Garip akımı (1941): şiiri süsten soyan üç arkadaş
MEB 12. sınıf · Şiir · Okuma 9 dk · 3 etkinlik
Önce hatırlaAhmet Haşim kimdir, şiir anlayışı nedir ve eserleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Servetifünun ve Fecriati). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Ahmet Haşim (1887–1933), Fecriati beyannamesini imzalayan ama topluluktan ilk kopan, sonra hiçbir topluluğa bağlanmadan yazan sembolist şairdir. Ona göre şiir anlatmaz, sezdirir; sözden çok musikiye yakındır. Şiir kitapları Göl Saatleri (1921) ve Piyâle'dir (1926); Bize Göre, Gurebâhâne-i Laklakan ve Frankfurt Seyahatnamesi düzyazılarıdır.
✎Konu anlatımı
Garip akımı nedir, Garip şiirinin özellikleri nelerdir?
Kısa cevap: Garip, Orhan Veli Kanık, Oktay Rifat ve Melih Cevdet Anday'ın Mayıs 1941'de yayımladıkları ortak şiir kitabının ve bu kitapla başlayan şiir hareketinin adıdır; sonradan "Birinci Yeni" diye de anılmıştır. Garip şairleri ölçüyü, kafiyeyi, söz sanatlarını ve "şairane" söyleyişi reddetti; günlük konuşma diliyle sıradan insanın gündelik hayatını yazdı.Eylül 1937'de Varlık dergisinde ne ölçüsü ne kafiyesi olan bir grup kısa şiir çıktı. Okurlar onları tuhaf buldu; dört yıl sonra üç arkadaş bu tepkiyi kitaplarına ad yaptı: Garip.
Hikâye Ankara'da, okul sıralarında başlar. TEİS'e göre Orhan Veli ile Oktay Rifat ilkokulda, Melih Cevdet'le de Ankara Lisesi'nde tanıştılar; Orhan Veli'nin bu lisedeki edebiyat öğretmeni Ahmet Hamdi Tanpınar'dı. Üçü ilk yazılarını okulun Sesimiz dergisinde yayımladı. Bu ilk şiirler gelenekten kopuk değildi: dörtlüklerle, hece ölçüsüyle, kafiyeli yazılmıştı ve TEİS'in deyişiyle Beş Hececileri, Ahmet Haşim'i, Necip Fazıl'ı hatırlatıyordu. Kırılma 1937'de geldi: TEİS'e göre üçlünün yeni tarzdaki ilk şiirleri o yıl Varlık'ta çıktı ve hepsi vezinsiz, kafiyesizdi.
Kitap ve adı
Üç şairin seçilmiş şiirleri Orhan Veli'nin isteğiyle Mayıs 1941'de Garip adıyla bir kitapta toplandı. TEİS'e göre ad, dergilerdeki şiirlerin okurlarca "garip" karşılanmasından ve Cavit Yamaç'ın önerisinden geldi. Orhan Veli kitabın başına koyduğu ön sözde şiir hakkındaki düşüncelerini açıkladı; TEİS'e göre bu ön söz üçlünün daha önce dergilerde yayımladığı görüşleri de yansıtır. Hareket sonradan "Birinci Yeni" adını da aldı (TEİS, Melih Cevdet Anday maddesi); 1950'lerde ona tepki olarak doğan şiir de bu yüzden "İkinci Yeni" diye anıldı (İkinci Yeni).
Ön söz neyi reddetti, neyi istedi?
TEİS'e göre Garip, kendinden önceki bütün şiir anlayışlarına yöneltilmiş büyük bir tepkiydi: Orhan Veli Nâzım Hikmet'in, Ahmet Haşim'in ve Beş Hececilerin şiirini birlikte reddetti ve bambaşka bir şiir istedi. İsteklerini kendi cümlelerimizle şöyle toplayabiliriz:
- Ölçü ve kafiye yok: TEİS'in aktardığına göre Orhan Veli, kafiyenin önce dizelerin akılda kalması için kullanıldığını, sonra bir süs sayıldığını düşünüyordu. Garip şiirinde hece de aruz da kafiye de yoktur.
- Söz sanatı ve süs yok: benzetme, istiare, imaj gibi "şiirin gereği" sayılan araçlar bırakılır.
- "Şairanelik" yok: şaire özgü sayılan yüksek, duygulu, süslü söyleyiş tasfiye edilir; yerine samimiyet ve gerçeğe bağlılık konur (TEİS'in Mehmet Kaplan'dan aktardığı değerlendirme).
- Günlük dil: dil konuşma dilidir; TEİS'e göre dizeler yan yana gelince bir düzyazı cümlesi oluşur.
- Sıradan insan: konu artık kahraman ya da sevgili değil, sokaktaki insandır: küçük memur, işsiz, balıkçı, deniz, sokak, İstanbul.
Bu ilkelerin hepsi Orhan Veli'nin en çok bilinen şiirlerinden birinin ilk iki dizesinde bir arada görünür: kahraman sıradan bir adamdır, dert edindiği şey bir nasırdır, söyleyiş konuşma dilidir ve hafif bir alay taşır.
Hiçbir şeyden çekmedi dünyada
Orhan Veli Kanık (ö. 1950), “Kitabe-i Seng-i Mezar”
Nasırdan çektiği kadar;
Bu şiirin bir de tonu vardır. TEİS, Orhan Veli'nin 1939'dan sonra hayata ironik, alaycı bir tavırla baktığını, çocuk söyleyişlerinden ve tekerlemelerden yararlandığını yazar. MEB 9. sınıf kitabındaki şiir tanımları arasında Orhan Veli'nin tanımı da vardır: ona göre şiirin bütün özelliği, söyleyişindedir (eda). Yani şiiri şiir yapan ölçü ya da süs değil, sözün nasıl söylendiğidir. ÖSYM 2020'de tam bu farkı sordu: kurgusal bir karşılaşmada Ahmet Haşim şiirde ahengi ve biçimi, Orhan Veli doğal söyleyişi ve anlamı savunuyordu. Haşim'in anlayışını Servetifünun ve Fecriati sayfasında görmüştük.
Bir uyarı: serbest şiiri Türk edebiyatına ilk getiren Garip değildir. TEİS'e göre Nâzım Hikmet 1920'lerde serbest şiiri ve basamaklı dizeleri denemişti (Cumhuriyet şiiri 1923–1960). Garip'in yeniliği ölçüsüzlüğü sıradan dille ve sıradan insanla birleştirmesi, serbest şiiri yaygınlaştırmasıdır (şiirin yapısı: ölçü). Tarih serisinin Cumhuriyet dönemi kültür ve sanat sayfası da Garip'i aynı çizgide anar.
Nasıl sorulurGarip ÖSYM'nin Cumhuriyet şiirinde en çok sorduğu konudur. 2020'de Garip şiirinin ölçüyü, kafiyeyi ve süslü dili reddettiği bilgisi üzerinden beş parçadan Garip'e uymayanı bulmak istendi (cevap ölçülü ve kafiyeli bir parçaydı). 2019'da 1940'ların şiirindeki değişimi anlatan bir paragraftan çıkarılamayacak yargı istendi: şiirin sokağa ve sıradan insana yöneldiği, biçimin özgürleştiği söyleniyordu, ama estetik bir düşüş savunulmuyordu. 2024'te serbest ölçülü, günlük dille sıradan bir anı anlatan bir şiir Orhan Veli'ye bağlandı.
TuzakTuzak 1: Garip hece ölçüsünü benimsemedi, onu da reddetti. Tuzak 2: ölçüsüzlük İkinci Yeni'de de vardır; ayıran ölçüt anlamdır: Garip açık ve anlaşılır, İkinci Yeni kapalıdır.
?Soru çöz
▪ Hece ölçüsü de kafiye de şiirin zorunlu unsuru sayılmamıştır.
▪ Benzetme ve istiare gibi söz sanatlarından ve "şairane" söyleyişten kaçınılmıştır.
▪ Şiire günlük konuşma dili ve sıradan insanın gündelik hayatı girmiştir.
▪ Yer yer ironiye ve alaycı bir söyleyişe başvurulmuştur.
Bazı özellikleri verilen şiir anlayışı aşağıdakilerden hangisidir?
?Parçadan soru kesit
Hiçbir şeyden çekmedi dünyada
Nasırdan çektiği kadar;
Bu dizelerde Garip şiirinin hangi özelliği öne çıkar?
▭Boşluk doldurma
1941'de , Oktay Rifat ve Melih Cevdet Anday ortak kitapları Garip'i yayımladı. Kitabın ön sözü, şaire özgü sayılan yüksek ve süslü söyleyişin, yani denen şeyin şiirden atılmasını istiyordu.