Garip, İkinci Yeni ve sonrası: Orhan Veli'den 1980 sonrasına, halk şiiri ve Türk dünyası

1941'de şiiri ölçüden, kafiyeden ve süsten soyan Garip'ten, anlamı geri itip imgeyi öne çıkaran İkinci Yeni'ye; Mavi ve Attilâ İlhan, Sezai Karakoç ve dinî-metafizik şiir, İsmet Özel ve 1960 sonrası toplumcular, 1980 sonrası eğilimler, Âşık Veysel'den Şehriyar'a halk şiiri ve Türk dünyası; her şair ÖSYM'nin belirleyici ipucuyla.

8 durakAYT
18 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 18tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
1941 · GARİP

Garip akımı (1941): şiiri süsten soyan üç arkadaş

MEB 12. sınıf · Şiir · Okuma 9 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaAhmet Haşim kimdir, şiir anlayışı nedir ve eserleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Servetifünun ve Fecriati). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Ahmet Haşim (1887–1933), Fecriati beyannamesini imzalayan ama topluluktan ilk kopan, sonra hiçbir topluluğa bağlanmadan yazan sembolist şairdir. Ona göre şiir anlatmaz, sezdirir; sözden çok musikiye yakındır. Şiir kitapları Göl Saatleri (1921) ve Piyâle'dir (1926); Bize Göre, Gurebâhâne-i Laklakan ve Frankfurt Seyahatnamesi düzyazılarıdır.

Ahmet Haşim

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Garip akımı nedir, Garip şiirinin özellikleri nelerdir?

Kısa cevap: Garip, Orhan Veli Kanık, Oktay Rifat ve Melih Cevdet Anday'ın Mayıs 1941'de yayımladıkları ortak şiir kitabının ve bu kitapla başlayan şiir hareketinin adıdır; sonradan "Birinci Yeni" diye de anılmıştır. Garip şairleri ölçüyü, kafiyeyi, söz sanatlarını ve "şairane" söyleyişi reddetti; günlük konuşma diliyle sıradan insanın gündelik hayatını yazdı.

Eylül 1937'de Varlık dergisinde ne ölçüsü ne kafiyesi olan bir grup kısa şiir çıktı. Okurlar onları tuhaf buldu; dört yıl sonra üç arkadaş bu tepkiyi kitaplarına ad yaptı: Garip.

Hikâye Ankara'da, okul sıralarında başlar. TEİS'e göre Orhan Veli ile Oktay Rifat ilkokulda, Melih Cevdet'le de Ankara Lisesi'nde tanıştılar; Orhan Veli'nin bu lisedeki edebiyat öğretmeni Ahmet Hamdi Tanpınar'dı. Üçü ilk yazılarını okulun Sesimiz dergisinde yayımladı. Bu ilk şiirler gelenekten kopuk değildi: dörtlüklerle, hece ölçüsüyle, kafiyeli yazılmıştı ve TEİS'in deyişiyle Beş Hececileri, Ahmet Haşim'i, Necip Fazıl'ı hatırlatıyordu. Kırılma 1937'de geldi: TEİS'e göre üçlünün yeni tarzdaki ilk şiirleri o yıl Varlık'ta çıktı ve hepsi vezinsiz, kafiyesizdi.

Kitap ve adı

Üç şairin seçilmiş şiirleri Orhan Veli'nin isteğiyle Mayıs 1941'de Garip adıyla bir kitapta toplandı. TEİS'e göre ad, dergilerdeki şiirlerin okurlarca "garip" karşılanmasından ve Cavit Yamaç'ın önerisinden geldi. Orhan Veli kitabın başına koyduğu ön sözde şiir hakkındaki düşüncelerini açıkladı; TEİS'e göre bu ön söz üçlünün daha önce dergilerde yayımladığı görüşleri de yansıtır. Hareket sonradan "Birinci Yeni" adını da aldı (TEİS, Melih Cevdet Anday maddesi); 1950'lerde ona tepki olarak doğan şiir de bu yüzden "İkinci Yeni" diye anıldı (İkinci Yeni).

Ön söz neyi reddetti, neyi istedi?

TEİS'e göre Garip, kendinden önceki bütün şiir anlayışlarına yöneltilmiş büyük bir tepkiydi: Orhan Veli Nâzım Hikmet'in, Ahmet Haşim'in ve Beş Hececilerin şiirini birlikte reddetti ve bambaşka bir şiir istedi. İsteklerini kendi cümlelerimizle şöyle toplayabiliriz:

  • Ölçü ve kafiye yok: TEİS'in aktardığına göre Orhan Veli, kafiyenin önce dizelerin akılda kalması için kullanıldığını, sonra bir süs sayıldığını düşünüyordu. Garip şiirinde hece de aruz da kafiye de yoktur.
  • Söz sanatı ve süs yok: benzetme, istiare, imaj gibi "şiirin gereği" sayılan araçlar bırakılır.
  • "Şairanelik" yok: şaire özgü sayılan yüksek, duygulu, süslü söyleyiş tasfiye edilir; yerine samimiyet ve gerçeğe bağlılık konur (TEİS'in Mehmet Kaplan'dan aktardığı değerlendirme).
  • Günlük dil: dil konuşma dilidir; TEİS'e göre dizeler yan yana gelince bir düzyazı cümlesi oluşur.
  • Sıradan insan: konu artık kahraman ya da sevgili değil, sokaktaki insandır: küçük memur, işsiz, balıkçı, deniz, sokak, İstanbul.

Bu ilkelerin hepsi Orhan Veli'nin en çok bilinen şiirlerinden birinin ilk iki dizesinde bir arada görünür: kahraman sıradan bir adamdır, dert edindiği şey bir nasırdır, söyleyiş konuşma dilidir ve hafif bir alay taşır.

Hiçbir şeyden çekmedi dünyada
Nasırdan çektiği kadar;

Orhan Veli Kanık (ö. 1950), “Kitabe-i Seng-i Mezar”

Bu şiirin bir de tonu vardır. TEİS, Orhan Veli'nin 1939'dan sonra hayata ironik, alaycı bir tavırla baktığını, çocuk söyleyişlerinden ve tekerlemelerden yararlandığını yazar. MEB 9. sınıf kitabındaki şiir tanımları arasında Orhan Veli'nin tanımı da vardır: ona göre şiirin bütün özelliği, söyleyişindedir (eda). Yani şiiri şiir yapan ölçü ya da süs değil, sözün nasıl söylendiğidir. ÖSYM 2020'de tam bu farkı sordu: kurgusal bir karşılaşmada Ahmet Haşim şiirde ahengi ve biçimi, Orhan Veli doğal söyleyişi ve anlamı savunuyordu. Haşim'in anlayışını Servetifünun ve Fecriati sayfasında görmüştük.

Bir uyarı: serbest şiiri Türk edebiyatına ilk getiren Garip değildir. TEİS'e göre Nâzım Hikmet 1920'lerde serbest şiiri ve basamaklı dizeleri denemişti (Cumhuriyet şiiri 1923–1960). Garip'in yeniliği ölçüsüzlüğü sıradan dille ve sıradan insanla birleştirmesi, serbest şiiri yaygınlaştırmasıdır (şiirin yapısı: ölçü). Tarih serisinin Cumhuriyet dönemi kültür ve sanat sayfası da Garip'i aynı çizgide anar.

Garip'ten sonraki her yeni hareket ya ona tepkiyle ya da onun üstüne kuruldu. 1980 sonrası şiir şeridin sağında, 1960 sonrası toplumcu şiir konusunun sonunda. Görsel: Sınav Defteri (şema, ölçekli değildir)
Akılda kalsın: Garip şiirden dört şey çıkardı, bir kişiyi soktu. Çıkanlar: ölçü, kafiye, süs, şairanelik. Giren: sokaktaki adam.
Sınavda

Nasıl sorulurGarip ÖSYM'nin Cumhuriyet şiirinde en çok sorduğu konudur. 2020'de Garip şiirinin ölçüyü, kafiyeyi ve süslü dili reddettiği bilgisi üzerinden beş parçadan Garip'e uymayanı bulmak istendi (cevap ölçülü ve kafiyeli bir parçaydı). 2019'da 1940'ların şiirindeki değişimi anlatan bir paragraftan çıkarılamayacak yargı istendi: şiirin sokağa ve sıradan insana yöneldiği, biçimin özgürleştiği söyleniyordu, ama estetik bir düşüş savunulmuyordu. 2024'te serbest ölçülü, günlük dille sıradan bir anı anlatan bir şiir Orhan Veli'ye bağlandı.

TuzakTuzak 1: Garip hece ölçüsünü benimsemedi, onu da reddetti. Tuzak 2: ölçüsüzlük İkinci Yeni'de de vardır; ayıran ölçüt anlamdır: Garip açık ve anlaşılır, İkinci Yeni kapalıdır.

?Soru çöz

▪ Hece ölçüsü de kafiye de şiirin zorunlu unsuru sayılmamıştır.
▪ Benzetme ve istiare gibi söz sanatlarından ve "şairane" söyleyişten kaçınılmıştır.
▪ Şiire günlük konuşma dili ve sıradan insanın gündelik hayatı girmiştir.
▪ Yer yer ironiye ve alaycı bir söyleyişe başvurulmuştur.
Bazı özellikleri verilen şiir anlayışı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Ölçüyü, kafiyeyi, söz sanatlarını ve şairaneliği reddeden, günlük dille sıradan insanı yazan anlayış Garip'tir. İkinci Yeni de ölçüsüzdür, ama konuşma diline karşıdır ve anlamı kapalı, imgeli bir şiir ister. Beş Hececiler heceyi benimsedi; 1928'de Yedi Meşale adlı ortak kitabı çıkaran Yedi Meşaleciler ise TEİS'e göre benzetmeye ve resimli söyleyişe düşkün bir şiirle yola çıkmıştı.

?Parçadan soru kesit

Hiçbir şeyden çekmedi dünyada
Nasırdan çektiği kadar;

Bu dizelerde Garip şiirinin hangi özelliği öne çıkar?

✓ C. Bir ömrün en büyük acısının “nasır ağrısı” olarak verilmesi, kahramanı sıradanlaştırır ve ölümü bile alaycı bir tonla anar; dil konuşma dilidir. A şairaneliktir, Garip'in reddettiği şeydir; B İkinci Yeni'nin anlam kapalılığıdır, oysa bu dizeler ilk okuyuşta anlaşılır; D memleketçi hece şiirini tanımlar.

▭Boşluk doldurma

1941'de , Oktay Rifat ve Melih Cevdet Anday ortak kitapları Garip'i yayımladı. Kitabın ön sözü, şaire özgü sayılan yüksek ve süslü söyleyişin, yani denen şeyin şiirden atılmasını istiyordu.

Orhan VelişairanelikAhmet Haşimimge
1941 SONRASI · GARİP ŞAİRLERİ

Orhan Veli, Oktay Rifat, Melih Cevdet: aynı kitaptan üç ayrı yol

MEB 12. sınıf · Şiir · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaFütürizm nedir, özellikleri nelerdir ve Türk edebiyatında kim etkilendi?Bağlantılı konudan (Batı edebiyatı akımları II). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Fütürizm (gelecekçilik), İtalyan şair Marinetti'nin 20 Şubat 1909'da Le Figaro'da yayımladığı bildiriyle doğan, geçmişi ve geleneksel edebî kuralları reddeden, makineyi, hızı ve dinamizmi sanata sokan akımdır. Sözdizimini kırıp sözcükleri özgür bırakmayı önerdi. Rusya'da Mayakovski ile güçlendi. Türk edebiyatında Nazım Hikmet, Mayakovski ve Rus fütüristlerinden etkilenerek serbest şiir ve basamaklı dize denedi.

Fütürizm

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Garip şairleri Orhan Veli, Oktay Rifat ve Melih Cevdet Anday'ın özellikleri ve eserleri nelerdir?

Kısa cevap: Orhan Veli Kanık (1914–1950) Garip'in sözcüsüdür; Vazgeçemediğim, Destan Gibi, Yenisi ve Karşı'da İstanbul'u, denizi ve sıradan insanı yazdı. Oktay Rifat (1914–1988) Garip'ten sonra 1956'da Perçemli Sokak'la İkinci Yeni'ye geçti. Melih Cevdet Anday (1915–2002) Rahatı Kaçan Ağaç'la başladı, Kolları Bağlı Odysseus'la (1962) mitolojiye ve düşünceye dayanan bir şiire yöneldi.

Üç arkadaş bir kitabın kapağını paylaştı, ama o kapağın altında uzun süre kalmadılar. Biri erken öldü, biri karşı cepheye geçti, biri şiiri bir düşünce aracına çevirdi.

Orhan Veli Kanık: Garip'in sesi

Orhan Veli Kanık TEİS'e göre 13 Nisan 1914'te İstanbul Beykoz'da doğdu, 14 Kasım 1950'de 36 yaşında İstanbul'da öldü. Asıl adı Ahmet Orhan'dır; babasının adını alarak Orhan Veli diye tanındı. Ankara'da 28 sayı süren Yaprak dergisini çıkardı (1949–1950). Garip'in ön sözünü o yazdı ve hareketin en tanınan yüzü oldu. ÖSYM'nin iki sorusu doğrudan ona gelir: 2020'de Haşim'le karşılaştırıldı, 2024'te günlük dille yazılmış serbest bir şiir ona bağlandı.

TEİS onun şiirini üç devreye ayırır: Garip öncesi (geleneğe bağlı, heceli ve kafiyeli ilk şiirler), Garip devresi ve Garip sonrası. Garip sonrasında sanatı bireyden topluma doğru genişledi ve halk kültüründen yararlanmaya başladı; yine de kişisel konular ağır bastı. En çok işlediği temalar İstanbul, deniz ve tabiattır; TEİS, Yahya Kemal ve Nedim'den sonra İstanbul'u en iyi anlatan şairlerden biri sayıldığını aktarır. MEB 11. sınıf kitabı da şiirlerindeki gündelik hayatı, sıradan insanı, denizi, yaşama sevincini ve toplumsal eleştiriyi sayar, Çehov tarzındaki yedi öyküsüne dikkat çeker. MEB kitaplarında "İstanbul'u Dinliyorum" ve "Hürriyete Doğru" şiirleri adıyla geçer.

  • Garip (1941, Oktay Rifat ve Melih Cevdet'le), Vazgeçemediğim (1945), Destan Gibi (1946), Yenisi (1947), Karşı (1949): şiir.
  • La Fontaine Masalları (1948) ve Nasrettin Hoca Hikâyeleri (1949): manzum aktarmalar; Fransız Şiiri Antolojisi (1947): çeviri.

Oktay Rifat: iki hareketin şairi

Oktay Rifat TEİS'e göre 10 Haziran 1914'te Trabzon'da doğdu, 18 Nisan 1988'de öldü. Babası şair Samih Rifat'tır; annesi Nâzım Hikmet'in annesinin kız kardeşidir. ÖSYM onu soyadıyla "Oktay Rıfat Horozcu" diye yazar (2019). Garip çizgisindeki Yaşayıp Ölmek, Aşk ve Avarelik Üzerine Şiirler'den (1945) sonra toplumsal içerikli Aşağı Yukarı (1952) ve Karga ile Tilki'yi (1954) yayımladı.

Dönüm noktası 1956'dır. Hiçbir şiiri önceden bir dergide çıkmamış Perçemli Sokak'la Garip'ten bütünüyle koptu ve imgeye, dile yöneldi. TEİS bu kitabın Garip'e tepki niteliğindeki İkinci Yeni'nin önemli kitaplarından olduğunu, ön söz niteliğindeki yazısının da İkinci Yeni'nin ilk poetik metni sayıldığını yazar. Yani Oktay Rifat hem Birinci Yeni'nin hem İkinci Yeni'nin kurucuları arasındadır. Bu çizgiyi Âşık Merdiveni (1958) izledi. Sonraki yıllarda Elleri Var Özgürlüğün'le (1966) yeniden toplumcu şiire döndü, Çobanıl Şiirler'le (1976) köye ve doğaya yöneldi. Romanlar (Bir Kadının Penceresinden, Danaburnu) ve oyunlar (Birtakım İnsanlar) da yazdı.

Melih Cevdet Anday: düşünceye dönen şair

Melih Cevdet Anday TEİS'e göre 1915'te doğdu, 28 Kasım 2002'de öldü. Kasım 1936'da Varlık'ta çıkan "Ukde", üçlünün o dergide yayımlanan ilk şiiridir. İlk kitabı Rahatı Kaçan Ağaç'ı (1946), Telgrafhane (1952) ve Yanyana (1956) izledi; bu kitaplarda Garip'in mizahı, ironisi ve sade dili sürer. Asıl değişim Kolları Bağlı Odysseus'la (1962) gelir: şiir uzar, mitoloji bugüne taşınır, bireyin trajik varoluşu sorgulanır. TEİS'e göre bu kitaptan sonra şiiri herkesin okuduğu bir metin olmaktan çıkıp kendi okurunu arar oldu. Melih Cevdet'e göre şiir ne bir duygunun ne bir düşüncenin taşıyıcısıdır; sözcüklerin düzyazıdakinden başka bir düzende dizilmesidir. Roman (Aylaklar), oyun (İçerdekiler) ve deneme (Doğu-Batı) türlerinde de eser verdi.

Akılda kalsın: Orhan Veli'nin Garip sonrası dört kitabı sırasıyla tek bir cümle gibi okunur: Vazgeçemediğim şey Destan Gibi; Yenisi de Karşı'da. Oktay Rifat'ın yol değiştirdiği kitap ise bir sokaktır: Perçemli Sokak, Birinci Yeni'den İkinci Yeni'ye geçilen sokak.
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM 2019'da 1940'lardaki değişimi anlatan paragrafın yorumunda, sözü edilen topluluğun Melih Cevdet Anday ile Oktay Rıfat Horozcu'yu da kapsadığını doğru bir yargı olarak verdi; üç şairin adını birlikte bilmek gerekir. Tanıtım paragrafında belirleyici ipuçları şunlardır: Yaprak dergisi ve La Fontaine aktarmaları Orhan Veli'yi, Perçemli Sokak ve İkinci Yeni'ye geçiş Oktay Rifat'ı, Kolları Bağlı Odysseus ve mitoloji Melih Cevdet'i gösterir.

TuzakOktay Rifat'ı yalnız Garip'e yazan şık eksiktir; 1956'dan sonra İkinci Yeni'nin önemli adlarından biridir.

⇄Bilgi eşleştirme eser ↔ belirleyici bilgi

?Soru çöz

Karadeniz kıyısındaki bir şehirde, şair ve vali olan bir babanın oğlu olarak doğdu. Okul yıllarında tanıştığı iki arkadaşıyla 1941'de ortak bir şiir kitabı yayımladı. Toplumsal içerikli iki kitaptan sonra, içindeki şiirlerin hiçbiri önceden dergide çıkmamış bir kitapla imgeye ve dile yöneldi; bu kitabın ön sözü yeni bir şiir hareketinin ilk poetik metni sayıldı. Roman ve tiyatro türlerinde de eser verdi.
Bu parçada tanıtılan şair aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Trabzon, şair ve vali Samih Rifat, 1941'deki ortak kitap (Garip) ve ön sözü İkinci Yeni'nin ilk poetik metni sayılan Perçemli Sokak Oktay Rifat'ı gösterir. Melih Cevdet ve Orhan Veli de Garip'in kurucularıdır ama İkinci Yeni'ye geçen ve bu kitabı yazan Oktay Rifat'tır. Cemal Süreya İkinci Yeni şairidir, Garip kitabında yoktur.
1950'LER · MAVİ VE ATTİLÂ İLHAN

Garip'e tepkiler: Mavi dergisi ve Attilâ İlhan

MEB 12. sınıf · Şiir · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaNâzım Hikmet'in şiir özellikleri ve eserleri nelerdir; Cumhuriyet döneminde toplumcu şiir nasıl başladı?Bağlantılı konudan (Cumhuriyet şiiri 1923–1960). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Cumhuriyet döneminde toplumcu şiirin öncüsü Nâzım Hikmet Ran'dır (1901–1963). İlk şiirlerinde hece ölçüsünü kullandı; 1921'de gittiği Moskova'da Rus fütüristlerinden ve Mayakovski'den etkilenerek serbest ölçüye ve basamaklı dizeye geçti. 835 Satır, Jokond ile Si-Ya-U (1929), Benerci Kendini Niçin Öldürdü (1932), Taranta Babu'ya Mektuplar (1935), Simavne Kadısıoğlu Şeyh Bedreddin Destanı (1936) ve Memleketimden İnsan Manzaraları başlıca eserleridir. Bu çizginin öteki toplumcu şairi Attilâ İlhan'dır.

Nâzım Hikmet ve toplumcu şiir

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Garip'e tepki olarak doğan Mavi hareketi nedir, Attilâ İlhan'ın şiiri nasıldır?

Kısa cevap: 1950'lerde Garip'in yalın şiiri genç şairlerin bir kısmına yetersiz gelmeye başladı. Tepkinin ilk sesleri 1952'de çıkmaya başlayan Mavi dergisi çevresinden (Maviciler) ve Attilâ İlhan'dan geldi. Attilâ İlhan (1925–2005) toplumcu gerçekçi düşünceyi büyük şehirde yaşayan bireyin duygularıyla, imgeli ve lirik bir dille birleştirdi; başlıca şiir kitapları Duvar, Sisler Bulvarı, Yağmur Kaçağı, Ben Sana Mecburum ve Bela Çiçeği'dir.

1941'de yeni olan şey, on yıl sonra bir alışkanlığa dönüşmüştü. 1950'lerin başında bazı genç şairler sordu: Şiir yalnız sokaktaki adamın gündelik sesi olabilir mi?

Garip'in açtığı yol 1940'larda pek çok genç şairi etkiledi; TEİS'e göre Edip Cansever'in ilk iki kitabı bile Garip etkisindedir. Ama 1950'lere gelindiğinde ona itiraz eden sesler çoğaldı. TEİS'in Edip Cansever maddesi bunun bir nedenini açıkça söyler: 1950'lerde başlayan kentleşme ve sanayileşmenin yarattığı bunalım ve umutsuzluk havasında Garip şiiri yetersiz kalıyordu. İtiraz iki yönden geldi. Bir yanda şiire yeniden toplumsal bir dava ve lirik bir ses katmak isteyenler vardı: Mavi dergisi çevresi ve Attilâ İlhan. Öbür yanda Garip'in anlam açıklığına ve konuşma diline karşı çıkan İkinci Yeni doğuyordu (bir sonraki konu).

Mavi dergisi ve Maviciler

Mavi dergisi 1952'de çıkmaya başladı. TEİS'in Ferit Edgü maddesi derginin çevresinde toplanan şairleri, dönemin siyasal ve toplumsal havasına karşı çıkan bir hareket olarak anar; derginin ilk dönemi 24 sayıda, sahibi Teoman Civelek'in ayrılmasıyla kapandı ve dergi kısa bir aradan sonra Son Mavi adıyla sürdü. TEİS'in Ahmet Oktay maddesine göre derginin çizgisini toplumcu yöne çeviren, orada yazdığı toplumcu gerçekçi yazılarıyla Attilâ İlhan oldu. Aynı kaynağa göre Mavi, İkinci Yeni şiirinin ve 1950 sonrası hikâye ile romanın doğuşunda da etkili oldu. Yani Mavi, Garip'ten sonra şiirin hangi yöne gideceğinin tartışıldığı bir geçit gibidir.

Attilâ İlhan: toplumcu ama lirik

Attilâ İlhan TEİS'e göre 15 Haziran 1925'te İzmir Menemen'de doğdu, 10 Ekim 2005'te öldü. Lise öğrencisiyken, 16 yaşında, bir mektupta Nâzım Hikmet şiirleri bulunduğu için tutuklandı ve okuldan uzaklaştırıldı. 1946'da CHP Şiir Armağanı'nda "Cebbaroğlu Mehemmed" şiiriyle ikincilik aldı. İlk şiir kitabı Duvar'ı 1948'de kendi imkânlarıyla bastırdı. Paris'te geçirdiği yıllarda Fransızcayı ve Marksizmi öğrendi; gazetecilik yaptı, Ali Kaptanoğlu adıyla senaryolar yazdı.

TEİS'e göre şiirindeki toplumcu gerçekçi çizgi şiirsel olandan hiçbir zaman vazgeçmez. Sisler Bulvarı'ndan (1954) Yasak Sevişmek'e (1968) uzanan dönemde büyük şehirdeki bireyin aşkları, isyanları ve gerilimleri öne çıkar; toplumcu düşünce imgelerin arkasında sezdirilir. Ben Sana Mecburum'un (1960) "Cehennem Dairesi" bölümünden başlayarak son kitabına kadar divan şiirinin biçim ve ses kaynaklarından da yararlandı. Kısacası Attilâ İlhan Garip'in yalınlığına da, ileride göreceğimiz İkinci Yeni'nin anlamı geri iten tavrına da uzak durdu; İkinci Yeni üzerine yazdığı eleştiri kitabının adı bile bir tartışmayı haber verir: İkinci Yeni Savaşı (1983). Onu Nâzım Hikmet'le birlikte 1923–1960 arasının toplumcu şairleri arasında da anıyoruz; o çizgiyi Cumhuriyet şiiri 1923–1960 sayfasında görüyoruz. Romanlarını Cumhuriyet romanı (1950 sonrası) sayfasında ele alıyoruz.

  • Duvar (1948), Sisler Bulvarı (1954), Yağmur Kaçağı (1955), Ben Sana Mecburum (1960), Bela Çiçeği (1962), Yasak Sevişmek (1968): şiir.
  • Sokaktaki Adam ve Kurtlar Sofrası: roman.
  • İkinci Yeni Savaşı (1983): eleştiri.
Akılda kalsın: Attilâ İlhan'ın ilk şiir kitapları bir yürüyüş gibi sıralanır: önce bir Duvar (1948), sonra sisli bir bulvar (Sisler Bulvarı, 1954), yağmurdan kaçış (Yağmur Kaçağı, 1955) ve yolun sonunda bir itiraf: Ben Sana Mecburum (1960).
Sınavda

Nasıl sorulurAttilâ İlhan ÖSYM'de Cumhuriyet şiiri sorularının sık çeldiricisidir: 2021'de anlam kapalılığıyla İlhan Berk'e bağlanan şiirin şıklarında Orhan Veli ve Cahit Külebi'yle birlikte o da vardı. Onu ayıran ipuçları toplumcu gerçekçilik, büyük şehirde birey, lirizm ve divan şiirinden yararlanmadır; anlamı silen bir imgecilik değil.

TuzakTuzak 1: 1952'deki Mavi ile 1976'daki Mavera ayrı dergilerdir; Mavera dinî-metafizik şairlerindir (Sezai Karakoç ve çevresi). Tuzak 2: Attilâ İlhan İkinci Yeni şairi değildir; ona yönelik eleştiri kitabı yazmıştır.

?Soru çöz

Ege kıyısında bir ilçede doğan şair, daha lise öğrencisiyken okuduğu şiirler yüzünden tutuklandı. Bir dergide yazdığı toplumcu gerçekçi yazılarla derginin çizgisini değiştirdi. Şiirlerinde toplumsal düşünceyi büyük şehirde yaşayan bireyin aşkları ve gerilimleri içinde, imgelerin arkasında sezdirdi; sonraki kitaplarında divan şiirinin biçim ve ses imkânlarından da yararlandı. Yeni bir şiir hareketine karşı görüşlerini topladığı eleştiri kitabının adında "savaş" sözcüğü geçer.
Bu parçada tanıtılan şair aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Menemen, lisede tutuklanma, Mavi'deki toplumcu gerçekçi yazılar, büyük şehirde birey, divan şiirinden yararlanma ve İkinci Yeni Savaşı Attilâ İlhan'ı gösterir. Cemal Süreya ile Edip Cansever İkinci Yeni'nin kendi şairleridir; Orhan Veli Garip'in kurucusudur ve 1950'de ölmüştür.

▭Boşluk doldurma

1952'de çıkmaya başlayan dergisi, Attilâ İlhan'ın toplumcu gerçekçi yazılarıyla toplumcu bir çizgiye kaydı. Şair, 1960'ta yayımladığı ve divan şiirinin kaynaklarından yararlanmaya başladığı adlı kitabıyla geniş bir okur kitlesine ulaştı.

MaviBen Sana MecburumMaveraSisler Bulvarı
1954–1960'LAR · İKİNCİ YENİ

İkinci Yeni: anlamı geri iten, imgeyi öne çıkaran şiir

MEB 12. sınıf · Şiir · Okuma 9 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaŞiirde imge ve sembol nedir, aralarındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Şiirde tür ve tema). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İmge, şairin sözcüklere yeni anlamlar yükleyerek okurun zihninde canlandırdığı özgün görüntüdür; MEB'e göre edebî sanatlar bu zeminde oluşur. Sembol ise soyut bir kavramın yerini tutan somut bir nesne ya da işarettir: zincir esareti, bahar gençliği ve umudu karşılar.

İmge ve sembol

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İkinci Yeni nedir, İkinci Yeni şiirinin özellikleri nelerdir?

Kısa cevap: İkinci Yeni, 1950'lerin ortasında Garip'e (Birinci Yeni) tepki olarak doğan, ortak bir bildirisi olmayan şiir hareketidir; adını Muzaffer İlhan Erdost koymuştur. Anlam kapalılığı, imgenin öne çıkması, alışılmamış bağdaştırmalar, konuşma dilinden, halk şiirinden ve gelenekten uzaklaşma, sözdizimini bozma başlıca özellikleridir; kaynakları arasında dadaizm, sürrealizm ve varoluşçuluk vardır.

1954'te bir dergide yayımlanan bir şiir, okurdan bir şeyi anlamasını değil, sözcüklerin arasında dolaşmasını istiyordu. İlhan Berk sonradan o şiiri İkinci Yeni'nin ilk şiiri sayacaktı.

TEİS'e göre İlhan Berk 1954'te Yenilik dergisinde yayımladığı "St. Antoine'nin Güvercinleri" ile İkinci Yeni'nin ilk şiirini verdi; 1954'ten sonra Oktay Rifat, İlhan Berk, Edip Cansever, Turgut Uyar, Cemal Süreya, Sezai Karakoç ve Ece Ayhan gibi şairlerin elinde hareket gelişti. Ortada bir bildiri, bir dernek ya da tek bir dergi yoktu; TEİS'in Cemal Süreya maddesi İkinci Yeni'yi ortak bir program olmadan doğan, "tek"leşen özgür bireyin şiiri diye tanımlar. Adı, yazılarında ilk kez Muzaffer İlhan Erdost kullandı; bu yüzden hareketin "isim babası" sayılır (TEİS). Şairlerin buluştuğu yayınlardan Pazar Postası, TEİS'e göre İkinci Yeni ile özdeşleşmiş bir dergidir.

Garip'e üç itiraz

TEİS, İlhan Berk'in İkinci Yeni'yi Garip'ten ayıran gerekçelerini aktarır. Kendi cümlelerimizle üç madde: Garip anlama dayanır, İkinci Yeni anlama karşıdır. Garip konuşma diline dayanır, İkinci Yeni konuşma diline karşıdır. Garip "salt şiir"den yana değildir, İkinci Yeni salt şiir ister. Görüldüğü gibi ölçü ve kafiye konusunda iki hareket aynı yerde durur, ikisi de serbesttir; ayrıldıkları yer anlam ve dildir.

Başlıca özellikler

  • Anlam kapalılığı: şiir bir düşünceyi ya da olayı açıkça söylemek için yazılmaz. TEİS'e göre amaç şiiri anlam üzerine kurmamaktır; bu, İkinci Yeni'nin anlamsız olduğu anlamına gelmez, anlam okurun sezgisine bırakılır.
  • İmge ve alışılmamış bağdaştırma: birbiriyle ilgisiz görünen sözcükler yan yana getirilir; TEİS, Cansever'in rastgele seçilmiş izlenimi veren sözcüklerle, birbirine bağlanmayan dizelerle kurduğu şiirleri örnek verir.
  • Gelenekten kopuş: halk şiirinin ve folklorun söyleyişi bırakılır; cümle yapısı bozulur, öykü ve konu silinmeye çalışılır. Ece Ayhan'da noktalama işaretlerinin işlevi bile bozulur.
  • Kent ve birey: büyük şehirde yalnızlaşan, bunalan birey; yalnızlık, umutsuzluk, iletişimsizlik.
  • Kaynaklar: TEİS'e göre kaynakları büyük ölçüde Batılıdır: dadaizm ve sürrealizm (dadaizm ve sürrealizm), Cansever'de varoluşçuluk (varoluşçuluk).
  • Okur: herkesin bir okuyuşta anladığı şiir değil; emek isteyen, kültürlü bir okura seslenen şiir.

İmgenin ne olduğunu şiir türleri, tema ve imge sayfasında görmüştük. İkinci Yeni şairlerinin her biri bu ortak çizgiye kendi rengini kattı; bazıları da (Cansever, Karakoç) hareketin içinde sayılmayı kabul etmedi. Şairleri bir sonraki konuda tek tek tanıyoruz.

İki hareketin farkını kulakla da yakalayabilirsin. Aşağıdaki iki dörtlük bu konu için yazıldı; biri Garip'in, öbürü İkinci Yeni'nin tavrıyla kuruldu:

Sabah vapurunu kaçırdım yine,
Simitçi de çekip gitmiş iskeleden;
Cebimde üç kuruş, bir de bilet,
Ne güzel, deniz kimseyi beklemiyor.

Örnek dörtlük I (Garip tavrı)

Saatlerin tuzu dökülür avucuma
Bir kuş ölür mavinin ikinci katında
Sen bir kapı aç bana aynanın tersinden
Sokaklar uyurken adını içerim

Örnek dörtlük II (İkinci Yeni tavrı)

Birincisini ilk okuyuşta anlarsın: sıradan bir sabah, sıradan bir adam, konuşur gibi bir dil ve sonda küçük bir ironi. İkincisinde “saatlerin tuzu”, “mavinin ikinci katı”, “aynanın tersi” gibi alışılmamış bağdaştırmalar vardır; anlam açıkça söylenmez, okurun sezgisine bırakılır. İkisi de ölçüsüz ve uyaksızdır; ayıran anlam ve dildir.

Tek ortak satır ölçü ve kafiyedir: ikisi de serbesttir. Sınavda ayıran satırlar anlam, dil ve imgedir. Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Birinci Yeni sokağa çıktı, İkinci Yeni dilin içine kapandı. Garip "anlaşılır ol, konuştuğun gibi yaz" dedi; İkinci Yeni "anlamı açıkça söyleme, sözcüğü alışılmamış yere koy" dedi.
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM İkinci Yeni'yi iki kez sordu. 2025'te iki kişinin konuşmasında bir topluluğun görüşleri anlatıldı: bilinçaltından gelen otomatik bir yazıya yakın söyleyiş, geleneğin kurallarından sıyrılma, halk edebiyatına ve folklora kapıyı kapatma, popüler konulardan uzak durup kültürlü okura seslenme; cevap İkinci Yeni'ydi, Garip ve Beş Hececiler şıklardaydı. 2021'de anlam kapalılığı ve alışılmamış bağdaştırmalarla yüklü bir şiir İlhan Berk'e bağlandı.

TuzakTuzak 1: "ölçü ve kafiyeyi reddetti" ipucu Garip'i de İkinci Yeni'yi de karşılar; tek başına yetmez. Tuzak 2: İkinci Yeni bir bildiriyle doğmadı; bildiriyle doğan topluluk Fecriati'dir (1909). Tuzak 3: İkinci Yeni toplumcu bir hareket değildir; 1969'da genç toplumcu şairler ona karşı bir bildirge yayımladı (1960 sonrası toplumcu şiir).

?Soru çöz

Ece: Bu şairler şiirin bir düşünceyi açıkça anlatması gerektiğine inanmıyordu; anlamı okurun sezgisine bırakıp sözcükleri hiç alışılmamış biçimde yan yana getirdiler.
Kaan: Konuşma dilini de bıraktılar; halk şiirinin söyleyişinden ve folklordan bilerek uzaklaştılar, cümle yapısını bile bozdular.
Ece: Ortak bir bildirileri olmadığı hâlde 1950'lerin ortasından itibaren birbirine yakın şiirler yazdılar; adlarını da bir yazar koydu.
Bu konuşmada sözü edilen şiir hareketi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Anlam kapalılığı, alışılmamış bağdaştırma, konuşma dilinden ve folklordan uzaklaşma, bildirisizlik ve adını Muzaffer İlhan Erdost'un koyması İkinci Yeni'yi gösterir. Garip tam tersine konuşma diline ve açık anlama dayanır. Hisarcılar (1950'de çıkan Hisar dergisinin çevresi) ve 1928'de ortak kitaplarını çıkaran Yedi Meşaleciler İkinci Yeni'den önceki topluluklardır; ikisi de anlamı kapatan, folklordan kopan bir şiirle anılmaz.

↕Kronolojik sıralama oklarla diz

  1. İlhan Berk'in İkinci Yeni'nin ilk şiiri saydığı şiir yayımlandı
  2. Üç arkadaşın ortak kitabı Garip çıktı
  3. Oktay Rifat Perçemli Sokak'la İkinci Yeni'ye geçti
  4. Varlık'ta vezinsiz, kafiyesiz ilk Garip tarzı şiirler çıktı
  5. Mavi dergisi yayımlanmaya başladı

?Parçadan soru iki dörtlük

I. Sabah vapurunu kaçırdım yine, / Simitçi de çekip gitmiş iskeleden; / Cebimde üç kuruş, bir de bilet, / Ne güzel, deniz kimseyi beklemiyor.
II. Saatlerin tuzu dökülür avucuma / Bir kuş ölür mavinin ikinci katında / Sen bir kapı aç bana aynanın tersinden / Sokaklar uyurken adını içerim
I ve II numaralı dörtlükler sırasıyla hangi şiir anlayışının özelliklerini taşır?

✓ D. I'de sıradan bir sabah konuşma diliyle anlatılır, anlam açıktır, sonda ironi vardır: Garip. II'de “saatlerin tuzu”, “mavinin ikinci katı” gibi alışılmamış bağdaştırmalar ve kapalı anlam İkinci Yeni'yi gösterir. A sırayı ters verir. Hisarcılar gelenekçi, ölçülü bir şiir savundu; Yedi Meşaleciler de heceyle ve benzetmeli bir söyleyişle yazdı, ikisi de bu dörtlüklere uymaz.
1956–1970'LER · İKİNCİ YENİ ŞAİRLERİ

İkinci Yeni şairleri: İlhan Berk, Cemal Süreya, Edip Cansever, Turgut Uyar, Ece Ayhan

MEB 12. sınıf · Şiir · Okuma 9 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSürrealizm (gerçeküstücülük) nedir, dadaizmden farkı nedir ve Türk edebiyatına nasıl yansıdı?Bağlantılı konudan (Batı edebiyatı akımları II). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Dadaizm, 1916'da Zürih'te Tristan Tzara ve arkadaşlarının kurduğu, savaşa ve toplumsal düzene başkaldırıp dilin ve estetiğin kurallarını tanımayan akımdır. Sürrealizm (gerçeküstücülük) ondan doğdu: André Breton'un 1924 bildirisiyle resmîleşti; aklın, geleneğin ve alışkanlığın denetimini reddederek bilinçaltını, rüyayı ve çağrışımı öne çıkarır, otomatik yazıyı yöntem edinir. Türk edebiyatında İkinci Yeni şiiri sürrealizmden ve dadaizmden beslendi.

Dadaizm ve sürrealizm

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İkinci Yeni şairleri kimlerdir, İlhan Berk, Cemal Süreya, Edip Cansever, Turgut Uyar ve Ece Ayhan'ın eserleri nelerdir?

Kısa cevap: İkinci Yeni'nin önde gelen şairleri İlhan Berk (Galile Denizi, Otağ, Mısırkalyoniğne), Cemal Süreya (Üvercinka, Göçebe, Beni Öp Sonra Doğur Beni), Edip Cansever (Yerçekimli Karanfil, Umutsuzlar Parkı, Ben Ruhi Bey Nasılım), Turgut Uyar (Dünyanın En Güzel Arabistanı, Tütünler Islak, Divan) ve Ece Ayhan'dır (Kınar Hanımın Denizleri, Bakışsız Bir Kedi Kara). Oktay Rifat ile Sezai Karakoç da bu çevreyle birlikte anılır.

Ortak bir bildirisi olmayan bir hareketi en iyi kitapları anlatır. TEİS'e göre 1956 ile 1959 arasında çıkan altı kitap yeni bir akımın doğduğunu duyurdu.

TEİS'in Turgut Uyar maddesi bu kitapları sayar: Oktay Rifat'ın Perçemli Sokak'ı (1956), İlhan Berk'in Galile Denizi'si (1958), Cemal Süreya'nın Üvercinka'sı (1958), Edip Cansever'in Yerçekimli Karanfil'i, Sezai Karakoç'un Körfez'i (1959) ve Turgut Uyar'ın Dünyanın En Güzel Arabistanı (1959). Oktay Rifat'ı Garip şairleri arasında, Sezai Karakoç'u dinî-metafizik şiir konusunda gördüğümüz için burada öbür beş şairi tanıyoruz. Hepsi 1956'dan sonra öldüğü için şiirlerinden alıntı yapmıyoruz; kapalı söyleyişin nasıl bir şey olduğunu İkinci Yeni anlayışı konusundaki örnek dörtlükte görebilirsin.

İlhan Berk: dili baştan kuran şair

İlhan Berk TEİS'e göre 1918'de Manisa'da doğdu, 28 Ağustos 2008'de öldü. İlk kitaplarında toplumcu gerçekçi bir şairdi (İstanbul Kitabı, Günaydın Yeryüzü, Türkiye Şarkısı, Köroğlu); TEİS'e göre ideolojinin sanatını çıkmaza soktuğunu görünce bu yolu bıraktı ve Batı şiirine yöneldi. 1954'teki şiiriyle İkinci Yeni'nin ilk örneğini verdi; Galile Denizi (1958), Çivi Yazısı (1960), Otağ (1961) ve Mısırkalyoniğne (1962) hareketin en önemli örnekleri arasındadır. Geleneksel olan her şeyi şiirden çıkarmaya çalıştı: cümle yapısını bozdu, konuyu sıfırladı. Sonraki yıllarda İstanbul semtlerinin adını taşıyan Galata (1985) ve Pera (1990) gibi şiir kitapları verdi. ÖSYM 2021'de onu anlam kapalılığı ve alışılmamış bağdaştırmalarla tanıttı.

Cemal Süreya: aşkın ve dilin şairi

Cemal Süreya (asıl soyadı Seber) TEİS'e göre 1931'de Erzincan'da doğdu, 9 Ocak 1990'da öldü. Haziran 1954'te Yeditepe'de çıkan "Gül" şiiri, çağrışımları ve imgeleriyle büyük yankı uyandırdı; ilk kitabı Üvercinka (1958) onu İkinci Yeni'nin içine yerleştirdi. 1960'ta, kesintilerle 1981'e kadar süren Papirüs dergisini çıkarmaya başladı. Şiirlerinde aşk, kadın ve erotizm öne çıkar; toplumsal konuları da uzak çağrışımlı imgelerle, ince bir alayla işler. Şiiri bir dil işi sayar, ama şiirin konuşma dilinden kopmaması gerektiğini de savunur. TEİS'e göre dadaizmden ve sürrealizmden yararlandı, ama onları bütünüyle benimsemedi.

Edip Cansever: içeride kalmak istemeyen içeriden biri

Edip Cansever TEİS'e göre 8 Ağustos 1928'de İstanbul Beyazıt'ta doğdu, 28 Mayıs 1986'da öldü; babasıyla birlikte Kapalıçarşı'da antikacılık yaptı. İlk iki kitabı İkindi Üstü (1947) ve Dirlik Düzenlik (1954) Garip etkisindedir. Garip'in kentleşmenin bunalımını anlatmakta yetersiz kaldığını düşünerek varoluşçuluğun yalnızlık, umutsuzluk ve iletişimsizlik duygularından beslenen Yerçekimli Karanfil'i (1957) yazdı. Alışılmamış bağdaştırmalara başvurdu, ama "anlamsız şiir" nitelemesini hiçbir zaman kabul etmedi; İkinci Yeni'ye dahil olmadığını da her fırsatta söyledi. Uzun, dramatik şiirleriyle tanınır: Umutsuzlar Parkı (1958), Nerde Antigone (1961), Ben Ruhi Bey Nasılım (1976).

Turgut Uyar ve Ece Ayhan

Turgut Uyar (1927–1985) TEİS'e göre ilk kitaplarında (Arz-ı Hal, Türkiyem) hece kalıplarını da kullanan, memleket edebiyatı şairlerini andıran Anadolu motifli şiirler yazdı; Dünyanın En Güzel Arabistanı (1959) ile İkinci Yeni'nin kurucu kitapları arasına girdi. TEİS'e göre gerçekçi gözleme dayanan zengin imgeleri, uzun ve geniş soluklu dizeleriyle hareketin en özgün seslerinden biridir; çağdaş bireyin hâllerini çarpıcı imgelerle anlatır. Sonraki kitapları Tütünler Islak (1962), Her Pazartesi (1968) ve Divan'dır (1970); toplu şiirleri Büyük Saat adını taşır.

Ece Ayhan (asıl soyadı Çağlar) TEİS'e göre 10 Eylül 1931'de Datça'da doğdu, 12 Temmuz 2002'de öldü; bir süre kaymakamlık yaptı. İlk kitabı Kınar Hanımın Denizleri'nde (1959) masal ögeleri ve zamansızlık sezilir; bu kitaptan başlayarak noktalama işaretlerinin işlevini bozdu, bir tür "alternatif tarih" yazımı denedi, sürrealist etkilerle karışık bir lirizm kurdu. Öbür kitapları Bakışsız Bir Kedi Kara (1965), Ortodoksluklar (1968), Devlet ve Tabiat (1973), Yort Savul (1977), Zambaklı Padişah'tır (1981).

Yedi şairin ilk İkinci Yeni kitapları 1956–1959 arasında çıktı. Kesik çizgi yok, çünkü topluluğun resmî üyeliği de yoktu: kimi şairler kendini içinde saymadı. Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: İki denizi karıştırma: Galile Denizi İlhan Berk'in, Kınar Hanımın Denizleri Ece Ayhan'ın. İki göçebeyi de: Göçebe (1965) Cemal Süreya'nın, Göçebe Denizin Üstünde (1970) Melih Cevdet'in.
Sınavda

Nasıl sorulurBu şairler ÖSYM'de çoğunlukla "aynı küme" çeldiricisi olarak gelir: 2024'te Orhan Veli'ye ait bir şiirin şıklarında Ece Ayhan vardı; 2021'de İlhan Berk cevaptı. Tanıtım paragrafında ayırt edici ipucu kitap adı, dergi (Papirüs → Cemal Süreya) ya da kişisel bir ayrıntıdır (kaymakamlık ve noktalamayı bozma → Ece Ayhan; dramatik uzun şiir ve "dahil değilim" → Cansever; toplumcu başlangıç ve İstanbul kitapları → Berk).

TuzakCansever İkinci Yeni'ye dahil olmadığını söylese de edebiyat tarihleri onu hareketin öncü şairleri arasında sayar; "Cansever İkinci Yeni dışındadır" diyen şık yanlıştır.

⇄Bilgi eşleştirme şair ↔ eser

?Soru çöz

Doğu Anadolu'da doğan şairin bir dergide yayımlanan ilk şiirlerinden biri, sıra dışı çağrışımları ve imgeleriyle edebiyat çevrelerinde büyük yankı uyandırdı; ilk kitabı onu yeni bir şiir hareketinin içine yerleştirdi. Kesintilerle yirmi yılı aşkın bir süre çıkardığı bir dergiyle eleştirmen kimliğini de gösterdi. Aşkı, kadını ve tensel olanı ince bir alayla işledi; şiiri bir dil işi saydı, ama şiirin konuşma dilinden kopmaması gerektiğini de savundu.
Bu parçada tanıtılan şair aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Erzincan, "Gül" şiirinin yankısı, Üvercinka, Papirüs dergisi (1960–1981), aşk ve kadın teması ve şiiri dil işi sayması Cemal Süreya'yı gösterir. Dört şair de İkinci Yeni'dendir: Ece Ayhan Datça'da, İlhan Berk Manisa'da doğdu ve ikisi de böyle bir dergi çıkarmadı; Turgut Uyar'ı gerçekçi gözleme dayanan uzun soluklu dizeleri tanıtır.
1960–1980'LER · DİNÎ-METAFİZİK ŞİİR

Dinî-metafizik şiir: Sezai Karakoç, Cahit Zarifoğlu, Erdem Bayazıt

MEB 12. sınıf · Şiir · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDinî-tasavvufi halk şiiri (tekke şiiri) nedir, özellikleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Dinî-tasavvufi halk şiiri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Dinî-tasavvufi halk şiiri (tekke şiiri), tarikat çevrelerinde yetişen mutasavvıf şairlerin tasavvufu ve dinî bilgileri halka anlatmak, Allah aşkını dile getirmek için söylediği şiirdir. Anadolu'da XIII. yüzyılda Yunus Emre'yle olgunlaşır. Şairi bellidir; dili sadedir; çoğunlukla hece ölçüsüyle, ama aruzla da yazılır ve ezgiyle okunur. Başlıca türleri ilahi, nefes, nutuk, devriye ve şathiyedir.

Tasavvuf ve tekke şiiri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Dinî ve metafizik şiirin temsilcileri kimlerdir, Sezai Karakoç, Cahit Zarifoğlu ve Erdem Bayazıt'ın eserleri nelerdir?

Kısa cevap: Dinî değerleri, geleneğe duyarlılığı ve metafizik anlayışı öne çıkaran modern şiirin başlıca temsilcileri Sezai Karakoç, Cahit Zarifoğlu ve Erdem Bayazıt'tır. Bu şairler İkinci Yeni'den gelen imgeli, serbest bir biçimi İslami bir dünya görüşüyle birleştirdi; çevrelerindeki başlıca dergiler Karakoç'un Diriliş'i (1960) ile Bayazıt ve Zarifoğlu'nun kurucuları arasında olduğu Mavera'dır (1976).

Bir şiir gazel diye adlandırılıp gazelin biçimini taşıyabilir ve yine de geleneğe yabancı kalabilir. Tersi de olur: biçimi bütünüyle modern bir şiirden geleneğin kokusu yükselebilir.

Bu düşünce, MEB 9. sınıf kitabındaki Rasim Özdenören denemesinin özüdür. Özdenören, Sezai Karakoç'un, Erdem Bayazıt'ın, Cahit Zarifoğlu'nun ve Akif İnan'ın şiirlerinde, çoğu kez geleneksel biçimlere uymasalar bile, İslami bir hava sezildiğini söyler. İşte bu şairleri bir arada tutan budur: biçim moderndir, serbesttir, imgelidir; öz ise dinî ve metafiziktir, yani görünen dünyanın ötesine bakar. Bu çizgi “dinî değerleri, geleneğe duyarlılığı ve metafizik anlayışı öne çıkaran” şiir diye adlandırılır. Daha önceki kuşaktan Necip Fazıl'ı Cumhuriyet şiiri 1923–1960 sayfasında görüyoruz; Karakoç'un ilk şiiri onun Büyük Doğu dergisinde çıkmıştı.

Sezai Karakoç: Diriliş

Sezai Karakoç TEİS'e göre 1933'te Diyarbakır'ın Ergani ilçesinde doğdu, 16 Kasım 2021'de öldü. İlk şiir kitabı Körfez 1959'da çıktı; bu kitap TEİS'e göre İkinci Yeni'nin kurucu kitapları arasında sayılır. Ece Ayhan onu Cemal Süreya'yla birlikte İkinci Yeni'nin asıl kurucuları arasında görür; Karakoç ise hareketle bağının aynı dönemde yazmak ve biçimde bazı ortak yönlerden ibaret olduğunu söyler. 1960 baharında Diriliş dergisini çıkarmaya başladı; dergi kesintilerle 1992'ye kadar yedi dönem sürdü. Şiirinin düşünsel zemini, modern uygarlığın sorunlarını İslam medeniyeti açısından yeniden okuyan Diriliş düşüncesidir; TEİS'e göre şiirdeki ses hep bir "öte"ye, metafizik bir boyuta yönelir. MEB 9. sınıf kitabı onun hem bir şiirine hem de Farklar'daki günlük yazılarından bir parçaya yer verir.

  • Körfez (1959), Şahdamar, Sesler, Hızırla Kırk Saat, Taha'nın Kitabı, Gül Muştusu, Leylâ ile Mecnun: şiir (toplu şiirleri Gün Doğmadan adını taşır).
  • Farklar, İslâmın Dirilişi, Mehmet Âkif, Yunus Emre: düşünce yazıları ve incelemeler.

Cahit Zarifoğlu: imgeden tasavvufa

Cahit Zarifoğlu TEİS'e göre 1 Temmuz 1940'ta Ankara'da doğdu, 7 Haziran 1987'de öldü. İlk kitabı İşaret Çocukları (1967) İkinci Yeni'nin anlamı karartan imgeci tavrını benimser; sürrealist imgeler ve çağrışımlarla ilerleyen bir dil taşır. 1960'ların sonundan itibaren Nuri Pakdil'in Edebiyat dergisinde yazdı; ikinci kitabı Yedi Güzel Adam (1973) bu derginin yayınları arasında çıktı. 1976'da arkadaşlarıyla Ankara'da Mavera dergisini ve Akabe Yayınevini kurdu. Bu yıllardan sonra şiiri değişti: Menziller'de (1977) geleneksel biçimler ve tasavvufi söylem belirginleşti, son kitabı Korku ve Yakarış'ta tasavvufi söz varlığı iyice arttı. Afganistan'ın işgalini ve direnişi anlatan Savaş Ritimleri adlı bir romanı da vardır.

Erdem Bayazıt: risaleler

Erdem Bayazıt TEİS'e göre 18 Aralık 1939'da Kahramanmaraş'ta doğdu, 8 Temmuz 2008'de öldü. Edebiyat dergisinin kurucuları arasındaydı; 1976'da Zarifoğlu, Akif İnan ve arkadaşlarıyla Mavera'yı çıkardı ve yedi yıl derginin sahibi olarak künyede yer aldı. TEİS'e göre 1960'larda bir yandan İkinci Yeni'yi ve dil merkezli şiiri izledi, öbür yandan Necip Fazıl'ın Büyük Doğu düşüncesini benimsedi; şiiri İkinci Yeni ile 80 kuşağı arasında bir köprü sayılır. İlk kitabı Sebeb Ey'den sonra Risaleler (1987; 1988 Türkiye Yazarlar Birliği Şiir Ödülü) ve Gelecek Zaman Risalesi (1998) geldi. Şehir, tabiat, ölüm, varoluş, modernite eleştirisi ve diriliş temalarını işledi. 1981'deki Afganistan yolculuğunu İpekyolu'ndan Afganistan'a adlı kitabında anlattı.

Akılda kalsın: Erdem Bayazıt'ın şiir kitapları birer mektup gibidir: risale sözcüğünü ara: Risaleler (1987), Gelecek Zaman Risalesi (1998). Zarifoğlu'nun kitaplarında ise çocuklar ve yolcular vardır: İşaret Çocukları, Yedi Güzel Adam, Menziller.
Sınavda

Nasıl sorulurSezai Karakoç ÖSYM'de 2024'te Orhan Veli'ye ait bir şiirin çeldiricisiydi; dünya görüşü ve imge yoğunluğu onu Garip'in yalın, alaycı söyleyişinden ayırır. Tanıtım paragrafında belirleyici ipuçları Diriliş dergisi ve düşüncesi, Ergani, Körfez (Karakoç); Edebiyat ve Mavera dergileri, Yedi Güzel Adam, tasavvufa yöneliş (Zarifoğlu); "risale" adlı kitaplar ve Afganistan yolculuğu (Bayazıt).

TuzakTuzak 1: Mavera (1976) ile Attilâ İlhan'ın yazdığı Mavi (1952) ayrı dergilerdir. Tuzak 2: bu şairlerin biçimi gelenekçi değildir; dinî-metafizik öz, serbest ve imgeli bir biçimle birleşir.

?Soru çöz

Güneydoğu Anadolu'da doğan şairin ilk şiiri, lise yıllarında Necip Fazıl'ın çıkardığı bir dergide yayımlandı. 1959'da çıkan ilk kitabı, yeni bir şiir hareketinin kurucu kitapları arasında sayıldı; ama şair bu hareketle bağını yalnız aynı dönemde yazmaya ve bazı biçim benzerliklerine indirgedi. 1960'ta çıkarmaya başladığı ve kesintilerle otuz yılı aşkın süren dergisinin adı, bütün düşünce ve sanat dünyasının da adı oldu.
Bu parçada tanıtılan şair aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Ergani, Büyük Doğu'daki ilk şiir, Körfez (1959), İkinci Yeni'ye mesafe ve Diriliş dergisiyle düşüncesi Sezai Karakoç'u gösterir. Zarifoğlu ile Bayazıt'ın dergisi Mavera'dır (1976) ve ilk kitapları 1959'dan sonradır; İsmet Özel 1974'te Diriliş'te bir şiir yayımlamıştır ama dergiyi çıkaran o değildir.

⇄Bilgi eşleştirme eser / dergi ↔ bilgi

1960 SONRASI · TOPLUMCU ŞİİR VE 1980 SONRASI

1960 sonrası toplumcu şiir ve 1980 sonrası şiir: İsmet Özel, Süreyya Berfe

MEB 12. sınıf · Şiir · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaCumhuriyet döneminde 1923–1960 arasında Türk şiirinin eğilimleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Cumhuriyet şiiri 1923–1960). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Cumhuriyet'in ilk yıllarında şiir Millî Edebiyat ilkelerini sürdürdü: hece ölçüsü, sade dil, Anadolu. Ardından farklı yollar açıldı: memleketçi hece şiiri (Faruk Nafiz Çamlıbel), 1928'de Yedi Meşaleciler, Necip Fazıl'dan Dağlarca'ya saf şiir şairleri, Nâzım Hikmet'in serbest ölçülü toplumcu şiiri ve Millî Edebiyat zevkini sürdüren şairler (Arif Nihat Asya). 1941'de Garip yeni bir dönem başlattı; 1950'de Hisar dergisi çıktı.

1923–1960: dört yol

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

1960 sonrası toplumcu şiirin temsilcileri kimlerdir, 1980 sonrası Türk şiirinin genel eğilimleri nelerdir?

Kısa cevap: 1960'ların ikinci yarısında şiirde toplumcu eğilim yeniden güçlendi; bu çizginin başlıca örnekleri İsmet Özel ve Süreyya Berfe'dir. Bu genç şairler 1969'da Ant dergisinde İkinci Yeni'ye karşı bir bildirge yayımladı, ama İkinci Yeni'nin imgeciliğinden de yararlandı. 1980 sonrasında şiir siyasetten uzaklaşıp bireye, içe ve geleneğe yeniden yöneldi; kadın şairlerin sesi güçlendi.

1969'da bir dergi bir başlık attı: genç devrimci şairler savaş açıyordu. Hedef, on beş yıldır şiirin havasını belirleyen İkinci Yeni'ydi.

TEİS'in Süreyya Berfe maddesine göre 1969'da İsmet Özel, Ataol Behramoğlu, Süreyya Berfe ve Özkan Mert, Ant dergisinde "Devrimci Genç Şairler Savaş Açıyor" başlığı altında özellikle İkinci Yeni şiir anlayışına karşı olduklarını açıkladı. Eleştirmen Memet Fuat bu dönemin şiirini "Toplumcu Eylem Şiiri" diye adlandırdı. Ama bu bir geri dönüş değildi: bu şairlerin çoğu şiire İkinci Yeni'nin havasında başlamıştı ve imgeyi bırakmadı. TEİS'in deyişiyle onlar, İkinci Yeni'nin içe dönük imgesini insanı merkeze alan ve hayatı "dokunulur kılan" bir şiirle genişletti.

İsmet Özel: isyandan iman şiirine

İsmet Özel TEİS'e göre 19 Eylül 1944'te Kayseri'de doğdu. İlk kitabı Geceleyin Bir Koşu (1966) bireysel bir duyarlılıkla yazılmış, özgün imgelerle yüklü şiirlerden oluşur. İkinci kitabı Evet, İsyan'da (1969) toplumsal olana yöneldi; bu yıllarda sosyalist çevrelerde yoğun bir faaliyet içindeydi ve devrimci duyarlılığı şiirine yansıdı. Cinayetler Kitabı'nda (1975) bu arayış yeniden bireysel bir huzursuzluğa döndü. Büyük kırılma 1974'tedir: Sezai Karakoç'un Diriliş dergisinde yayımladığı "Amentü" şiiriyle Müslüman dünya görüşüne bağlandığını ilan etti. Sonraki dönemde Bir Yusuf Masalı'nı mesnevi düzenini hatırlatan bölümlerle (münacat, naat, sebeb-i telif) kurdu. Şiir Okuma Kılavuzu (1980) ve Üç Mesele (1978) gibi denemeleri de vardır.

Süreyya Berfe: toplumcu gerçekçi bir başlangıç

Süreyya Berfe (asıl adı Hikmet Süreyya Kanıpak) TEİS'e göre 27 Ocak 1943'te doğdu. İlk şiiri 1962'de Yön dergisinde çıktı; bir süre Cemal Süreya'nın Papirüs dergisinde gönüllü olarak çalıştı, bu yüzden ilk şiirlerinde İkinci Yeni etkisi sezilir. Ant bildirgesinin imzacılarındandır. İlk kitabı Gün Ola (1969) ve Savrulan (1971) toplumcu, halkçı, gerçekçi çizgisini taşır; sonraki kitaplarında hayat ile sanat tecrübesini birleştiren daha kişisel bir şiire yöneldi. Şiirlerini Kalfa adlı toplu kitapta topladı. MEB 9. sınıf kitabı onun bir şiirine yer verir.

1980 sonrası şiirin genel eğilimleri

1980 sonrası şiirde tek tek şairlerden çok genel eğilimler önemlidir. TEİS'in bu kuşaktan şairlere ayırdığı maddelerde öne çıkan eğilimler şunlardır:

  • Siyasetten uzaklaşma: 1980 askerî darbesi edebiyatı politika dışına yöneltti; şairler kendi içine kapanan, bireysel bir şiire yöneldi (TEİS, Haydar Ergülen maddesi: "eve dönen" şairler).
  • Gelenekle yeniden bağ: geleneksel şiirden kopmadan onun içinde yeni bir söyleyiş arama (TEİS, Haydar Ergülen maddesi).
  • Kadın şairlerin görünürlüğü: TEİS'e göre 1980'lerde şiir yeni bir kimliğe bürünürken birçok kadın şair bu değişimin içinde yer aldı.
  • Mistik-metafizik yönelim: TEİS bu kuşağın bazı şairlerinde mistik-metafizik bir çizgi görür (Lâle Müldür maddesi).
Akılda kalsın: 1960 sonrası toplumcuların formülü: İkinci Yeni'den imgeyi aldılar, insanı ve toplumu geri verdiler. 1969'daki bildirinin üç adını dergiyle birlikte hatırla: Ant dergisinde Özel, Behramoğlu, Berfe.
Sınavda

Nasıl sorulurİsmet Özel ÖSYM'de 2024'te Orhan Veli'ye ait bir şiirin çeldiricisiydi. Tanıtım paragrafında belirleyici ipuçları Geceleyin Bir Koşu, Evet, İsyan, Cinayetler Kitabı, 1974'te Diriliş'te çıkan "Amentü" ve Ant bildirgesidir.

TuzakTuzak 1: İsmet Özel'i yalnız toplumcu ya da yalnız dinî şiire yazan şık eksiktir; 1960 sonrası toplumcu şiirin örneğidir, ama 1974'ten sonra Müslüman dünya görüşüne bağlanmıştır. Tuzak 2: 1980 sonrası şiiri "toplumcu eylem şiiri"yle karıştırma; darbeden sonra şiir siyasetten uzaklaşıp içe döndü.

▭Boşluk doldurma

1969'da dergisinde İkinci Yeni'ye karşı bir bildirgeye imza atan genç toplumcu şairler arasında, ilk kitabı Gün Ola aynı yıl yayımlanan ve asıl adı Hikmet Süreyya Kanıpak olan da vardı.

AntSüreyya BerfePapirüsCemal Süreya

?Soru çöz

İç Anadolu'da doğan şairin ilk kitabı, bir gencin hayat karşısındaki sıkıntılarını özgün imgelerle işleyen bireysel şiirlerden oluşuyordu. 1969'daki ikinci kitabında toplumsal olana yöneldi ve aynı yıl İkinci Yeni'ye karşı çıkan genç şairlerin bildirgesine katıldı. 1974'te bir dergide yayımladığı tek bir şiirle dünya görüşünün değiştiğini ilan etti; sonraki şiirlerinden birini mesnevi düzenini hatırlatan bölümlerle kurdu.
Bu parçada tanıtılan şair aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Kayseri, Geceleyin Bir Koşu, 1969'daki Evet, İsyan ve Ant bildirgesi, 1974'te Diriliş'te çıkan "Amentü" ve Bir Yusuf Masalı İsmet Özel'i gösterir. Süreyya Berfe de bildirgeyi imzaladı, ama böyle bir dönüşüm yaşamadı; Bayazıt'ın çizgisi baştan dinî-metafiziktir; Cemal Süreya İkinci Yeni şairidir.
XX. YÜZYIL · HALK ŞİİRİ VE TÜRK DÜNYASI

Cumhuriyet sonrası halk şiiri ve Türk dünyası: Âşık Veysel'den Şehriyar'a

MEB 12. sınıf · Şiir · Okuma 9 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaÂşık tarzı halk şiiri nedir, âşık geleneğinin özellikleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Âşık tarzı halk şiiri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Âşık tarzı halk şiiri, adı bilinen halk şairlerinin (âşık, saz şairi) çoğunlukla saz eşliğinde ve hece ölçüsüyle söylediği şiirdir. Âşık bir usta yanında yetişir, mahlasını ustasından alır ve bu mahlası şiirin son dörtlüğünde söyler (tapşırma); en çok kullandığı nazım biçimi koşmadır.

Âşık geleneği

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Cumhuriyet sonrası halk şiirinin temsilcileri kimlerdir, Âşık Veysel, Bahtiyar Vahapzade ve Şehriyar kimdir?

Kısa cevap: Âşıklık geleneği Cumhuriyet döneminde de sürdü; XX. yüzyılın önde gelen halk şairleri arasında Âşık Veysel, Ali İzzet Özkan, Davut Sulari, Abdurrahim Karakoç, Âşık Daimi, Sefil Selimi, Şeref Taşlıova, Murat Çobanoğlu ve Feymani vardır. En tanınmışı Âşık Veysel'dir (1894–1973). Türk dünyası şiirinden örnek verilen şairler Azerbaycanlı Bahtiyar Vahapzade (Gülistan) ve İran'daki Tebrizli Şehriyar'dır (Heyder Baba'ya Salam).

1931'de Sivas'ta üç gün süren bir bayramda bir grup âşık saz çaldı. Aralarında, o güne kadar köyünden dışarı pek çıkmamış, gözleri görmeyen bir saz şairi vardı.

Âşık tarzı halk şiirinin geleneğini, koşmayı, atışmayı ve usta-çırak ilişkisini âşık tarzı halk şiiri sayfasında ayrıntısıyla gördük. Gelenek XX. yüzyılda kahvehanelerde, şenliklerde ve özellikle radyoda yaşamaya devam etti; aynı zamanda Türkiye dışındaki Türk toplulukları da Türkçe şiirin önemli seslerini yetiştirdi. Bu konu iki çizgiyi kısaca tanıtır; sınavda en çok ad ve ipucu düzeyinde gelir.

Âşık Veysel: Sivrialan'dan bütün ülkeye

Âşık Veysel Şatıroğlu TEİS'e göre 1894'te Sivas'ın Şarkışla ilçesine bağlı Sivrialan köyünde doğdu, 21 Mart 1973'te öldü ve köyüne gömüldü. Yedi yaşında geçirdiği çiçek hastalığından sonra görme yetisini kaybetti. TEİS'e göre badeli bir âşık değildir; usta-çırak geleneğiyle yetişti, uzun yıllar usta malı şiirler söyledi. Onu tanıtan, Sivas Maarif Müdürü Ahmet Kutsi Tecer'dir: Tecer'in 1931'de düzenlediği Sivas Halk Şairleri Bayramı'ndan sonra kendi şiirlerini söylemeye başladı (MEB 11. sınıf kitabında Veysel'in kendi anlatımı da bu bayramdan söz eder). Tecer'in desteğiyle birçok köy enstitüsünde saz öğretmenliği yaptı.

TEİS'e göre 180 kadar şiiri vardır; çoğunlukla 11'li hece ölçüsüyle koşma, destan ve ağıt, az da olsa taşlama söyledi. Şiirleri saz eşliğinde söylendiği için kulağa hoş gelen yarım kafiyeleri yeğler. Toprak, tabiat, Atatürk ve Cumhuriyet, köy enstitüleri, vatan sevgisi, ayrılık ve gurbet başlıca konularıdır; MEB 9. sınıf kitabı buna ilahi aşkı ve tasavvufu da ekler, üslubunu sade ve samimi diye niteler. Şiirleri Dostlar Beni Hatırlasın adıyla derlendi. Cumhuriyet'in onuncu yılı için yazdığı destanla Ankara'ya kadar gitti.

Veysel'in yanında üç ad daha akılda tutulmalı: Kars'ta halk ozanları kahvesi kurup genç âşıklar yetiştiren Murat Çobanoğlu, onunla atışmalarıyla bilinen Şeref Taşlıova ve bestelenen “Mihriban”ıyla tanınan Abdurrahim Karakoç.

Ek bilgi: Kars'ın âşıkları ve Abdurrahim Karakoç

Murat Çobanoğlu (1940 Kars – 2005 Ankara) TEİS'e göre babası Âşık Gülistan'dan yetişti; Gülistan da Âşık Şenlik'in çırağıydı. On üç yaşında rüyada bade içtiğini anlatır; 1963'ten sonra Çobanoğlu mahlasını kullandı. 1971'de Kars'ta kurduğu "Çobanoğlu Halk Ozanları Kahvesi" genç âşıkların yetiştiği bir okul oldu; atışma dalında pek çok kez Türkiye birincisi seçildi. Şeref Taşlıova (1938 Çıldır – 2014) "Şeref" mahlasıyla söyledi, Âşık Şenlik'in oğlu Âşık Kasım'ın çırağı oldu; on yıl TRT Kars Radyosunda âşık programları hazırladı. MEB 11. sınıf kitabı ikisinin atışmasını âşık atışmasına örnek olarak verir. Abdurrahim Karakoç (1932 Elbistan – 2012) MEB 9. sınıf kitabına göre âşık tarzı şiirin günümüzdeki önde gelen temsilcilerindendir; ilk kitabı Hasan'a Mektuplar'da mektup biçimini denedi, toplumun sorunlarını hiciv ve eleştiriyle sade bir dille işledi. Bestelenen şiiri "Mihriban" adını geniş kitlelere duyurdu; Vur Emri ve Suları Islatamadım başlıca kitaplarıdır.

Türk dünyası: Vahapzade ve Şehriyar

Bahtiyar Vahapzade TEİS'e göre 16 Ağustos 1925'te Azerbaycan'ın Şeki şehrinde doğdu, 13 Şubat 2009'da Bakü'de öldü. Samed Vurgun'un etkisiyle şiire başladı, üniversitede edebiyat öğretti, 1980–2000 arasında Azerbaycan parlamentosunda milletvekilliği yaptı. 1959'da yazdığı Gülistan adlı uzun şiirinde Rusya ile İran arasında ikiye bölünen Azerbaycan'ı anlattı; şiir ülkede büyük yankı uyandırdı. Vatan, millet ve ana dili temalarını sade, anlaşılır bir dille işlediği için "Halk Şairi" unvanını aldı. MEB 9. sınıf kitabında vatan sevgisi üzerine bir şiiri Azerbaycan Türkçesiyle yer alır.

Şehriyar (asıl adı Seyyid Muhammed Hüseyin Behçet Tebrizi) TEİS'e göre 1906'da İran'ın Tebriz şehrinde doğdu, 18 Eylül 1988'de Tahran'da öldü. Önce Farsça şiirleriyle tanındı. Annesinin, yazdığı şiirleri anlamadığını söylemesi üzerine Azerbaycan Türkçesiyle yazmaya başladı ve 1950'de çocukluğunun geçtiği köyün dağına seslenen Heyder Baba'ya Salam'ı yazdı; şiir 1951'de Tahran'da basıldı, ikinci bölümü 1967'de çıktı. Ölüm günü İran'da Millî Şiir Günü olarak anılır.

Akılda kalsın: Türk dünyasının iki şairi Azerbaycan'ın iki yakasından seslenir: Vahapzade kuzeyden (Şeki, Bakü) bölünmüş vatanı Gülistan'da anlatır; Şehriyar güneyden (Tebriz) çocukluk köyünün dağına Heyder Baba'ya Salam der.
Sınavda

Nasıl sorulurBu bölümden ÖSYM 2018–2026 arasında doğrudan soru sormadı; yine de bu adlar ders kitaplarında açıkça geçtiği için tanıtım paragrafı ve eşleştirme kalıbına hazır olmak gerekir. Belirleyici ipuçları: Sivrialan, Ahmet Kutsi Tecer, köy enstitüleri (Veysel); Kars, rüyada bade, halk ozanları kahvesi (Çobanoğlu); "Mihriban", Hasan'a Mektuplar (Abdurrahim Karakoç); Gülistan ve bölünmüş Azerbaycan (Vahapzade); Tebriz ve Heyder Baba'ya Salam (Şehriyar).

TuzakTuzak 1: Veysel badeli âşık değildir, usta-çırak ilişkisiyle yetişmiştir; rüyada bade içtiğini anlatan Çobanoğlu'dur. Tuzak 2: Şehriyar önce Farsça yazmıştır; Türkçe şöhreti Heyder Baba'ya Salam'la gelir.

⇄Bilgi eşleştirme şair ↔ belirleyici bilgi

?Soru çöz

Kafkasya'da tarihî bir şehirde doğan şair, ülkesinin büyük şairlerinden birinin etkisiyle yazmaya başladı ve uzun yıllar üniversitede edebiyat öğretti. 1959'da yazdığı uzun bir manzumede iki devlet arasında bölünen yurdunun acısını anlattı; bu eser ülkesinde büyük yankı uyandırdı. Ana dilinin temiz kullanımına verdiği önem ve vatan sevgisini sade bir dille işlemesi ona "Halk Şairi" unvanını kazandırdı; milletvekilliği de yaptı.
Bu parçada tanıtılan şair aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Şeki, Samed Vurgun etkisi, 1959'da yazılan ve bölünen Azerbaycan'ı anlatan Gülistan, "Halk Şairi" unvanı ve milletvekilliği Bahtiyar Vahapzade'yi gösterir. Şehriyar da Azerbaycan Türkçesiyle yazdı, ama Tebrizlidir ve şöhreti Heyder Baba'ya Salam'dan gelir; Karakoç ile Çobanoğlu Türkiye'deki âşık tarzı şiirin temsilcileridir.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

1950'de çıkmaya başlayan bir dergi çevresinde toplanan bu şairler, geleneğe bağlılığı ve millî kaynaklardan beslenmeyi ilke edindi. Halkın konuştuğu yaşayan Türkçeyi kullandılar, imge kurarken anlaşılır olmayı gözettiler; aruzu da heceyi de şiirlerinde yaşattılar. Dergileri 1957'de kapandı, 1964'te yeniden çıkmaya başladı.
Bu parçada söz edilen topluluk aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. 1950, gelenek ve millî kaynaklar, yaşayan Türkçe, aruz ile hecenin birlikte kullanılması ve 1957–1964 arası ara Hisar dergisini ve Hisarcıları gösterir. Yedi Meşale 1928'de, Beş Hececiler Millî Edebiyat yıllarında ortaya çıktı; Garip (1941) ölçüyü ve uyağı reddetti.Kaynak: Cumhuriyet şiiri 1923–1960 · Millî Edebiyat zevki ve Hisarcılar

?Soru 2

“Safahat'ın şairi Mehmet Âkif Ersoy, Millî Edebiyat Dönemi'nde hece ölçüsüne geçerek ‘Küfe’ gibi manzum hikâyeler yazmıştır.”
Bu cümlede yer alan bilgi yanlışı aşağıdaki değişikliklerin hangisiyle düzeltilir?

✓ B. Âkif heceye hiç geçmedi; bütün şiirlerini aruzla yazdı ve aruzu konuşma diline başarıyla uyguladı. “Küfe” Safahat'taki bir manzum hikâyedir; Kızıl Elma ve heceye geçiş Ziya Gökalp'e aittir, ama Gökalp “Küfe”nin şairi değildir.Kaynak: Millî Edebiyat şiiri · Mehmet Âkif ve manzum hikâye

?Soru 3

Halide Edip Adıvar'ın 1912'de Tanin gazetesinde tefrika edilen ---- adlı romanı, eğitimli bir kadının toplumdaki yerini ve kadın eğitimini sorgular. Yazarın 1922'de yayımlanan ---- adlı romanı ise Millî Mücadele'nin işlendiği ilk roman olarak kabul edilir.

Bu parçada boş bırakılan yerlere sırasıyla aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

✓ D. 1912'de Tanin'de tefrika edilen kadın romanı Handan, 1922'de çıkan ilk Millî Mücadele romanı Ateşten Gömlek'tir. Seviye Talip 1910'da, Sinekli Bakkal 1936'da yayımlandı; Vurun Kahpeye de bir Millî Mücadele romanıdır ama ilk değildir, tefrikası 1923'tedir.Kaynak: Millî Edebiyat nesri · Halide Edip Adıvar

?Soru 4

▪ Konuşulan İstanbul Türkçesi yazı dilinin esası sayılmıştır.
▪ Şiirde aruzun yerini büyük ölçüde hece ölçüsü almıştır.
▪ Tarih, vatan ve kahramanlık konularının yanında Anadolu insanının sorunları işlenmiştir.
▪ Koşma ve türkü gibi halk şiiri biçimlerinden yararlanılmıştır.
Bazı özellikleri verilen edebî dönem aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. İstanbul Türkçesi, hece ölçüsü, Anadolu ve halk şiiri biçimleri Millî Edebiyat Dönemi'nin ilkeleridir. Servetifünun ve Fecriati aruzla, ağır bir dille ve bireysel konularla yazdı; Tanzimat şairleri de dilde sadeleşmeyi savunmakla birlikte şiirde büyük ölçüde aruzu ve eski biçimleri kullandı.Kaynak: Millî Edebiyat şiiri · Millî Edebiyat şiir anlayışı

?Soru 5

Güneydoğu Anadolu'da doğan şair, II. Meşrutiyet yıllarında Selanik'te gençlere yeni lisan akımını anlattı ve bir dergi çevresinde Türkçülüğün düşünce temellerini attı. 1911'de yazdığı bir manzumeden sonra aruzu bırakarak heceye geçti. Şiirlerini daha çok fikirlerinin okurda güçlü bir iz bırakması için yazdı; halk masallarını nazma aktardığı ve kısa bir manzum piyese de yer verdiği bir kitabı vardır.
Bu parçada söz edilen şair aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Diyarbakır, Selanik'te gençlere yeni lisanı anlatması, 1911'deki “Turan”dan sonra aruzu bırakması ve Altın Işık (masallar ve “Alparslan” piyesi) Ziya Gökalp'i gösterir. Mehmet Emin İstanbulludur ve heceye 1897'de geçmişti; Rıza Tevfik bugün Bulgaristan'da kalan Cisr-i Mustafa Paşa'da doğmuş, heceye 1913'ten sonra yönelmiştir; Ömer Seyfettin bir hikâyecidir.Kaynak: Millî Edebiyat şiiri · Mehmet Emin Yurdakul ve Ziya Gökalp

?Soru 6

Bireyci bir sanat anlayışını savunan bir topluluğun sözcülerinden biri olarak başladığı edebiyat hayatında savaş yılları bir dönüm noktası oldu; sanatçı bundan sonra toplum meselelerine yöneldi. Bir romanında bir tarikat tekkesinin yozlaşmasını, bir başkasında eski bir İstanbul konağında yaşayan üç kuşağın birbirinden kopuşunu anlattı. Cumhuriyet yıllarında bir fikir dergisinin imtiyaz sahipliğini üstlendi; ömrünün son yıllarında anılarını kitaplaştırdı.

Bu parçada sözü edilen sanatçı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Fecriati'den toplumsal konulara geçiş, tekke romanı (Nur Baba), konakta kuşak çatışması (Kiralık Konak) ve Kadro dergisi Yakup Kadri'yi gösterir. B Refik Halit de Fecriati'den gelir ama tekke ve konak romanları onun değildir; C Reşat Nuri'nin ünü Anadolu'ya giden öğretmen Feride'nin Çalıkuşu'ndan gelir; D Halide Edip kadın eğitimi ve Millî Mücadele romanlarıyla (Handan, Ateşten Gömlek) tanınır.Kaynak: Millî Edebiyat nesri · Yakup Kadri Karaosmanoğlu

?Soru 7

Ağır ağır çıkacaksın bu merdivenlerden,
Eteklerinde güneş rengi bir yığın yaprak,
Ve bir zaman bakacaksın semâya ağlayarak...

Bu dizelerde öne çıkan özellik aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. “Ağır ağır” tekrarının yavaş ritmi, “güneş rengi” yapraklar ve ağlayarak göğe bakış bir hüznü söylemeden sezdirir; saf şiirin ahenk ve imgeyi öne alan tavrı budur. Dizelerde öğüt yoktur (B, didaktik şiir); Anadolu ve toplum yoktur (C, memleketçi ya da toplumcu şiir); dizeler ölçülü ve uyaklıdır, yaprak–ağlayarak uyağı bunu gösterir (D, Garip'in tavrıdır).Kaynak: Cumhuriyet şiiri 1923–1960 · Saf şiir: Necip Fazıl, Tanpınar, Dıranas

?Soru 8

1928'de ortak bir kitapta ilk şiirlerini yayımlayan topluluğun en genç üyelerindendir ve topluluğun şiir anlayışından ömrü boyunca kopmamıştır. Erken yaşta annesini kaybetmesi, şiirlerinde çocukluk yıllarına ve aile sıcaklığına duyulan özlemi besler. Ev, aile, gündelik hayatın küçük ayrıntıları ve ölüm şiirlerinin başlıca konularıdır; anı ile hikâye arasında kalan nesirler de yazmıştır.
Bu parçada söz edilen şair aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Yedi Meşale (1928), erken kaybedilen anne, çocukluk ve aile özlemi ile Mesut İnsanlar Fotoğrafhanesi gibi anı–hikâye arası nesirler Ziya Osman Saba'yı gösterir. Cahit Sıtkı ve Necatigil Yedi Meşale'de yoktu; Dıranas'ın dünyası sembolik ve izlenimcidir.Kaynak: Cumhuriyet şiiri 1923–1960 · Cahit Sıtkı, Ziya Osman, Necatigil, Asaf Halet

?Soru 9

Cumhuriyet'in ilk yıllarında Millî Edebiyat'ın ilkelerini sürdüren bu şiir, hece ölçüsünü ve konuşulan Türkçeyi benimser. Şairler bakışlarını İstanbul'dan Anadolu'ya çevirir; han, köy, yayla, gurbet ve Anadolu insanının sıkıntıları şiire girer. Halk şiirinin koşma ve türkü gibi biçimleri yeniden kullanılır.
Bu parçada söz edilen şiir anlayışı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Hece, sade dil, Anadolu ve halk şiiri biçimleri, başını Faruk Nafiz'in çektiği memleketçi şiirin özellikleridir. Saf şiir ahenge ve şairin iç dünyasına, toplumcu şiir serbest ölçüyle emekçiye yönelir; Garip ise heceyi ve uyağı reddeder.Kaynak: Cumhuriyet şiiri 1923–1960 · 1923–1960: dört yol

?Soru 10

Reşat Nuri Güntekin, ---- adlı romanında İstanbul'da yetişmiş bir genç kızın Anadolu'da öğretmen olarak verdiği mücadeleyi anlatır. Millî Edebiyat döneminin başarılı hikâye kitapları arasında anılan ---- da onun eseridir.

Bu parçada boş bırakılan yerlere sırasıyla aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

✓ B. Anadolu'da öğretmenlik yapan genç kız Feride Çalıkuşu'nun kahramanıdır; Sönmüş Yıldızlar Reşat Nuri'nin hikâye kitabıdır. Yeşil Gece'deki öğretmen bir erkektir (Şahin); Dağa Çıkan Kurt Halide Edip'in, Kiralık Konak Yakup Kadri'nin, Memleket Hikâyeleri Refik Halit'in eseridir.Kaynak: Millî Edebiyat nesri · Reşat Nuri Güntekin ve Çalıkuşu
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Edebiyat soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →