Tanzimat ikinci dönem: “biz”den “ben”e dönen kuşak
MEB 11. sınıf · Şiir · Okuma 8 dk · 3 etkinlik
Önce hatırlaTanzimat edebiyatı birinci dönemin özellikleri nelerdir, Türk edebiyatında ilk roman ve ilk tiyatro hangileridir?Bağlantılı konudan (Tanzimat edebiyatı I). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Tanzimat'ın birinci kuşağı (Şinasi, Namık Kemal, Ziya Paşa, Ahmet Mithat) edebiyatı toplumu eğitmenin aracı saydı (“toplum için sanat”); hak, adalet, hürriyet, kölelik, yanlış Batılılaşma gibi sosyal konuları işledi, dili sadeleştirmeyi amaçladı ve yeni konuları çoğu zaman eski nazım biçimleriyle yazdı. Gazete, makale, Batılı tarzda tiyatro, hikâye ve roman bu kuşakla girdi: ilk tiyatro Şair Evlenmesi (1860), ilk yerli roman Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat (1872), ilk edebî roman İntibah'tır (1876).
Birinci kuşağın anlayışı ve “ilk”ler
✎Konu anlatımı
Tanzimat edebiyatının ikinci dönemi (ikinci kuşağı) özellikleri nelerdir?
Kısa cevap: Tanzimat edebiyatının (1860–1896) ikinci döneminde şairler toplumun sorunlarından çok kendi duygularını yazdı: aşk, tabiat ve ölüm başlıca konular oldu. Sade dil artık hedef değildi; eski nazım biçimlerinin yanında Batı'dan gelen yeni biçimler denendi. Kuşağın önde gelen adları Recaizade Mahmut Ekrem, Abdülhak Hâmit Tarhan, Samipaşazade Sezai ve Nabizade Nâzım'dır; Muallim Naci ile eski–yeni tartışması da bu dönemdedir.1885'te Beyrut'ta genç bir diplomat eşini toprağa verdi ve acısını uzun bir şiire döktü. Aynı yıllarda İstanbul'da bir edebiyat hocası, güzel olan her şeyin şiire konu olabileceğini savunuyordu.
Bu iki sahne, Tanzimat edebiyatının ikinci yüzünü özetler. Tanzimat birinci dönem sayfasında Şinasi, Namık Kemal ve Ziya Paşa'nın edebiyatı bir kürsü gibi kullandığını gördük: gazete, makale ve tiyatro halkı hak, adalet ve hürriyet konusunda uyarmanın aracıydı. Onların ardından gelen kuşak aynı yeniliğin içinden çıktı, aynı gazetelerde yazdı, hatta Namık Kemal'le mektuplaştı. Ama kalemini başka bir yöne çevirdi: toplumun derdinden çok, insanın kendi iç dünyasına.
Neden yön değişti?
TEİS'teki Recaizade Mahmut Ekrem maddesi bu kuşağı, sosyal ve politik fikirleri savunan Şinasi, Ziya Paşa, Namık Kemal neslinden sonra gelen ve insanı ve onun şahsi macerasını esas alan nesil olarak tanımlar. Aynı maddenin aktardığı Tanpınar yorumuna göre bu yeni nesil, edebiyatı siyasi ve sosyal davaların iletilme vasıtası olmaktan çıkarıp yeniden kendi alanına döndürdü. Bunun bir sebebi kuşakların farklı deneyimiydi; bir sebebi de dönemin baskısıydı: Sezai'nin Sergüzeşt yüzünden göz hapsine alındığını, Recaizade'nin bir hikâyesinin tefrikasının sansürle kesildiğini ileride göreceğiz.
Üç ölçüt: konu, dil, biçim
İki dönem üç ölçütle ayrılır: konu, dil ve biçim. Birinci kuşak hak, adalet, hürriyet, kölelik ve yanlış Batılılaşma gibi toplumsal meseleleri işledi, halkın anlayacağı sade bir dil istedi ve bu yeni konuları gazel, kaside gibi eski biçimlere yerleştirdi. İkinci kuşakta üç ölçütün üçü de değişti: konu bireysel oldu (aşk, tabiat, ölüm), sadeleşme bir amaç olmaktan çıktı, şiir Batı'dan alınan nazım biçimleriyle yazılmaya başlandı. Kısacası birinci kuşak “sanat toplum içindir” derken ikinci kuşak, sanatı sanatçının kendi duygusuna ve güzelliğe yöneltti; bu yöneliş Servetifünun'un “sanat için sanat” anlayışının zeminini hazırladı.
Şiirde yeni biçim, romanda yeni akım
Şiirdeki asıl kırılma Abdülhak Hâmit'le geldi. Edebiyat tarihçileri, klasik şiirin kalıplarının kırılmasının ve Avrupai nazım şekillerinin denenmesinin asıl Hâmit'le başladığını, Namık Kemal'in bile yeni şekilleri ancak onun denemelerinden sonra tecrübe ettiğini belirtir. Romanda ise romantizmin yanında yeni akımlar göründü: Recaizade'nin Araba Sevdası'nı ilk realist roman, Nabizade Nâzım'ın Zehra'sını ilk natüralist roman sayılır. Akımların kendisini Batı edebiyatı akımları sayfasında açtık; burada Türk edebiyatındaki karşılıklarına bakıyoruz.
Servetifünun'a açılan kapı
İkinci kuşak, sonraki topluluğun doğrudan hazırlayıcısıdır. 1895'te Recaizade, öğrencisi Ahmed İhsan'a Servet-i Fünûn dergisini yeni edebiyatı savunan gençlere açmasını tavsiye etti; 1896'da topluluk doğdu (TDV). Bu yüzden Servetifünun dönemi, “Recaizade Mahmut Ekrem öncülüğünde” toplanan sanatçıların dönemi diye tanımlanır. ÖSYM de 2025'te Cenap Şahabettin'i, şiire Recaizade ve Abdülhak Hâmit etkisinde başlayan şair olarak tanıttı. Dönemin bitişi olan 1896, aynı zamanda Servetifünun'un başlangıcıdır.
| Sanatçı | Öne çıkan tür | Başlıca eser | Belirleyici ipucu |
|---|---|---|---|
| Recaizade Mahmut Ekrem | şiir, eleştiri, roman | Zemzeme, Talim-i Edebiyat, Araba Sevdası | “Üstat”, kulak için kafiye, Bihruz Bey |
| Abdülhak Hâmit | şiir, manzum tiyatro | Sahra, Makber, Eşber, Finten | “şair-i âzam”, ölüm teması, Batılı biçimler |
| Samipaşazade Sezai | roman, hikâye | Sergüzeşt, Küçük Şeyler | esir Dilber, Batılı tarzda ilk küçük hikâye |
| Nabizade Nâzım | roman, uzun hikâye | Zehra, Karabibik | kalıtım (natüralizm), ilk köy romanı |
| Muallim Naci | şiir, eleştiri | Demdeme, Ateşpare | Zemzeme–Demdeme tartışması, sade dil |
Nasıl sorulurÖSYM Tanzimat'tan her yıl bir soru soruyor (2018–2026'da 12 soru) ve bunların yarısı ikinci kuşağın dört adına gidiyor. En sık kalıp tanıtım paragrafıdır: sanatçının konumu, iki üç özelliği ve bir eser adı verilir, şıklarda dört Tanzimat sanatçısı durur.
TuzakTuzak 1: Tanzimat I ↔ Tanzimat II. Sosyal fayda, sade dil ve eski biçim birinci kuşağa; bireysel duygu, ağır dil ve yeni biçim ikinci kuşağa işarettir. Tuzak 2: komşu dönem. Bireysel konular ve Batılı biçimler Servetifünun'da da vardır; parçada Recaizade'nin öncülüğü, 1896 öncesi ya da Tanzimat sanatçılarıyla bağ geçiyorsa cevap Tanzimat II'dir.
↕Kronolojik sıralama oklarla diz
- Samipaşazade Sezai'nin Sergüzeşt'i yayımlandı
- Abdülhak Hâmit'in ilk şiir kitabı Sahra yayımlandı
- Araba Sevdası Servet-i Fünûn'da tefrika edildi
- Abdülhak Hâmit Makber'i yayımladı
?Soru çöz
Bu kuşağın sanatçıları edebiyatı halkı eğitmenin aracı olmaktan çıkarıp şairin kendi iç dünyasına yöneltti. Aşk, tabiat ve ölüm şiirin başlıca konuları oldu; Batı'dan alınan nazım biçimleri denendi, dilde sadeleşme ise bir amaç olmaktan çıktı. Kuşağın önde gelenleri bir önceki neslin sanatçılarıyla mektuplaşarak yetişti; içlerinden biri yıllar sonra bir dergiyi yeni edebiyatı savunan gençlere açtırarak sonraki topluluğun doğmasına yol açtı.
Bu parçada özellikleri anlatılan kuşak aşağıdakilerden hangisidir?
▭Hangi kuşak? “birinci” ya da “ikinci” yaz
Şair Evlenmesi: kuşak
Makber: kuşak
Vatan yahut Silistre: kuşak
Sergüzeşt: kuşak
Felâtun Bey ile Râkım Efendi: kuşak
Araba Sevdası: kuşak