Tanzimat edebiyatı II: Recaizade Mahmut Ekrem, Abdülhak Hâmit, Samipaşazade Sezai, Nabizade Nâzım

“Biz”den “ben”e dönen kuşağı MEB'in ölçütleriyle tanıyor; Recaizade'nin kürsüsünden Hâmit'in Makber'ine, Sergüzeşt'in esaret dramından Zehra'nın kalıtımına ve Zemzeme–Demdeme kavgasına kadar her sanatçıyı belirleyici ipucu ve ÖSYM tuzağıyla veriyoruz.

7 durakAYT
16 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 16tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
1860–1896 · TANZİMAT İKİNCİ DÖNEM

Tanzimat ikinci dönem: “biz”den “ben”e dönen kuşak

MEB 11. sınıf · Şiir · Okuma 8 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaTanzimat edebiyatı birinci dönemin özellikleri nelerdir, Türk edebiyatında ilk roman ve ilk tiyatro hangileridir?Bağlantılı konudan (Tanzimat edebiyatı I). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Tanzimat'ın birinci kuşağı (Şinasi, Namık Kemal, Ziya Paşa, Ahmet Mithat) edebiyatı toplumu eğitmenin aracı saydı (“toplum için sanat”); hak, adalet, hürriyet, kölelik, yanlış Batılılaşma gibi sosyal konuları işledi, dili sadeleştirmeyi amaçladı ve yeni konuları çoğu zaman eski nazım biçimleriyle yazdı. Gazete, makale, Batılı tarzda tiyatro, hikâye ve roman bu kuşakla girdi: ilk tiyatro Şair Evlenmesi (1860), ilk yerli roman Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat (1872), ilk edebî roman İntibah'tır (1876).

Birinci kuşağın anlayışı ve “ilk”ler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Tanzimat edebiyatının ikinci dönemi (ikinci kuşağı) özellikleri nelerdir?

Kısa cevap: Tanzimat edebiyatının (1860–1896) ikinci döneminde şairler toplumun sorunlarından çok kendi duygularını yazdı: aşk, tabiat ve ölüm başlıca konular oldu. Sade dil artık hedef değildi; eski nazım biçimlerinin yanında Batı'dan gelen yeni biçimler denendi. Kuşağın önde gelen adları Recaizade Mahmut Ekrem, Abdülhak Hâmit Tarhan, Samipaşazade Sezai ve Nabizade Nâzım'dır; Muallim Naci ile eski–yeni tartışması da bu dönemdedir.

1885'te Beyrut'ta genç bir diplomat eşini toprağa verdi ve acısını uzun bir şiire döktü. Aynı yıllarda İstanbul'da bir edebiyat hocası, güzel olan her şeyin şiire konu olabileceğini savunuyordu.

Bu iki sahne, Tanzimat edebiyatının ikinci yüzünü özetler. Tanzimat birinci dönem sayfasında Şinasi, Namık Kemal ve Ziya Paşa'nın edebiyatı bir kürsü gibi kullandığını gördük: gazete, makale ve tiyatro halkı hak, adalet ve hürriyet konusunda uyarmanın aracıydı. Onların ardından gelen kuşak aynı yeniliğin içinden çıktı, aynı gazetelerde yazdı, hatta Namık Kemal'le mektuplaştı. Ama kalemini başka bir yöne çevirdi: toplumun derdinden çok, insanın kendi iç dünyasına.

Neden yön değişti?

TEİS'teki Recaizade Mahmut Ekrem maddesi bu kuşağı, sosyal ve politik fikirleri savunan Şinasi, Ziya Paşa, Namık Kemal neslinden sonra gelen ve insanı ve onun şahsi macerasını esas alan nesil olarak tanımlar. Aynı maddenin aktardığı Tanpınar yorumuna göre bu yeni nesil, edebiyatı siyasi ve sosyal davaların iletilme vasıtası olmaktan çıkarıp yeniden kendi alanına döndürdü. Bunun bir sebebi kuşakların farklı deneyimiydi; bir sebebi de dönemin baskısıydı: Sezai'nin Sergüzeşt yüzünden göz hapsine alındığını, Recaizade'nin bir hikâyesinin tefrikasının sansürle kesildiğini ileride göreceğiz.

Üç ölçüt: konu, dil, biçim

İki dönem üç ölçütle ayrılır: konu, dil ve biçim. Birinci kuşak hak, adalet, hürriyet, kölelik ve yanlış Batılılaşma gibi toplumsal meseleleri işledi, halkın anlayacağı sade bir dil istedi ve bu yeni konuları gazel, kaside gibi eski biçimlere yerleştirdi. İkinci kuşakta üç ölçütün üçü de değişti: konu bireysel oldu (aşk, tabiat, ölüm), sadeleşme bir amaç olmaktan çıktı, şiir Batı'dan alınan nazım biçimleriyle yazılmaya başlandı. Kısacası birinci kuşak “sanat toplum içindir” derken ikinci kuşak, sanatı sanatçının kendi duygusuna ve güzelliğe yöneltti; bu yöneliş Servetifünun'un “sanat için sanat” anlayışının zeminini hazırladı.

Üç ölçüt (konu, dil, biçim) ve romandaki akım farkı: soruda hangi sütuna düşen özellik varsa kuşak odur.Görsel: Sınav Defteri

Şiirde yeni biçim, romanda yeni akım

Şiirdeki asıl kırılma Abdülhak Hâmit'le geldi. Edebiyat tarihçileri, klasik şiirin kalıplarının kırılmasının ve Avrupai nazım şekillerinin denenmesinin asıl Hâmit'le başladığını, Namık Kemal'in bile yeni şekilleri ancak onun denemelerinden sonra tecrübe ettiğini belirtir. Romanda ise romantizmin yanında yeni akımlar göründü: Recaizade'nin Araba Sevdası'nı ilk realist roman, Nabizade Nâzım'ın Zehra'sını ilk natüralist roman sayılır. Akımların kendisini Batı edebiyatı akımları sayfasında açtık; burada Türk edebiyatındaki karşılıklarına bakıyoruz.

Servetifünun'a açılan kapı

İkinci kuşak, sonraki topluluğun doğrudan hazırlayıcısıdır. 1895'te Recaizade, öğrencisi Ahmed İhsan'a Servet-i Fünûn dergisini yeni edebiyatı savunan gençlere açmasını tavsiye etti; 1896'da topluluk doğdu (TDV). Bu yüzden Servetifünun dönemi, “Recaizade Mahmut Ekrem öncülüğünde” toplanan sanatçıların dönemi diye tanımlanır. ÖSYM de 2025'te Cenap Şahabettin'i, şiire Recaizade ve Abdülhak Hâmit etkisinde başlayan şair olarak tanıttı. Dönemin bitişi olan 1896, aynı zamanda Servetifünun'un başlangıcıdır.

Tanzimat ikinci kuşağı: sanatçı, tür, eser, ipucu
SanatçıÖne çıkan türBaşlıca eserBelirleyici ipucu
Recaizade Mahmut Ekremşiir, eleştiri, romanZemzeme, Talim-i Edebiyat, Araba Sevdası“Üstat”, kulak için kafiye, Bihruz Bey
Abdülhak Hâmitşiir, manzum tiyatroSahra, Makber, Eşber, Finten“şair-i âzam”, ölüm teması, Batılı biçimler
Samipaşazade Sezairoman, hikâyeSergüzeşt, Küçük Şeyleresir Dilber, Batılı tarzda ilk küçük hikâye
Nabizade Nâzımroman, uzun hikâyeZehra, Karabibikkalıtım (natüralizm), ilk köy romanı
Muallim Nacişiir, eleştiriDemdeme, AteşpareZemzeme–Demdeme tartışması, sade dil
Akılda kalsın: Birinci kuşak “biz” der: millet, hürriyet, vatan. İkinci kuşak “ben” der: benim aşkım, benim acım, benim gördüğüm tabiat. “Ben” diyen şairin dili de ağırlaşır, biçimi de Batı'dan gelir.
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM Tanzimat'tan her yıl bir soru soruyor (2018–2026'da 12 soru) ve bunların yarısı ikinci kuşağın dört adına gidiyor. En sık kalıp tanıtım paragrafıdır: sanatçının konumu, iki üç özelliği ve bir eser adı verilir, şıklarda dört Tanzimat sanatçısı durur.

TuzakTuzak 1: Tanzimat I ↔ Tanzimat II. Sosyal fayda, sade dil ve eski biçim birinci kuşağa; bireysel duygu, ağır dil ve yeni biçim ikinci kuşağa işarettir. Tuzak 2: komşu dönem. Bireysel konular ve Batılı biçimler Servetifünun'da da vardır; parçada Recaizade'nin öncülüğü, 1896 öncesi ya da Tanzimat sanatçılarıyla bağ geçiyorsa cevap Tanzimat II'dir.

↕Kronolojik sıralama oklarla diz

  1. Samipaşazade Sezai'nin Sergüzeşt'i yayımlandı
  2. Abdülhak Hâmit'in ilk şiir kitabı Sahra yayımlandı
  3. Araba Sevdası Servet-i Fünûn'da tefrika edildi
  4. Abdülhak Hâmit Makber'i yayımladı

?Soru çöz

Bu kuşağın sanatçıları edebiyatı halkı eğitmenin aracı olmaktan çıkarıp şairin kendi iç dünyasına yöneltti. Aşk, tabiat ve ölüm şiirin başlıca konuları oldu; Batı'dan alınan nazım biçimleri denendi, dilde sadeleşme ise bir amaç olmaktan çıktı. Kuşağın önde gelenleri bir önceki neslin sanatçılarıyla mektuplaşarak yetişti; içlerinden biri yıllar sonra bir dergiyi yeni edebiyatı savunan gençlere açtırarak sonraki topluluğun doğmasına yol açtı.
Bu parçada özellikleri anlatılan kuşak aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Bireysel konular, Batılı biçimler ve sadeleşmenin bırakılması ikinci dönemin ölçütleridir; dergiyi gençlere açtıran Recaizade'dir. Birinci kuşak sosyal konulara ve sade dile yöneldi. Servetifünun ve Fecriati bireysel konuları sürdürdü ama Tanzimat sanatçılarıyla yetişen ve yeni topluluğu hazırlayan kuşak değildir; Servetifünun o topluluğun kendisidir.

▭Hangi kuşak? “birinci” ya da “ikinci” yaz

Şair Evlenmesi: kuşak
Makber: kuşak
Vatan yahut Silistre: kuşak
Sergüzeşt: kuşak
Felâtun Bey ile Râkım Efendi: kuşak
Araba Sevdası: kuşak

birinciikinciServetifünun
1847–1914 · RECAİZADE MAHMUT EKREM

Recaizade Mahmut Ekrem: “Üstat”ın şiiri, eleştirisi ve iki dönemlik ömrü

MEB 11. sınıf · Şiir · Okuma 9 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKafiye ve redif nasıl bulunur, kafiye türleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Şiirin yapısı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kafiye (uyak), dize sonlarında görevleri farklı ama sesleri benzeşen hecelerdir; redif, kafiyeden sonra gelen ve yazılışı, görevi, anlamı aynı olan ek ya da sözcüklerdir. Tek ses benzerliği yarım, iki ses tam, üç ve daha çok ses zengin kafiyedir; yazılışı aynı, anlamı farklı sözcüklerle yapılan kafiye cinaslı kafiyedir.

Kafiye ve redif

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Recaizade Mahmut Ekrem kimdir, eserleri ve edebî görüşleri nelerdir?

Kısa cevap: Recaizade Mahmut Ekrem (1847–1914), Tanzimat ikinci kuşağının şairi, eleştirmeni ve romancısıdır. Mekteb-i Mülkiye'deki hocalığıyla “Üstat Ekrem” diye anıldı, ders notlarını Talim-i Edebiyat adıyla yayımladı, kafiyenin göz için değil kulak için olduğunu savundu ve Servetifünun topluluğunun öncüsü oldu. Başlıca eserleri: Nağme-i Seher, Yâdigâr-ı Şebâb, Zemzeme (şiir), Araba Sevdası (roman), Çok Bilen Çok Yanılır (tiyatro).

Bir okulun kürsüsünden bir edebiyat akımı doğabilir mi? Recaizade'nin hikâyesi bunun cevabıdır.

Recaizade Mahmut Ekrem 1847'de İstanbul'da doğdu. Babası Recai Efendi'den Arapça ve Farsça öğrendi, Hariciye Mektubi Kalemi'nde hem eski şiir taraftarlarıyla hem de Namık Kemal gibi yenilikçilerle tanıştı (TEİS). Namık Kemal 1867'de Avrupa'ya kaçınca Şinasi'nin Tasvir-i Efkâr'ını ona bıraktı. Yani Ekrem birinci kuşağın içinde yetişti; ama Namık Kemal'den yedi yaş küçüktü ve edebiyattan başka bir şey bekleyecekti.

Kürsüdeki “Üstat”

1878–1887 yılları arasında Mekteb-i Sultani'de ve Mekteb-i Mülkiye'de edebiyat hocalığı yaptı; öğrencileri ona “Üstat Ekrem” dedi (TDV). Ders notlarını Talim-i Edebiyat adıyla yayımladı. TEİS'e göre bu kitap Doğu'nun belagat geleneğinden Batı retoriğine geçişin ürünüdür ve Ekrem tavrını Batı'dan yana koyar. ÖSYM 2024'te sanatçıyı tam bu ipucuyla sordu: Mekteb-i Mülkiye'de başlayan hocalığıyla “üstat” olarak tanınan, sanat eserinde güzelliği arayan şair.

Güzellik, üslup ve kulak için kafiye

Ekrem, Talim-i Edebiyat'ta, Zemzeme önsözlerinde ve Takdir-i Elhan'da edebî eser, estetik güzellik ve üslup türleri gibi kuramsal meseleler üzerinde düşündü; TEİS bu yönüyle onu modern Türk edebiyatında bir ilk sayar. Şiirde güzellik için fikir, his ve hayalin birlikte bulunmasını şart koştu. Şiirin konusunu da güzellik şartıyla genişletti; TEİS'in aktardığı sözü şudur: “Zerrattan şümusa her güzel şey şiirin konusu olabilir.” Zerreden güneşe, yani en küçükten en büyüğe kadar güzel olan her şey. Divan şiirinin belli mazmunlarla sınırlı dünyasına göre bu, büyük bir kapıdır. Üslup konusunda da Fransız yazar Buffon'un, üslubu yazarın ta kendisi sayan sözünden yola çıktı; bu söz Türkçeye onun aracılığıyla girdi.

En çok tartışılan görüşü kafiyeyle ilgilidir. Divan şiirinde kafiye yazıya bakılarak kurulurdu: aynı harfle yazılan sözcükler kafiyeli sayılırdı. Ekrem ise kafiyenin göz için değil kulak için olduğunu savundu; TDV'ye göre bu görüşü ilk ortaya koyan odur. Kafiye türlerini şiirin yapısı sayfasında görmüştük; Ekrem'in ölçütü bugün bizim kullandığımız ölçüttür, kafiyeye sesle bakarız. TEİS ayrıca, her vezinli ve kafiyeli sözün şiir olmadığını söyleyen yaklaşımının mensur şiirin yaygınlaşmasına zemin hazırladığını yazar.

Şiirleri: seherden yasa

İlk şiir kitapları Nağme-i Seher ve Yâdigâr-ı Şebâb eski tarzdaki şiirlerini toplar; yeni tarzdaki şiirleri üç ciltlik Zemzeme'dedir (TEİS). Şekilde çoğu zaman geleneğe bağlı kaldı ama eski biçimlere yeni başlıklar ve yeni duyuşlar getirdi; TEİS'in aktardığı değerlendirmeye göre gerçek tabiat edebiyatımıza ilk kez onun şiirleriyle girdi. Mehtaplı bir geceyi anlatan şu beyitte biçim eskidir, redifli bir gazel beytidir; ama söylenen, bir manzara karşısındaki duygudur:

Yâr her sûdan hüveydâdır şeb-i mehtâbda
Cân u dil mest-i temâşâdır şeb-i mehtâbda

Recaizade Mahmut Ekrem (ö. 1914), “şeb-i mehtâbda” redifli şiir

Sevgili mehtaplı gecede her yandan görünür, can ve gönül bu manzaranın seyriyle sarhoştur. Ekrem'in şiirindeki asıl ağırlık ise ölümdür. İlk çocuğu Piraye'yi doğarken, ikinci çocuğu Emced'i uzun bir hastalıktan sonra kaybetti; onu hayata bağlayan oğlu Nijad da genç yaşta öldü. Nijad'ın ardından yazdıklarını Nijad Ekrem adıyla yayımladı ve TEİS'e göre devrinde bir mersiye şairi olarak anıldı. Aşk, tabiat ve ölüm: ikinci kuşağın üç konusu Ekrem'in şiirinde bir arada durur.

Tiyatro, hikâye ve iki dönemlik bir ömür

Ekrem tiyatroda da üretti; TDV'ye göre en beğenilen oyunu, ölümünden sonra yayımlanan Çok Bilen Çok Yanılır'dır (ÖSYM 2020'de bu eser Servetifünun sorusunda Recaizade'ye bağlandı). Hikâyede Muhsin Bey, Saime ve Şemsa'yı yazdı. Asıl ününü getiren roman Araba Sevdası'nı bir sonraki durakta açıyoruz.

Ek bilgi: Ekrem'in öteki oyunları

İlk piyes denemesi Afife Anjelik'tir; Vuslat'ı Namık Kemal'in Zavallı Çocuk'undan yola çıkarak yazdı, Chateaubriand'ın Atala'sını çevirdi. Saime hikâyesinin İkdam'daki tefrikası sansürle yarıda kesildi.

Ekrem'in ömrü iki döneme taşar. Tanzimat'ın ikinci kuşağındandır, ama 1895'te öğrencisi Ahmed İhsan'a Servet-i Fünûn'u gençlere açmasını tavsiye etti ve TEİS'e göre derginin idaresini yine öğrencisi Tevfik Fikret üstlendi. Böylece Servetifünun'un öncüsü oldu. Resim ve tablo altına şiir yazan şairler arasında da Cenap Şahabettin ve Tevfik Fikret'le birlikte anılır. 1914'te öldü.

  • Şiir: Nağme-i Seher, Yâdigâr-ı Şebâb, Zemzeme (I–III), Nijad Ekrem; Tefekkür ve Pejmürde (manzum ve mensur parçalar)
  • Roman ve hikâye: Araba Sevdası (roman), Muhsin Bey, Saime, Şemsa (hikâye)
  • Tiyatro: Afife Anjelik, Vuslat, Çok Bilen Çok Yanılır; Atala (çeviri)
  • Eleştiri ve kuram: Talim-i Edebiyat, Takdir-i Elhan
Akılda kalsın: Ekrem'in şiir yolu bir ömrün yoludur: sabah (Nağme-i Seher, “seher nağmesi”), gençlik (Yâdigâr-ı Şebâb, “gençlik hatırası”), yeni ses (Zemzeme, yeni tarz), yas (Nijad Ekrem, oğlunun ölümü). İlk ikisi eski tarz, son ikisi yeni.
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM Recaizade'yi üç kez sordu: 2024'te tanıtım paragrafında (Mekteb-i Mülkiye hocalığı, “üstat”, güzellik anlayışı, Nağme-i Seher ve Yâdigâr-ı Şebâb), 2021'de Bihruz Bey'le, 2020'de bir Servetifünun sorusunda Çok Bilen Çok Yanılır'la.

TuzakÇeldiriciler hep aynı kümeden gelir: Muallim Naci, Ahmet Mithat, Samipaşazade Sezai, Abdülhak Hâmit. Ayırıcı ipuçları: hocalık ve “üstat”, kulak için kafiye, Talim-i Edebiyat, Servetifünun'a öncülük. Tuzak: Recaizade'yi yalnız bir döneme hapsetmek. Tanzimat II sanatçısıdır ve aynı zamanda Servetifünun'un öncüsüdür; iki yargı birbirini çürütmez.

▭Boşluk doldurma

Recaizade Mahmut Ekrem, Mekteb-i Mülkiye'deki ders notlarını adıyla yayımladı. Ona göre kafiye göz için değil için olmalıdır.

Talim-i EdebiyatkulakDemdemegöz

?Soru çöz

Tanzimat'ın ikinci kuşağındandır. Eski tarzdaki ilk şiirlerinden sonra yeni tarzdaki şiirlerini üç ciltlik bir kitapta topladı; bu kitabın önsözleri edebiyat çevrelerinde sert bir tartışma başlattı. Şiirde güzelliği fikir, his ve hayalin birlikteliğinde arayan sanatçı, oğlunun ölümü üzerine yazdıklarıyla devrinde mersiye şairi olarak anıldı. Ölümünden sonra yayımlanan Çok Bilen Çok Yanılır adlı oyunuyla tiyatroda da hatırlanır.
Bu parçada söz edilen sanatçı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Üç ciltlik kitap Zemzeme, oğlu için yazdığı kitap Nijad Ekrem, ölümünden sonra yayımlanan oyun Çok Bilen Çok Yanılır'dır: üçü de Recaizade'nin. Muallim Naci Zemzeme önsözlerine cevap veren taraftır; Abdülhak Hâmit eşinin ölümünü Makber'de işledi; Sezai'nin şöhreti Sergüzeşt ve Küçük Şeyler'den gelir.
1889–1896 · ARABA SEVDASI

Araba Sevdası: Bihruz Bey ve ilk realist roman

MEB 10. sınıf · Roman · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaRomantizm akımının özellikleri nelerdir, temsilcileri kimlerdir?Bağlantılı konudan (Batı edebiyatı akımları I). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Romantizm, XIX. yüzyılın başında klasisizmin akla ve kurallara dayanan anlayışına tepki olarak doğan, duyguyu, hayali, bireyin iç dünyasını ve doğayı öne çıkaran akımdır. Üç birlik kuralını ve türlerin ayrılığını reddetti, konularını Orta Çağ'dan, millî tarihten ve egzotik yerlerden aldı. Fransa'daki bildirisi Victor Hugo'nun Cromwell önsözüdür (1827). Başlıca temsilcileri Victor Hugo (Sefiller), Lamartine, Chateaubriand, Alfred de Musset ve Walter Scott'tur; öncüleri arasında Rousseau ve Goethe'nin Genç Werther'in Acıları anılır. Türk edebiyatında Tanzimat'ın birinci kuşağı romantizmden etkilendi; Namık Kemal'in İntibah'ı romantik roman örneğidir.

Romantizm

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Araba Sevdası kimin eseridir, Bihruz Bey nasıl bir tiptir?

Kısa cevap: Araba Sevdası, Recaizade Mahmut Ekrem'in 1889'da yazıp 1896'da Servet-i Fünûn dergisinde tefrika ettiği romandır. Alafrangalık merakını ve romantik hayalciliği alaya alan eserin kahramanı Bihruz Bey, Batı'yı yüzeyden taklit eden alafranga züppe tipidir. Araba Sevdası Türk edebiyatının ilk realist romanı kabul edilir.

Romanın asıl kahramanı bir insan değil, bir arabadır: sahibinin bütün gösterişini taşıyan, borcu ödenmeyince de elinden alınan bir araba.

Tanpınar'ın bu yorumunu TEİS aktarır: romanın sembolü ve kaderi, Bihruz'un arabasıdır. Bihruz Bey varlıklı bir konak çocuğudur; İstanbul'a gelince merakı üç şeye yönelir: araba sürmek, alafranga beylerin hepsinden süslü gezmek ve terzilerle, berberlerle, garsonlarla Fransızca konuşmak. Kışları Süleymaniye'deki konakta, yazları Çamlıca'daki köşkte yaşar ve her gezinti yerinde son moda kıyafetiyle, arabasıyla görünmek ister. Periveş adlı bir kadının peşine düşer; okuduğu romantik romanların etkisiyle gerçeklikten kopmuştur ve çevresindeki herkes tarafından aldatılır. TEİS, Berna Moran'a dayanarak Bihruz'u tipik bir Don Kişot sayar.

Neden “ilk realist roman”?

TDV'ye göre romanın önemi, realiteye geniş yer vermesi ve romantik edebiyat anlayışını eleştirmesidir. İşin ilginç yanı şudur: şiire bol gözyaşlı duygusallığı getiren Ekrem, bu romanda neredeyse kendi yazdıklarıyla alay eden gerçekçi bir eser yazmıştır (TEİS). Bihruz'un gülünçlüğü, romantik eserlerden aldığı hayallerle gerçek hayatın çatışmasından doğar. Mekânlar (Çamlıca, Süleymaniye, gezinti yerleri) ve dönemin alafranga merakı ayrıntılı gözlemle verilir. Eser bu yüzden ilk realist roman sayılır; TEİS ise Tanpınar'ın Ekrem'i “bir nevi yarı realist” bulduğunu da not eder. Akımın kendisini Batı edebiyatı akımları sayfasında görmüştük. TEİS'in Parlatır'a dayanarak verdiği bir “ilk” daha var: Araba Sevdası, ressam Halil Paşa'nın çizimleriyle resimlenmiş ilk romanımızdır.

Bihruz'un ağabeyleri ve kardeşi

Tip kavramını hikâye ve roman sayfasında tanımladık: bir zümrenin, bir zihniyetin temsilcisi. Tanzimat romanının en çok sorulan tipi alafranga züppedir ve ilk büyük örneği Ahmet Mithat Efendi'nin Felâtun Bey'idir (Tanzimat birinci dönem). TEİS'e göre Bihruz, Felâtun'dan daha sevimli ve samimidir. Recaizade'nin kendi kaleminde de Bihruz'un bir ön örneği vardır: uzun hikâyesi Muhsin Bey'in kahramanı, Bihruz'un prototipi gibi görülür. Aynı çizgi Millî Edebiyat'ta Ömer Seyfettin'in Efruz Bey'ine uzanır, ama Efruz'un derdi başkadır.

Üç tip aynı aileden ama aynı kişi değil: ÖSYM şıklarda onları yer değiştirerek sorar.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Üç züppeyi dertleriyle ayır: Felâtun savurur (mirasyedi), Bihruz hayal kurar (romantik romanlarla yaşar, aldatılır), Efruz fırsat kollar (Meşrutiyet sonrası kurnaz). Bihruz'un adını arabasıyla birlikte düşün: araba gidince hayal de gider.
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM 2021'de iki boşluklu bir parçada Tanzimat'ın züppe tipini ve II. Meşrutiyet sonrasının kurnaz tipini sordu; cevap Bihruz Bey – Efruz Bey'di, şıklarda Felâtun Bey ve Râkım Efendi gibi aynı kümeden adlar dolaşıyordu. 2018'de ise beş şıkta beş gerçek Tanzimat yazar–roman çifti vardı (Araba Sevdası, Felâtun Bey ile Râkım Efendi, Sergüzeşt, Zehra, İntibah); eşleşmeyi bilmek yetmiyor, ipucunu okumak gerekiyordu.

TuzakÜç züppeyi karıştırmaktır: Felâtun (Ahmet Mithat) mirasyedidir, Bihruz (Recaizade) romantik hayalcidir, Efruz (Ömer Seyfettin) çıkarcıdır.

Sınavda işaretle“ilk realist roman” sorulursa Araba Sevdası; Halit Ziya'nın Sefile'si de şıktaysa Bihruz Bey ipucuna bak.

⇄Bilgi eşleştirme roman kişisi ↔ açıklama

?Soru çöz

Yazar bu eserini 1889'da yazdı; roman ancak yedi yıl sonra bir dergide tefrika edilerek okura ulaştı. Okuduğu romantik eserlerin etkisiyle gerçeklikten kopan, çevresindeki herkes tarafından aldatılan zengin ve alafranga bir gencin gülünç serüvenini anlatır. Romanın asıl simgesi, kahramanın borcunu ödeyemediği için elinden alınan gösterişli taşıtıdır.
Bu parçada söz edilen eser ve yazarı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. 1889'da yazılıp 1896'da tefrika edilmesi, romantik hayallerle aldatılan alafranga kahraman (Bihruz Bey) ve elinden alınan araba Araba Sevdası'nın ipuçlarıdır. Dört çift de doğrudur, ama Felâtun Bey mirasyedi bir tiptir ve romanında araba sembolü yoktur; Sergüzeşt esareti, Zehra kıskançlığı işler.
1852–1937 · ABDÜLHAK HÂMİT TARHAN

Abdülhak Hâmit Tarhan: Makber'in şairi, manzum tiyatronun yazarı

MEB 11. sınıf · Şiir · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaPastoral, satirik ve didaktik şiir nedir, divan ve halk şiirindeki karşılıkları nelerdir?Bağlantılı konudan (Şiirde tür ve tema). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Pastoral şiir doğayı, köy ve çoban hayatını ve bunlara duyulan özlemi anlatır. Satirik şiir kişilerin ve toplumun kusurlarını alaycı, iğneli bir dille eleştirir; divan şiirinde hiciv (hicviye), halk şiirinde taşlama adını alır. Didaktik şiir okura bilgi ve öğüt vermek için yazılır: Kutadgu Bilig, Nâbî'nin Hayriyye'si, Yunus Emre'nin Risaletü'n-Nushiyye'si.

Pastoral, satirik, didaktik şiir

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Abdülhak Hâmit Tarhan kimdir, eserleri nelerdir, Makber neyi anlatır?

Kısa cevap: Abdülhak Hâmit Tarhan (1852–1937), Tanzimat ikinci kuşağının en yenilikçi şairi ve oyun yazarıdır; sağlığında “şair-i âzam” diye anıldı. Klasik şiirin kalıplarını kırıp Avrupai nazım biçimlerini denedi, ölümü varlık ve ölümsüzlük sorularıyla işledi. Başlıca eserleri: Sahra (ilk şiir kitabı), Makber (1885, eşinin ölümü üzerine), Ölü, Hacle, Belde (şiir); Eşber, Tarık, Finten, Duhter-i Hindû, İlhan (tiyatro).

Bir mezar taşı düşün; üstünde ad yok, yalnız soru var: Ben neyim, öldükten sonra ne olacağım? Hâmit'in şiiri o taşın etrafında döner.

Abdülhak Hâmit 2 Ocak 1852'de İstanbul Bebek'te doğdu (TDV). On yaşında ağabeyiyle Paris'e gitti, Fransızcayı orada öğrendi; babası Tahran'a elçi olunca İran'da Farsça ve Arapça dersleri aldı (TEİS). Sonra diplomat oldu: Paris, Bombay, Londra, Lahey ve Brüksel'de görev yaptı. Bu kadar dünya görmüş bir şairin Türk şiirine ilk getirdiği şey de dünya oldu: yeni biçimler, yeni manzaralar, yeni sorular.

Kalıbı kıran şair

Türk şiirinde Batılılaşmanın kilit cümlesi şudur: klasik şiirin kalıplarının kırılması ve Avrupai şekillerin denenmesi asıl Abdülhak Hâmit'le başlar; Hâmit içerikte de biçimde de büyük ve cüretli yeniliklerin peşinden koşmuştur. TDV'ye göre aruzu farklı biçimlerde denedi, aruzla heceyi karıştıran ve kafiyesiz şiir denemeleri yaptı; şiire kişisel deneyimi, tabiatı ve bireysel duyguyu getirdi. TEİS'in aktardığı değerlendirmeye göre Hâmit, Namık Kemal neslinin son halkasıdır ve Şinasi ile başlayan yenilik onun eserinde ilk büyük merhaleye ulaşır.

Bir çelişki de var: bu kadar yenilikçi şair, dilde sadeleşmeye yönelmedi. TEİS, çok iyi bildiği Fransızca ve İngilizceden çok Arapça ve Farsça ağırlıklı sözcükler kullandığını, sözlükleri tarayıp Arapların ve Farsların bile kullanmadığı sözcükleri şiire soktuğunu yazar. İkinci dönemin “sadeleşme artık hedef değil” ölçütünün en açık örneği Hâmit'tir.

Sahra'dan Makber'e

Yayımlanan ilk şiir kitabı Sahra'dır (1879). TEİS'e göre Batılı nazım şekillerini denediği bu kitapta kır hayatını şehir hayatıyla karşılaştırır ve Rousseau'nun etkisiyle kırı üstün tutar; tabiat artık bir dekor değil, kendi anlamı olan bir varlıktır. Kır hayatını öven şiiri şiir türleri sayfasında pastoral diye adlandırmıştık. Belde (Divaneliklerim) ise Paris izlenimlerinden doğdu.

Hâmit'in hayatını ikiye bölen olay, eşi Fatma Hanım'ın vereme yakalanmasıdır. Hindistan'ın havası iyi gelir diye birlikte Bombay'a gittiler; dönüş yolunda Fatma Hanım öldü ve 1885'te Beyrut'ta toprağa verildi (TDV, TEİS). Makber (1885) bu ölümün kitabıdır: şair kimi zaman isyan eder, kimi zaman teslim olur; ölümün çağrışımlarıyla varlık, ruh ve ölümsüzlük sorularını yoklar. Ölü, Hacle ve Bunlar Odur da aynı acının şiirleridir. TEİS'e göre Hâmit'in şiirlerinin ortak teması ölümdür. Makber'in önsözü onun şiir anlayışını da özetler:

“En güzel, en büyük, en doğru şiir, bir hakikat-i müdhişenin tazyıkı altında hiçbir şey söyleyememektir.”

Abdülhak Hâmit Tarhan (ö. 1937), Makber önsözü

Yani korkunç bir gerçeğin baskısı altında susmak, en doğru şiirdir: büyük acı söze sığmaz. Makber'in lirizmini ve şairin hayatıyla bağını şiir türleri, tema ve imge sayfasında görmüştük.

Okunmak için yazılmış oyunlar

Hâmit'in şiirden çok emek verdiği tür tiyatrodur. TEİS'e göre on dokuz oyun yazdı: bir kısmını aruzla, manzum olarak (Eşber, İlhan), bir kısmını düzyazıyla, mensur olarak (Tarık, Finten, Duhter-i Hindû). Konularını çoğu zaman tarihten ve uzak ülkelerden alır: Tarık Endülüs tarihinden doğdu; Duhter-i Hindû'nun adı “Hintli kız” demektir. Corneille gibi Batılı trajedi yazarlarını da örnek aldı. Teknik açıdan kusurlu bulunan bu oyunlar, TEİS'e göre okunmak için yazılmış hikâyelere benzer; ÖSYM 2022'de Hâmit'i aruzla yazılmış manzum tiyatroları ve uzun şiirleri ile tanıttı. Tanzimat tiyatrosunun bütün tablosu modern Türk tiyatrosu sayfasında.

  • Şiir: Sahra (1879), Makber (1885), Ölü, Hacle, Bunlar Odur, Belde (Divaneliklerim), Bâlâdan Bir Ses, Validem, İlhâm-ı Vatan
  • Manzum tiyatro: Eşber, İlhan
  • Mensur tiyatro: Tarık, Finten, Duhter-i Hindû
Ek bilgi: Hâmit'in öteki oyunları ve Batılı örnekleri

TEİS'e göre on dokuz oyunun manzum olanları Nazife, Sardanapal, Nesteren, Eşber, Tezer, İlhan, Turhan, Abdullahü's-Sagîr; mensur olanları Macera-yı Aşk, Sabr u Sebat, İçli Kız, Duhter-i Hindû, Tarık, Finten'dir; Zeynep ikisi bir aradadır. Tarık, Tezer ve Nazife Endülüs tarihinden doğdu. Nesteren'i Corneille'in Le Cid'ine nazire olarak yazdı, Eşber olay örgüsünde Corneille'in Horace'ıyla örtüşür. Sınavda bu adlar yerine yukarıdaki beş oyun ve “aruzla yazılmış, okunmak için oyun” ipucu yeter.

Akılda kalsın: Hâmit'in şiirleri üç yerin haritasıdır: kır (Sahra, tabiat), şehir (Belde, Paris), mezar (Makber, ölüm). Oyunları da uzaklara gider: Endülüs tarihine (Tarık) ve bir Hintli kızın dünyasına (Duhter-i Hindû).
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM Hâmit'i iki kez doğrudan sordu: 2022'de manzum ve mensur oyunlarında bile şiirli bir üslup kullanan, oyunlarını aruzla yazan ve uzun şiirleriyle tanınan sanatçı olarak; 2025'te ise iki boşluklu bir parçada, ölümün doğurduğu acıyı ve varlık, ruh, ölümsüzlük sorularını işleyen kitap ve şairi olarak (Makber – Abdülhak Hâmit). 2025'in çeldiricileri aynı küme ve komşu eserdi: Sahra da Hâmit'in kitabıdır ama tabiat ve kır hayatını işler; Hürriyet Kasidesi ise Namık Kemal'indir.

TuzakHâmit'in oyunlarını sahne tiyatrosu sanmak ya da “sade dil” yargısını ona yakıştırmak.

⇄Bilgi eşleştirme Hâmit'in eseri ↔ özelliği

?Soru çöz

Tanzimat'ın ikinci kuşağındandır. Diplomat olarak Paris'ten Bombay'a, Londra'dan Brüksel'e pek çok şehirde bulundu. Klasik şiirin kalıplarını kırıp Avrupa'dan gelen nazım biçimlerini deneyen sanatçı, ölümü varlık ve ölümsüzlük sorularıyla birlikte işledi. Aruzla yazdığı oyunlarının çoğu sahnelenmekten çok okunmaya uygun bulundu. Sağlığında “şair-i âzam” diye anıldı.
Bu parçada söz edilen sanatçı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Diplomatlık, Avrupai biçim denemeleri, ölüm teması, okunmak için yazılmış manzum oyunlar ve “şair-i âzam” unvanı Abdülhak Hâmit'i gösterir. Namık Kemal birinci kuşaktandır ve şiirleriyle, oyunlarıyla vatan ve hürriyet temasını işledi; Recaizade ve Muallim Naci aynı dönemin şairleridir ama diplomat değildir ve manzum tiyatroyla tanınmaz.
1859–1936 · SAMİPAŞAZADE SEZAİ

Samipaşazade Sezai: Sergüzeşt'in esaret dramı ve Küçük Şeyler

MEB 10. sınıf · Roman · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaOlay hikâyesi ile durum hikâyesi arasındaki fark nedir, roman hikâyeden nasıl ayrılır?Bağlantılı konudan (Hikâye ve romanın unsurları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Olay hikâyesinde (Maupassant tarzı) merak uyandıran bir olay serim, düğüm ve çözüm planıyla gelişir; Türk edebiyatında Ömer Seyfettin, Refik Halit Karay ve Reşat Nuri Güntekin bu tarzın temsilcileri arasındadır. Durum hikâyesinde (Çehov tarzı) olay geri plandadır; hayattan bir kesit ya da bir ruh hâli anlatılır, son çoğu zaman okura bırakılır; bu tarzın önde gelen adları arasında Sait Faik Abasıyanık, Memduh Şevket Esendal ve Tarık Buğra vardır. Roman, hikâyeden daha uzun bir olay örgüsüne, daha kalabalık bir şahıs kadrosuna, daha çok mekâna ve daha geniş bir zamana yayılır.

Olay hikâyesi, durum hikâyesi, roman

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Samipaşazade Sezai kimdir, Sergüzeşt ve Küçük Şeyler'in özellikleri nelerdir?

Kısa cevap: Samipaşazade Sezai (1859–1936), Tanzimat ikinci kuşağının romancı ve hikâyecisidir. Sergüzeşt (1888) romanında Kafkasya'dan getirilen esir Dilber ile konağın oğlu Celal Bey'in aşkını ve esaretin acısını anlatır; Küçük Şeyler'de (1891) Batılı tarzdaki ilk küçük hikâyeleri topladı. Öteki eserleri: Şîr (tiyatro), Rumuzü'l-Edeb ve İclal.

Bir konakta kafeste bir kuş öter; aynı konağın odalarında bir esir kız dolaşır. Sezai'nin romanında ikisi aynı şeyi anlatır.

Samipaşazade Sezai 1859'da İstanbul'da, devrin edebiyatçılarının uğrak yeri olan bir konakta doğdu; TEİS'e göre Sergüzeşt'teki konak bu evden ilham alınarak tasvir edildi. Çamlıca'daki köşklerinde komşuları Abdülhak Hâmit ve Recaizade'ydi; Sezai küçük yaşta onlarla tanıştı ve ikinci kuşağın yenilik cephesinde yer aldı. Londra'da elçilik kâtibi oldu, Paris'te yaşadı; Abdülhamit döneminde Sergüzeşt yüzünden göz hapsine alındı ve 1901'de Paris'e kaçtı. Meşrutiyet'ten sonra döndü, Madrid Sefaretine atandı; 1936'da öldü.

Sergüzeşt: bir esirin hikâyesi

Romanın ilk adı Bir Esirin Sergüzeşti olacaktı; sansür komisyonu yalnız Sergüzeşt adıyla yayımlanmasına izin verdi (TEİS). Kafkasya'dan getirilen küçük esir Dilber konak konak satılır; Asaf Paşa'nın konağında evin oğlu Celal Bey'le birbirlerini sever, ama evlenmelerine izin verilmez. Mısır'a gönderilen Dilber, kendini Nil'e atarak hayatına son verir. Bu trajik son ve duygusal anlatım romantik bir havadır; Mizancı Murat eseri duygusallığıyla övmüş ve Harriet Beecher Stowe'un Baba Tom'un Kulübesi'yle karşılaştırmıştır (TEİS).

Ama roman yalnız romantik değildir. TEİS'e göre Dilber ile Celal'in aşkının ansızın değil, birbirlerini tanıdıkça şekillenmesi realist ilkelere uygundur; mekân ve tabiat tasvirleri kişilerin ruh hâliyle uyumludur, kafes ve kuş gibi nesneler eserin anlamını taşır. Kafesteki kuş ile esir kız arasındaki bağı fark ettiğin anda romanın dili de çözülür. Sergüzeşt bu yüzden romantizmden realizme geçişin eşiğinde durur.

Küçük Şeyler: kısa hikâyenin doğuşu

Türk hikâyesinin başlangıcı iki adla anlatılır: ilk telif hikâyeleri Ahmet Mithat Efendi yazdı, Batılı tarzdaki ilk küçük hikâyeleri ise Samipaşazade Sezai kaleme aldı ve Küçük Şeyler'de topladı. TEİS de bu kitaptaki “Pandomima”, “Kediler”, “Hiç”, “Düğün” gibi hikâyeleri kısa hikâyenin bizdeki gerçek anlamda ilk örnekleri sayar: her ayrıntı ana fikre bağlıdır, gerçeklik duygusu şiir duygusuyla birleşir. Sıradan insanlar ve küçük olaylar edebiyatımıza onunla girdi. Halit Ziya, bu kitabın kendisine açtığı yeni ufku coşkuyla anlatır; TEİS'e göre Sezai'nin hikâye kişileri Halit Ziya'nınkilerin ön örnekleridir. Hikâye türünün kendisini hikâye ve roman sayfasında görmüştük.

  • Roman: Sergüzeşt (1888)
  • Hikâye: Küçük Şeyler (1891), Rumuzü'l-Edeb, İclal
  • Tiyatro: Şîr
Akılda kalsın: Sezai'yi iki ölçüyle hatırla: büyük bir dram (Sergüzeşt, bir esirin ömrü) ve küçük şeyler (Küçük Şeyler, sıradan insanın küçük anları). Biri romanın, öteki kısa hikâyenin kapısını açtı.
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM 2021'de Sergüzeşt'in kişilerini ve olayını anlatan bir parça verip eseri sordu; şıklarda Zehra, Müşahedat, Esaret ve Gülnihal vardı.

TuzakTuzak: esaret teması yalnız Sezai'ye ait değildir; birinci kuşak da köleliği işledi (Ahmet Mithat'ın “Esaret”i) ve şıklarda böyle bir eser bulunabilir. Ayırıcı ipucu kişilerdir: Dilber ve Celal Bey. İkinci tuzak “ilk hikâye” bilgisidir: ilk telif hikâyeler Ahmet Mithat'ın, Batılı tarzdaki ilk küçük hikâyeler Sezai'nindir.

▭Boşluk doldurma

Samipaşazade Sezai'nin adlı romanında Kafkasya'dan getirilen esir Dilber'in acıklı hayatı anlatılır. Batılı tarzdaki ilk küçük hikâyeler yazarın adlı kitabında toplanmıştır.

SergüzeştKüçük ŞeylerKarabibikLetaif-i Rivayat

?Soru çöz

Batılı anlamda kısa hikâyenin bizdeki ilk başarılı örneklerini verdi. 1891'de yayımlanan kitabındaki hikâyelerde sıradan insanların küçük dramlarını sağlam bir kurgu ve psikolojik ayrıntılarla anlattı; Halit Ziya bu kitabın önünde açtığı yeni ufku coşkuyla anlatır. Romanı ise bir konakta yaşanan aşk üzerinden esaretin acısını işler ve yazarının göz hapsine alınmasına yol açar.
Bu parçada söz edilen sanatçı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. 1891'deki hikâye kitabı Küçük Şeyler, esaret romanı Sergüzeşt'tir. Ahmet Mithat ilk telif hikâyeleri yazdı ama Batılı tarzdaki ilk küçük hikâyeler Sezai'nindir; Nabizade Nâzım'ın 1891'deki eseri köy hayatını anlatan Karabibik'tir; Recaizade'nin romanı alafrangalığı işleyen Araba Sevdası'dır.
XIX. YÜZYIL SONU · NABİZADE NÂZIM

Nabizade Nâzım: Zehra'yla natüralizm, Karabibik'le köy

MEB 10. sınıf · Roman · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaNatüralizm nedir, realizmden farkı nedir ve temsilcileri kimlerdir?Bağlantılı konudan (Batı edebiyatı akımları I). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Natüralizm (doğalcılık), XIX. yüzyılın sonlarında realizmden doğan ve onu bilimsel yöntemle daha ileri götüren akımdır. Kuramcısı Émile Zola, fizyolog Claude Bernard'ın deneysel tıp yöntemini romana uyguladı (Deneysel Roman, 1880). Natüralistlere göre insanın davranışını ve kaderini kalıtım ile çevre belirler; kişiler çoğu zaman iradesiz, içgüdülerinin ve sinirlerinin esiri olarak, fizyolojik yönleriyle incelenir. Başlıca temsilcileri Zola (Thérèse Raquin, Rougon-Macquart dizisi, Germinal), Goncourt kardeşler ve Maupassant'tır. Türk edebiyatında natüralizmin etkilerinin görüldüğü ilk roman Nabizade Nâzım'ın Zehra'sıdır; natüralizmi Türkiye'de ilk tanıtan Beşir Fuad'dır.

Natüralizm

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Nabizade Nâzım'ın Zehra ve Karabibik adlı eserlerinin özellikleri nelerdir?

Kısa cevap: Nabizade Nâzım (ö. 1893), Tanzimat'ın son yıllarında realizmi ve natüralizmi uygulayan asker yazardır. Tek romanı Zehra, kıskançlık temasını kalıtımla açıklar; ilk natüralist roman ve ilk psikolojik roman denemesi sayılır. Kaş'ta geçen Karabibik (1891) Anadolu köylüsünü gerçekçi bir gözle anlatır; ilk köy romanı sayılır, yazarı ise eseri uzun hikâye olarak tanımlar.

Bir romancı kaç meslek bilmeli? Nabizade Nâzım'a göre kimya, fizik, botanik ve anatomi; bir de romanın geçtiği yeri gidip görmek.

Nabizade Nâzım İstanbul'da doğdu, askerî okullarda okudu ve topçu subayı oldu; Harp Akademisi'nde matematik, istihkâm ve topografya dersleri verdi (TEİS). 1889–1890'da arazi haritası çizmek için Kaş'a gönderildi. Otuz bir yıllık kısa ömrüne şiir, hikâye, roman ve ders kitapları sığdırdı; 5 Ağustos 1893'te kemik veremiyle öldü. TEİS onu Tanzimat ile Servetifünun arasındaki “ara nesil” yazarları arasında sayar. Şiirde önce Muallim Naci'nin, sonra Recaizade ile Abdülhak Hâmit'in etkisinde kaldı (TEİS).

Romancı ne yapmalı?

1890'da Ahmet Mithat Efendi ile Tercüman-ı Hakikat'te romancılık üzerine bir tartışmaya girdi (TEİS). Görüşü açıktı: romancı anlattıklarını yaşanan olaylardan almalı, olayı doğal akışı içinde vermeli ve kendi duygu ve düşüncelerini esere karıştırmamalıdır. Bunun için hayatı bütün yönleriyle tanımalı, fen bilimlerinden haberdar olmalı, eserinde geçen yerleri görmelidir. Bu, realist ve natüralist romanın tarafsız gözlemci yazarıdır; tartışmanın özü de romancının esere ne kadar karışacağıydı.

Karabibik: Kaş'tan bir köylü

Karabibik (1891), Kaş'taki görevinin gözlemlerinden doğdu. Kahramanı zorlu şartlarda yaşayan bir köylüdür ve eserin sonunda iki hedefine ulaşır: bir çift öküz almak ve kızı Huri'yi evlendirmek (TEİS). Yazar önsözde eserin realist bir anlayışla yazıldığını söyler; TDV Karabibik'i Türk edebiyatında realizm ve natüralizmin ilk müjdecisi sayar. Köylünün hayatını gerçekçi bir gözle anlattığı için ilk köy romanı sayılır. Anadolu'yu edebiyata taşıyan Millî Edebiyat'tan yirmi yıl önce, bir Tanzimat yazarı köye gitmişti.

Zehra: kalıtımın romanı

Zehra, Nabizade'nin tek romanıdır ve yazarın ölümünden sonra Servet-i Fünûn'da tefrika edildi (TDV). Konusu kıskançlıktır. TEİS'e göre romana adını veren Zehra, kıskançlığını ve sinirli mizacını annesinden almıştır; bu, natüralizmin kalıtım ilkesidir. Mekânlar ayrıntıyla tasvir edilir ve kişilerin karakteriyle ilişkilendirilir; başkişi Suphi'nin tulumbacılık yaptığı bölümler tulumbacıların terimlerine kadar inandırıcıdır. Ruh tahlillerinin öne çıkması yüzünden TDV Zehra'yı psikolojik muhtevalı ilk roman, TEİS insan psikolojisine önem veren ilk eser sayar. TDV'ye göre roman, Namık Kemal'in İntibah'ı ile Servetifünun romanı arasında bir merhaledir. Natüralizmin ilkelerini Batı edebiyatı akımları sayfasında açtık.

  • Roman: Zehra
  • Uzun hikâye: Karabibik (1891), Yadigârlarım, Zavallı Kız, Sevda, Haspa, Seyyie-i Tesamüh
  • Şiir: Hatıra-i Şebab, Heves Ettim
Akılda kalsın: Nabizade'nin iki eseri iki “ilk”: köy için Karabibik, kalıtım için Zehra. Baş harfe bak: natüralizmin kuramcısı Zola, bizdeki ilk natüralist roman Zehra.
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM 2018'de Zehra'yı tanıtım paragrafıyla sordu: kıskançlık konusu, yazarın ölümünden sonra Servet-i Fünûn'da yayımlanması ve natüralizmin etkilerinin görüldüğü ilk roman olması. Şıklar beş gerçek Tanzimat yazar–roman çiftiydi.

Tuzakİki “ilk”i karıştırmaktır: Zehra ilk natüralist roman ve ilk psikolojik roman denemesidir, ama “ilk psikolojik roman” Mehmet Rauf'un Eylül'üdür.

Sınavda işaretle“köy hayatını gerçekçi anlatan ilk eser” ya da “ilk köy romanı” sorulursa Karabibik; bazı kaynakların ona uzun hikâye demesi cevabı değiştirmez.

⇄Bilgi eşleştirme “ilk” ↔ eser

?Soru çöz

Romana adını veren kadın kahraman, kıskançlığını ve sinirli mizacını annesinden almıştır; olaylar bu mizacın doğurduğu yıkıma doğru ilerler. Yazar mekânları ayrıntıyla betimler, kişilerin karakterini yaşadıkları çevreyle ilişkilendirir ve başkişinin mesleğini, terimlerine kadar gözleme dayanarak anlatır.
Bu romanda en belirgin biçimde hangi akımın etkisi görülür?

✓ D. Mizacın anneden geçmesi kalıtım, kişinin çevresiyle açıklanması çevre ilkesidir; ikisi birlikte natüralizmin belirleyicisidir (parça Zehra'yı anlatıyor). Ayrıntılı betimleme ve gözlem realizmde de vardır, ama realizm kaderi kalıtıma bağlamaz. Romantizm duygu ve ideali, klasisizm akıl ve kuralları öne çıkarır.
1883–1896 · ESKİ–YENİ TARTIŞMASI

Muallim Naci ve eski–yeni tartışması: Zemzeme'ye Demdeme

MEB 11. sınıf · Şiir · Okuma 8 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaZiya Paşa'nın eserleri nelerdir, Şiir ve İnşa ile Harabat arasındaki çelişki nedir?Bağlantılı konudan (Tanzimat edebiyatı I). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Ziya Paşa (1829–1880), Namık Kemal'le birlikte Londra'da Hürriyet'i çıkaran Tanzimat şairi ve devlet adamıdır. Eski nazım biçimlerine bağlı kaldı: Batılılaşma adına yapılanları eleştiren Terkib-i Bent (1870) ve kader karşısındaki çaresizliği işleyen Terci-i Bent en tanınmış şiirleridir. “Şiir ve İnşa” makalesinde gerçek Türk şiirinin halk şiiri olduğunu savundu, birkaç yıl sonra Harabat antolojisinin önsözünde divan şiirini övdü; bu çelişki Namık Kemal'in Tahrib-i Harabat'ına yol açtı.

Ziya Paşa: eski biçim, keskin eleştiri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Muallim Naci kimdir, eski–yeni tartışması (Zemzeme–Demdeme) nedir?

Kısa cevap: Muallim Naci (1850–1893), Tercüman-ı Hakikat'in edebiyat sayfasında eski şiir yanlılarını çevresinde toplayan Tanzimat şairidir. Recaizade'nin Zemzeme önsözünde ve Takdir-i Elhan'da kendisine yönelttiği eleştirilere 1886'da Demdeme ile cevap verdi; eskilik ve yenilik taraftarları arasındaki bu tartışma hükümetin müdahalesine kadar vardı. Aynı yıllarda Fatma Aliye Hanım, TDV'ye göre ilk Türk kadın romancı olarak eser verdi.

Bir şiir kitabının adı Zemzeme'dir. Ona verilen cevabın adı Demdeme: aynı kalıpta bir ad, karşı cepheden bir ses.

Muallim Naci 1850'de İstanbul'da doğdu; asıl adı Ömer'dir. Varna'daki rüştiyede öğretmenlik yaptığı için adının önüne “Muallim” geldi, “Naci” mahlasını ise okuduğu bir hikâyenin kahramanından aldı (TEİS). 1883'te Ahmet Mithat Efendi'nin teklifiyle Tercüman-ı Hakikat'in edebiyat sayfasını yönetmeye başladı, gençlerin gönderdiği şiirleri eleştirerek onlara bir bakıma muallimlik yaptı; Ahmet Mithat onu kızıyla evlendirdi. Ama sayfa kısa sürede eski tarz şiirin buluşma yerine döndü; TEİS'in ifadesiyle âdeta bir divan şiiri meclisine.

Tartışma nasıl büyüdü?

Recaizade, Zemzeme'nin üçüncü cildinin önsözünde Naci'nin kitaplarının adlarını ima eden iğneli sözlerle ona yüklendi (TEİS). 1885'te Ahmet Mithat'ın alaycı bir yazısı üzerine Naci gazeteden ayrıldı. Ekrem bırakmadı: Takdir-i Elhan'da Menemenlizade Tahir'in Elhan adlı şiir kitabını överken Naci'ye yeniden saldırdı. Naci de Saadet gazetesinde, Zemzeme ile aynı vezinde bir başlık seçerek Demdeme yazılarına başladı. Yazılar giderek sertleşti; Ekrem cevap vermek yerine hükümete başvurdu ve yazıların devamı engellendi. Naci yazılarını aynı yıl Demdeme adıyla kitaplaştırdı. TEİS'e göre bu eskilik–yenilik tartışması hükümetin müdahalesini gerektirecek kadar şiddetlendi.

Tartışma bir gazetenin edebiyat köşesinde başladı, bir derginin yeni kuşağa açılmasıyla bitti.Görsel: Sınav Defteri

Naci gerçekten “eskinin temsilcisi” miydi?

Edebiyat tarihleri Naci'yi uzun süre yeniliğin karşısına koydu; TEİS bu yargının tek yanlı olduğunu gösterir. Tanpınar'a göre Naci'nin mutlak eski taraftarlığı bir masaldır; Mehmet Kaplan'a göre o bir tür neo-klasisizm yapmak istiyordu. Naci divan şairlerinin İran edebiyatını taklit etmesini eleştirdi, gül ile bülbülün mutlaka birlikte anılmasına karşı çıkıp içinde bülbül olmayan gül şiirleri yazdı. Divan âşığının sevgilinin verdiği acıdan zevk alma tavrını da “İstifa” şiirinde alaya aldı:

Dün işittim ki ol vefa-düşmen
Yine bir âşık eylemiş peydâ
Pek usanmış idim şu gaileden
Ben de aşkından eyledim istifa

Muallim Naci (ö. 1893), “İstifa”

Vefa düşmanı sevgili yeni bir âşık bulmuştur; şair dert yanmak yerine omuz silker ve aşkından istifa eder. Biçim eskidir, ama tavır divan âşığının tam tersidir. TEİS'e göre Naci resim altına şiir yazan ilk şairlerden biridir, diyalog biçiminde şiirler de denemiştir; Şinasi ile birlikte Tanzimat'ta dilde sadeleşmeyi en başarılı uygulayan yazarlardandır. Bu açıdan, dili ağırlaştıran yeni kuşağın karşısında sade dilin savunucusu olması ilginç bir yer değiştirmedir.

Kafiye kavgası ve yeni kuşağın sahneye çıkışı

Tartışmanın son halkası yine kafiyeydi. TEİS'e göre Recaizade'nin Şemsa'sını izinsiz yayımlayan Malumat dergisinin sahibi Baba Tahir'le aralarında bir tartışma çıktı; buna Baba Tahir'in genç bir şaire “kafiyenin göze göre olması gerektiği” uyarısı eklendi. Kulak için kafiyeyi savunan Ekrem'in cevabı bir yazı değil, bir hamle oldu: öğrencisi Ahmed İhsan'a Servet-i Fünûn'u yeni edebiyatı savunan gençlere açtırdı. 1896'da Tevfik Fikret'in yönetiminde toplanan bu gençlerin hikâyesini Servetifünun ve Fecriati sayfasında anlatıyoruz.

Fatma Aliye: kadın kalemi

Dönemin bir başka sesi Ahmet Mithat'ın çevresinden geldi. Tarihçi ve devlet adamı Ahmet Cevdet Paşa'nın kızı Fatma Aliye Hanım'ı (1862–1936) TDV ilk Türk kadın romancı ve yazar olarak tanıtır. Edebiyata George Ohnet'den çevirdiği Meram ile, adını değil yalnız “Bir Kadın” imzasını kullanarak girdi. Hayal ve Hakikat'i Ahmet Mithat'la birlikte yazdı; TEİS'e göre bu, edebiyatımızın iki yazarlı ilk romanıdır. Kendi adıyla yayımladığı ilk roman Muhadarat'tır; Refet, Udî ve mektuplardan kurulu Levayih-i Hayat onu izledi. Romanlarının ortak meselesi kadının evlilik içindeki yeri, eğitimi ve kendi geliriyle ayakta durabilmesidir. Nisvan-ı İslam Fransızcaya çevrildi ve TEİS'e göre bir Osmanlı kadınının yazıp Batı dillerine çevrilen ilk metni oldu.

  • Muallim Naci: Ateşpare, Şerare, Füruzan (şiir), Demdeme (eleştiri), Istılahat-ı Edebiye (edebiyat terimleri), Lugat-ı Naci (sözlük)
  • Fatma Aliye: Hayal ve Hakikat (Ahmet Mithat'la), Muhadarat, Refet, Udî, Levayih-i Hayat (roman), Nisvan-ı İslam
Akılda kalsın: Zemzeme'ye Demdeme: Ekrem'in kitabına Naci, aynı kalıpta bir adla karşılık verdi; adlar kafiyeli, taraflar karşı karşıya. Arada Takdir-i Elhan var: “elhan”ı (nağmeleri) takdir eden Ekrem'dir, yani Ekrem'in kitabıdır.
Sınavda

Nasıl sorulurMuallim Naci ÖSYM'de henüz cevap olmadı ama Tanzimat ve Servetifünun sorularında düzenli bir çeldiricidir (2024'te Recaizade'yi soran tanıtım paragrafında, 2025'te Cenap Şahabettin sorusunda). Onu ayırmak için iki ipucu yeter: Tercüman-ı Hakikat'in edebiyat sayfası ve Demdeme.

TuzakTartışmanın taraflarını karıştırmak. Zemzeme ve Takdir-i Elhan Recaizade'nindir, Demdeme Naci'nin; Naci'yi de yalnız “eski” diye etiketleme, sade dili ve divan şiiri eleştirisi onun da yeniliğe açık yanlarıdır.

↕Kronolojik sıralama oklarla diz

  1. Muallim Naci Demdeme yazılarına başladı
  2. Servet-i Fünûn dergisi yeni edebiyatı savunan gençlere açıldı
  3. Recaizade III. Zemzeme'yi Naci'ye iğneli önsözüyle yayımladı
  4. Recaizade Takdir-i Elhan'da Naci'ye yeniden yüklendi

?Soru çöz

Adının önündeki unvanı, gençliğinde bir rüştiyede yaptığı öğretmenlikten alır. Bir gazetenin edebiyat sayfasını yönetirken eski tarz şiirin yanlılarını çevresinde topladı ve bu yüzden yeniliğin karşısında gösterildi. Oysa divan şairlerinin İran şiirini taklit etmesini eleştirdi, resim altına şiir yazan ilk şairlerden biri oldu ve sade bir Türkçeyi savundu. Kendisine yöneltilen eleştirilere verdiği cevapları bir kitapta topladı.
Bu parçada söz edilen sanatçı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Varna'daki öğretmenlikten gelen “Muallim” unvanı, Tercüman-ı Hakikat'in edebiyat sayfası ve eleştirilere cevap olarak yazılan Demdeme Muallim Naci'yi gösterir. Ahmet Mithat gazetenin sahibidir, Recaizade tartışmanın öteki tarafıdır; Menemenlizade Tahir'in Elhan'ı ise Recaizade'nin övdüğü kitaptır.

?Parçadan soru

Yukarıdaki “İstifa” dörtlüğü için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

✓ C. Divan âşığı sevgilinin cefasına katlanır; buradaki âşık ise yeni rakibi duyunca sıkılır ve “aşkından istifa” eder. Sözcükler de çoğunlukla bugün anlaşılır: Naci'nin sade dil yanlılığı budur. A ve B Abdülhak Hâmit'i (Makber, sözlükten seçilen ağır sözcükler), D Namık Kemal'i hatırlatır.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Bu akıma göre fabrikanın gürültüsü, lokomotifin dumanı ve otomobilin hızı, eski şairlerin övdüğü ay ışığından daha güzeldir. Şair eski şiirin ölçüsünü de kalıplarını da terk etmeli; cümle kurallarını parçalayıp sözcükleri dizginsiz bırakmalı, sayfayı bile yeni bir düzene sokmalıdır. Akımın kurucusu, ilk bildirisini bir Paris gazetesinde yayımlayan İtalyan bir şairdir.
Bu parçada sözü edilen edebî akım aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Makineye ve hıza hayranlık, geçmişin reddi, sözdiziminin kırılıp sözcüklerin özgür bırakılması ve bildirisini Le Figaro'da yayımlayan İtalyan kurucu (Marinetti) fütürizmi gösterir. A dadaizm de kuralları reddeder ama makineyi yüceltmez, Zürih'te Tzara'yla doğar; C sürrealizm parçadaki fabrika ve hız yerine rüyaya ve bilinçaltına yönelir; D parnasizm eski ölçüyü bırakmaz, kusursuz biçim ve Antik konular ister.Kaynak: Batı edebiyatı akımları II · Fütürizm

?Soru 2

Aşağıdaki eser–akım eşleştirmelerinden hangisi doğrudur?

✓ C. Zehra, natüralizmin etkisinin görüldüğü ilk roman olarak bilinir. İntibah romantik, Mai ve Siyah realist romandır; Araba Sevdası ilk realist romandır ve Türk edebiyatında doğrudan klasik roman örneği yoktur.Kaynak: Batı edebiyatı akımları I · Dört akımı ayırmak, Türk edebiyatına yansıma

?Soru 3

Bu kitaptaki sayfaları uykuyla uyanıklık arasındaki o kısa anlarda, kalemimi hiç durdurmadan yazdım. Hiçbir cümleyi düzeltmedim; aklım araya girip "bu olmaz" demeden önce sözcükler birbirini çağırdı. Rüyanın gerçeğin bir parçası, hatta en derin parçası olduğuna inanıyorum: bilinçaltının sesini duymak için mantığın kapısını kapatmak gerekiyordu.
Bu parçada dile getirilen düşünceler aşağıdaki edebî akımlardan hangisiyle ilişkilendirilebilir?

✓ D. Düzeltmeden, aklın denetimi olmadan yazmak otomatik yazıdır; rüyayı gerçeğin parçası saymak ve bilinçaltına yönelmek sürrealizmi gösterir. A dadaizm de kuralları tanımaz ama rüyayı ve bilinçaltını bilgi kaynağı yapmaz; B ekspresyonizm iç dünyayı çarpıtma ve simgeyle dışa vurur, otomatik yazı onun yöntemi değildir; C sembolizm ses ve imgeyle sezdirir, “kalemi durdurmadan” yazmak onda yoktur.Kaynak: Batı edebiyatı akımları II · Dadaizm ve sürrealizm

?Soru 4

Maliye öğrenimi için gönderildiği Paris'te Batı edebiyatını yakından tanıdı. Racine, La Fontaine ve Lamartine gibi şairlerden yaptığı manzum çevirileri bir kitapta topladı; böylece Batı şiiri Türk okuruna ilk kez bu kitapla tanıtıldı. Türk atasözlerini Arapça, Farsça ve Fransızca karşılıklarıyla birlikte derleyen eseri de türünün ilk sistematik örneği sayılır.

Bu parçada sözü edilen sanatçı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Paris'teki maliye öğrenimi, Tercüme-i Manzume'deki Fransız şiiri çevirileri ve Durub-ı Emsal-i Osmaniye Şinasi'yi gösterir. A Namık Kemal vatan ve hürriyet şiirleri ve oyunlarıyla tanınır, Batı şiirini ilk tanıtan çeviri kitabı onun değildir; B Ahmet Vefik Paşa da çevirmendir ama Molière'den oyun uyarlamıştır; C Ziya Paşa'nın çevirisi Rousseau'nun Emile'idir.Kaynak: Tanzimat edebiyatı I · Şinasi: gazete, tiyatro, sade dil

?Soru 5

Avrupa'dayken kaleme aldığı bir makalede divan şiirinin özgün olmadığını, Türk edebiyatında gerçek Türk şiirinin halk şiiri olduğunu ileri sürdü. Birkaç yıl sonra hazırladığı geniş antolojinin önsözünde ise divan şairlerini Türkçenin temelini atan şairler olarak övdü. Bir devlet adamını alaycı bir övgüyle yerdiği eseri de vardır.

Bu parçada sözü edilen sanatçı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. “Şiir ve İnşa” makalesi, Harabat antolojisinin önsözündeki görüş değişikliği ve Âli Paşa'yı yeren Zafername Ziya Paşa'yı gösterir. B Namık Kemal bu antolojiyi eleştiren Tahrib-i Harabat'ın yazarıdır, antolojinin değil; A Şinasi Tercüme-i Manzume ve Şair Evlenmesi'yle, D Ahmet Mithat toplumu eğitmek için yazdığı hikâye ve romanlarla tanınır; antoloji ve yergi onlara uymaz.Kaynak: Tanzimat edebiyatı I · Ziya Paşa: eski biçim, keskin eleştiri

?Soru 6

Olaylar III. Murat döneminde, Osmanlı ile İran arasındaki savaşlar sırasında geçer. Yazarın şairane hayallere fazla yer vermesi, eserde dönemin tarihî atmosferinin gerçekçi bir biçimde kurulmasını güçleştirmiştir. Eser, Türk edebiyatında türünün ilk örneği kabul edilir.

Bu parçada sözü edilen eser aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. III. Murat dönemi Türk–İran savaşları ve “ilk tarihî roman” nitelemesi Namık Kemal'in Cezmi'sini gösterir. Yeniçeriler Ahmet Mithat'ın daha önceki tarihî denemesidir ve konusu başkadır; İntibah tarihî değildir; Celâleddin Harzemşah bir tiyatro eseridir.Kaynak: Tanzimat edebiyatı I · Namık Kemal: vatan ve hürriyet

?Soru 7

Bu akımın sanatçıları Antik Yunan ve Latin yazarlarını aşılması güç örnekler saydı. Onlara göre şair geçici heveslerin değil, her çağda aynı kalan insan doğasının peşinde olmalı; eser okuru hoşnut ederken ona bir ders de vermeliydi. Sahnede olaylar tek bir yerde ve bir gün içinde geçiyor, trajedi ile komedi birbirine karıştırılmıyordu.

Bu parçada söz edilen edebî akım aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Eskileri örnek alma, evrensel insan doğası, hoşa giderken öğretme ve üç birlik kuralı klasisizmin ilkeleridir. Romantizm bu kuralları reddetti ve türleri karıştırdı; realizm ve natüralizm Antik örneklere değil gözleme ve deneye dayanır.Kaynak: Batı edebiyatı akımları I · Klasisizm

?Soru 8

Bu romanda kahramanımın babasından aldığı mirası ve büyüdüğü yoksul mahallenin havasını iki değişken gibi ele aldım. Bir hekim hastasının ateşini nasıl saat saat not ederse ben de onun tutkusunun bedeninde ve sinirlerinde nasıl ilerlediğini öyle izledim. Okur her bölümde, başlangıçta kurduğum varsayımın adım adım doğrulandığını görecektir.

Bu parçadaki görüşler aşağıdaki edebî akımlardan hangisini yansıtmaktadır?

✓ C. Kalıtım (babadan gelen miras) ve çevre (yoksul mahalle) değişken olarak kurulmuş, kahraman bir hekim gibi izlenmiş, roman bir varsayımı doğrulayan deney olarak sunulmuştur: natüralizm. D realizm gözlemle yetinir, parçadaki deney ve varsayımı kurmaz; A romantizmin coşkulu “ben”i yok, yazar soğukkanlı bir gözlemcidir; B klasisizmin Antik örnekleri ve evrensel insan doğası değil, tek bir kişinin kalıtımı izleniyor.Kaynak: Batı edebiyatı akımları I · Natüralizm

?Soru 9

Bu anlayışa göre insan önce vardır, sonra yaptığı seçimlerle kendini tanımlar; onu önceden belirleyen bir öz, bir yazgı yoktur. Özgürlük insanın hem ayrıcalığı hem yüküdür, çünkü her seçimin sorumluluğu ona aittir. Bu anlayışla yazılan romanlarda anlamsız görünen bir dünyada yalnız kalan, bunaltı duyan ve kendi varlığını sorgulayan kişiler öne çıkar.
Bu parçada söz edilen akım aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. “Varoluş özden önce gelir”, özgürlük, sorumluluk, bunaltı ve anlamsızlık varoluşçuluğun anahtar sözcükleridir. Natüralizm bunun tam tersini söyler: insanın kaderini kalıtım ve çevre önceden belirler. Sürrealizmin anahtarı bilinçaltı ve rüyadır; postmodernizmin derdi ise bireyin varlığı değil, kurmaca ile gerçeğin sınırıdır.Kaynak: Batı edebiyatı akımları II · Varoluşçuluk (egzistansiyalizm)

?Soru 10

1872'de çıkardığı on beş günlük bir dergide bilim ve fen konularını halkın anlayabileceği bir dille sundu. Hikâyelerini yirmi yılı aşkın bir sürede yirmi beş cüzlük bir dizide topladı. Romanlarında anlatıcı sık sık olayı keserek okurla sohbet eder. 1878'de kurduğu gazete uzun yıllar yayımlandı ve genç yazarlara da kapı açtı.

Bu parçada sözü edilen yazar aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Dağarcık (1872–1873), yirmi beş cüzlük Letaif-i Rivayat, okurla konuşan anlatıcı ve 1878'de kurulan Tercüman-ı Hakikat Ahmet Mithat'ı gösterir. Namık Kemal 1872'de İbret'in başına geçmiştir ama öteki ipuçları ona uymaz; Samipaşazade Sezai ikinci kuşaktandır.Kaynak: Tanzimat edebiyatı I · Ahmet Mithat: halkın öğretmeni
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Edebiyat soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →