Divan nazım biçimleri: mesnevi, rubai, tuyuğ, şarkı, murabba, bentli biçimler

Divan şiirinde gazel ve kaside dışındaki biçimler: en uzun biçim mesnevi ve Anadolu'nun ilk hamsesi, dört dizelik rubai, tuyuğ ve kıta, dörtlük bentli murabba ile şarkı, vasıta beytiyle bağlanan terkibibent ve terciibent, uzun ve kısa dizeli müstezat; her biçim kafiye şemasıyla, her soru tipi çözüm yoluyla.

8 durakAYT
16 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 16tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
TÜR · MESNEVİ

Mesnevi: en uzun nazım biçimi ve dönemin romanı

MEB 10. sınıf · Hikâye · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKafiye düzeni nedir, düz, çapraz, sarma ve örüşük kafiye nasıl gösterilir?Bağlantılı konudan (Şiirin yapısı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kafiye düzeni (örgüsü), kafiyelerin şiirde sıralanış biçimidir; aynı sesle biten dizeler aynı harfle gösterilir. Düz kafiye aa bb / aaaa / aaab, çapraz abab, sarma abba, mâni tipi aaxa, örüşük aba bcb cdc biçimindedir.

Kafiye düzeni

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Mesnevi nedir, kafiye düzeni nasıldır ve neden en uzun nazım biçimidir?

Kısa cevap: Mesnevi, her beyti kendi içinde kafiyeli (aa, bb, cc…) beyitlerden oluşan, beyit sayısı sınırsız divan şiiri nazım biçimidir. Kafiye her beyitte yenilendiği için en uzun nazım biçimidir; aşk, din ve tasavvuf, ahlak, kahramanlık ve mizah konuları bir hikâye anlatılarak işlenir. Türkçedeki ilk mesnevi Yusuf Has Hacip'in Kutadgu Bilig'idir.

Beş bin beyitlik bir aşk hikâyesi yazmaya oturan şairin ilk derdi konu değil kafiyedir: aynı sesle biten beş bin sözcüğü nereden bulacak?

Bu sayfanın haritası: biçim, birim, kafiye
BiçimBirimKafiye düzeniTanıtan ipucu
Mesnevibeyitaa bb cc dden uzun biçim, hikâye anlatır
Gazel, kasidebeyitaa ba camatla ve mahlas; kaside 33–99 beyit
Kıtabeyitxa xamatla ve mahlas yok
Rubaitek dörtlükaaxaİran'dan, kendine özgü ölçü
Tuyuğtek dörtlükaaxayerli, cinaslı kafiye
Murabba4 dizelik bentaaaa bbbabiçimdir, tür değil
Şarkı4 dizelik bentaAaA bbbAnakarat, beste için
Muhammes5 dizelik bentaaaaa bbbbahams = beş
Terkibibenthane + vasıta beytihane aa ba ca + XX, YY…vasıta beyti değişir
Terciibenthane + vasıta beytihane aa ba ca + XX, XX…vasıta beyti tekrar eder
Müstezatuzun + kısa dizeçoğunlukla gazel gibiziyade dizeler

Gazelde ve kasidede bütün beyitler ilk beytin kafiyesine bağlanır (aa, ba, ca…). Bu düzen birkaç düzine beyitte güzeldir, binlerce beyitte imkânsızdır. Mesnevi bu düğümü basit bir kuralla çözer: her beyit kendi kafiyesini kendi içinde kurar (aa, bb, cc, dd…), sonraki beyit yeni bir kafiyeyle başlar. Adı da buradan gelir: Arapça mesnâ “ikişer ikişer” demektir. Kafiye düzenlerini şiirin yapısı sayfasında harflerle göstermiştik; bu sayfada biçimlerin kendisine bakıyoruz.

Şaire tanınan bu serbestlik mesneviyi divan şiirinin en uzun nazım biçimi yaptı: beyit sayısına bir sınır konmadı. Kutadgu Bilig 6645 beyittir; Taşlıcalı Yahya'nın Yusuf u Züleyha'sı beş bini aşar. Mesneviler genellikle aruzun kısa kalıplarıyla yazılır ve bir eserin baştan sona tek ölçüyle yazılması temel kuraldır. Türk mesnevileri İran (Fars) edebiyatından büyük ölçüde etkilendi; Türkçedeki ilk örnek XI. yüzyılda yazılan Kutadgu Bilig'dir (geçiş dönemi eserleri sayfasında).

Neden hikâye anlatır?

Bugünkü anlamda roman ve hikâyenin olmadığı yüzyıllarda toplumun uzun anlatı ihtiyacını masal, halk hikâyesi ve meddahla birlikte mesnevi karşıladı. MEB'in 10. sınıf kitabı, bazı araştırmacıların mesneviyi bu yüzden “yazıldığı dönemin romanı” saydığını aktarır. Mesnevide olay, kişiler, yer ve zaman vardır; çoğu zaman bir aşkın, bir yolculuğun ya da bir savaşın baştan sona hikâyesi anlatılır. Kahramanların ağzından söylenen gazeller de hikâyenin arasına yerleştirilir.

Gazelde kafiye ilk beyte bağlanır; mesnevide her beyit kendi kafiyesini kurduğu için eser istediği kadar uzayabilir.Görsel: Sınav Defteri

Üç bölümlü yapı

Uzun bir mesnevi çoğunlukla üç bölümle kurulur. Giriş bölümünde besmele, Allah'ı öven ve birliğini anlatan tevhit, Allah'a yakarılan münacat, Hz. Muhammed'i öven naat, devlet büyüğüne methiye ve eserin neden yazıldığını anlatan sebeb-i telif yer alır. Bunların hepsi her eserde bulunmaz. Ardından asıl hikâye (konu) gelir; eser hatime denen bitiş bölümüyle, dua ve eserin tamamlanışına dair beyitlerle kapanır. Tevhit, münacat ve naat birer nazım türüdür; ayrıntıları divan şiiri: gazel ve kaside sayfasında.

Allah adın zikr idelüm evvelâ
Vâcib oldur cümle işde her kula

Süleyman Çelebi, Vesîletü'n-Necât

Mevlit geleneğini başlatan bu eser de bir mesnevidir ve besmeleyle açılır. Kafiyeye bak: “evvelâ / kula” beytin kendi içinde kafiyelenir; sonraki beyit artık bu sese bağlı kalmaz, kendi kafiyesini kurar. Mesnevinin bütün sırrı bu iki dizede görülür.

Mesnevi neyi anlatır?

MEB'e göre mesnevilerde en çok aşk, kahramanlık, tasavvuf ve din işlenir. Olay anlatmaya elverişli olduğu için ahlak, mizah ve şehir anlatısı gibi konular da bu biçimle yazıldı. Başlıca örnekler ve yazarları aşağıda; şairlerin hayatı ve öteki eserleri divan şairleri (XIII–XVI. yüzyıl, XVII–XIX. yüzyıl) sayfalarında.

  • Aşk: Leylâ vü Mecnun (Fuzûlî), Hüsrev ü Şirin (Şeyhî), Yusuf u Züleyha (Hamdullah Hamdi).
  • Dinî: Vesîletü'n-Necât (Süleyman Çelebi), yani mevlit.
  • Tasavvufi: Hüsn ü Aşk (Şeyh Gâlip), Mantıku't-Tayr (Attâr'ın Farsça eserini Gülşehrî Türkçeye kazandırdı).
  • Ahlaki, öğretici: Hayriyye (Nâbî), Garibnâme (Âşık Paşa).
  • Kahramanlık, tarih: İskendernâme (Ahmedî).
  • Mizah ve hiciv: Harnâme (Şeyhî).

Bu eserlerin şairlerini tek satırlık kartlarla divan şairleri I sayfasının özet tablosunda bulabilirsin.

Ek bilgi: mesneviyle yazılan öteki türler

Mevlit, miraciye ve hilye Türk edebiyatında mesneviyle yazılan dinî türlerdendir; Hâkânî Mehmed Bey'in Hilye'si bunlardan biridir. Bir şehrin güzelliklerini ve güzellerini anlatan şehrengizler de mesnevi biçimindedir (Mesîhî'nin Şehrengîz'i).

Fabl özelliği gösteren mesnevi

Divan edebiyatında fabl özelliği gösteren mesneviler de vardır. En bilinen örnek Şeyhî'nin Harnâme'sidir: boynuz isteyerek tarlaya giden bir eşek sonunda kulaklarından olur. Konuşan hayvanlar ve sondaki ders fablı hatırlatır; ÖSYM ise eseri şairin, kendisine verilen tımar köyü yüzünden başından geçenleri eşek hikâyesiyle hicvettiği bir eser olarak sordu. Kuşların Sîmurg'u aradığı Mantıku't-Tayr da hayvanlar üzerinden ders veren yapısıyla fabla bağlanır. Fablın kendisi halk hikâyesi, masal, fabl sayfasında.

Akılda kalsın: Mesnâ = ikişer ikişer. Mesnevide her beyit kendi eşini getirir (aa, bb, cc); kimse kimseyi beklemediği için hikâye istediği kadar uzar. Gazelde herkes ilk beyti bekler (aa, ba, ca); o yüzden gazel kısa kalır.
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM 2020'de mesneviyi tanımıyla sordu: beyitlerinin dizeleri kendi arasında kafiyeli olan, en uzun nazım biçimi.

TuzakÇeldiriciler gazel, kaside ve kıtadır; üçünde de kafiye beyitten beyite taşınır, mesnevide taşınmaz. İkinci tuzak eser adıdır: Mevlânâ'nın Farsça Mesnevî'si bir eserin adıdır, “mesnevi” ise biçimin adı. Mesnevi bir nazım türü değil, nazım biçimidir; aşk da tasavvuf da bu biçimle yazılır.

⇄Bilgi eşleştirme mesnevi ve konusu

?Soru çöz

Divan şiirinde olay anlatmaya en elverişli biçim budur. Her beytin dizeleri kendi arasında kafiyelenir, kafiye bir sonraki beyte taşınmaz. Bu yüzden beyit sayısına sınır konmamıştır ve Türk edebiyatında bu biçimle yazılmış ilk eser XI. yüzyıla aittir.

Bu parçada sözü edilen nazım biçimi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Kafiyenin beyit içinde kalması (aa, bb, cc), sınırsız beyit ve ilk örneğin XI. yüzyıldaki Kutadgu Bilig olması mesneviyi gösterir. Gazel ve kasidede beyitler ilk beytin kafiyesine bağlanır; kıtada beyitlerin yalnız ikinci dizeleri kafiyelidir.
TÜR · HAMSE

Hamse: beş mesnevilik yarış ve Anadolu'nun ilk hamsesi

MEB 10. sınıf · Hikâye · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKerem ile Aslı ve Tahir ile Zühre halk hikâyelerinin konusu nedir?Bağlantılı konudan (Halk anlatıları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kerem ile Aslı'da İsfahan şahının oğlu Ahmet Mirza (Kerem) ile şahın hazinedarı keşişin kızı Kara Sultan'ın (Aslı) din farkı yüzünden engellenen aşkı anlatılır; hikâye iki âşığın da yanarak kül olmasıyla biter. Tahir ile Zühre'de padişahın kızı Zühre ile vezirin oğlu Tahir'in aşkı, aradaki makam farkı ve Zühre'nin annesinin karşı çıkması yüzünden trajik bir sonla biter. İkisi de Türk kaynaklı, aşk temalı halk hikâyeleridir.

Kerem ile Aslı, Tahir ile Zühre

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hamse nedir, Anadolu sahasında ilk hamse sahibi kimdir?

Kısa cevap: Hamse, bir şairin beş mesnevisinden oluşan külliyattır. Türü İranlı şair Nizâmî başlattı; Türk edebiyatında ilk hamseyi XV. yüzyılda Çağatay sahasında Ali Şir Nevaî, Anadolu sahasında ilk hamseyi Hamdullah Hamdi yazdı. Taşlıcalı Yahya da hamse sahibidir; Şah u Geda onun mesnevisidir.

Gence'de yaşayan bir şair beş mesnevi yazdı; sonraki yüzyıllar boyunca İran'dan Herat'a, oradan İstanbul'a kadar şairler onunla yarışmaya çalıştı.

Arapça hams “beş” demektir. Bir şairin beş mesnevisinin oluşturduğu bütüne hamse denir. Türü kuran ve ona son şeklini veren şair İranlı Nizâmî'dir; hamsesi Mahzenü'l-Esrar, Hüsrev ü Şirin, Leylâ vü Mecnun, Heft Peyker ve İskendernâme'den oluşur. Sonraki şairler bu beş mesneviye nazire yazdı: aynı konuları kendi diliyle, kendi yorumuyla yeniden işledi. Hamse yazmak, bir şairin ustalığını gösteren büyük bir iş sayıldı.

Üç basamak: İran, Çağatay, Anadolu

  • Ali Şir Nevaî (XV. yüzyıl, Çağatay sahası): Türk edebiyatında hamse yazan ilk şair kabul edilir. Hamsesi: Hayretü'l-Ebrar, Ferhad ü Şirin, Leylâ vü Mecnun, Seb'a-i Seyyare, Sedd-i İskenderî.
  • Hamdullah Hamdi (ö. 1503): Akşemseddin'in oğludur. TDV onu Anadolu sahasında hamse sahibi ilk şair olarak tanıtır. Hamsesi: Yusuf u Züleyha, Leylâ vü Mecnun, Tuhfetü'l-Uşşak, Kıyafetnâme, Ahmediyye (mevlit). 1492'de tamamladığı Yusuf u Züleyha, Fuzûlî'nin Leylâ vü Mecnun'una kadar konusunun en başarılı Türkçe mesnevisi sayıldı.
  • Taşlıcalı Yahya (ö. 1582): Hamsesi İran örneklerine bağlı kalmadan yerli renklerle ve sade bir dille yazılmıştır: Şah u Geda, Gencîne-i Râz, Yusuf u Züleyha, Kitâb-ı Usûl, Gülşen-i Envâr. Şah u Geda İstanbul'da geçen, insani aşktan ilahi aşka yükselen bir hikâyedir.
  • XVII. yüzyıl: Nev'îzâde Atâî'nin hamsesi İran geleneğinden ayrılan, tamamen yerli bir eser olarak değerlendirilir.

Yerlileşmeye dikkat et: Nizâmî'nin konuları İran efsanelerinden gelir; Taşlıcalı Yahya'da hikâye İstanbul'a taşınır, Atâî'de İran örneği tamamen bırakılır. Hamsenin Anadolu'daki yolculuğu, divan şiirinin kendi sesini bulmasının küçük bir örneğidir.

2018–2026 arasında ÖSYM'nin sorduğu mesneviler ve yazarları. Kartlardaki ipuçları soru köklerinde geçen belirleyici bilgilerdir.Görsel: Sınav Defteri

Yusuf u Züleyha ve Ashab-ı Kehf

Mesnevinin en çok işlenen kıssalarından ikisi Yusuf u Züleyha ve Ashab-ı Kehf'tir. İkisi de Kur'an kıssalarına dayanır. Yusuf u Züleyha, kardeşlerinin kuyuya attığı Hz. Yusuf'un köle pazarında satılmasını, Mısır'da Züleyha'nın ona duyduğu aşkı, yırtılan gömleği ve kıtlık yıllarında buğday dağıtılan Mısır'da kardeşleriyle buluşmasını anlatır. ÖSYM 2022'de eseri tam bu motiflerle sordu: kuyu, köle pazarı, gömlek, buğday. Konu Türk edebiyatında çok kez işlendi: MEB kitabında Şeyyad Hamza'nın Yusuf ve Zelîhâ'sından bir parça var; Hamdullah Hamdi, Kemalpaşazâde ve Taşlıcalı Yahya da bu konuda mesnevi yazdı. Ashab-ı Kehf ise Kehf suresinde anlatılan, zulümden kaçıp bir mağarada yıllarca uyuyan gençlerin, halk arasındaki adıyla Yedi Uyurlar'ın kıssasıdır.

Akılda kalsın: Hamse üç basamakta yürür: Nizâmî başlattı, Nevaî Türkçeye taşıdı, Hamdi Anadolu'ya getirdi. Soru kökünde “Anadolu'nun ilk hamsesi” ile Yusuf u Züleyha yan yana geliyorsa cevap Hamdullah Hamdi'dir; “Türk edebiyatının ilk hamsesi” deniyorsa Ali Şir Nevaî.
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM 2025'te Anadolu sahasının ilk hamse sahibini, en tanınmış eseri Yusuf u Züleyha ipucuyla sordu; 2023'te Taşlıcalı Yahya'yı hamse sahibi ve Şah u Geda'nın şairi olarak tanıttı.

Tuzak“Türk edebiyatının ilk hamsesi” (Nevaî) ile “Anadolu'nun ilk hamsesi”ni (Hamdi) karıştırmaktır. Bir kaynak notu: TDV'nin hamse maddesi Anadolu'daki ilk hamse için Bihiştî Ahmed Sinan Çelebi'nin adını da anar; ÖSYM ise Hamdullah Hamdi'yi doğru kabul etti. Fuzûlî'nin ünlü Leylâ vü Mecnun'u bir hamsenin parçası değildir; Fuzûlî hamse sahipleri arasında sayılmaz.

⇄Bilgi eşleştirme şair ve mesnevi

▭Boşluk doldurma

Bir şairin beş mesnevisinden oluşan külliyata denir. Anadolu sahasında ilk hamseyi yazan ve en tanınmış eseri Yusuf u Züleyha olan şair 'dir.

hamseHamdullah HamdidivanAli Şir Nevaî
TÜR · RUBAİ VE TUYUĞ

Rubai, tuyuğ ve kıta: dört dizede bir hüküm

MEB 10. sınıf · Şiir · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKesik (cinaslı) mâni ve yedekli mâni nedir, cinaslı mâni nasıl kurulur?Bağlantılı konudan (Anonim halk şiiri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kesik mâni, ilk dizesi yedi heceden kısa (üç ya da dört heceli) olan ve kafiyesi cinasa dayanan mânidir; bu yüzden cinaslı mâni de denir. Yedekli mâni, dört dizelik mâniye iki ya da daha çok dize eklenerek oluşur; eklenen her çiftin ikinci dizesi ilk kafiyeye bağlanır (aaxaxa). Düz mâni ise dört dizesi de yedi heceli olan temel biçimdir.

Kesik (cinaslı) ve yedekli mâni

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Rubai, tuyuğ ve kıta arasındaki farklar nelerdir?

Kısa cevap: Rubai, İran edebiyatından gelen, kendine özgü aruz kalıplarıyla yazılan, genellikle aaxa kafiyeli tek dörtlüklük biçimdir. Tuyuğ da tek dörtlük ve aaxa kafiyelidir, ama Türklerin yerli biçimidir ve kafiyesi çoğunlukla cinaslıdır; en bilinen şairi Kadı Burhaneddin'dir. Kıta, matla ve mahlası olmayan, beyitlerin yalnız ikinci dizeleri kafiyeli (xa xa) en az iki beyitlik biçimdir.

Dört dize bir şiir için çok kısa görünür; divan şairleri ise bu dar alana koca bir düşünceyi sığdırmayı ustalık saydı.

Divan şiirinde dört dizelik üç ayrı biçim vardır ve üçü de sınavda birbirinin çeldiricisidir. Ortak noktaları kısalık ve yoğunluktur: ilk dizeler bir zemin hazırlar, asıl söz sona saklanır. Onları ayıran şey kafiye düzeni, ölçü ve nereden geldikleridir.

Rubai: İran'dan gelen dörtlük

Rubai dört dizelik, tek dörtlükten oluşan bir biçimdir; kafiye düzeni genellikle aaxa'dır, bütün dizeleri kafiyeli (aaaa) örnekler de vardır. Türk şiirine İran edebiyatından geçti; Türklerin eski şiirinde de nazım biriminin dörtlük olması bu biçimin kolayca benimsenmesini sağladı. Rubaiyi öteki dörtlüklerden ayıran asıl özellik, yalnız rubaiye özgü aruz kalıplarıyla yazılmasıdır. Kalıp adları ve takti kapsam dışıdır; ÖSYM rubaiyi ölçüsüyle değil, dize sayısı, kafiye düzeni ve konusuyla tanıtır.

Rubaide ilk iki dize çoğunlukla hazırlayıcıdır; asıl düşünce üçüncü, özellikle de dördüncü dizede söylenir. Hayatın anlamı, ölüm, tasavvuf, aşk ve felsefi düşünce en sık işlenen konulardır. İran'da Ömer Hayyam'la özdeşleşen bu biçimin Anadolu'daki öncüsü Mevlânâ'nın Farsça rubaileridir. Türk şairlerinden Fuzûlî ve Bağdatlı Rûhî XVI. yüzyılda rubai yazdı; XVII. yüzyıl biçimin altın çağıdır ve Azmizâde Hâletî yaklaşık bin rubaiyle en çok rubai yazan şairdir. Nâbî ve Şeyh Gâlip de rubai yazdı. Cumhuriyet döneminde biçimi en çok Yahya Kemal Beyatlı sürdürdü.

Tuyuğ: Türklerin yerli dörtlüğü

Tuyuğ da dört dizelik, tek dörtlüklük bir biçimdir ve genellikle aaxa kafiyelidir. Farkı kökenindedir: TDV tuyuğu klasik Türk edebiyatının yerli nazım biçimi olarak tanımlar. Sözcüğün anlamı bile ipucu verir: “kapalı, imalı, cinaslı söz.” Tuyuğun belirleyici özelliği cinaslı kafiyedir, ama her tuyuğda bulunmaz. Mahlas kullanılmaz; ilk dizeler bir fikre zemin hazırlar, son dize hükmü söyler. Yapısıyla halk şiirindeki cinaslı mâniye çok benzer (mâni anonim halk şiiri sayfasında).

Anadolu'daki ilk örnekler Kadı Burhaneddin'indir (ö. 1398); sade bir dille, tasavvufi içerikli tuyuğlar yazdı. XIV. yüzyılda Nesîmî, Çağatay sahasında Ali Şir Nevaî, Lutfî ve Bâbür de tuyuğ yazdı. Anadolu sahasında tuyuğ fazla rağbet görmedi; yerini rubai aldı.

Kıta: matlası olmayan gazel parçası

Arapça “parça” anlamındaki kıta, en az iki beyitten oluşur. Beyitlerin yalnız ikinci dizeleri birbiriyle kafiyelidir (xa xa); ilk beytin dizeleri birbiriyle kafiyelenmez. Bu yüzden kıtada matla yoktur, mahlas da kullanılmaz. Kıta bir gazelden koparılmış parçaya benzer, ama bütün beyitleri aynı konuyu işler. Düşünce, öğüt, nükte, eleştiri ve hiciv en çok işlenen konulardır; divanlarda bu şiirler “kıtaat” başlığı altında toplanır. MEB kitabı, Nâbî'nin divanında gazel ve kasidelerin yanında kıta ve rubailer de bulunduğunu hatırlatır.

Akılda kalsın: Rubai İran'dan, tuyuğ Turan'dan. Rubaiyi özel ölçüsü, tuyuğu cinası, kıtayı kafiyesiz ilk dizesi ele verir: aaxa ile başlıyorsa rubai ya da tuyuğ, xaxa ile başlıyorsa kıta.
Sınavda

Nasıl sorulurDört dizelik bir divan şiiri görünce hemen “rubai” deme: tuyuğ, kıta ve murabba bendi de dört dizedir. Tanıtım paragrafında “Türklerin divan şiirine kazandırdığı”, “cinaslı kafiye”, “Kadı Burhaneddin” geçiyorsa cevap tuyuğdur; “İran'dan geçen”, “kendine özgü kalıplar”, “Hayyam” geçiyorsa rubai; “matlası yok, beyitlerin ikinci dizeleri kafiyeli” deniyorsa kıta.

TuzakDört dize gördüğü her şiire rubai demektir. Aruz kalıbı sorulmaz; aruzun açık-kapalı hece ilkesi sorulur.

⇄Bilgi eşleştirme ayırıcı özellik

?Soru çöz

Türklerin divan şiirine kazandırdığı bu biçim dört dizeden oluşur ve genellikle aaxa düzeninde kafiyelenir. Kafiyelerde cinasa çok başvurulur, mahlas kullanılmaz. Anadolu'daki ilk örnekleri XIV. yüzyılda Kadı Burhaneddin vermiştir; ancak biçim Anadolu'da fazla yaygınlaşmamış, yerini başka bir dörtlüğe bırakmıştır.

Bu parçada tanıtılan nazım biçimi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Yerli olması, cinaslı aaxa kafiye, mahlassızlık ve Kadı Burhaneddin tuyuğu gösterir. Rubai de dört dize ve aaxa'dır, ama İran'dan gelmiştir; Anadolu'da tuyuğun yerini alan dörtlük odur. Kıtanın matlası yoktur (xa xa), şarkı ise bentlerden kurulur.
TÜR · MURABBA

Murabba ve muhammes: dizeleri sayılarak adlanan bentler

MEB 10. sınıf · Şiir · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKoşma nedir, özellikleri nelerdir, koşmanın kafiye düzeni nasıldır?Bağlantılı konudan (Âşık tarzı halk şiiri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Koşma, âşık tarzı halk şiirinin en yaygın nazım biçimidir: 11'li hece ölçüsüyle (6+5 ya da 4+4+3 duraklı) ve genellikle üç ile beş dörtlükle söylenir. Kafiye düzeni aaab (ya da abab), cccb, dddb… biçimindedir; şair adını ya da mahlasını son dörtlükte söyler.

Koşma

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Murabba ve muhammes nedir, murabba nazım biçimi mi nazım türü mü?

Kısa cevap: Murabba dörder, muhammes beşer dizelik bentlerden oluşan divan şiiri nazım biçimleridir. İlk bent kendi içinde kafiyelidir (aaaa, aaaaa); sonraki bentlerde son dize ilk bendin kafiyesine bağlanır (bbba, bbbba). Murabba bir nazım biçimidir, nazım türü değildir: aşk, öğüt ya da övgü, her konu murabbayla yazılabilir.

Divan şairi bir şiire bazen konusuyla değil, matematikle ad verirdi: kaç dizelik bentlerden kurulduysa adı o sayıdan gelirdi.

Beyitle kurulan biçimlerin yanında divan şiirinde bentlerle kurulan bir aile vardır. Bu ailenin ortak adı musammattır; sözcük “inci dizisi” anlamındaki bir kökten gelir, çünkü bentler bir ipe dizilmiş inciler gibi art arda sıralanır. Musammatlar bentteki dize sayısına göre adlandırılır. Türk şairleri en çok dört ve beş dizelik bentleri sevdi: murabba (4) ve muhammes (5).

Murabba: dörder dizelik bentler

Murabbanın bentleri dört dizedir. İlk bendin dört dizesi de kafiyelidir (aaaa); sonraki bentlerde ilk üç dize kendi arasında kafiyelenir, dördüncü dize ilk bendin kafiyesine döner (bbba, ccca…). Bu son dize bütün bentlerde aynen tekrarlanırsa nakaratlı murabba ortaya çıkar (aaaA, bbbA). Bent sayısı şaire kalmıştır. TDV'ye göre Türkçedeki ilk murabba örneği Nesîmî'ye atfedilir. Murabbalar çoğu zaman bestelendi; aynı sözcük bir musiki formunun da adıdır.

Kafiye düzenine bir daha bak: bbba, ccca… Halk şiirinde koşmanın dörtlükleri de benzer biçimde kurulur, her dörtlüğün son dizesi ilk dörtlüğe bağlanır (âşık tarzı halk şiiri sayfasında). Biri aruzla ve divan dilinde, öteki heceyle ve halk dilinde aynı mimariyi kullanır.

Biçim mi tür mü?

ÖSYM 2026'da tam bu ayrımı sordu: murabba dörder dizelik bentlerden oluşan bir nazım biçimidir, nazım türü değildir. Adı şekilden (bentteki dize sayısından) gelir, konudan değil. Bir şair murabbayla sevgiliyi anlatabilir, bir öğüt verebilir, bir naat yazabilir. O zaman biçimi murabba, türü naattır. Biçim ile tür ayrımının genel kuralı şiirin yapısı sayfasında.

Muhammes: beşer dizelik bentler

Muhammes beş dizelik bentlerden kurulur. Kafiye mantığı murabbanınkiyle aynıdır: ilk bent aaaaa, sonrakiler bbbba, cccca… Son dizenin her bentte tekrarlandığı muhammesler de vardır. Bir başka şairin gazelinin her beytinin önüne üç dize eklenerek de muhammes yazılır; bu işe tahmis denir, ayrıntısı kapsam dışıdır. Bentteki dize sayısı altıya ve daha yukarıya çıkan biçimler seyrek kullanılır, onlar da kapsam dışıdır.

Akılda kalsın: Ad sayıdan gelir. Murabba “dörtlü” demektir: dört dize. Muhammes, beş mesnevilik hamse ile aynı “hams” (beş) kökünden gelir: beş dize. Hamse beş mesnevi, muhammes beş dize.
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM 2026'da yargılardan biri murabbayı nazım türü sayıyordu; doğrusu nazım biçimidir.

TuzakAynı tuzak öteki biçimlerde de kurulur: mesnevi, gazel, kaside, şarkı birer biçimdir; naat, tevhit, münacat, mersiye birer türdür. İkinci tuzak sayıdır: muhammes beş beyit değil, beş dizelik benttir.

↕Küçükten büyüğe sırala birimdeki dize sayısı

  1. Muhammes bendi
  2. Mesnevinin bir beyti
  3. Beş beyitlik bir terkibibent hanesi
  4. Murabba bendi

?Soru çöz

Murabba ile ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır?

✓ A. Murabba adını bentteki dize sayısından alır; şekle göre verilen bir addır, yani nazım biçimidir (ÖSYM 2026), her konu murabbayla yazılabilir. B doğru: murabba dörder dizelik bentlerden oluşur; C doğru: ilk bent kendi içinde kafiyelidir (aaaa); D doğru: sonraki bentler bbba düzenindedir, son dize ilk bendin kafiyesine bağlanır.
TÜR · ŞARKI

Şarkı: bestelenmek için yazılan yerli biçim

MEB 10. sınıf · Şiir · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürkü nedir, bent ve kavuştak (bağlama) ne demektir?Bağlantılı konudan (Anonim halk şiiri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Türkü, söz ile ezginin birlikte doğduğu anonim halk şiiri biçimidir; dizeleri çoğunlukla 7, 8 ya da 11 hecelidir. Konunun ilerlediği bölümlere bent, her bentten sonra aynen dönen dize ya da dize kümesine kavuştak (bağlama) denir. Türküler yöreden yöreye değişerek yaşar; aynı türkünün farklılaşmış biçimleri onun varyantlarıdır.

Türkü: bent ve kavuştak

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Divan edebiyatında şarkı nedir, şarkının özellikleri nelerdir?

Kısa cevap: Şarkı, yalnız Türk edebiyatında görülen, bestelenmek için yazılan, genellikle dört dizelik bentlerden oluşan divan şiiri biçimidir. İlk bendin ikinci dizesi her bentte nakarat olarak tekrarlanır (aAaA, bbbA, cccA). İlk yakın örnekleri XVII. yüzyılda Nâilî verdi; XVIII. yüzyılda Nedîm biçimin en güzel örneklerini yazdı, en çok şarkıyı Enderunlu Vâsıf yazdı.

Bir kasidenin saraya sunulması için bir okuyucu yeterdi; bir şarkının tamamlanması için ise bir şairle bir bestekârın buluşması gerekiyordu.

Divan şiirinin biçimleri çoğunlukla Arap ve İran edebiyatından gelir. Şarkı bunun istisnasıdır: musammat ailesini inceleyen TDV maddesi onu yalnız Türk edebiyatında görülen bir biçim olarak anar. Şarkı baştan bestelenmek için yazılır; söz ile ezgi birlikte düşünülür. XVII. yüzyıldan itibaren divan nazım biçimleri ile türkülerin birleşmesiyle gelişti. Dili de gazelden ve kasideden çoğu zaman daha sade, söyleyişi daha canlıdır.

Yapı: bentler ve nakarat

En yaygın şarkı dört dizelik bentlerden oluşur; daha kısa ve daha uzun bentli örnekler de vardır. İlk bendin ikinci dizesi aynı bendin dördüncü dizesinde ve sonraki her bendin son dizesinde tekrarlanır. Bu tekrarlanan dizeye nakarat denir ve kafiye düzeni şöyle görünür: aAaA, bbbA, cccA (büyük harf aynen tekrarlanan dizeyi gösterir). Şarkı yapıca nakaratlı murabbaya benzer; onu ayıran nakaratın yeri ve bestelenmek için kurulmuş yapısıdır.

Konu: aşk, eğlence, kısa ömrün tadı

Şarkının ana teması aşktır. Ayrılık, hasret, sevgili, içki meclisi ve eğlence etrafında döner; gazel gibi soyut bir sevgili de anlatılabilir, bir mesire yerine yapılan gezinti de. Divan şiirinin günlük hayata ve konuşma diline yaklaştığı yüzyılda şarkının yükselmesi tesadüf değildir (mahallîleşme divan şairleri II sayfasında).

Şarkının şairleri

  • Nâilî (XVII. yüzyıl): divan şiirinde şarkıya en yakın ilk örnekleri verdi.
  • Nedîm (XVIII. yüzyıl, Lale Devri): şarkının en güzel örnekleriyle anılır. MEB kitabı, sevgiliyi Sadabad'a gezintiye çağıran şarkısını Lale Devri'nin eğlence hayatıyla birlikte inceler.
  • Enderunlu Vâsıf: iki yüzü aşkın şarkısıyla en çok şarkı yazan şairdir.
  • Enderunlu Fâzıl, Şeyh Gâlip ve Nâbî de şarkı yazdı.
Akılda kalsın: Şarkı = dörtlük bent + nakarat + beste. İkinci dize geri dönüyorsa ve şiir bir ezgi için yazılmışsa şarkıdır. Divan şiirinin “türküsü” diye düşün: yerli, sade, söylenmek için.
Sınavda

Nasıl sorulurTanıtım paragrafında “Türklere özgü”, “bestelenmek amacıyla yazılan”, “nakarat” ve “Nedîm” bir araya geliyorsa cevap şarkıdır.

TuzakŞarkıyı murabbayla karıştırmaktır: ikisi de dörtlük bentlerle kurulur ve murabbada da son dizenin tekrarlandığı örnekler vardır. Ayırıcı ipucu beste amacı ve ilk bendin ikinci dizesinin nakarat olmasıdır.

▭Boşluk doldurma

Şarkıda ilk bendin ikinci dizesi her bendin sonunda tekrarlanır; bu dizeye denir. Lale Devri şairi şarkının en güzel örnekleriyle anılır.

nakaratNedîmvasıtaNef'î

?Soru çöz

Divan şiirinin Arap ve İran edebiyatında karşılığı bulunmayan bu biçimi, söz ile ezginin birlikte düşünüldüğü bir yapıya sahiptir. Genellikle dört dizelik bentlerle kurulur; ilk bendin ikinci dizesi sonraki bentlerin sonunda yeniden duyulur. Konusu çoğunlukla aşk ve eğlencedir; XVIII. yüzyılda en parlak örneklerine ulaşmıştır.

Bu parçada sözü edilen nazım biçimi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Yerli olması, ezgiyle birlikte düşünülmesi, ikinci dizenin nakarat olarak dönmesi ve XVIII. yüzyıldaki zirvesi (Nedîm) şarkıyı gösterir. Murabba da dörtlük bentlerle kurulur, ama beste için yazılan yerli bir biçim değildir; terciibentte tekrarlanan bir beyittir, rubai ise tek dörtlüktür.
TÜR · TERKİBİBENT

Terkibibent ve terciibent: bentleri bağlayan beyit

MEB 10. sınıf · Şiir · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDivan şiirinde tevhit, münacat, naat, methiye, mersiye ve hicviye nedir?Bağlantılı konudan (Divan şiiri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Divan şiirinde içeriğe göre verilen başlıca adlar şunlardır: Allah'ın varlığını ve birliğini anlatan tevhit, Allah'a yakarıp af dileyen münacat, Hz. Muhammed'i öven naat, kişileri öven methiye, ölen birinin ardından yazılan mersiye ve kişileri ya da toplumu yeren hicviye. Bunlar nazım biçimi değil nazım türüdür; çoğu kaside biçimiyle yazılır.

Tevhit, münacat, naat, methiye, mersiye, hicviye

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Terkibibent ile terciibent arasındaki fark nedir, vasıta beyti nedir?

Kısa cevap: Terkibibent ve terciibent, çoğunlukla gazel gibi kafiyelenen beş-on beyitlik bentlerin (hane) birbirine bir vasıta (bağlama) beytiyle bağlandığı biçimlerdir. Terkibibentte vasıta beyti her bentte değişir, terciibentte aynı vasıta beyti her bendin sonunda tekrarlanır. Terkibibentin başlıca konusu mersiyedir; iki biçimde de tasavvuf, felsefi düşünce, kader ve toplumsal eleştiri işlenir.

Bir gazelin sonuna tek bir beyit eklersin, sonra yeni bir gazele başlarsın; birkaç kez tekrarladığında elinde bambaşka bir şiir vardır.

Bu iki biçim gazelin büyütülmüş hâli gibidir. Önce gazel gibi kafiyelenen (aa, ba, ca…) beş ile on beyit arasında bir bölüm yazılır; bu bölüme hane denir ve terkibibentlerde yedi-dokuz beyitlik haneler tercih edilir. Hanenin ardından kendi içinde kafiyeli, hanenin kafiyesinden bağımsız bir beyit gelir: vasıta beyti (bağlama beyti). Hane ile vasıta beyti birlikte bir bent oluşturur. Terciibentlerde bent sayısı çoğunlukla beş ile on arasındadır.

Tek fark: vasıta beyti değişiyor mu?

Adlar farkı söyler. Terkip “birleştirme, bir araya getirme”dir: terkibibentte her bendin vasıta beyti farklıdır, bentler farklı halkalarla birbirine eklenir. Terci “geri döndürme, tekrarlama”dır: terciibentte aynı vasıta beyti her bendin sonunda aynen tekrarlanır ve şiir bir nakarat gibi hep aynı söze döner. Bu tekrar terciibenti tek bir düşünceyi ısrarla vurgulamaya, örneğin tasavvuftaki birlik fikrine ya da kader karşısındaki çaresizliğe uygun kılar.

Haneler gazel gibi kafiyelenir; sarı kutular vasıta beytidir. Terkibibentte her bendin vasıtası yenidir, terciibentte aynı beyit döner.Görsel: Sınav Defteri

Konular ve örnekler

TDV'ye göre terkibibentin başlıca konusu mersiyedir; münacat, naat, övgü, hiciv ile dinî, tasavvufi, felsefi ve toplumsal konular da işlenmiştir. Terciibent de övgü, ağıt, tasavvuf ve hayat, kader, ölüm üzerine düşüncelere açıktır. Türkçede terciibent XIV. yüzyılın ikinci yarısında görülmeye başladı; bilinen ilk örnekler Ahmedî ve Nesîmî'nindir.

  • Bağdatlı Rûhî (XVI. yüzyıl): terkibibenti en çok beğenilen örnektir; kendisinden sonra pek çok şair ona nazire yazdı.
  • Ziya Paşa (ö. 1880): iki biçimin de en tanınmış örneklerini verdi. Terci-i Bent'i ona ilk şöhretini kazandırdı ve insanın kader karşısındaki çaresizliğini işler. Terkib-i Bent'ini 1870'te Avrupa'dayken yazdı; on beyitlik on iki bentten oluşur ve Bağdatlı Rûhî'nin başlattığı çizginin XIX. yüzyıldaki devamı sayılır.
  • Öteki şairler: Fuzûlî, Bâkî, Nef'î ve Nâbî terkibibent; Şeyh Gâlip, Fuzûlî ve Bâkî terciibent yazdı.

Ziya Paşa'nın örneği öğreticidir: Tanzimat şairi eski biçimi bırakmadan yeni bir düşünceyi, toplumu ve kendi dönemini eleştiren bir bakışı bu biçimlere taşıdı (Tanzimat birinci dönem sayfasında).

Akılda kalsın: Terci tekrar eder, terkip değiştirir. İki ad da “t” ile başlar; ikinci hecede ayrılırlar. “Ter-ci” geri döndürür (aynı vasıta), “ter-kip” yeni halka ekler (farklı vasıta). Ziya Paşa ikisini de yazdı: kaderi terciibentle, dönemini terkibibentle anlattı.
Sınavda

Nasıl sorulurKalıp tanıtım paragrafıdır: “bentlerden oluşan, bentlerin sonunda vasıta beyti bulunan ve bu beytin her bentte değiştiği biçim” → terkibibent.

Tuzakİki biçimin tanımının yer değiştirmesidir. Bir de tür ile biçimi karıştırma: mersiye bir türdür, terkibibent ise onun en çok yazıldığı biçimlerden biri; biçim adını tür yerine kullanan şık yanlıştır.

⇄Bilgi eşleştirme bentli biçimler

?Soru çöz

Tanzimat'ın bu şairi, eski biçimleri yeni düşüncelerle kullanmıştır. Avrupa'dayken yazdığı on iki bentlik şiirinde her bendin sonundaki bağlama beyti bir öncekinden farklıdır. Daha önce yazdığı ve ona ilk şöhretini kazandıran şiirinde ise aynı bağlama beyti her bendin sonunda tekrarlanır ve insanın kader karşısındaki çaresizliği işlenir.

Bu parçada sözü edilen şair ve sırasıyla iki şiirin nazım biçimi aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?

✓ D. Bağlama (vasıta) beytinin her bentte değiştiği biçim terkibibent, aynen tekrarlandığı biçim terciibenttir; Avrupa'da 1870'te yazılan on iki bentlik şiir ve kaderi işleyen ilk şöhret şiiri Ziya Paşa'nındır. A'da biçimler yer değiştirmiştir; Bağdatlı Rûhî XVI. yüzyıl şairidir, Tanzimat'ta yaşamadı.
TÜR · MÜSTEZAT

Müstezat: uzun dizenin ardından gelen kısa ek

MEB 10. sınıf · Şiir · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKasidenin bölümleri nelerdir ve sırası nasıldır?Bağlantılı konudan (Divan şiiri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kaside, din ve devlet büyüklerini övmek ya da Allah'ı ve Hz. Peygamber'i anmak için yazılan, aa, ba, ca… diye kafiyelenen ve Türk edebiyatında genellikle 33–99 beyit tutan uzun nazım biçimidir. Bölümleri sırasıyla nesib (teşbib), girizgâh, methiye, tegazzül, fahriye ve duadır; şairin kendini övdüğü bölüm fahriye, övülen kişiden söz eden bölüm methiyedir.

Kaside ve bölümleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Müstezat nedir, ziyade dize ne demektir?

Kısa cevap: Müstezat, her uzun dizenin ardından aynı ölçünün bir parçasıyla yazılmış kısa bir dizenin (ziyade) geldiği divan şiiri biçimidir; çoğunlukla gazel düzeninde kafiyelenir. Türkçedeki ilk örnekler Nesîmî'ye atfedilir; Nedîm ve Şeyh Gâlip ünlü örnekler verdi. Tanzimat'tan sonra Abdülhak Hâmit ve Servetifünun şairleri onu serbest müstezata dönüştürdü.

Sayfaya bakınca en kolay tanınan divan biçimi budur: uzun bir dize, altında içeriden başlayan kısacık bir dize, sonra yine uzun bir dize.

Arapça müstezat “artırılmış, ziyadeleşmiş” demektir. Bu biçimde her uzun dizenin ardından, o dizenin ölçüsünden bir parça taşıyan kısa bir dize eklenir. Bu kısa dizeye ziyade (artırma) denir. ÖSYM 2021'de müstezatı tam bu özelliğiyle sordu: uzun ve kısa dizelerden oluşan nazım biçimi. Ziyade uzun dizenin söylediğini sürdürür, tamamlar ya da pekiştirir; okuyuşa bir duraklama ve yankı katar.

Yapı ve kafiye

Müstezat çoğunlukla gazel düzeninde yazılır: uzun dizeler gazel gibi kafiyelenir (aa, ba, ca…), ziyadeler de kafiyeye katılabilir; kafiyelenişi örnekten örneğe değişir. Biçim gazel dışında rubai, kıta, kaside ve mesnevi düzeninde de görülür. Konuları çoğunlukla aşk, sevgili, şarap ve doğadır; övgü, naat, hiciv ve tasavvuf da işlenir. Arap şiirinden İran şiirine, oradan Türk şiirine geçti; Türkçedeki ilk örnekler XIV. yüzyılda Nesîmî'ye atfedilir. Nedîm, Şeyh Gâlip ve Enderunlu Fâzıl biçimin ünlü şairleridir.

Divandan Servetifünun'a: serbest müstezat

Müstezatın hikâyesi divan şiiriyle bitmez. Tanzimat'tan sonra Abdülhak Hâmit ve Servetifünun şairleri biçimi yeniden ele aldı. Uzun ve kısa dizelerin düzenli sırasını bozdular, dize uzunluklarını anlamın ve duygunun akışına göre serbest bıraktılar; aruzu ise korudular. Ortaya çıkan serbest müstezat daha sonra serbest şiire giden yolu da etkiledi. Ayrıntısı Servetifünun ve Fecriati sayfasında.

Akılda kalsın: Müstezat = uzun dize + ziyade. “Ziyade” Türkçede bugün de “fazla” demektir: müstezatta her uzun dizenin bir fazlası, kısa bir yankısı vardır. Sayfada girintili kısa dizeler görürsen ilk aklına gelen müstezat olsun.
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM 2021'de tanımı verip biçimin adını sordu; çeldiriciler gazel, şarkı, terkibibent gibi öteki divan biçimleriydi.

Tuzakİkinci tuzak dönem geçişidir: serbest müstezat Servetifünun'un kullandığı biçimdir ve aruzludur, serbest ölçü ile aynı şey değildir.

?Soru çöz

Bir gül açtı bahçede sabah yeli eserken
      gönlüm uyandı
Bülbül ona yalvardı güneş yeni doğarken
      bağrı yandı

Bu dizelerin yapısı aşağıdaki nazım biçimlerinden hangisine uygundur?

✓ A. Her uzun dizenin ardından kısa bir dize (ziyade) gelir; uzun dizeler (eserken / doğarken) ve kısa dizeler (uyandı / yandı) kendi aralarında kafiyelidir. Bu düzen müstezatın belirleyici özelliğidir. Tuyuğ eşit dizeli tek dörtlüktür, şarkıda nakarat vardır, mesnevi beyitlerle ilerler.

▭Boşluk doldurma

Müstezatta uzun dizenin ardından gelen kısa dizeye denir. Tanzimat'tan sonra dize uzunluklarını serbest bırakan şairler bu biçimi adıyla yeniden kullandı.

ziyadeserbest müstezatnakaratterza rima
KAVRAM · NAZIM BİÇİMİ

Divan nazım biçimini adım adım tanımak

MEB 10. sınıf · Şiir · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaGazel nedir, matla, makta ve beytü'l-gazel ne demektir?Bağlantılı konudan (Divan şiiri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Gazel, aşkı, sevgilinin güzelliğini ve ayrılık acısını işleyen, genellikle 5–15 beyitten oluşan, aa, ba, ca… diye kafiyelenen divan şiiri nazım biçimidir. İlk beyte matla, şairin mahlasını söylediği son beyte makta, en güzel beyte beytü'l-gazel (şah beyit) denir. Bütün beyitleri aynı konuyu işleyen gazel yek-ahenk, bütün beyitleri aynı güzellikte olan gazel yek-avaz gazeldir.

Gazel

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Divan şiirinde nazım biçimi nasıl belirlenir?

Kısa cevap: Önce nazım birimine bakılır (beyit mi, tek dörtlük mü, bent mi, uzun ve kısa dize mi), sonra kafiye düzenine (aa bb cc mesnevi, aa ba ca gazel ve kaside, xa xa kıta, aaxa rubai ve tuyuğ), en son tekrara ve dize sayısına (nakarat şarkı, vasıta beyti terkibibent ve terciibent, bentte dört dize murabba, beş dize muhammes). Biçim şekilden, tür içerikten belirlenir.

Bir divan şiirini okumadan, yalnız sayfadaki görüntüsüne ve dize sonlarına bakarak adlandırmak mümkündür.

Bu sayfada gördüğün biçimlerin her biri bir ya da iki şekil özelliğiyle tanınır. Soru köklerinde bu özellikler tek tek sayılır; çözmek için bir sıra izlemek yeter. Aşağıdaki şema bu sırayı gösterir. Gazel ve kasidenin ayrıntısı divan şiiri: gazel ve kaside sayfasında; burada yalnız karşılaştırma için yer alırlar.

Divan nazım biçimleri birim, kafiye düzeni ve tekrar özelliğine göre. Gazel ve kaside karşılaştırma için şemadadır.Görsel: Sınav Defteri

Üç soru, üç adım

  • 1. Birim ne? Beyitler art arda mı geliyor, tek bir dörtlük mü var, bentler mi sıralanmış, yoksa uzun ve kısa dizeler mi nöbetleşiyor? Uzun ve kısa dize görüyorsan cevap zaten müstezattır.
  • 2. Kafiye nereye bağlanıyor? Beyitte: her beyit kendi içinde (mesnevi), ilk beyte (gazel, kaside), yalnız ikinci dizelerde ve matlasız (kıta). Dörtlükte: aaxa ise rubai ya da tuyuğ.
  • 3. Ne tekrarlanıyor, kaç dize? Bentte ikinci dize nakarat olarak dönüyorsa şarkı; bent sonunda bir beyit varsa vasıta beytidir ve değişip değişmediğine bakılır (terkibibent, terciibent); dize sayısı dörtse murabba, beşse muhammes.

Rubai ile tuyuğu şekilden ayırmak çoğu zaman zordur, çünkü farkları ölçüdedir ve kalıp adları kapsam dışıdır. Sınavda bu ikisini ayıran ipucu metnin yanındaki bilgidir: “yerli”, “cinas”, “Kadı Burhaneddin” tuyuğu; “İran”, “Hayyam”, “Azmizâde Hâletî” rubaiyi gösterir.

Biçimi bulduktan sonra türü sor

Biçimi bulmak işin yarısıdır. Aynı şiire içeriğine göre bir de tür adı verilir: bir kaside naat, bir terkibibent mersiye, bir murabba münacat olabilir. ÖSYM T1 tipi sorularda bir şık biçimi, bir şık türü yoklar; ikisinin yer değiştirdiği yargı en sık yanlış şıktır.

Akılda kalsın: Birim, kafiye, tekrar. Önce gözünle birimi say, sonra kulağınla kafiyeyi dinle, en son neyin geri döndüğüne bak. Geri dönen dize şarkıyı, geri dönen beyit terciibenti, geri dönmeyen beyit terkibibenti verir.
Sınavda

Nasıl sorulurEn sık kalıplar üçtür: tanımdan biçim adı (mesnevi 2020, müstezat 2021), biçim ile tür ayrımı (murabba 2026) ve biçim bilgisiyle şair-eser eşleştirmesi (hamse 2023 ve 2025).

TuzakKafiye düzenini redife bakarak kurmak, tek dörtlükten bütün şiir için hüküm vermek ve biçim adını tür yerine kullanmak.

↕Adımları sırala biçim ve tür tespiti

  1. Tekrarlanan dize ya da beyit olup olmadığına, bentteki dize sayısına bak
  2. Şiirin beyitle mi, bentle mi, tek dörtlükle mi kurulduğunu belirle
  3. Biçimi adlandır, ardından içeriğe bakarak türü belirle
  4. Kafiyenin her beyitte yenilenip yenilenmediğini, ilk beyte bağlanıp bağlanmadığını tespit et

?Soru çöz

Divan şiiri nazım biçimleriyle ilgili aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi yanlıştır?

✓ C. Terciibentte vasıta beyti her bentte aynen tekrarlanır; her bentte değişen vasıta beyti terkibibentin özelliğidir. A doğru: mesnevide kafiye beyit içinde kalır (aa, bb, cc); B doğru: kıtada matla yoktur, yalnız beyitlerin ikinci dizeleri kafiyelenir; D doğru: muhammes beşer dizelik bentlerle kurulur.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Eskiden bu ovada zengin bir köy varmış. Bir gün köye yorgun bir yolcu gelmiş, kapı kapı dolaşıp bir tas su istemiş; kimse vermemiş. Yolcu köyden çıkarken ardına dönüp bakmış ve o gece yağmur hiç durmamış. Sabah köyün yerinde bir göl belirmiş. Yöre halkı, durgun havalarda gölün dibinde hâlâ ev damlarının seçildiğine inanır.

İçerik özellikleri dikkate alındığında bu parçanın aşağıdaki türlerin hangisinden alındığı söylenebilir?

✓ C. Bir gölün ortaya çıkışı olağanüstü bir cezayla açıklanmış ve anlatılanın gerçek olduğuna inanılıyor: efsane. Masalda gerçeklik iddiası ve döşeme-dilek kalıpları, fablda kişileştirilmiş hayvan ve öğüt, halk hikâyesinde âşık kahraman ve nazım-nesir karışık yapı beklenirdi.Kaynak: Halk anlatıları · Efsane ve dört türün farkı

?Soru 2

Halk hikâyeleriyle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

✓ D. Tarihî bir olaya dayanmak ve milletin ortak kaderini anlatmak destanın özelliğidir; TDV halk hikâyesini destandan tam bu noktada ayırır: tarihî bir olaya dayanmaz. Nazım-nesir karışık yapı (A), âşık ve meddah anlatıcı ve varyantlar (B), kahramanlıktan aşka geçiş (C) halk hikâyesi için doğrudur.Kaynak: Halk anlatıları · Halk hikâyesi: yapı ve tarzlar

?Soru 3

Kasidede şairin kendi şairlik gücünü övdüğü, bazen de dileğini bildirdiği bölüme ----; kasidenin asıl amacına uygun olarak bir kişinin övüldüğü bölüme ---- denir.
Bu cümlede boş bırakılan yerlere aşağıdakilerden hangisi sırasıyla getirilmelidir?

✓ D. Şairin kendini övdüğü bölüm fahriye, övülen kişiden söz eden bölüm methiyedir. Tegazzül kasidenin içindeki gazel, nesib ise giriş bölümüdür; A'da iki övgü bölümü yer değiştirmiştir.Kaynak: Divan şiiri · Kaside ve bölümleri

?Soru 4

Çehre-i zerdin Fuzûlînin dutuptur eşk-i âl
Gör ana ne rengler geçmiş sipihr-i nîl-gûn

Fuzûlî, Türkçe Divan, gazel

Bu beyitle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

✓ B. Matla gazelin ilk beytidir; bu beyitte ise “Fuzûlî” mahlası geçiyor, yani son beyit olan maktadır (A doğru). Üstelik dizelerin sonları (âl / nîl-gûn) kafiyeli değildir: maktada yalnız ikinci dize, matlaın kurduğu “-ûn” kafiyesine bağlanır. Şairin kendinden “Fuzûlî'nin yüzü” diye üçüncü kişiyle söz etmesi (C) ve acının sarı yüz, kızıl gözyaşı, mavi gök renkleriyle anlatılması (D) beyitte açıkça vardır.Kaynak: Divan şiiri · Gazel

?Soru 5

Hikâyeyle başladığı yazarlık hayatını tiyatroyla sürdüren sanatçı, özellikle kabare oyunlarında orta oyunu, meddah ve Karagöz gibi geleneksel tiyatronun unsurlarından yararlanmıştır. 1964'te sahnelenen bir oyunu, Türk edebiyatında epik tiyatronun ilk örneği kabul edilir.

Bu parçada sözü edilen sanatçı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Hikâyeden tiyatroya geçiş, kabarede geleneksel tiyatro unsurları ve 1964'te sahnelenen ilk epik tiyatro (Keşanlı Ali Destanı) Haldun Taner'i gösterir. Şinasi, Namık Kemal ve Abdülhak Hâmit Tanzimat döneminin Batı tarzı tiyatro yazarlarıdır.Kaynak: Geleneksel Türk tiyatrosu · Köy oyunları, tuluat, ünlü adlar

?Soru 6

XVII. yüzyılda yaşamış, Erzurum'un Hasankale ilçesinden olan şair, kendi düzenlediği Türkçe divanında kasidelere ağırlık vermiştir. Kasidelerinin methiye ve fahriye bölümlerindeki başarısı, ölçüsüz övgüleri ve mübalağalı söyleyişiyle tanınır; sert hicivlerini ayrı bir eserde toplamıştır.
Bu parçada sözü edilen şair aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Hasankale, Türkçe divanda kasidelerin ağırlığı, methiye ve fahriyedeki başarı, mübalağa ve hicivlerini topladığı Sihâm-ı Kazâ Nef'î'yi gösterir. Nâbî de XVII. yüzyıl şairidir ama hikemî tarzın temsilcisidir; Nedîm XVIII., Bâkî XVI. yüzyılda yaşamıştır.Kaynak: Divan şiiri · Redifli kasideler ve ustalar

?Soru 7

I. Oyun, yazarın önceden yazdığı bir metne dayanır.
II. Köylüler düğünde hem oyuncu hem seyirci olur.
III. Kişiler oyun boyunca gelişip değişen karakterlerdir.
IV. Usta oyuncu sözünü söylediği anda bulur.
V. Yazar, kabare oyunlarında meddah ve orta oyunu unsurlarına başvurur.

Bu yargılardan hangileri geleneksel değil, modern tiyatroya aittir?

✓ B. Yazılı metin (I) ve gelişen karakter (III) modern tiyatronun özelliğidir. V'teki yazar Haldun Taner'dir: geleneksel unsurları kullanır ama yazdığı oyun modern tiyatrodur; geleneksel ögeye başvurmak oyunu geleneksel yapmaz. II köy seyirlik oyunlarını, IV doğaçlamayı (tuluat) anlatır; ikisi de geleneksel tiyatroya aittir. A ve C bu yüzden yanlış, D ise doğaçlamayı (IV) modern sayar.Kaynak: Geleneksel Türk tiyatrosu · Köy oyunları, tuluat, ünlü adlar

?Soru 8

Geleneksel tiyatromuzun bu sanatçısı, kalabalık bir kahvehanede iskemlesine oturur. Ne perdesi ne dekoru ne de yardımcısı vardır. Omzunda bir mendil, elinde bir değnek vardır. Hikâyesindeki herkesi, hatta hayvanları kendi sesiyle ve ağzıyla konuşturarak dinleyenleri eğlendirir.

Bu parçada sözü edilen sanatçı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. İskemlede tek başına anlatma, mendil ve değnek, perde ve yardımcı olmaması, bütün kişileri taklit etme meddahı gösterir. Hayalî perde arkasında tasvir oynatır; Pişekâr ve Zurnacı orta oyununun kişileridir.Kaynak: Geleneksel Türk tiyatrosu · Meddah: tek kişilik tiyatro

?Soru 9

Divan şiirinde ölçü ----, temel nazım birimi ---- olarak kullanılır; şairler şiirlerini ---- adı verilen kitaplarda toplar.
Bu cümlede boş bırakılan yerlere aşağıdakilerden hangisi sırasıyla getirilmelidir?

✓ C. Divan şiiri aruz ölçüsüyle ve beyit birimiyle yazılır, şiirler divanda toplanır. Hece ve dörtlük halk şiirinin, cönk de halk şiirlerinin derlendiği defterin adıdır.Kaynak: Divan şiiri · Divan şiirinin özellikleri

?Soru 10

Hükümdarın kızı ile vezirin oğlu aynı sarayda büyür ve birbirlerini severler. Kızın annesi, kızının bir vezir oğluna verilmesini kendine yediremez; hükümdarı delikanlıya düşman eder. Delikanlı yurdundan sürülür, yıllarca zindanda kalır ve sevdiğine kavuşamadan ölür. Kız da onun mezarının başında hayata veda eder.

Bu parçada özetlenen halk hikâyesi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Hükümdar kızı ile vezir oğlu arasındaki makam farkı, annenin karşı çıkması, zindan ve mezar başında ölüm Tahir ile Zühre'nin ipuçlarıdır. Kerem ile Aslı'da engel din farkıdır ve âşıklar yanarak ölür; Âşık Garip ile Ferhad ile Şirin de aynı kümeden aşk hikâyeleridir ama bu ipuçlarını taşımaz.Kaynak: Halk anlatıları · Kerem ile Aslı, Tahir ile Zühre
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Edebiyat soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →