Millî Edebiyat'ta hikâye ve roman: İstanbul'dan Anadolu'ya
MEB 10. sınıf · Hikâye · Okuma 7 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaMillî Edebiyat Dönemi şiirinin özellikleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Millî Edebiyat şiiri). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Millî Edebiyat şiiri (1911–1923) konuşulan İstanbul Türkçesine dayanan sade bir dil kullanır, aruzun yerine hece ölçüsünü benimser; vatan, tarih, kahramanlık, Anadolu ve Anadolu insanı gibi millî konuları işler. Koşma, türkü, destan gibi halk şiiri biçimlerinden yararlanır; “sanat toplum içindir” anlayışıyla süslü söyleyişten kaçınır, yer yer hitabet tonuna ve öğretici bir dile yönelir.
✎Konu anlatımı
Millî Edebiyat döneminde hikâye ve romanın özellikleri nelerdir?
Kısa cevap: Millî Edebiyat döneminde (1911–1923) hikâye ve roman bireysel konulardan toplumsal konulara, İstanbul'dan Anadolu'ya yöneldi. Sade, konuşulan Türkçeye yakın bir dil kullanıldı; Anadolu insanının yoksulluğu, Millî Mücadele, Türk tarihi, yanlış Batılılaşma ve kuşak çatışması başlıca konular oldu. Önde gelen yazarlar Ömer Seyfettin, Refik Halit Karay, Halide Edip Adıvar, Yakup Kadri Karaosmanoğlu ve Reşat Nuri Güntekin'dir.1913'te genç bir gazeteci, İstanbul'dan Sinop'a sürgüne gönderilir. Sonraki yıllarda Çorum'u, Bilecik'i görür; kasabaların insanını yakından tanır. Bu sürgünden çıkan kitap, Anadolu'yu yerinde gözlemleyen ilk eserlerden biri sayılacaktır.
Gazetecinin adı Refik Halit'tir ve hikâyesi bir dönemin özeti gibidir. Servetifünun romanı İstanbul'un köşklerinde, yalılarında geçmişti; kahramanları yabancı dil bilen, aşkını ve hayal kırıklığını ağır, sanatlı bir dille anlatan kişilerdi (Servetifünun sayfası). 1908'de II. Meşrutiyet ilan edildi, ardından Balkan Savaşları, I. Dünya Savaşı, Mütareke ve Millî Mücadele birbirini izledi. Vatanın sınırları daraldıkça yazarlar, o güne kadar uzaktan baktıkları Anadolu'yu keşfetmeye başladı.
Dönemin anlayışı: sanat toplum için
MEB kitabı Millî Edebiyat Dönemi'ni 1911'de Genç Kalemler dergisinde çıkan “Yeni Lisan” makalesiyle başlatır ve Cumhuriyet'in ilanına kadar uzatır. Dergi, makale ve şiirdeki yeni anlayışı Millî Edebiyat şiiri sayfasında görüyoruz; burada aynı anlayışın nesre nasıl yansıdığına bakıyoruz. Nesirde “sanat toplum içindir” görüşü yeniden öne çıktı: hikâye ve roman, okuru bir meseleye bakmaya çağıran bir araç oldu.
- Dil: Ağır tamlamalar yerine yalın, duru, konuşulan Türkçeye yakın bir anlatım. “Yeni Lisan”ın ilkelerini hikâyeye ilk taşıyan Ömer Seyfettin'dir.
- Mekân: İstanbul konaklarının yanında Anadolu'nun köyleri ve kasabaları. MEB kitabındaki değerlendirmeye göre bu eserler Anadolu'yu çoğunlukla yoksulluğu, cehaleti ve bağnazlığıyla gösterir; yazarlar onu dışarıdan değil, içinde yaşayarak anlatmaya çalışır.
- Konu: Millî Mücadele, Türk tarihi, yanlış Batılılaşma, kuşaklar arasındaki çatışma, Anadolu insanının sorunları.
- Anlatım: Gözleme dayanan gerçekçi bir bakış; hikâyede merak uyandıran olay hikâyesi (Maupassant tarzı) öne çıkar.
Servetifünun romanı
- İstanbul'un zengin semtleri, köşk ve yalı
- Bireysel konular: aşk, hayal kırıklığı, kaçış
- Ağır, sanatlı, Arapça-Farsça yüklü dil
- Halit Ziya, Mehmet Rauf
Millî Edebiyat romanı
- Anadolu köyü ve kasabası; İstanbul konağı
- Toplumsal konular: savaş, vatan, kuşak çatışması
- Sade, konuşulan Türkçeye yakın dil
- Halide Edip, Yakup Kadri, Reşat Nuri
Fecriati'den gelenler, Cumhuriyet'e uzananlar
Bu yazarların ikisi işe başka bir anlayışla başladı. Yakup Kadri ile Refik Halit, “sanat şahsi ve muhteremdir” diyen Fecriati topluluğundandı; savaş yılları onları toplumsal konulara çevirdi. Yakup Kadri, Halide Edip ve Reşat Nuri ise Cumhuriyet'te de romanlar yazdı. Bu yüzden ÖSYM aynı yazarı bir yıl Millî Edebiyat, bir yıl Cumhuriyet romanı başlığında sorabilir. Bu sayfada yazarların 1923'e kadarki eserlerini ve ÖSYM'nin sorduğu ipuçlarını işliyoruz; Cumhuriyet romanlarının ayrıntısı Cumhuriyet romanı 1923–1950 sayfasında.
Nesir yalnız hikâye ve romandan ibaret değildi. Dil tartışması makaleyle yürüdü; Refik Halit siyasi mizahı “Kirpi” takma adıyla yazdı; Yakup Kadri mensur şiirlerini Erenlerin Bağından'da topladı; Halide Edip Kenan Çobanları adlı bir oyun yazdı. Yazarların anıları ise çoğunlukla Cumhuriyet yıllarında yayımlandı ve aşağıda her yazarın kendi bölümünde geçiyor.
Nasıl sorulurÖSYM dönemi tanıtım paragrafıyla sorar: 2018'de süslü dilden kaçınan, hece ölçüsünü benimseyen topluluk soruldu ve cevap Millî Edebiyat'tı.
TuzakÇeldiriciler çoğunlukla komşu dönemlerdir: Servetifünun (ağır dil, bireysel konu) ve Fecriati (sanat şahsi ve muhteremdir). 2018'deki başka bir soruda da Millî Edebiyat romanında yaygın tema olarak kuşak çatışması verildi, cevap Naim Efendi ile Seniha'ydı (Yakup Kadri). Tuzak: Fecriati (1909–1913) ile Millî Edebiyat (1911–1923) birkaç yıl çakışır; Yakup Kadri ve Refik Halit'in ikisinde de adı geçer.
↕Kronolojik sırala oklarla diz
- Refik Halit'in Memleket Hikâyeleri kitap olarak çıktı.
- Genç Kalemler dergisinde “Yeni Lisan” makalesi yayımlandı.
- Reşat Nuri'nin Çalıkuşu'su Vakit'teki tefrikanın ardından kitap oldu.
- Halide Edip'in Handan'ı Tanin gazetesinde tefrika edilmeye başlandı.
?Soru çöz
1911'de başlayıp Cumhuriyet'in ilanına kadar süren bu dönemde hikâye ve roman, İstanbul'un köşklerinden Anadolu'nun köy ve kasabalarına yöneldi. Yazarlar sanatlı ve ağır bir dil yerine konuşulan Türkçeye yakın, yalın bir anlatımı benimsedi. Anadolu insanının yoksulluğu, savaş yılları, Türk tarihi ve yüzeysel Batılılaşma eserlerin başlıca konuları oldu; kuşaklar arasındaki çatışma romanlarda sık işlendi.
Bu parçada sözü edilen edebî dönem aşağıdakilerden hangisidir?