Edebiyat nedir? Sözcüğün kökeni ve bilimle, güzel sanatlarla ilişkisi
MEB 9. sınıf · Giriş · Okuma 7 dk · 2 etkinlik
✎Konu anlatımı
Edebiyat nedir, edebiyat kelimesinin kökeni nedir ve edebiyatın bilim ve güzel sanatlarla ilişkisi nasıldır?
Kısa cevap: Edebiyat; olay, düşünce, duygu ve hayallerin dil aracılığıyla sözlü ya da yazılı olarak sanatlı biçimde anlatılmasıdır (TDK: yazın, gökçe yazın). Sözcük Arapça edeb kökünden gelir ve Türkçede Tanzimat'tan sonra, XIX. yüzyılın ikinci yarısında yaygınlaşmıştır. Edebiyat malzemesi dil olan bir güzel sanattır; bilimden ve öteki sanatlardan beslenir, onlara da kaynaklık eder.1850'lerde İstanbul'da bir kitapçıya girip “edebiyat kitabı” isteseydin, kitapçı büyük ihtimalle ne istediğini anlamazdı. Sana bir divan, bir mesnevi ya da bir mecmua uzatır, “şiir mi arıyorsun?” diye sorardı.
Çünkü bugün kullandığımız anlamıyla “edebiyat” sözcüğü Türkçeye oldukça geç girdi. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre sözcük Tanzimat'tan sonra kullanılmaya başlandı ve 1860'lardan sonra yaygınlaştı. Daha önce bu alan için çoğunlukla şiir denirdi; divan edebiyatının ürünleri neredeyse tamamen nazım olduğu için bu ad işi görüyordu. Yeni sözcüğün Fransızcadaki littérature karşılığı olarak türetildiği tahmin edilir.
Kökteki edeb sözcüğü Arapçadır; önce “incelik, görgü”, sonra “bilgi” anlamını kazandı, en sonunda güzel söz sanatının adı oldu.
Ek bilgi: edeb sözcüğünün sofradan söze yolculuğu
Kökteki edeb sözcüğünün serüveni ilginçtir. Arap sözlükçüleri bu kökü “davet etmek” anlamına bağlar; aynı kökten gelen me'debe “ziyafet sofrası” demektir. Sözcük zamanla “iyi tutum, incelik, görgü” anlamını kazandı, ardından “bir şey hakkındaki bilgi” anlamına genişledi; edîb de bilgili, kültürlü kişiye denir oldu. Yani misafiri sofraya çağırmaktan başlayan yol, inceliği ve bilgiyi anlatan sözcüklerden geçerek güzel söz sanatına vardı.
Terim anlamı: sözlükte üç edebiyat
Güncel Türkçe Sözlük “edebiyat” için üç anlam verir. Birincisi bu serinin konusudur: olay, düşünce, duygu ve hayallerin dil aracılığıyla sözlü ya da yazılı olarak biçimlendirilmesi sanatı; öz Türkçe karşılığı yazın. İkincisi bir bilim dalında yazılmış eserlerin bütünüdür (“hekimlik edebiyatı”); bu anlamda bugün daha çok literatür denir. Üçüncüsü gündelik dildeki “edebiyat yapma” sözündeki gibi içten olmayan, süslü ve boş sözdür. Sınavda konuşulan edebiyat birincisidir.
Sanatçılar edebiyatı tek bir cümlede tanımlamakta hiç anlaşamadı; her tanım, yapanın sanat anlayışını ele verir. Edebiyatı topluma bir şey öğretmenin aracı sayanlar ile onu yalnız güzelliğin peşinde bir sanat sayanlar arasındaki tartışmayı ileride Tanzimat ve Servetifünun sayfalarında yakından göreceğiz. Bütün tanımlarda ortak olan iki şey ise değişmez: malzeme dildir, amaç estetik bir etki uyandırmaktır.
Edebiyat ve bilim: iki ayrı yol, ortak kavşaklar
Bilim nesnel, kanıtlanabilir ve herkes için aynı sonucu veren bilgi peşindedir; bir deney kimin elinde yapılırsa yapılsın aynı sonucu vermelidir. Edebiyat ise öznel ve kurmacadır; aynı şiir iki okurda iki ayrı duygu uyandırabilir. Ama bu iki yol sık sık kesişir. Edebiyat bilimden konu alır: bilim kurgu türü, bilimin bugünkü bilgisinden yarına dair kurmaca dünyalar kurar. Bilim de edebiyattan malzeme alır: dil bilimci eski bir metindeki sözcüklerden dilin geçmişini çıkarır, tarihçi bir destanda bir toplumun inançlarını okur.
En güzel örnek Divânu Lugâti't-Türk'tür. XI. yüzyılda yazılan bu sözlük yaklaşık 8.000 madde başının yanında yüzlerce dize şiir ve atasözü taşır; içinde Türk dünyasının ilk haritası da vardır. Bir dil eseri hem edebiyat tarihçisine hem dil bilimciye hem de coğrafyacıya kaynaklık eder. Bilimsel ve teknik gelişmeler de edebiyatı değiştirir: matbaa ve gazete, Tanzimat'ta makale, fıkra ve tefrika roman gibi yeni türlerin doğmasını sağladı.
Edebiyat ve güzel sanatlar: malzemeyi ne belirler?
Güzel sanatlar, estetik bir etki uyandırmak için yapılan sanatlardır ve birbirinden en çok kullandıkları malzeme ile ayrılır: müzik sesle, resim çizgi ve renkle, heykel taş ya da metal gibi bir kütleyle, mimari yapıyla, dans hareketle çalışır. Edebiyatın malzemesi dildir. Tiyatro ve sinema gibi sanatlar ise birden çok malzemeyi bir araya getirir.
Bu sanatlar birbirine sürekli kaynaklık eder. Türkü söz ile ezginin birleşimidir; divan edebiyatındaki şarkı nazım biçimi bestelenmek için yazılır (divan nazım biçimleri sayfasında). Minyatür sanatçısı mesnevideki bir sahneyi resmeder, yönetmen bir romanı filme çeker. Karagöz'de ise perde, tasvir, müzik ve söz aynı anda sahnededir (geleneksel Türk tiyatrosu sayfasında).
Nasıl sorulurÖSYM 2018–2026 arasında bu girişi doğrudan sormadı; ama testin ilk sorularındaki sanat ve bilim paragraflarında aynı ayrım işlenir: “Bu parçadan edebiyat ile bilim arasındaki ilişkiye dair hangisine ulaşılabilir?” Tuzak, yönü karıştırmaktır: bilim kurgu edebiyatın bilimden yararlanmasıdır; eski bir metinden dilin geçmişini çıkarmak ise bilimin edebiyattan yararlanmasıdır.
⇄Bilgi eşleştirme sanat dalı ve malzemesi
?Soru çöz
Aşağıdakilerden hangisi bilimin edebiyattan yararlandığına örnektir?