük'ü 1945'te çıktı, XIX. yüzyıla uymaz.

Karma tekrar

Bu sayfadan karışık 7 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Edebî metni öğretici metinden ayıran özelliklerin başında aşağıdakilerden hangisi gelir?

✓ B. Edebî metin dış dünyayı sanatçının süzgecinden geçirerek kurgular. Konu, okur kitlesi ve düzyazı her iki grupta da bulunur.Kaynak: bu sayfa · Edebî ve öğretici metinler

?Soru 2

Aşağıdakilerden hangisi bilimin edebiyattan yararlandığına örnektir?

✓ C. Dil bilimi bir edebî kaynağı veri olarak kullanıyor. A'da edebiyat bilimden yararlanıyor; B ve D edebiyatın güzel sanatlarla ilişkisidir.Kaynak: bu sayfa · Edebiyat nedir? Bilim ve güzel sanatlar

?Soru 3

1909'da ortaya çıkan bu topluluk, Servetifünun edebiyatını aşan bir edebiyat kurmayı amaçlamış ve Türk edebiyatında ilk kez bir edebî bildiriyle kendini duyurmuştur. Yine de anlayışı bakımından Servetifünun'un devamı sayılır.

Bu parçada sözü edilen edebî topluluk aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. 1909, ilk edebî bildiri ve “Servetifünun'un devamı” ipuçları Fecriati'yi gösterir. B Servetifünun, aşılmak istenen topluluğun kendisidir; A Tanzimat Servetifünun'dan önce gelir, onu aşmayı amaçlayamaz; C Millî Edebiyat 1911'de başlar ve Servetifünun'un devamı değil, sade dille ona karşı çıkışıdır.Kaynak: bu sayfa · Türk edebiyatının dönemleri

?Soru 4

Bir yazar, kızların okula gönderilmemesini eleştiren hikâyeler yayımlar. Hikâyeler okunup tartışıldıkça kız okullarının açılmasını isteyen sesler çoğalır.

Bu durum, edebiyatla ilgili aşağıdaki yargılardan hangisine örnektir?

✓ A. Hikâyeler bir toplumsal sorunu işliyor ve okurun tutumunu değiştiriyor; bu, edebiyat–toplum ilişkisidir. B parçada tarihî bir olay ya da yeniden yorumlanan bir geçmiş yok; C konu dinî hayat değil, kızların eğitimidir; D tek bir yazarın hikâyeleri var, bir akımı oluşturan eserler topluluğu değil.Kaynak: bu sayfa · Tarih, din, toplum, felsefe, psikoloji

?Soru 5

Soğd el yazısından küçük değişikliklerle geliştirilen bu alfabe; Mani, Budist ve Hristiyan metinlerinin yazımında kullanılmıştır. Kaşgarlı Mahmud onu “Türk yazısı” diye anar; XV. yüzyılda Osmanlı sarayında da kullanıldığı bilinir.

Bu parçada sözü edilen alfabe aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Soğd kökeni Uygur alfabesinin belirleyici ipucudur. Kök Türk alfabesi Türklere özgüdür, Soğd yazısından gelmez.Kaynak: bu sayfa · Türkçenin gelişimi ve alfabeler

?Soru 6

XIX. yüzyılın son çeyreğinde yayımlanan bu sözlük, Türkçeden Türkçeye hazırlanmış ilk sözlük kabul edilir. Yazarı sözcükleri mümkün olduğunca Doğu Türkçesindeki asıllarıyla göstermiş, eser sonraki sözlükçülere kaynaklık etmiştir. Yazar, Molière'in komedilerini Türkçeye uyarlamasıyla da tanınır.

Bu parçada sözü edilen sözlük aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. İlk Türkçe–Türkçe sözlük (1876) ve Molière uyarlamaları Ahmet Vefik Paşa'yı, yani Lehçe-i Osmânî'yi gösterir. A Kamus-ı Türkî adında “Türkçe” geçen ilk tek dilli sözlüktür, yazarı Şemsettin Sami'dir; B Divânu Lugâti't-Türk XI. yüzyılın Türkçe–Arapça sözlüğüdür; C TDK'nin Türkçe Sözlük'ü 1945'te çıktı, XIX. yüzyıla uymaz.Kaynak: bu sayfa · Dilin değişimi ve Türkçenin sözlükleri

?Soru 7

Aşağıdakilerden hangisi Türkçeden çok eski bir çağda ayrıldığı için ses ve yapı bakımından en büyük farkları taşıyan, okul terimleriyle “lehçe” diye adlandırılan kollardandır?

✓ C. Yakutça (Saha) ve Çuvaşça lehçe örnekleridir. Azerbaycan, Türkmen ve Kazak Türkçeleri şivedir.Kaynak: bu sayfa · Standart dil, ağız, şive, lehçe
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Edebiyat soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →