Millî Edebiyat nesri: Ömer Seyfettin, Halide Edip, Yakup Kadri, Reşat Nuri, Refik Halit

1911–1923 arasında hikâye ve romanın İstanbul köşklerinden Anadolu'ya yönelişini anlatıyor; beş yazarı ÖSYM'nin sorduğu ipuçlarıyla kuruyoruz: Efruz Bey, Kaşağı, Memleket Hikâyeleri, Handan, Ateşten Gömlek, Kiralık Konak ve Çalıkuşu.

7 durakAYT
15 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 15tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
1911–1923 · MİLLÎ EDEBİYAT NESRİ

Millî Edebiyat'ta hikâye ve roman: İstanbul'dan Anadolu'ya

MEB 10. sınıf · Hikâye · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMillî Edebiyat Dönemi şiirinin özellikleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Millî Edebiyat şiiri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Millî Edebiyat şiiri (1911–1923) konuşulan İstanbul Türkçesine dayanan sade bir dil kullanır, aruzun yerine hece ölçüsünü benimser; vatan, tarih, kahramanlık, Anadolu ve Anadolu insanı gibi millî konuları işler. Koşma, türkü, destan gibi halk şiiri biçimlerinden yararlanır; “sanat toplum içindir” anlayışıyla süslü söyleyişten kaçınır, yer yer hitabet tonuna ve öğretici bir dile yönelir.

Millî Edebiyat şiir anlayışı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Millî Edebiyat döneminde hikâye ve romanın özellikleri nelerdir?

Kısa cevap: Millî Edebiyat döneminde (1911–1923) hikâye ve roman bireysel konulardan toplumsal konulara, İstanbul'dan Anadolu'ya yöneldi. Sade, konuşulan Türkçeye yakın bir dil kullanıldı; Anadolu insanının yoksulluğu, Millî Mücadele, Türk tarihi, yanlış Batılılaşma ve kuşak çatışması başlıca konular oldu. Önde gelen yazarlar Ömer Seyfettin, Refik Halit Karay, Halide Edip Adıvar, Yakup Kadri Karaosmanoğlu ve Reşat Nuri Güntekin'dir.

1913'te genç bir gazeteci, İstanbul'dan Sinop'a sürgüne gönderilir. Sonraki yıllarda Çorum'u, Bilecik'i görür; kasabaların insanını yakından tanır. Bu sürgünden çıkan kitap, Anadolu'yu yerinde gözlemleyen ilk eserlerden biri sayılacaktır.

Gazetecinin adı Refik Halit'tir ve hikâyesi bir dönemin özeti gibidir. Servetifünun romanı İstanbul'un köşklerinde, yalılarında geçmişti; kahramanları yabancı dil bilen, aşkını ve hayal kırıklığını ağır, sanatlı bir dille anlatan kişilerdi (Servetifünun sayfası). 1908'de II. Meşrutiyet ilan edildi, ardından Balkan Savaşları, I. Dünya Savaşı, Mütareke ve Millî Mücadele birbirini izledi. Vatanın sınırları daraldıkça yazarlar, o güne kadar uzaktan baktıkları Anadolu'yu keşfetmeye başladı.

Dönemin anlayışı: sanat toplum için

MEB kitabı Millî Edebiyat Dönemi'ni 1911'de Genç Kalemler dergisinde çıkan “Yeni Lisan” makalesiyle başlatır ve Cumhuriyet'in ilanına kadar uzatır. Dergi, makale ve şiirdeki yeni anlayışı Millî Edebiyat şiiri sayfasında görüyoruz; burada aynı anlayışın nesre nasıl yansıdığına bakıyoruz. Nesirde “sanat toplum içindir” görüşü yeniden öne çıktı: hikâye ve roman, okuru bir meseleye bakmaya çağıran bir araç oldu.

  • Dil: Ağır tamlamalar yerine yalın, duru, konuşulan Türkçeye yakın bir anlatım. “Yeni Lisan”ın ilkelerini hikâyeye ilk taşıyan Ömer Seyfettin'dir.
  • Mekân: İstanbul konaklarının yanında Anadolu'nun köyleri ve kasabaları. MEB kitabındaki değerlendirmeye göre bu eserler Anadolu'yu çoğunlukla yoksulluğu, cehaleti ve bağnazlığıyla gösterir; yazarlar onu dışarıdan değil, içinde yaşayarak anlatmaya çalışır.
  • Konu: Millî Mücadele, Türk tarihi, yanlış Batılılaşma, kuşaklar arasındaki çatışma, Anadolu insanının sorunları.
  • Anlatım: Gözleme dayanan gerçekçi bir bakış; hikâyede merak uyandıran olay hikâyesi (Maupassant tarzı) öne çıkar.

Servetifünun romanı

  • İstanbul'un zengin semtleri, köşk ve yalı
  • Bireysel konular: aşk, hayal kırıklığı, kaçış
  • Ağır, sanatlı, Arapça-Farsça yüklü dil
  • Halit Ziya, Mehmet Rauf

Millî Edebiyat romanı

  • Anadolu köyü ve kasabası; İstanbul konağı
  • Toplumsal konular: savaş, vatan, kuşak çatışması
  • Sade, konuşulan Türkçeye yakın dil
  • Halide Edip, Yakup Kadri, Reşat Nuri
Savaşlar Anadolu'yu edebiyatın merkezine taşıdı; dönemin en çok bilinen romanlarının birçoğu Millî Mücadele'nin son yılında kitap oldu. Ömer Seyfettin 1920'de öldü, öteki dört yazar Cumhuriyet'te de yazmayı sürdürdü.Görsel: Sınav Defteri (şema, ölçekli değildir)

Fecriati'den gelenler, Cumhuriyet'e uzananlar

Bu yazarların ikisi işe başka bir anlayışla başladı. Yakup Kadri ile Refik Halit, “sanat şahsi ve muhteremdir” diyen Fecriati topluluğundandı; savaş yılları onları toplumsal konulara çevirdi. Yakup Kadri, Halide Edip ve Reşat Nuri ise Cumhuriyet'te de romanlar yazdı. Bu yüzden ÖSYM aynı yazarı bir yıl Millî Edebiyat, bir yıl Cumhuriyet romanı başlığında sorabilir. Bu sayfada yazarların 1923'e kadarki eserlerini ve ÖSYM'nin sorduğu ipuçlarını işliyoruz; Cumhuriyet romanlarının ayrıntısı Cumhuriyet romanı 1923–1950 sayfasında.

Nesir yalnız hikâye ve romandan ibaret değildi. Dil tartışması makaleyle yürüdü; Refik Halit siyasi mizahı “Kirpi” takma adıyla yazdı; Yakup Kadri mensur şiirlerini Erenlerin Bağından'da topladı; Halide Edip Kenan Çobanları adlı bir oyun yazdı. Yazarların anıları ise çoğunlukla Cumhuriyet yıllarında yayımlandı ve aşağıda her yazarın kendi bölümünde geçiyor.

Akılda kalsın: Servetifünun'dan Millî Edebiyat'a geçişi üç değişimle hatırla: köşkten köye (mekân), aşktan vatana (konu), sanatlı dilden konuşma diline (dil).
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM dönemi tanıtım paragrafıyla sorar: 2018'de süslü dilden kaçınan, hece ölçüsünü benimseyen topluluk soruldu ve cevap Millî Edebiyat'tı.

TuzakÇeldiriciler çoğunlukla komşu dönemlerdir: Servetifünun (ağır dil, bireysel konu) ve Fecriati (sanat şahsi ve muhteremdir). 2018'deki başka bir soruda da Millî Edebiyat romanında yaygın tema olarak kuşak çatışması verildi, cevap Naim Efendi ile Seniha'ydı (Yakup Kadri). Tuzak: Fecriati (1909–1913) ile Millî Edebiyat (1911–1923) birkaç yıl çakışır; Yakup Kadri ve Refik Halit'in ikisinde de adı geçer.

↕Kronolojik sırala oklarla diz

  1. Refik Halit'in Memleket Hikâyeleri kitap olarak çıktı.
  2. Genç Kalemler dergisinde “Yeni Lisan” makalesi yayımlandı.
  3. Reşat Nuri'nin Çalıkuşu'su Vakit'teki tefrikanın ardından kitap oldu.
  4. Halide Edip'in Handan'ı Tanin gazetesinde tefrika edilmeye başlandı.

?Soru çöz

1911'de başlayıp Cumhuriyet'in ilanına kadar süren bu dönemde hikâye ve roman, İstanbul'un köşklerinden Anadolu'nun köy ve kasabalarına yöneldi. Yazarlar sanatlı ve ağır bir dil yerine konuşulan Türkçeye yakın, yalın bir anlatımı benimsedi. Anadolu insanının yoksulluğu, savaş yılları, Türk tarihi ve yüzeysel Batılılaşma eserlerin başlıca konuları oldu; kuşaklar arasındaki çatışma romanlarda sık işlendi.

Bu parçada sözü edilen edebî dönem aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. 1911–1923 aralığı, Anadolu'ya yöneliş, sade dil ve kuşak çatışması Millî Edebiyat'ı gösterir. Servetifünun ağır dil ve bireysel konularla, Fecriati “sanat şahsi ve muhteremdir” ilkesiyle anılır; Tanzimat ise 1860–1896 arasıdır.
1911–1920 · OLAY HİKÂYESİ

Ömer Seyfettin: Efruz Bey'in yazarı, olay hikâyesinin ustası

MEB 10. sınıf · Hikâye · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaGenç Kalemler dergisi nedir, Yeni Lisan makalesi ne zaman yayımlandı ve hangi ilkeleri savundu?Bağlantılı konudan (Millî Edebiyat şiiri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Genç Kalemler, II. Meşrutiyet yıllarında Selanik'te yayımlanan (1909'da Manastır'da başlayıp 1912'de kapanan) ve Türkçülüğün yayın organı olan dergidir. 1911'de derginin ikinci cildinin ilk sayısında Ömer Seyfettin'in imzasız “Yeni Lisan” makalesi çıktı; Millî Edebiyat Dönemi (1911–1923) bu makaleyle başlar. Makale, Arapça ve Farsça kurallarla yapılan tamlamaların bırakılmasını, yabancı sözcüklerin Türkçedeki söylenişleriyle yazılmasını ve konuşulan İstanbul Türkçesinin esas alınmasını istedi.

Genç Kalemler ve Yeni Lisan

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Ömer Seyfettin'in hikâyelerinin özellikleri nelerdir, başlıca eserleri hangileridir?

Kısa cevap: Ömer Seyfettin (1884–1920), Millî Edebiyat'ın öncüsü ve Türk edebiyatında olay hikâyesinin (Maupassant tarzı) önde gelen temsilcisidir. Selanik'te Genç Kalemler dergisinde dilin sadeleşmesini savundu ve bu dili sade, akıcı hikâyelerinde uyguladı. Hikâyelerinde çocukluk anılarını, Türk tarihini, millî bilinci ve alafrangalığı işledi; başlıca eserleri Efruz Bey, Kaşağı, Pembe İncili Kaftan, Yalnız Efe ve Harem'dir.

Gönen'de doğan genç bir yazar, Selanik'te bir dergi odasında arkadaşlarıyla Türkçenin nasıl yazılması gerektiğini tartışır. Tartışmanın sonunda bir kuralı kendine koyar: anlatacağı her hikâyeyi konuşulan dille yazacaktır.

Ömer Seyfettin 1884'te Balıkesir'in Gönen ilçesinde doğdu. TEİS'e göre Selanik'te Ali Canip (Yöntem) ile birlikte Genç Kalemler dergisinin yeni döneminde çalıştı, Ziya Gökalp de bu çabayı destekledi. “Yeni Lisan” makaleleri bu dergide çıktı; makalenin ilkeleri Millî Edebiyat şiiri sayfasında. MEB kitabı onun modern Türk hikâyeciliğinin kurulmasında öncü rol üstlendiğini söyler. 1920'de, Cumhuriyet'i göremeden öldü.

Hikâyelerinin özellikleri

Ömer Seyfettin'in hikâyesi okuru merakla sona taşır. Olay serim, düğüm ve çözümle ilerler, sonda çoğu zaman beklenmedik bir kapanış vardır; bu yüzden MEB kitabı onu Maupassant tarzı (olay) hikâyenin önde gelen temsilcisi sayar. Okuduğu yazarlar arasında Maupassant'ın yanında Namık Kemal, Halit Ziya, Flaubert ve Zola da vardır (TEİS).

  • Dil: Sade ve akıcı; TEİS bunu “Yeni Lisan” anlayışının uygulaması sayar.
  • Konular: Çocukluk anıları; eğitim, cehalet, alafrangalık gibi toplumsal meseleler; Balkan siyaseti; Türk tarihi ve kahramanları. Hikâyelerinin ağırlık noktası millî bilinçtir.
  • Üslup: Mizah ve abartı. TEİS'e göre gerçekçi bir anlatımın içinde yer yer romantik özellikler taşır; tarihî olayları olduğu gibi aktarmak yerine yeniden canlandırmak ister.
  • Verim: Yüzden fazla hikâye ve sonradan bulunanlarla birlikte yüze yakın şiir. İlk şiirlerinde Servetifünun etkisi varken sonra hece ölçüsüne ve sade dile yöneldi.

Efruz Bey: kurnaz bir tip

Efruz Bey 1919'da kitap oldu. TEİS esere “fantezi roman” ve roman denemesi der; kimi listelerde hikâye olarak geçer. Kahramanı Efruz Bey, zamanın rüzgârına göre davranan kurnaz bir tiptir ve mizahi bir dille çizilir (tipin ne olduğunu hikâye ve roman sayfasında görmüştük). ÖSYM onu 2021'de Recaizade Mahmut Ekrem'in züppe tipi Bihruz Bey ile yan yana sordu (Tanzimat II). Ömer Seyfettin'in 1918'de çıkan Harem'i ve Ashâb-ı Kehfimiz'i de roman denemeleri arasında anılır.

  • Hikâye: Kaşağı, Falaka, İlk Namaz (çocukluk anılarından), Pembe İncili Kaftan, Yalnız Efe, Forsa, Yüksek Ökçeler, Gizli Mabet, Beyaz Lale, Bahar ve Kelebekler, İlk Düşen Ak
  • Roman denemesi: Efruz Bey (1919), Harem (1918), Ashâb-ı Kehfimiz (1918)
Akılda kalsın: Adlardaki ses benzerliğini anlamla ayır: Bihruz Bey züppedir (Recaizade, Tanzimat), Efruz Bey kurnazdır (Ömer Seyfettin, Millî Edebiyat). İkisi de alafrangalığın gülünç yüzünü gösterir, ama farklı dönemlerin çocuklarıdır.
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM Ömer Seyfettin'i kahramanı üzerinden sorar: 2021'deki boşluklu parçada iki tip vardı, cevap “Bihruz Bey – Efruz Bey”di; çeldiricilerde Felâtun Bey, Râkım Efendi ve Ali Bey gibi Tanzimat kişileri dolaşıyordu. Tanıtım paragrafında ise belirleyici ipuçları Genç Kalemler, Yeni Lisan, olay hikâyesi ve çocukluk anılarıdır.

TuzakRefik Halit ve Reşat Nuri de MEB'in saydığı olay hikâyecilerindendir; “Yeni Lisan” ve Efruz Bey yalnız Ömer Seyfettin'i gösterir.

▭Boşluk doldurma

Ömer Seyfettin, Selanik'te Ali Canip'le birlikte çalıştığı dergisinde dilin sadeleşmesini savundu. 1919'da kitap olan ve kurnaz bir tipi mizahi bir dille çizen eseri adını taşır.

Genç KalemlerEfruz BeyServet-i FünûnBihruz Bey

?Soru çöz

Yazar, Selanik'te çıkan bir dergide Türkçenin konuşulduğu gibi yazılması gerektiğini savunan makalelerle tanındı. Merak uyandıran, serim-düğüm-çözüm planına bağlı hikâyelerinde çocukluk anılarını, tarihten sahneleri ve devrin alafrangalığını mizahi bir dille işledi. Yüzden fazla hikâye yazan ve Cumhuriyet'in ilanını göremeden ölen sanatçının kurnaz kahramanıyla akılda kalan eseri 1919'da yayımlandı.

Bu parçada tanıtılan yazar aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Selanik'teki dergi (Genç Kalemler), “Yeni Lisan” makaleleri, çocukluk anıları ve 1919'da çıkan Efruz Bey Ömer Seyfettin'i gösterir. Refik Halit ve Reşat Nuri de olay hikâyecisidir ama Cumhuriyet döneminde de yazdılar; Yakup Kadri Fecriati'den gelen bir romancıdır.
MİLLÎ EDEBİYAT · ANIDAN HİKÂYEYE

Anıdan hikâyeye: Kaşağı ve İlk Namaz

MEB 10. sınıf · Anı (Hatıra) · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaOlay hikâyesi ile durum hikâyesi arasındaki fark nedir, roman hikâyeden nasıl ayrılır?Bağlantılı konudan (Hikâye ve romanın unsurları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Olay hikâyesinde (Maupassant tarzı) merak uyandıran bir olay serim, düğüm ve çözüm planıyla gelişir; Türk edebiyatında Ömer Seyfettin, Refik Halit Karay ve Reşat Nuri Güntekin bu tarzın temsilcileri arasındadır. Durum hikâyesinde (Çehov tarzı) olay geri plandadır; hayattan bir kesit ya da bir ruh hâli anlatılır, son çoğu zaman okura bırakılır; bu tarzın önde gelen adları arasında Sait Faik Abasıyanık, Memduh Şevket Esendal ve Tarık Buğra vardır. Roman, hikâyeden daha uzun bir olay örgüsüne, daha kalabalık bir şahıs kadrosuna, daha çok mekâna ve daha geniş bir zamana yayılır.

Olay hikâyesi, durum hikâyesi, roman

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Ömer Seyfettin'in Kaşağı ve İlk Namaz hikâyeleri neden anı türüyle ilişkilendirilir?

Kısa cevap: Ömer Seyfettin Kaşağı ve İlk Namaz gibi hikâyelerini kendi çocukluk anılarından yararlanarak yazdı; bu yüzden bu hikâyeler anı türünün hikâye ve romana kaynaklık etmesine örnek gösterilir. Anı yaşanmış olayı olduğu gibi aktarır, hikâye ise o malzemeyi kurgular. Orhan Kemal'in Sağ İç hikâyesi ve Peyami Safa'nın Dokuzuncu Hariciye Koğuşu romanı da anıdan beslenen eserlerdir.

Bir çiftlikte iki küçük kardeş, ihtiyar seyisin atları tımar edişini hayranlıkla seyreder. Büyük olan, bir gün kimse yokken kaşağıyı eline alır.

10. sınıfın anı ünitesinde bir bilgi özellikle öne çıkar: anılar hikâye ve romana kaynaklık edebilir. Bunun bilinen örnekleri Ömer Seyfettin'in Kaşağı ve İlk Namaz hikâyeleri, Orhan Kemal'in Sağ İç'i ve Peyami Safa'nın Dokuzuncu Hariciye Koğuşu'dur. TEİS de Ant, Falaka, İlk Namaz, İlk Cinayet ve Kaşağı'nın çocukluk hatıralarından yola çıkılarak yazıldığını belirtir. Bu hikâyeler okul kitaplarına girdiği için Ömer Seyfettin'e çocuk hikâyecisi denmiş, oysa onları da büyükler için yazmıştır.

Anı ile hikâye arasındaki çizgi

Anı, yazarın yaşadığı ya da tanık olduğu olayları gerçeğe bağlı kalarak anlattığı öğretici bir türdür; kişiler gerçek kişilerdir (türün ayrıntısı Öğretici metinler sayfasında). Hikâye ise kurmacadır. Yazar bir anıyı hikâyeye dönüştürürken olayları seçer, sıralar, kişileri değiştirir, sonu yeniden kurar. Okurun elindeki metin artık yaşananın kaydı değil, yaşanmış olabilecek bir olayın anlatısıdır. Bu yüzden Kaşağı'yı okurken “Ömer Seyfettin'in kardeşi böyle mi öldü?” diye sormak yanlıştır: hikâye anıdan beslenir ama anı değildir.

Kaşağı: bir yalanın ağırlığı

Anlatıcı çocuk, annesinin İstanbul'dan gönderdiği gümüş gibi parlayan kaşağıyla atları tımar etmek ister; atlar huysuzlanınca öfkesini kaşağıdan çıkarır, onu taşla ezip yalağa atar. Babası kırık kaşağıyı bulunca suçu bir yaş küçük kardeşi Hasan'a yükler. Hasan inkâr ettikçe “yalancı” sayılır, tokat yer, ahıra girmesi yasaklanır. Ertesi yıl Hasan hastalanır; anlatıcı vicdan azabıyla gerçeği sabah babasına söylemeye karar verir, ama vakit geçmiştir.

Ben içimdeki zehirden vicdan azabını boşaltmak için acele ediyordum. Yazık ki, zavallı masum kardeşim, o gece ölmüştü.

Ömer Seyfettin (ö. 1920), Kaşağı

İki cümle hikâyenin bütün ağırlığını taşır: kahraman anlatıcı birinci kişiyle konuşur, yalnız kendi içini bilir (kahraman bakış açısı). Bol diyalog sahneleri gözümüzün önüne getirir, olay örgüsü sondaki sarsıcı çözüme doğru gerilir. Çocukluk anısı, Ömer Seyfettin'in elinde bir olay hikâyesine dönüşmüştür.

Akılda kalsın: Anıdan beslenen dört örnek eser iki hikâyeci, bir romancıyla hatırlanır: Ömer Seyfettin (Kaşağı, İlk Namaz), Orhan Kemal (Sağ İç), Peyami Safa (Dokuzuncu Hariciye Koğuşu, roman).
Sınavda

Nasıl sorulurBu bilgi T1 tipinde bir yargı olarak gelir: “Yazar, çocukluk anılarından yararlanmıştır.” Ya da tür sorusunda karşılaştırma ister: anı gerçek kişi ve olaylara bağlıdır, hikâye kurmacadır.

TuzakBirinci kişili her anlatıyı anı saymak. Kaşağı birinci kişiyle anlatılır ama kurmaca bir hikâyedir; anlatıcı da yazarın kendisi değil, onun kurguladığı bir sestir.

Sınavda işaretle“çocukluk anılarından yararlanan” ifadesi Ömer Seyfettin'e uyar, ama Kaşağı'nın türü sorulursa “hikâye”yi işaretle.

Kendini sına: Kaşağı bir anı mı, hikâye mi? Neden? (Önce kendi cevabını söyle, sonra aç.)

Hikâyedir. Yazar çocukluğundan bir malzeme almış olabilir, ama olayları seçip sıralamış, diyalogla sahneler kurmuş ve okuru sarsıcı bir sona doğru germiştir: serim, düğüm ve çözüm bir kurgunun işaretidir. Anıda ölçüt gerçeğe bağlılıktır; Kaşağı'da ölçüt etkidir. Birinci kişi anlatım tek başına bir metni anı yapmaz.

⇄Bilgi eşleştirme eser ↔ tür

↕Kaşağı'nın olay örgüsü oklarla diz

  1. Hasan inkâr ettikçe yalancı sayılır, cezalandırılır ve ahırdan uzak tutulur.
  2. Anlatıcı, atlar huysuzlanınca öfkesini kaşağıdan çıkarır ve onu taşla ezer.
  3. Hasan hastalanır; anlatıcı gerçeği söylemeye karar verir ama kardeşi o gece ölür.
  4. Babası kırık kaşağıyı bulunca anlatıcı suçu kardeşi Hasan'a atar.
1913–1922 · MEMLEKET HİKÂYELERİ

Refik Halit Karay: sürgünden doğan Memleket Hikâyeleri

MEB 10. sınıf · Hikâye · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaRealizm akımının özellikleri nelerdir, temsilcileri kimlerdir ve Türk edebiyatına nasıl yansıdı?Bağlantılı konudan (Batı edebiyatı akımları I). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Realizm (gerçekçilik), XIX. yüzyılın ortasında romantizmin idealize ettiği dünyaya tepki olarak doğan, doğayı, insanı ve toplumu gözlem ve belgeye dayanarak olduğu gibi yansıtmayı amaçlayan akımdır. Fransa'da 1850–1885 yılları arasına yerleştirilir. Yazar tarafsız kalır, kişiler çevreleriyle birlikte ve ayrıntılı betimlemelerle anlatılır, sıradan insanın gündelik hayatı konu edilir. Başlıca temsilcileri Balzac (İnsanlık Komedyası), Stendhal (Kırmızı ve Siyah), Flaubert (Madame Bovary) ve Rus romanında Tolstoy (Savaş ve Barış) ile Dostoyevski'dir. Türk edebiyatında MEB'e göre ilk realist roman Recaizade Mahmut Ekrem'in Araba Sevdası'dır; Halit Ziya'nın Mai ve Siyah'ı realist roman örneğidir.

Realizm

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Refik Halit Karay'ın Memleket Hikâyeleri neden önemlidir, yazarın başlıca eserleri nelerdir?

Kısa cevap: Refik Halit Karay (1888–1965), Fecriati'den gelip Millî Edebiyat'ın önemli hikâyecilerinden biri olan yazardır. Sinop, Çorum ve Bilecik'teki sürgün yıllarının gözlemlerini Memleket Hikâyeleri'nde (1919) topladı; bu kitap Anadolu'yu yerinde gözlemleyerek anlatan ilk eserlerden biri sayılır. İkinci sürgününü geçirdiği Halep yıllarından Gurbet Hikâyeleri doğdu; siyasi mizah yazılarında “Kirpi” takma adını kullandı.

Bir yazar iki kez sürgüne gider. Birincisinden bir memleket, ikincisinden bir gurbet kitabıyla döner.

Refik Halit 1888'de İstanbul'da doğdu, hukuk öğrenimini yarım bırakıp memurluğa ve gazeteciliğe başladı. TEİS'e göre Fecriati beyannamesine imza attı, ama sonra topluluktan ayrıldı; ayrılığın asıl sebebini kendisi dil farkı olarak açıkladı. TEİS'e göre 1913'te Sadrazam Mahmut Şevket Paşa'nın vurulması bahane edilerek Sinop'a sürüldü; oradan Çorum'a, sonunda Bilecik'e gönderildi.

Birinci sürgün: Memleket Hikâyeleri

Bu yıllarda Anadolu kasabalarının insanını yakından tanıdı. Memleket Hikâyeleri (1919) bu sürgünün meyvesidir. MEB kitabına göre eser, Anadolu insanının hayat kavgasını yerinde görerek yazılmış ilk kitaplardandır; TEİS de onu “Yeni Lisan” arayışlarının ilk ürünlerinden kabul eder. İstanbullu bir yazarın Anadolu'yu dışarıdan değil, içinde yaşayarak anlatması kitaba gerçekçi bir güç kazandırdı.

İkinci sürgün: Gurbet Hikâyeleri

Siyasette Hürriyet ve İtilâf çizgisinde duran Refik Halit, sonradan Yüz Ellilikler listesine de alındı. 1922'de Beyrut'a kaçtı, ardından Halep'e geçti ve 1938'deki af kanununa kadar Suriye'de yaşadı (TEİS). Gurbet Hikâyeleri (1940) bu yılların ürünüdür: MEB kitabına göre Osmanlı topraklarında insanı, tabiatı ve gündelik hayatı bir arada anlatır; TEİS onu Türk hikâyeciliğinin en önemli eserlerinden sayar.

Dil ustası, mizahçı, romancı

MEB kitabı, Ziya Gökalp'in onun için “Türkçeyi en iyi kullanan yazar” dediğini aktarır. Gerçekçi bakışı, güçlü gözlemi ve sade diliyle Türk hikâyesinin dönüm noktalarından biri sayılır; MEB'in olay hikâyesi temsilcileri arasında da adı geçer. Siyasi mizahını “Kirpi” takma adıyla yazdı ve Kirpinin Dedikleri'nde (1916) topladı; 1922'de Aydede adlı bir mizah dergisi çıkardı. Romanlarının çoğunu Cumhuriyet yıllarında yazdı.

  • Hikâye: Memleket Hikâyeleri (1919), Gurbet Hikâyeleri (1940)
  • Roman: İstanbul'un İç Yüzü (1920), Yezidin Kızı, Sürgün, Anahtar, Nilgün, Bugünün Saraylısı
  • Mizah: Kirpinin Dedikleri (1916), Ay Peşinde (1922)
  • Anı: Minelbab İlelmihrab (1946; Mütareke'den İstanbul'un kurtuluşuna)
Akılda kalsın: İki sürgün, iki kitap: iç sürgün → Memleket (Sinop, Çorum, Bilecik; Anadolu), dış sürgün → Gurbet (Beyrut, Halep; Osmanlı coğrafyası). Mizahta tek ad: Kirpi.
Sınavda

Nasıl sorulurRefik Halit ÖSYM'de en sık çeldirici olarak görünür: 2018 ve 2019'da Esendal'ı, 2023'te Hüseyin Cahit'i, 2024'te Yakup Kadri'yi tanıtan paragrafların şıklarındaydı; 2018'de İstanbul'un İç Yüzü, Hüseyin Rahmi'nin eserini soran soruda çeldirici eser oldu. 2019'da Fecriati üyesi olmayanı bulma sorusunda o da Yakup Kadri gibi Fecriati'nin gerçek üyesiydi, cevap Cenap Şahabettin'di.

TuzakAnadolu'yu yerinde gözlemleyen ilk hikâyelerden Memleket Hikâyeleri Refik Halit'indir; aynı ipucunu Ömer Seyfettin'e bağlamak yanlıştır.

⇄Bilgi eşleştirme eser ↔ ipucu

?Soru çöz

Bildiriyle ortaya çıkan bir topluluğun beyannamesini imzalayan yazar, dil anlayışındaki ayrılık yüzünden bu topluluktan uzaklaştı. Sürgün edildiği Anadolu kasabalarında edindiği gözlemleri sade ve canlı bir Türkçeyle hikâyeleştirdi. Siyasi mizah yazılarında bir hayvan adını takma ad olarak kullandı. Ülke dışında geçirdiği yıllar, onun Osmanlı coğrafyasını anlatan ikinci hikâye kitabına kaynaklık etti.

Bu parçada tanıtılan yazar aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Fecriati'den ayrılış, Anadolu sürgününden doğan Memleket Hikâyeleri, “Kirpi” takma adı ve Halep yıllarının Gurbet Hikâyeleri Refik Halit'i gösterir. Bu ipuçlarının hiçbiri Ömer Seyfettin, Halide Edip ya da Reşat Nuri'ye uymaz; memleket ve gurbet hikâyeleri yalnız Refik Halit'i gösterir.
1912–1923 · KADIN VE MİLLÎ MÜCADELE

Halide Edip Adıvar: Handan'dan Ateşten Gömlek'e

MEB 10. sınıf · Roman · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHalit Ziya Uşaklıgil'in romanları nelerdir, Mai ve Siyah neyi anlatır?Bağlantılı konudan (Servetifünun ve Fecriati). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Halit Ziya Uşaklıgil (1865–1945), Servetifünun'un en önemli romancı ve hikâyecisidir. Batı tekniğine uygun ilk Türk romanı sayılan eser, Servet-i Fünûn'da tefrika edilen Mai ve Siyah'tır: edebiyat dünyasında ün kazanma hayalleri birer birer yıkılan genç şair Ahmed Cemil'in hikâyesidir. Öbür başlıca romanları Aşk-ı Memnu, Kırık Hayatlar ve Nesl-i Ahîr; anıları Kırk Yıl ve Saray ve Ötesi'dir.

Halit Ziya ve Mai ve Siyah

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Halide Edip Adıvar'ın romanları nelerdir; Handan ve Ateşten Gömlek neyi anlatır?

Kısa cevap: Halide Edip Adıvar (ö. 1964), II. Meşrutiyet ve Cumhuriyet dönemlerinde eser veren romancı ve hikâyecidir. İlk romanlarında kadının eğitimini ve toplumdaki yerini işledi (Handan, Seviye Talip), Yeni Turan'da Türkçülük ülküsünü kurguladı; Millî Mücadele'de cephede bulundu ve bu mücadeleyi işleyen ilk roman sayılan Ateşten Gömlek'i (1922) yazdı. Dağa Çıkan Kurt hikâyelerini, Mor Salkımlı Ev ise çocukluk anılarını toplar.

1919 Mayıs'ında İstanbul'da Sultanahmet Meydanı'nı dolduran kalabalık, kürsüye çıkan bir kadın yazarı dinler. Bir yıl sonra o yazar Anadolu'dadır; cephede onbaşı rütbesi taşır.

Halide Edip Üsküdar Amerikan Kız Koleji'nin ilk öğrencilerindendi (TDV). Kadınların eğitimi için çalıştı, kadın derneklerinde ve Türk Ocağı'nda yer aldı. İzmir'in işgalinden sonra İstanbul mitinglerinde konuştu; Sultanahmet konuşması onu bir halk kahramanına dönüştürdü (tarih serisinde Millî Mücadele edebiyatı). 1920'de Anadolu'ya geçti; cephede ve hastanelerde çalıştı, TEİS'e göre önce onbaşı, sonra başçavuş rütbesi aldı.

Üç grup roman

TDV, Halide Edip'in romanlarını üç grupta toplar: kadın eğitimini işleyenler, Millî Mücadele romanları ve sosyal romanlar. TEİS kadını aileyi ve millî ruhu ayakta tutan güç olarak gördüğünü belirtir; TDV de kadın kahramanlarının erkeklerden daha güçlü çizildiğini kaydeder.

  • Kadın ve eğitim: Seviye Talip (1910), Handan (1912'de Tanin'de tefrika). ÖSYM 2026'daki tanıtıma göre Handan'ın baş kişisi eğitimli, kültürlü bir kadındır ve çevresi onu bu kimliğiyle henüz kabullenmez; roman Refik Cemal'in Nermin'le evleneceğini bir arkadaşına yazdığı satırlarla açılır, kadının eğitimini ve toplumdaki yerini işler. TEİS romanda otobiyografik izler olduğunu söyler.
  • Ülkü: Yeni Turan (1912) yirmi yıl sonrasında geçen ütopik bir siyasi romandır; TEİS'e göre Türkçülük ve Turancılık fikrini barış ve birlik ülküsüyle birleştirir, kadın kahraman öğretmen ve hatiptir.
  • Millî Mücadele: Ateşten Gömlek (1922) ve Vurun Kahpeye (1923'te tefrika). Vatanı kurtarmaya çalışan yurtseverler, hainlerin ve yabancı güçlerin karşısına konur.
  • Sosyal roman (Cumhuriyet): Sinekli Bakkal (1936), II. Abdülhamit devri İstanbul'u; ayrıntısı Cumhuriyet romanı sayfasında.

Ateşten Gömlek: ilk Millî Mücadele romanı

MEB kitabı Ateşten Gömlek'i Millî Mücadele'nin işlendiği ilk roman olarak anar. ÖSYM 2025'teki tanıtıma göre eser Sakarya Ordusu'na adanmıştır; olaylar Peyami'nin hatıraları ve Ayşe'nin mektuplarıyla aktarılır; kişiler kendi aşklarını da hayatlarını da yurt uğruna feda eder. Aynı soruda Yakup Kadri'nin Yaban'ı, Millî Mücadele'yi daha karamsar bir gerçekçilikle anlatan roman olarak karşısına konmuştu (Yakup Kadri).

  • Roman: Seviye Talip, Handan, Yeni Turan, Mev'ut Hüküm, Ateşten Gömlek, Vurun Kahpeye; Cumhuriyet'te Sinekli Bakkal, Tatarcık, Sonsuz Panayır
  • Hikâye: Harap Mabetler (1911), Dağa Çıkan Kurt (1922)
  • Anı: Mor Salkımlı Ev (1963; çocukluğu), Türk'ün Ateşle İmtihanı
  • Tiyatro: Kenan Çobanları
Akılda kalsın: Halide Edip'in romanları üç durakta ilerler: önce kadın (Seviye Talip, Handan), sonra ülkü (Yeni Turan), en son ateş (Ateşten Gömlek, Vurun Kahpeye). Ateşin hikâye kitabı da vardır: Dağa Çıkan Kurt.
Sınavda

Nasıl sorulurHalide Edip ÖSYM'de üç kez çıktı ve her seferinde eser adıyla: 2026'da Handan tanıtıldı, çeldiriciler yine onun romanlarıydı (Seviye Talip, Ateşten Gömlek, Sinekli Bakkal, Yeni Turan); yani yalnız yazarı bilmek yetmedi, romanı konusundan tanımak gerekti. 2025'te Ateşten Gömlek boşluğa, 2019'da Dağa Çıkan Kurt bir hikâye kitabı olarak şıkka girdi.

TuzakTuzak: ilk Millî Mücadele romanı Ateşten Gömlek'tir; Yaban Millî Mücadele yıllarını anlatır ama 1932'de yazılmış bir Cumhuriyet romanıdır.

▭Boşluk doldurma

Halide Edip, Millî Mücadele yıllarına ait hikâyelerini 1922'de adlı kitapta topladı. Çocukluk yıllarını anlattığı anı kitabı ise adını taşır.

Dağa Çıkan KurtMor Salkımlı EvSönmüş YıldızlarAnamın Kitabı

?Soru çöz

Halide Edip Adıvar'ın 1912'de Tanin gazetesinde tefrika edilen ---- adlı romanı, eğitimli bir kadının toplumdaki yerini ve kadın eğitimini sorgular. Yazarın 1922'de yayımlanan ---- adlı romanı ise Millî Mücadele'nin işlendiği ilk roman olarak kabul edilir.

Bu parçada boş bırakılan yerlere sırasıyla aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

✓ D. 1912'de Tanin'de tefrika edilen kadın romanı Handan, 1922'de çıkan ilk Millî Mücadele romanı Ateşten Gömlek'tir. Seviye Talip 1910'da, Sinekli Bakkal 1936'da yayımlandı; Vurun Kahpeye de bir Millî Mücadele romanıdır ama ilk değildir, tefrikası 1923'tedir.
1909–1923 · FECRİATİ'DEN MİLLÎ EDEBİYATA

Yakup Kadri Karaosmanoğlu: Kiralık Konak'ta üç kuşak

MEB 10. sınıf · Roman · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAraba Sevdası kimin eseridir, Bihruz Bey nasıl bir tiptir?Bağlantılı konudan (Tanzimat edebiyatı II). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Araba Sevdası, Recaizade Mahmut Ekrem'in 1889'da yazıp 1896'da Servet-i Fünûn dergisinde tefrika ettiği romandır. Alafrangalık merakını ve romantik hayalciliği alaya alan eserin kahramanı Bihruz Bey, Batı'yı yüzeyden taklit eden alafranga züppe tipidir. Araba Sevdası Türk edebiyatının ilk realist romanı kabul edilir.

Araba Sevdası ve Bihruz Bey

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Yakup Kadri Karaosmanoğlu'nun Kiralık Konak romanında kuşak çatışması nasıl işlenir, yazarın diğer eserleri nelerdir?

Kısa cevap: Yakup Kadri Karaosmanoğlu (1889–1974), edebiyata “Sanat şahsi ve muhteremdir.” diyen Fecriati topluluğunda başladı; savaş yıllarında toplumsal konulara yöneldi ve Millî Edebiyat'ın, sonra Cumhuriyet'in en önemli romancılarından biri oldu. Kiralık Konak'ta (1922) Naim Efendi ile torunu Seniha üzerinden kuşak çatışmasını, Nur Baba'da (1922) bir Bektaşi tekkesinin yozlaşmasını anlattı. Millî Savaş Hikâyeleri, Anamın Kitabı ve Gençlik ve Edebiyat Hatıraları da onundur.

Cihangir'deki eski bir konakta yaşlı bir adam, çevresindeki herkesin konaktan kaçmak istediğini fark eder. Bir sonraki kuşak Şişli'nin yeni apartmanlarına taşınmak, torun ise her türlü kayıttan kurtulmak istemektedir.

Yakup Kadri 1889'da Kahire'de doğdu. TDV'ye göre edebî hayatı Fecriati'ye girmesiyle başladı ve topluluğun sözcülerinden biri oldu; bu dönemde bireyci bir sanat anlayışını savundu. Balkan Savaşı'nın ardından I. Dünya Savaşı'nda vatanın saldırıya uğraması onu sanatı bir milletin malı olarak görmeye yöneltti. Yine TDV'ye göre “Yeni Lisan” hareketiyle önce alay etti, sonra bu çizgiye geçti (Millî Edebiyat şiiri). İlk hikâye kitabı Bir Serencam 1914'te çıktı; mensur şiirlerini Erenlerin Bağından'da (1922) topladı.

Kiralık Konak: kuşak çatışması

TDV'ye göre kuşak çatışması yazarın eserleri içinde en yoğun biçimde Kiralık Konak'ta (1922) işlenir. Cihangir'deki konakta geleneksel bir hayat süren Naim Efendi, eski düzenin temsilcisidir. Servet Bey konaktan bıkıp Şişli'de bir apartman dairesine taşınır; her türlü kayıttan kurtulmak isteyen torun Seniha ise yeni kuşağın sesidir. Konak ile apartman, TDV'nin yorumuyla iki ayrı medeniyet anlayışını temsil eder. MEB kitabındaki bir söyleşide de Yakup Kadri, Seniha ve Hakkı Celis gibi akılda kalan roman kişileriyle anılır.

Romanın adı bile çatışmayı söyler: kuşaklar uzaklaştıkça eski konak artık yaşanacak değil, bırakılacak bir yerdir.Görsel: Sınav Defteri

Nur Baba ve Millî Mücadele hikâyeleri

Aynı yıl çıkan Nur Baba (1922), TDV'ye göre bir Bektaşi tekkesinin asıl işlevinden uzaklaşıp yozlaşmasını konu alır; ÖSYM 2022'de toplumsal çözülmenin “bir tekkedeki görünümü” diye sordu. Millî Mücadele yıllarında Batı Anadolu'daki zulmü anlatmak için yazdığı hikâyeler İkdam'da çıktı, sonra Millî Savaş Hikâyeleri (1947) adıyla kitap oldu. ÖSYM 2019'da bu kitabı Reşat Nuri'nin Sönmüş Yıldızlar'ı ve Halide Edip'in Dağa Çıkan Kurt'u ile birlikte, dönemin başarılı ama az bilinen hikâye kitapları olarak andı.

Cumhuriyet romanları, anılar, Kadro

Cumhuriyet'te romanları toplumun 1908'den 1950'lere uzanan değişimini izler: Mütareke İstanbul'unu anlatan Sodom ve Gomore (1928), köyde aydın ile köylünün çatışmasını işleyen Yaban (1932), Ankara (1934). Yaban'da anlatıcı, I. Dünya Savaşı gazisi Ahmet Celâl'dir (ÖSYM 2025); ayrıntısı Cumhuriyet romanı sayfasında. 1932'de Kadro dergisinin imtiyaz sahibi oldu. Anılarında edebiyat ve siyaset hayatını anlattı: TDV'ye göre Anamın Kitabı (1957) çocukluk ve ilk gençlik yıllarını, Gençlik ve Edebiyat Hatıraları (1969) olaylardan çok edebî şahsiyetleri anlatır.

  • Roman: Kiralık Konak (1922), Nur Baba (1922), Hüküm Gecesi (1927), Sodom ve Gomore (1928), Yaban (1932), Ankara (1934), Bir Sürgün, Panorama, Hep O Şarkı (1956)
  • Hikâye: Bir Serencam (1914), Rahmet, Millî Savaş Hikâyeleri (1947)
  • Mensur şiir: Erenlerin Bağından (1922), Okun Ucundan (1940)
  • Anı: Anamın Kitabı (1957), Zoraki Diplomat (1967), Politikada 45 Yıl (1968), Gençlik ve Edebiyat Hatıraları (1969)
Akılda kalsın: Yakup Kadri'nin romanlarını mekânlarıyla dolaş: konak (Kiralık Konak, İstanbul), tekke (Nur Baba), köy (Yaban), başkent (Ankara). Her mekân bir çözülmeyi ya da bir kuruluşu anlatır.
Sınavda

Nasıl sorulurMillî Edebiyat sorularının en sık cevabı Yakup Kadri'dir (beş soru): 2018'de kuşak çatışması (Naim Efendi ile Seniha), 2019'da Millî Savaş Hikâyeleri, 2022'de Kiralık Konak ve tekke romanı, 2024'te tanıtım paragrafı (Fecriati'deki “sanat şahsi ve muhteremdir” anlayışından toplumsal konulara geçiş, Anamın Kitabı, Gençlik ve Edebiyat Hatıraları), 2025'te Yaban.

TuzakAynı tanıtım Refik Halit'i de çağrıştırır, çünkü o da Fecriati'den gelir; ayırıcı ipucu tekke romanı, Kadro ve 1908–1950 toplumunu izleyen romanlardır.

⇄Bilgi eşleştirme eser ↔ konu

?Soru çöz

Bireyci bir sanat anlayışını savunan bir topluluğun sözcülerinden biri olarak başladığı edebiyat hayatında savaş yılları bir dönüm noktası oldu; sanatçı bundan sonra toplum meselelerine yöneldi. Bir romanında bir tarikat tekkesinin yozlaşmasını, bir başkasında eski bir İstanbul konağında yaşayan üç kuşağın birbirinden kopuşunu anlattı. Cumhuriyet yıllarında bir fikir dergisinin imtiyaz sahipliğini üstlendi; ömrünün son yıllarında anılarını kitaplaştırdı.

Bu parçada sözü edilen sanatçı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Fecriati'den toplumsal konulara geçiş, tekke romanı (Nur Baba), konakta kuşak çatışması (Kiralık Konak) ve Kadro dergisi Yakup Kadri'yi gösterir. B Refik Halit de Fecriati'den gelir ama tekke ve konak romanları onun değildir; C Reşat Nuri'nin ünü Anadolu'ya giden öğretmen Feride'nin Çalıkuşu'ndan gelir; D Halide Edip kadın eğitimi ve Millî Mücadele romanlarıyla (Handan, Ateşten Gömlek) tanınır.
1922 · ÇALIKUŞU

Reşat Nuri Güntekin: Çalıkuşu ve Anadolu'ya giden öğretmen

MEB 10. sınıf · Roman · Okuma 6 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaRomantizm akımının özellikleri nelerdir, temsilcileri kimlerdir?Bağlantılı konudan (Batı edebiyatı akımları I). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Romantizm, XIX. yüzyılın başında klasisizmin akla ve kurallara dayanan anlayışına tepki olarak doğan, duyguyu, hayali, bireyin iç dünyasını ve doğayı öne çıkaran akımdır. Üç birlik kuralını ve türlerin ayrılığını reddetti, konularını Orta Çağ'dan, millî tarihten ve egzotik yerlerden aldı. Fransa'daki bildirisi Victor Hugo'nun Cromwell önsözüdür (1827). Başlıca temsilcileri Victor Hugo (Sefiller), Lamartine, Chateaubriand, Alfred de Musset ve Walter Scott'tur; öncüleri arasında Rousseau ve Goethe'nin Genç Werther'in Acıları anılır. Türk edebiyatında Tanzimat'ın birinci kuşağı romantizmden etkilendi; Namık Kemal'in İntibah'ı romantik roman örneğidir.

Romantizm

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Reşat Nuri Güntekin'in Çalıkuşu romanı neyi anlatır, yazarın diğer eserleri nelerdir?

Kısa cevap: Reşat Nuri Güntekin (1889–1956), asıl şöhretini Çalıkuşu (1922) ile kazanan romancı, hikâyeci ve oyun yazarıdır. Çalıkuşu, İstanbul'da yetişen Feride'nin bir ayrılığın ardından Anadolu'da öğretmenlik yaparken yaşadıklarını anlatır. Gündelik konuşma dilini romana taşıdı; gözleme dayanan eserlerinde bireysel ve toplumsal konuları iç içe işledi. Başlıca eserleri Çalıkuşu, Yaprak Dökümü, Yeşil Gece, Sönmüş Yıldızlar (hikâye) ve Anadolu Notları'dır.

1922'de Vakit gazetesinin okurları her gün aynı genç kızın peşindedir: İstanbul'daki köşkten ayrılmış, Anadolu'nun ücra bir köyünde öğretmen olmuştur. Tefrika bittiği yıl roman kitap olur.

Reşat Nuri 1889'da İstanbul'da doğdu. Bursa'da ve İstanbul'da öğretmenlik yaptı, sonra maarif müfettişi ve milletvekili oldu. Edebiyata şiirle girdi, ardından hikâye, roman ve tiyatroya geçti (MEB). TDV'ye göre ona asıl şöhretini kazandıran, Vakit'te tefrika edildikten sonra aynı yıl (1922) kitap olan Çalıkuşu'dur. Eser o günden bu yana en çok basılan romanlarımız arasındadır.

Çalıkuşu: Feride'nin yolculuğu

Feride çocukluğunu yatılı bir kız mektebinde geçirir; okulda ona “Çalıkuşu” adı takılır. Teyzesinin köşkünde tanıdığı Kâmran'la nişanlanır, ama bir ayrılık onu İstanbul'dan koparır. Feride bundan sonra Anadolu'nun çeşitli yerlerinde öğretmenlik yapar: ilk durağı Zeyniler köyüdür; okul kapatılınca Munise'yi de yanına alıp ayrılır, yolu başka kasabalara, İzmir'e ve Kuşadası'na uzanır. MEB kitabına göre bu kopuş Feride'yi olgunlaştırır ve ona yeni bir toplumsal kimlik verir. ÖSYM 2022'de romanı bir genç kızın Anadolu kasabasında öğretmen olarak verdiği mücadele ipucuyla sordu. Romanın büyük bölümü Feride'nin günlüğü biçiminde anlatılır; bakış açısını hikâye ve roman sayfasında incelemiştik.

Sanatı: gözlem, sade dil, toplumsal eleştiri

MEB kitabına göre Reşat Nuri aşk, acıma, yalnızlık gibi bireysel meselelerle yozlaşma, kuşak çatışması, idealizm gibi toplumsal temaları bir arada işler; gündelik konuşma diline yakın, açık ve akıcı anlatımı sayesinde her kesimden okura ulaştı. TDV, Anadolu'nun birçok bölgesini yansıtan ince gözlemini ve eserlerini birer toplumsal eleştiri romanı yapan ironik anlatımını öne çıkarır; okurda acıma uyandırmak için tesadüflere ve melodrama da başvurur. MEB onu Ömer Seyfettin ve Refik Halit ile birlikte olay hikâyesinin temsilcileri arasında sayar.

Romanlarının çoğu Cumhuriyet yıllarındadır. Yeşil Gece'de Feride gibi Anadolu'ya giden öğretmen bu kez Şahin'dir; cehaletle ve çıkarcılarla mücadele eder (TDV). Yaprak Dökümü yanlış Batılılaşmanın yarattığı krizi bir ailenin çözülüşüyle anlatır; tarihî roman değil, aile ve toplum romanıdır (roman türleri). Oyunlarını modern Türk tiyatrosu sayfasında görüyoruz; müfettişlik gözlemlerini Anadolu Notları'nda topladı.

  • Roman: Çalıkuşu (1922), Gizli El, Damga, Dudaktan Kalbe, Akşam Güneşi, Bir Kadın Düşmanı, Yeşil Gece, Yaprak Dökümü, Acımak, Kızılcık Dalları, Miskinler Tekkesi, Değirmen
  • Hikâye: Recm, Sönmüş Yıldızlar, Tanrı Misafiri, Leylâ ile Mecnun, Olağan İşler
  • Tiyatro: Hançer, Eski Şarkı, Gazeteci Düşmanı, Balıkesir Muhasebecisi, Tanrıdağı Ziyafeti
  • Gezi ve gözlem: Anadolu Notları
Sayfanın özeti: ÖSYM tanıtım paragrafında önce dönemi ve anlayışı verir, cevabı ise sağ sütundaki ipucu belirler.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Reşat Nuri'nin iki öğretmeni iki dönemi taşır: Feride (Çalıkuşu, 1922, Millî Edebiyat) ve Şahin (Yeşil Gece, Cumhuriyet). Hikâyede tek ad yeter: Sönmüş Yıldızlar.
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM Reşat Nuri'yi Millî Edebiyat başlığında iki kez sordu: 2019'da Sönmüş Yıldızlar (hikâye kitabı), 2022'de Çalıkuşu (Anadolu'da öğretmen olan genç kız). 2024'te de tarihî romanı tarif eden bir paragrafa uymayan eser olarak Yaprak Dökümü geldi; 2026'da oyunları Cumhuriyet tiyatrosu başlığında soruldu.

TuzakAnadolu'ya giden öğretmen ipucu tek başına yetmez. Genç kız Feride ise Çalıkuşu, erkek öğretmen Şahin ise Yeşil Gece'dir.

⇄Bilgi eşleştirme yazar ↔ eser

?Soru çöz

Reşat Nuri Güntekin, ---- adlı romanında İstanbul'da yetişmiş bir genç kızın Anadolu'da öğretmen olarak verdiği mücadeleyi anlatır. Millî Edebiyat döneminin başarılı hikâye kitapları arasında anılan ---- da onun eseridir.

Bu parçada boş bırakılan yerlere sırasıyla aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

✓ B. Anadolu'da öğretmenlik yapan genç kız Feride Çalıkuşu'nun kahramanıdır; Sönmüş Yıldızlar Reşat Nuri'nin hikâye kitabıdır. Yeşil Gece'deki öğretmen bir erkektir (Şahin); Dağa Çıkan Kurt Halide Edip'in, Kiralık Konak Yakup Kadri'nin, Memleket Hikâyeleri Refik Halit'in eseridir.

⇄1923 öncesi mi, sonrası mı? eser ↔ dönem

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Bu anlayışı benimseyen şair, okura bir düşünce ya da öğüt iletmeyi amaçlamaz; onda estetik bir yaşantı uyandırmak ister. Sözcükler anlamlarından çok ses değerleri ve birbiriyle uyumları için seçilir, dizenin iç ahengi her şeyin önünde tutulur. Şiir anlaşılmaktan çok duyulmak ve hissedilmek ister; toplumsal fayda kaygısı geri planda kalır.
Bu parçada sözü edilen şiir anlayışı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. İleti yerine estetik zevk, ses ve ahenk, “anlaşılmak değil duyulmak” saf şiirin tanımıdır. Toplumcu şiir ve hikemî şiir okura bir düşünce ya da ders iletmeyi amaçlar; manzum hikâye bir olayı ölçülü dizelerle anlatır.Kaynak: Millî Edebiyat şiiri · Yahya Kemal ve saf şiir

?Soru 2

Bu kuşağın sanatçıları edebiyatı halkı eğitmenin aracı olmaktan çıkarıp şairin kendi iç dünyasına yöneltti. Aşk, tabiat ve ölüm şiirin başlıca konuları oldu; Batı'dan alınan nazım biçimleri denendi, dilde sadeleşme ise bir amaç olmaktan çıktı. Kuşağın önde gelenleri bir önceki neslin sanatçılarıyla mektuplaşarak yetişti; içlerinden biri yıllar sonra bir dergiyi yeni edebiyatı savunan gençlere açtırarak sonraki topluluğun doğmasına yol açtı.
Bu parçada özellikleri anlatılan kuşak aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Bireysel konular, Batılı biçimler ve sadeleşmenin bırakılması ikinci dönemin ölçütleridir; dergiyi gençlere açtıran Recaizade'dir. Birinci kuşak sosyal konulara ve sade dile yöneldi. Servetifünun ve Fecriati bireysel konuları sürdürdü ama Tanzimat sanatçılarıyla yetişen ve yeni topluluğu hazırlayan kuşak değildir; Servetifünun o topluluğun kendisidir.Kaynak: Tanzimat edebiyatı II · İkinci kuşağın anlayışı

?Soru 3

Güneydoğu Anadolu'da doğan şair, II. Meşrutiyet yıllarında Selanik'te gençlere yeni lisan akımını anlattı ve bir dergi çevresinde Türkçülüğün düşünce temellerini attı. 1911'de yazdığı bir manzumeden sonra aruzu bırakarak heceye geçti. Şiirlerini daha çok fikirlerinin okurda güçlü bir iz bırakması için yazdı; halk masallarını nazma aktardığı ve kısa bir manzum piyese de yer verdiği bir kitabı vardır.
Bu parçada söz edilen şair aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Diyarbakır, Selanik'te gençlere yeni lisanı anlatması, 1911'deki “Turan”dan sonra aruzu bırakması ve Altın Işık (masallar ve “Alparslan” piyesi) Ziya Gökalp'i gösterir. Mehmet Emin İstanbulludur ve heceye 1897'de geçmişti; Rıza Tevfik bugün Bulgaristan'da kalan Cisr-i Mustafa Paşa'da doğmuş, heceye 1913'ten sonra yönelmiştir; Ömer Seyfettin bir hikâyecidir.Kaynak: Millî Edebiyat şiiri · Mehmet Emin Yurdakul ve Ziya Gökalp

?Soru 4

Adının önündeki unvanı, gençliğinde bir rüştiyede yaptığı öğretmenlikten alır. Bir gazetenin edebiyat sayfasını yönetirken eski tarz şiirin yanlılarını çevresinde topladı ve bu yüzden yeniliğin karşısında gösterildi. Oysa divan şairlerinin İran şiirini taklit etmesini eleştirdi, resim altına şiir yazan ilk şairlerden biri oldu ve sade bir Türkçeyi savundu. Kendisine yöneltilen eleştirilere verdiği cevapları bir kitapta topladı.
Bu parçada söz edilen sanatçı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Varna'daki öğretmenlikten gelen “Muallim” unvanı, Tercüman-ı Hakikat'in edebiyat sayfası ve eleştirilere cevap olarak yazılan Demdeme Muallim Naci'yi gösterir. Ahmet Mithat gazetenin sahibidir, Recaizade tartışmanın öteki tarafıdır; Menemenlizade Tahir'in Elhan'ı ise Recaizade'nin övdüğü kitaptır.Kaynak: Tanzimat edebiyatı II · Muallim Naci ve eski–yeni tartışması

?Soru 5

▪ Konuşulan İstanbul Türkçesi yazı dilinin esası sayılmıştır.
▪ Şiirde aruzun yerini büyük ölçüde hece ölçüsü almıştır.
▪ Tarih, vatan ve kahramanlık konularının yanında Anadolu insanının sorunları işlenmiştir.
▪ Koşma ve türkü gibi halk şiiri biçimlerinden yararlanılmıştır.
Bazı özellikleri verilen edebî dönem aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. İstanbul Türkçesi, hece ölçüsü, Anadolu ve halk şiiri biçimleri Millî Edebiyat Dönemi'nin ilkeleridir. Servetifünun ve Fecriati aruzla, ağır bir dille ve bireysel konularla yazdı; Tanzimat şairleri de dilde sadeleşmeyi savunmakla birlikte şiirde büyük ölçüde aruzu ve eski biçimleri kullandı.Kaynak: Millî Edebiyat şiiri · Millî Edebiyat şiir anlayışı

?Soru 6

I. Dünya Savaşı'ndan önce bir dergide yayımlanan ilk şiirlerini aruzla yazan şair, Ziya Gökalp ile tanıştıktan sonra hece ölçüsüne geçti. Savaş ve Mütareke yıllarında yazdığı kahramanlık şiirleriyle tanındı; Akdeniz'i anlatan şiirlerini de içeren ilk kitabını Cumhuriyet'in ilk yıllarında yayımladı. Ölümüne yakın bastırdığı son kitabında ise eski bir Mevlevî şairinden ilham aldığını söylediği mistik şiirlerini topladı ve yeniden aruza döndü.
Bu parçada söz edilen şair aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Aruzla başlayıp Gökalp'le tanışınca heceye geçmesi, “Gemiciler” ve “Süvariler” gibi kahramanlık şiirleri, Miras (1927) ve aruza döndüğü mistik Vâridât-ı Süleyman Enis Behiç Koryürek'i gösterir. Öteki üç şair de Beş Hececiler'dendir; ama Faruk Nafiz “Han Duvarları” ve memleket şiiriyle, Halit Fahri Cenk Duyguları ve tiyatrolarıyla, Yusuf Ziya Akından Akına ve mizahıyla anılır.Kaynak: Millî Edebiyat şiiri · Rıza Tevfik ve Beş Hececiler

?Soru 7

▪ “Sanat sanat içindir” görüşü benimsenmiştir.
▪ Arapça ve Farsça terkiplerle yüklü, ağır ve sanatlı bir dil kullanılmıştır.
▪ Şiirde aruz korunmuş, sone ve serbest müstezat kullanılmıştır.
▪ Roman ve hikâyenin Türk edebiyatındaki ilk yetkin örnekleri verilmiştir.
Bazı özellikleri verilen edebî dönem veya topluluk aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Dördüncü madde belirleyicidir: roman ve hikâyenin ilk yetkin örnekleri Servetifünun'dadır. Fecriati de sanat için sanatı ve aynı dili sürdürdü ama roman ve hikâyede böyle bir yeri yoktur; Millî Edebiyat sade dili ve heceyi, Tanzimat'ın birinci dönemi sadeleşmeyi ve toplum için sanatı savunur.Kaynak: Servetifünun ve Fecriati · Servetifünun'un sanat anlayışı

?Soru 8

Aşağıdakilerden hangisi 1910'da yayımlanan Fecriati beyannamesini imzalayanlar arasında yer almaz?

✓ A. Hüseyin Cahit Servetifünun'un hikâyeci ve eleştirmenidir; derginin 1901'de kapatılmasına yol açan çeviri de onundur, Fecriati'ye katılmadı. Refik Halit, Emin Bülent ve Şahabettin Süleyman beyannamenin altında imzası bulunan Fecriati üyeleridir.Kaynak: Servetifünun ve Fecriati · Fecriati: ilk edebî bildiri

?Soru 9

Tanzimat'ın ikinci kuşağındandır. Diplomat olarak Paris'ten Bombay'a, Londra'dan Brüksel'e pek çok şehirde bulundu. Klasik şiirin kalıplarını kırıp Avrupa'dan gelen nazım biçimlerini deneyen sanatçı, ölümü varlık ve ölümsüzlük sorularıyla birlikte işledi. Aruzla yazdığı oyunlarının çoğu sahnelenmekten çok okunmaya uygun bulundu. Sağlığında “şair-i âzam” diye anıldı.
Bu parçada söz edilen sanatçı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Diplomatlık, Avrupai biçim denemeleri, ölüm teması, okunmak için yazılmış manzum oyunlar ve “şair-i âzam” unvanı Abdülhak Hâmit'i gösterir. Namık Kemal birinci kuşaktandır ve şiirleriyle, oyunlarıyla vatan ve hürriyet temasını işledi; Recaizade ve Muallim Naci aynı dönemin şairleridir ama diplomat değildir ve manzum tiyatroyla tanınmaz.Kaynak: Tanzimat edebiyatı II · Abdülhak Hâmit Tarhan

?Soru 10

Balıkesir'de doğan yazar, Servetifünun döneminde hikâye ve romanlarının yanında keskin eleştiri yazılarıyla tanındı; dönemin kalem kavgalarında hep ön saflardaydı. Fransızcadan yaptığı bir çeviri, yazdığı derginin kapatılmasına yol açtı. II. Meşrutiyet'in ilanından sonra Tevfik Fikret'le birlikte bir gazete çıkardı ve uzun yıllar siyasetle uğraştı. Edebiyat ve basın hayatına dair tanıklıklarını Edebî Hatıralar'da topladı.
Bu parçada sözü edilen yazar aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Balıkesir, eleştiri ve kalem kavgaları, derginin kapatılmasına yol açan çeviri, Fikret'le çıkarılan Tanin ve Edebî Hatıralar Hüseyin Cahit'i gösterir. Mehmet Rauf deniz subayı ve Eylül'ün yazarıdır; Halit Ziya'nın anıları Kırk Yıl'dır; Ahmet Rasim topluluk dışında kalan fıkra ve sohbet yazarıdır.Kaynak: Servetifünun ve Fecriati · Mehmet Rauf ve Hüseyin Cahit
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Edebiyat soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →