Edebî akım nedir? Rönesans'tan natüralizme tepki zinciri
MEB 11. sınıf · Giriş · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaEdebiyatın tarih, din, toplum, felsefe, psikoloji ve sanat akımlarıyla ilişkisi nedir?Bağlantılı konudan (Edebiyat ve Türk edebiyatının dönemleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Edebiyat tarihî gerçekliği kurmaca içinde yeniden yorumlar, tarih de edebî metinlerden bilgi alır. Dinî hayat edebî dönemleri belirleyen etkenlerdendir. Edebiyat toplum sorunlarını dile getirerek toplumsal değişime etki eder, felsefi düşünceleri yansıtır, psikolojinin insanın iç dünyasına dair bilgisinden yararlanır. Belli bir sanat anlayışıyla yazılan eserlerin toplamı da edebiyat ve sanat akımlarını oluşturur.
Tarih, din, toplum, felsefe, psikoloji
✎Konu anlatımı
Edebî akım nedir, Rönesans ve hümanizm Batı edebiyatı akımlarını nasıl hazırladı?
Kısa cevap: Edebî akım, aynı sanat anlayışıyla yazılmış eserlerin oluşturduğu ortak çizgidir. Batı edebiyatında akımların zemini, XV–XVI. yüzyılda Antik Yunan ve Latin metinlerini yeniden keşfeden ve insanı merkeze alan hümanizm ile Rönesans'tır. Ardından gelen dört akım bir tepki zinciri kurar: akla ve kurala dayanan klasisizm (XVII. yüzyıl), ona karşı duyguyu öne çıkaran romantizm (XIX. yüzyıl başı), romantizmin hayalciliğine karşı gözleme dayanan realizm (1850 sonrası) ve realizmi bilimsel deneye taşıyan natüralizm.XV. yüzyılda Floransa'da bir bilgin, yüzyıllardır okunmayan bir Latin el yazmasını yeniden açar. Bu küçük sahne, dört yüz yıl sürecek bir zincirin ilk halkasıdır.
Edebiyatın sanat akımlarıyla ilişkisini giriş sayfasında kısaca görmüştük: her eser belli bir sanat anlayışıyla yazılır, aynı anlayışı paylaşan eserlerin toplamı da bir edebî akım oluşturur. Akım bir zaman dilimi değil, bir bakıştır. Bu yüzden üç kavramı ayırmak gerekir: akım ortak sanat anlayışıdır (romantizm), dönem bir zaman dilimidir (Tanzimat Dönemi), topluluk ise bir dergi ya da bildiri etrafında bir araya gelmiş sanatçılardır (Servetifünun, Fecriati). Bir topluluk bir akımdan etkilenebilir, ama onunla aynı şey değildir.
Zemin: hümanizm ve Rönesans
Hümanizm, Antik metinlerin incelenmesinden yöntemini ve felsefesini alan, insanı her şeyin merkezi ve ölçüsü sayan düşünce hareketidir. Larousse ansiklopedisine göre İtalya'da Petrarca'nın açtığı yolda doğdu, XV. yüzyılda özellikle Floransa'da gelişti ve XVI. yüzyılda bütün Avrupa'ya yayıldı. 1453'te İstanbul'un fethinden sonra Avrupa'ya gelen Bizanslı bilginlerin getirdiği el yazmaları Yunanca çalışmalarını güçlendirdi; matbaanın yaygınlaşması da bu metinleri çoğalttı. Hümanizmin edebiyat ve sanatta yarattığı bu yeniden doğuşa Rönesans denir.
Rönesans'ın önde gelen adları arasında Hollandalı Erasmus (Deliliğe Övgü), deneme türünün kurucusu Fransız Montaigne (Denemeler) ve İspanyol Cervantes vardır. MEB'e göre Batı'da roman XVII. yüzyılın başlarında ortaya çıktı ve ilk roman örneği Cervantes'in Don Kişot'udur. Rönesans bir akım değil, akımların zeminidir: Antik yazarlara duyulan hayranlık doğrudan klasisizme, insanın kendisine duyulan merak da sonraki bütün akımlara geçti.
Bir tepki zinciri
Bu sayfadaki dört akım birbirini yanıtlar. Klasisizm aklı ve kuralı yüceltti; romantizm bu kurallara isyan edip duyguyu ve hayali öne çıkardı; realizm romantizmin hayalî dünyasına karşı gözlemi ve gerçeği koydu; natüralizm ise realizmi reddetmedi, onu bilimin deney yöntemiyle daha ileri götürdü. Sıra ezberlenmez, mantığıyla kurulur: her akım bir öncekinin eksik bıraktığını tamamlamaya çalışır.
Nasıl sorulurÖSYM Batı akımını 2018'den beri her yıl testin son edebiyat sorusunda sorar. Kalıp hemen hep aynıdır: bir akımın ilkelerini anlatan ya da bir yazarın kendi anlayışını savunduğu bir parça verilir ve “Bu parçada söz edilen edebî akım hangisidir?” diye sorulur. Şıklarda öteki akımlar komşu kavram olarak durur.
TuzakAkımla dönemi ya da topluluğu karıştırmak. “Servetifünun” bir topluluk ve dönemin adıdır, “realizm” bir akımın; şıklarda yan yana gelmezler, ama bir tanıtım paragrafında ikisi birden geçebilir.
⇄Bilgi eşleştirme kavram ve tanım
↕Zinciri kur oklarla diz
- Gözlem ve belgeyle toplumu olduğu gibi yansıtan realizm
- Aklı, kuralı ve Antik yazarları örnek alan klasisizm
- Kalıtım ve çevreyi deney yöntemiyle inceleyen natüralizm
- Antik metinleri yeniden keşfeden hümanizm ve Rönesans
- Kurallara karşı duyguyu ve hayali öne çıkaran romantizm