Mesnevi: en uzun nazım biçimi ve dönemin romanı
MEB 10. sınıf · Hikâye · Okuma 8 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaKafiye düzeni nedir, düz, çapraz, sarma ve örüşük kafiye nasıl gösterilir?Bağlantılı konudan (Şiirin yapısı). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Kafiye düzeni (örgüsü), kafiyelerin şiirde sıralanış biçimidir; aynı sesle biten dizeler aynı harfle gösterilir. Düz kafiye aa bb / aaaa / aaab, çapraz abab, sarma abba, mâni tipi aaxa, örüşük aba bcb cdc biçimindedir.
✎Konu anlatımı
Mesnevi nedir, kafiye düzeni nasıldır ve neden en uzun nazım biçimidir?
Kısa cevap: Mesnevi, her beyti kendi içinde kafiyeli (aa, bb, cc…) beyitlerden oluşan, beyit sayısı sınırsız divan şiiri nazım biçimidir. Kafiye her beyitte yenilendiği için en uzun nazım biçimidir; aşk, din ve tasavvuf, ahlak, kahramanlık ve mizah konuları bir hikâye anlatılarak işlenir. Türkçedeki ilk mesnevi Yusuf Has Hacip'in Kutadgu Bilig'idir.Beş bin beyitlik bir aşk hikâyesi yazmaya oturan şairin ilk derdi konu değil kafiyedir: aynı sesle biten beş bin sözcüğü nereden bulacak?
| Biçim | Birim | Kafiye düzeni | Tanıtan ipucu |
|---|---|---|---|
| Mesnevi | beyit | aa bb cc dd | en uzun biçim, hikâye anlatır |
| Gazel, kaside | beyit | aa ba ca | matla ve mahlas; kaside 33–99 beyit |
| Kıta | beyit | xa xa | matla ve mahlas yok |
| Rubai | tek dörtlük | aaxa | İran'dan, kendine özgü ölçü |
| Tuyuğ | tek dörtlük | aaxa | yerli, cinaslı kafiye |
| Murabba | 4 dizelik bent | aaaa bbba | biçimdir, tür değil |
| Şarkı | 4 dizelik bent | aAaA bbbA | nakarat, beste için |
| Muhammes | 5 dizelik bent | aaaaa bbbba | hams = beş |
| Terkibibent | hane + vasıta beyti | hane aa ba ca + XX, YY… | vasıta beyti değişir |
| Terciibent | hane + vasıta beyti | hane aa ba ca + XX, XX… | vasıta beyti tekrar eder |
| Müstezat | uzun + kısa dize | çoğunlukla gazel gibi | ziyade dizeler |
Gazelde ve kasidede bütün beyitler ilk beytin kafiyesine bağlanır (aa, ba, ca…). Bu düzen birkaç düzine beyitte güzeldir, binlerce beyitte imkânsızdır. Mesnevi bu düğümü basit bir kuralla çözer: her beyit kendi kafiyesini kendi içinde kurar (aa, bb, cc, dd…), sonraki beyit yeni bir kafiyeyle başlar. Adı da buradan gelir: Arapça mesnâ “ikişer ikişer” demektir. Kafiye düzenlerini şiirin yapısı sayfasında harflerle göstermiştik; bu sayfada biçimlerin kendisine bakıyoruz.
Şaire tanınan bu serbestlik mesneviyi divan şiirinin en uzun nazım biçimi yaptı: beyit sayısına bir sınır konmadı. Kutadgu Bilig 6645 beyittir; Taşlıcalı Yahya'nın Yusuf u Züleyha'sı beş bini aşar. Mesneviler genellikle aruzun kısa kalıplarıyla yazılır ve bir eserin baştan sona tek ölçüyle yazılması temel kuraldır. Türk mesnevileri İran (Fars) edebiyatından büyük ölçüde etkilendi; Türkçedeki ilk örnek XI. yüzyılda yazılan Kutadgu Bilig'dir (geçiş dönemi eserleri sayfasında).
Neden hikâye anlatır?
Bugünkü anlamda roman ve hikâyenin olmadığı yüzyıllarda toplumun uzun anlatı ihtiyacını masal, halk hikâyesi ve meddahla birlikte mesnevi karşıladı. MEB'in 10. sınıf kitabı, bazı araştırmacıların mesneviyi bu yüzden “yazıldığı dönemin romanı” saydığını aktarır. Mesnevide olay, kişiler, yer ve zaman vardır; çoğu zaman bir aşkın, bir yolculuğun ya da bir savaşın baştan sona hikâyesi anlatılır. Kahramanların ağzından söylenen gazeller de hikâyenin arasına yerleştirilir.
Üç bölümlü yapı
Uzun bir mesnevi çoğunlukla üç bölümle kurulur. Giriş bölümünde besmele, Allah'ı öven ve birliğini anlatan tevhit, Allah'a yakarılan münacat, Hz. Muhammed'i öven naat, devlet büyüğüne methiye ve eserin neden yazıldığını anlatan sebeb-i telif yer alır. Bunların hepsi her eserde bulunmaz. Ardından asıl hikâye (konu) gelir; eser hatime denen bitiş bölümüyle, dua ve eserin tamamlanışına dair beyitlerle kapanır. Tevhit, münacat ve naat birer nazım türüdür; ayrıntıları divan şiiri: gazel ve kaside sayfasında.
Allah adın zikr idelüm evvelâ
Süleyman Çelebi, Vesîletü'n-Necât
Vâcib oldur cümle işde her kula
Mevlit geleneğini başlatan bu eser de bir mesnevidir ve besmeleyle açılır. Kafiyeye bak: “evvelâ / kula” beytin kendi içinde kafiyelenir; sonraki beyit artık bu sese bağlı kalmaz, kendi kafiyesini kurar. Mesnevinin bütün sırrı bu iki dizede görülür.
Mesnevi neyi anlatır?
MEB'e göre mesnevilerde en çok aşk, kahramanlık, tasavvuf ve din işlenir. Olay anlatmaya elverişli olduğu için ahlak, mizah ve şehir anlatısı gibi konular da bu biçimle yazıldı. Başlıca örnekler ve yazarları aşağıda; şairlerin hayatı ve öteki eserleri divan şairleri (XIII–XVI. yüzyıl, XVII–XIX. yüzyıl) sayfalarında.
- Aşk: Leylâ vü Mecnun (Fuzûlî), Hüsrev ü Şirin (Şeyhî), Yusuf u Züleyha (Hamdullah Hamdi).
- Dinî: Vesîletü'n-Necât (Süleyman Çelebi), yani mevlit.
- Tasavvufi: Hüsn ü Aşk (Şeyh Gâlip), Mantıku't-Tayr (Attâr'ın Farsça eserini Gülşehrî Türkçeye kazandırdı).
- Ahlaki, öğretici: Hayriyye (Nâbî), Garibnâme (Âşık Paşa).
- Kahramanlık, tarih: İskendernâme (Ahmedî).
- Mizah ve hiciv: Harnâme (Şeyhî).
Bu eserlerin şairlerini tek satırlık kartlarla divan şairleri I sayfasının özet tablosunda bulabilirsin.
Ek bilgi: mesneviyle yazılan öteki türler
Mevlit, miraciye ve hilye Türk edebiyatında mesneviyle yazılan dinî türlerdendir; Hâkânî Mehmed Bey'in Hilye'si bunlardan biridir. Bir şehrin güzelliklerini ve güzellerini anlatan şehrengizler de mesnevi biçimindedir (Mesîhî'nin Şehrengîz'i).
Fabl özelliği gösteren mesnevi
Divan edebiyatında fabl özelliği gösteren mesneviler de vardır. En bilinen örnek Şeyhî'nin Harnâme'sidir: boynuz isteyerek tarlaya giden bir eşek sonunda kulaklarından olur. Konuşan hayvanlar ve sondaki ders fablı hatırlatır; ÖSYM ise eseri şairin, kendisine verilen tımar köyü yüzünden başından geçenleri eşek hikâyesiyle hicvettiği bir eser olarak sordu. Kuşların Sîmurg'u aradığı Mantıku't-Tayr da hayvanlar üzerinden ders veren yapısıyla fabla bağlanır. Fablın kendisi halk hikâyesi, masal, fabl sayfasında.
Nasıl sorulurÖSYM 2020'de mesneviyi tanımıyla sordu: beyitlerinin dizeleri kendi arasında kafiyeli olan, en uzun nazım biçimi.
TuzakÇeldiriciler gazel, kaside ve kıtadır; üçünde de kafiye beyitten beyite taşınır, mesnevide taşınmaz. İkinci tuzak eser adıdır: Mevlânâ'nın Farsça Mesnevî'si bir eserin adıdır, “mesnevi” ise biçimin adı. Mesnevi bir nazım türü değil, nazım biçimidir; aşk da tasavvuf da bu biçimle yazılır.
⇄Bilgi eşleştirme mesnevi ve konusu
?Soru çöz
Divan şiirinde olay anlatmaya en elverişli biçim budur. Her beytin dizeleri kendi arasında kafiyelenir, kafiye bir sonraki beyte taşınmaz. Bu yüzden beyit sayısına sınır konmamıştır ve Türk edebiyatında bu biçimle yazılmış ilk eser XI. yüzyıla aittir.
Bu parçada sözü edilen nazım biçimi aşağıdakilerden hangisidir?