Batı edebiyatı akımları I: klasisizm, romantizm, realizm, natüralizm

Rönesans'tan Zola'ya akıl, duygu, gözlem ve deney zinciri: her akımın neden doğduğu, ilkeleri, önde gelen temsilcileri ve Tanzimat'tan Servetifünun'a Türk edebiyatındaki izleri; her akımı ÖSYM'nin ipucuyla.

6 durakAYT
13 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 13tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
AKIM · RÖNESANS VE HÜMANİZM

Edebî akım nedir? Rönesans'tan natüralizme tepki zinciri

MEB 11. sınıf · Giriş · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaEdebiyatın tarih, din, toplum, felsefe, psikoloji ve sanat akımlarıyla ilişkisi nedir?Bağlantılı konudan (Edebiyat ve Türk edebiyatının dönemleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Edebiyat tarihî gerçekliği kurmaca içinde yeniden yorumlar, tarih de edebî metinlerden bilgi alır. Dinî hayat edebî dönemleri belirleyen etkenlerdendir. Edebiyat toplum sorunlarını dile getirerek toplumsal değişime etki eder, felsefi düşünceleri yansıtır, psikolojinin insanın iç dünyasına dair bilgisinden yararlanır. Belli bir sanat anlayışıyla yazılan eserlerin toplamı da edebiyat ve sanat akımlarını oluşturur.

Tarih, din, toplum, felsefe, psikoloji

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Edebî akım nedir, Rönesans ve hümanizm Batı edebiyatı akımlarını nasıl hazırladı?

Kısa cevap: Edebî akım, aynı sanat anlayışıyla yazılmış eserlerin oluşturduğu ortak çizgidir. Batı edebiyatında akımların zemini, XV–XVI. yüzyılda Antik Yunan ve Latin metinlerini yeniden keşfeden ve insanı merkeze alan hümanizm ile Rönesans'tır. Ardından gelen dört akım bir tepki zinciri kurar: akla ve kurala dayanan klasisizm (XVII. yüzyıl), ona karşı duyguyu öne çıkaran romantizm (XIX. yüzyıl başı), romantizmin hayalciliğine karşı gözleme dayanan realizm (1850 sonrası) ve realizmi bilimsel deneye taşıyan natüralizm.

XV. yüzyılda Floransa'da bir bilgin, yüzyıllardır okunmayan bir Latin el yazmasını yeniden açar. Bu küçük sahne, dört yüz yıl sürecek bir zincirin ilk halkasıdır.

Edebiyatın sanat akımlarıyla ilişkisini giriş sayfasında kısaca görmüştük: her eser belli bir sanat anlayışıyla yazılır, aynı anlayışı paylaşan eserlerin toplamı da bir edebî akım oluşturur. Akım bir zaman dilimi değil, bir bakıştır. Bu yüzden üç kavramı ayırmak gerekir: akım ortak sanat anlayışıdır (romantizm), dönem bir zaman dilimidir (Tanzimat Dönemi), topluluk ise bir dergi ya da bildiri etrafında bir araya gelmiş sanatçılardır (Servetifünun, Fecriati). Bir topluluk bir akımdan etkilenebilir, ama onunla aynı şey değildir.

Zemin: hümanizm ve Rönesans

Hümanizm, Antik metinlerin incelenmesinden yöntemini ve felsefesini alan, insanı her şeyin merkezi ve ölçüsü sayan düşünce hareketidir. Larousse ansiklopedisine göre İtalya'da Petrarca'nın açtığı yolda doğdu, XV. yüzyılda özellikle Floransa'da gelişti ve XVI. yüzyılda bütün Avrupa'ya yayıldı. 1453'te İstanbul'un fethinden sonra Avrupa'ya gelen Bizanslı bilginlerin getirdiği el yazmaları Yunanca çalışmalarını güçlendirdi; matbaanın yaygınlaşması da bu metinleri çoğalttı. Hümanizmin edebiyat ve sanatta yarattığı bu yeniden doğuşa Rönesans denir.

Rönesans'ın önde gelen adları arasında Hollandalı Erasmus (Deliliğe Övgü), deneme türünün kurucusu Fransız Montaigne (Denemeler) ve İspanyol Cervantes vardır. MEB'e göre Batı'da roman XVII. yüzyılın başlarında ortaya çıktı ve ilk roman örneği Cervantes'in Don Kişot'udur. Rönesans bir akım değil, akımların zeminidir: Antik yazarlara duyulan hayranlık doğrudan klasisizme, insanın kendisine duyulan merak da sonraki bütün akımlara geçti.

Bir tepki zinciri

Bu sayfadaki dört akım birbirini yanıtlar. Klasisizm aklı ve kuralı yüceltti; romantizm bu kurallara isyan edip duyguyu ve hayali öne çıkardı; realizm romantizmin hayalî dünyasına karşı gözlemi ve gerçeği koydu; natüralizm ise realizmi reddetmedi, onu bilimin deney yöntemiyle daha ileri götürdü. Sıra ezberlenmez, mantığıyla kurulur: her akım bir öncekinin eksik bıraktığını tamamlamaya çalışır.

Klasisizm–romantizm ve romantizm–realizm geçişleri tepkidir; realizm–natüralizm geçişi ise bir devam ve keskinleşmedir.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Zinciri dört sözcükle kur: akıl → duygu → gözlem → deney. Her ok bir “ama”dır: “Akıl iyi, ama kalp nerede?” (romantizm), “Kalp iyi, ama gerçek nerede?” (realizm), “Gözlem iyi, ama kanıt nerede?” (natüralizm).
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM Batı akımını 2018'den beri her yıl testin son edebiyat sorusunda sorar. Kalıp hemen hep aynıdır: bir akımın ilkelerini anlatan ya da bir yazarın kendi anlayışını savunduğu bir parça verilir ve “Bu parçada söz edilen edebî akım hangisidir?” diye sorulur. Şıklarda öteki akımlar komşu kavram olarak durur.

TuzakAkımla dönemi ya da topluluğu karıştırmak. “Servetifünun” bir topluluk ve dönemin adıdır, “realizm” bir akımın; şıklarda yan yana gelmezler, ama bir tanıtım paragrafında ikisi birden geçebilir.

⇄Bilgi eşleştirme kavram ve tanım

↕Zinciri kur oklarla diz

  1. Gözlem ve belgeyle toplumu olduğu gibi yansıtan realizm
  2. Aklı, kuralı ve Antik yazarları örnek alan klasisizm
  3. Kalıtım ve çevreyi deney yöntemiyle inceleyen natüralizm
  4. Antik metinleri yeniden keşfeden hümanizm ve Rönesans
  5. Kurallara karşı duyguyu ve hayali öne çıkaran romantizm
AKIM · KLASİSİZM

Klasisizm: akıl, kural ve değişmeyen insan

MEB 11. sınıf · Giriş · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDivan şiirinin özellikleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Divan şiiri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Divan şiiri, XIII. yüzyıldan XIX. yüzyıla kadar Arap ve Fars edebiyatlarını örnek alarak saray ve şehir çevresinde gelişen, aruz ölçüsü ve beyit nazım birimiyle yazılan şiirdir. Dilinde Arapça ve Farsça sözcükler yoğundur, her beyit kendi içinde bir anlam bütünü kurar, sevgili değişmeyen ideal bir güzel olarak anlatılır. Şair şiirlerini divan adlı kitapta toplar.

Divan şiirinin özellikleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Klasisizm nedir, özellikleri ve temsilcileri kimlerdir?

Kısa cevap: Klasisizm, XVII. yüzyılda Fransa'da olgunlaşan, akla, sağduyuya ve kurallara dayanan, Antik Yunan ve Latin yazarlarını örnek alan akımdır. Sanatçı geçici olanı değil her çağda değişmeyen evrensel insanı anlatır, karakter yerine tip yaratır, eserle hem hoşa gitmeyi hem ahlakı düzeltmeyi amaçlar; tiyatroda zaman, yer ve olay birliği kuralına uyulur. Başlıca temsilcileri Molière (komedi), Racine ve Corneille (trajedi), La Fontaine (fabl) ve kuramcısı Boileau'dur. Türk edebiyatına Tanzimat'ta Şinasi'nin çevirileri ve Ahmet Vefik Paşa'nın Molière uyarlamalarıyla girdi.

1668'de Paris'te sahneye bir ihtiyar çıkar; parasından başka hiçbir şeyi sevmez. Seyirci ona güler, gülerken de kendi içindeki küçük cimriyi tanır.

Bu ihtiyar, Molière'in Cimri (L'Avare) komedisindeki Harpagon'dur. Larousse onu parayla kavrulan insanın modeli olarak anar: Harpagon bir kişi değil, bir tiptir; dünyanın her yerindeki cimrilerin ortak yüzüdür. Klasisizmin sanat anlayışı bu tek sahnede saklıdır.

Neden doğdu?

Rönesans'ın Antik yazarlara duyduğu hayranlık XVII. yüzyıl Fransa'sında bir sisteme dönüştü. Mutlak monarşinin güçlendiği bu çağda düzen ve ölçü siyasette olduğu kadar sanatta da aranıyordu. Fransız Akademisi 1635'te kuruldu, dilin kuralları yazıya geçirildi. Larousse dar anlamıyla klasisizmi 1661–1685 yılları arasına yerleştirir. Akımın kuralları Aristoteles'in Poetika'sından türetildi ve Boileau bunları 1674'te manzum bir kuram kitabında, Şiir Sanatı'nda (L'Art poétique) topladı.

Klasisizmin ilkeleri

  • Akıl ve sağduyu: Eserde akla yatkın, inandırıcı olan esastır; aşırı duygu ve hayal aklın denetimine bağlanır.
  • Eskileri örnek alma: Antik Yunan ve Latin yazarları kusursuz örnektir; Racine'in oyunlarının hemen hepsi konusunu Antik çağdan alır.
  • Evrensel insan ve tip: Sanatçı yere ve zamana bağlı özellikleri değil, her çağda aynı kalan insanı arar; bu yüzden cimri, ikiyüzlü, kıskanç gibi tipler yaratır.
  • Güzel ile iyi bir arada: Eser hem hoşa gitmeli hem öğretmeli; Molière'e göre komedinin görevi insanları güldürerek ahlakı düzeltmektir.
  • Kurallar: Tiyatroda üç birlik kuralı: olay tek bir yerde, bir gün içinde ve tek bir ana olay çevresinde geçer. Uygunluk (eserin edep ve zevk ölçülerine aykırı düşmemesi) gözetilir; trajedi ile komedi birbirine karıştırılmaz.
  • Dil: Açık, düzgün, ölçülü bir dil. Akımın en parlak ürünleri tiyatroda (trajedi ve komedi) verildi; fabl ve roman da gelişti.

Temsilciler

  • Molière (komedi): Cimri (1668), Tartuffe (dinî ikiyüzlülüğün tipi), Kibarlık Budalası (Le Bourgeois gentilhomme), Hastalık Hastası (Le Malade imaginaire).
  • Racine (trajedi): Phèdre (1677).
  • Corneille (trajedi): Le Cid (1637).
  • La Fontaine (fabl): Masallar (ilk kitap 1668); Ezop ve Phaedrus'tan beslenir, okuru hoşnut ederek öğretir.
  • Boileau (kuram): Şiir Sanatı (1674).
  • Madame de La Fayette (roman): Clèves Prensesi (La Princesse de Clèves, 1678); MEB klasik romanın örneği olarak bu eseri verir.

Türk edebiyatına yansıması

Klasisizm Fransa'da doğduktan iki yüzyıl sonra, Tanzimat'la birlikte çeviri ve uyarlama yoluyla bize ulaştı. Şinasi 1859'da Tercüme-i Manzûme'de Racine, La Fontaine ve Fénelon'dan (Lamartine ve Gilbert'le birlikte) manzum çeviriler yayımladı. Yusuf Kâmil Paşa'nın Fénelon'dan çevirdiği Telemak, MEB'e göre ilk çeviri romanımızdır. Ahmet Vefik Paşa, TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre Molière'den on altı oyunu (dokuzu çeviri, yedisi uyarlama) Türkçeye kazandırdı ve Bursa'da kurduğu tiyatroda sahneletti: Zor Nikâhı, Zorakî Tabib, Tartüf, Cimri'nin uyarlaması Azarya bunlardandır. MEB'e göre Türk edebiyatında doğrudan klasik roman türünde bir eser yoktur.

Akılda kalsın: Klasisizmin dört ustası, dört iş: Molière güldürür (komedi), Racine ve Corneille ağlatır (trajedi), La Fontaine öğütler (fabl), Boileau kural koyar (Şiir Sanatı). Molière'i Türkçeye taşıyan da Ahmet Vefik Paşa'dır.
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM klasisizmi iki kez sordu. 2020'de iki boşluklu bir parçada eski yazarlardan alıntıyla doğrulanan, kitap kokan akım ile doğrudan duyguya seslenen akım karşılaştırılıyordu: cevap klasisizm – romantizm sırasıydı. 2026'da aklın denetimi, evrensellik, karakter yerine tip ve ahlaki kaygı ipuçlarının yanında Molière adı da verilmişti. Molière ayrıca 2019'da Tanzimat sorusunda, Ahmet Vefik Paşa'nın uyarladığı yazar olarak geçti.

Tuzak“klasik” sözcüğü. Divan edebiyatına “klasik Türk edebiyatı” denmesi ya da programın “19. yüzyılın klasik romanları” demesi bu akımla ilgili değildir; orada “klasik”, kendi alanının olgun ve kalıcı örnekleri anlamındadır.

?Soru çöz

Bu akımın sanatçıları Antik Yunan ve Latin yazarlarını aşılması güç örnekler saydı. Onlara göre şair geçici heveslerin değil, her çağda aynı kalan insan doğasının peşinde olmalı; eser okuru hoşnut ederken ona bir ders de vermeliydi. Sahnede olaylar tek bir yerde ve bir gün içinde geçiyor, trajedi ile komedi birbirine karıştırılmıyordu.

Bu parçada söz edilen edebî akım aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Eskileri örnek alma, evrensel insan doğası, hoşa giderken öğretme ve üç birlik kuralı klasisizmin ilkeleridir. Romantizm bu kuralları reddetti ve türleri karıştırdı; realizm ve natüralizm Antik örneklere değil gözleme ve deneye dayanır.

▭Boşluk doldurma

Cimri ve Tartuffe komedilerinin yazarı , hayvanları konuşturarak ders veren Masallar'ın yazarı ise 'dir.

MolièreLa FontaineRacineVictor Hugo
AKIM · ROMANTİZM

Romantizm: kurala karşı duygu, hayal ve özgürlük

MEB 11. sınıf · Giriş · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaRoman türleri nelerdir; tarihî, sosyal, psikolojik ve tezli roman nasıl ayırt edilir?Bağlantılı konudan (Hikâye ve romanın unsurları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

MEB roman türlerini iki ölçütle sınıflandırır. Konusuna göre: tarihî, sosyal, psikolojik (tahlil), tezli, macera, biyografik, otobiyografik, bilim kurgu ve fantastik roman. Edebî akımına göre: klasik, romantik, realist, natüralist, modernist, egzistansiyalist (varoluşçu) ve postmodern roman. Bir roman birden çok türe girebilir; Nabizade Nâzım'ın Zehra'sı hem tezli hem natüralist roman örneği olarak gösterilir.

Roman türleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Romantizm akımının özellikleri nelerdir, temsilcileri kimlerdir?

Kısa cevap: Romantizm, XIX. yüzyılın başında klasisizmin akla ve kurallara dayanan anlayışına tepki olarak doğan, duyguyu, hayali, bireyin iç dünyasını ve doğayı öne çıkaran akımdır. Üç birlik kuralını ve türlerin ayrılığını reddetti, konularını Orta Çağ'dan, millî tarihten ve egzotik yerlerden aldı. Fransa'daki bildirisi Victor Hugo'nun Cromwell önsözüdür (1827). Başlıca temsilcileri Victor Hugo (Sefiller), Lamartine, Chateaubriand, Alfred de Musset ve Walter Scott'tur; öncüleri arasında Rousseau ve Goethe'nin Genç Werther'in Acıları anılır. Türk edebiyatında Tanzimat'ın birinci kuşağı romantizmden etkilendi; Namık Kemal'in İntibah'ı romantik roman örneğidir.

25 Şubat 1830 akşamı Paris'te Comédie-Française'in salonu ikiye bölündü: bir yanda kuralları savunan klasikçiler, öbür yanda genç romantikler. Sahnedeki oyun Victor Hugo'nun Hernani'siydi.

Edebiyat tarihi o geceye “Hernani savaşı” der. Gürültü bir oyun yüzünden değil, iki sanat anlayışı yüzündendi: klasikçilere göre sahne kurala uymalıydı, romantiklere göre sanatçı özgür olmalıydı. Larousse'a göre bu temsil romantik dramın zaferini ilan etti.

Neden doğdu?

Fransız İhtilali'nin “özgürlük” düşüncesi siyasetten sanata geçti; aklın soğuk düzeni yerine bireyin duyguları önem kazandı. “Romantik” kavramı 1801'de Alman düşünür Schlegel'in onu klasik edebiyatın karşıtı olarak tanımlamasıyla netleşti. Akım Almanya, İngiltere, Fransa ve İtalya'ya yayıldı. Öncüleri arasında doğaya ve duyguya yönelen Rousseau (Yeni Héloïse, 1761) vardır. Almanya'da eski kuralları yıkıp dâhiyi yücelten Fırtına ve Coşku (Sturm und Drang) hareketi bu ortamı hazırladı; Goethe'nin bir itiraf biçiminde yazdığı Genç Werther'in Acıları (1774) büyük ilgi gördü. Fransa'da Lamartine'in Şiirsel Düşünceleri (Méditations poétiques, 1820) akımın geleneksel başlangıcı sayılır. Victor Hugo'nun Cromwell oyununa yazdığı önsöz (1827) romantizmin bildirisi oldu.

Romantizmin ilkeleri

  • Duygu ve ben: Akıl yerine duygu ve coşku; sanatçı kendi iç dünyasını, acısını, aşkını anlatır. Eserde yazarın “ben”i duyulur.
  • Hayal ve ilham: Taklit yerine hayal gücü ve ilham. Eskileri örnek alma anlayışı bırakılır.
  • Doğa: Doğa, şair için bir sığınak ve teselli kaynağıdır.
  • Kurallara isyan: Üç birlik kuralı reddedilir; trajik ile komik, yüce ile gülünç aynı eserde birleşir. Bu birleşimden dram türü doğar.
  • Orta Çağ, millî tarih, egzotizm: Antik çağ yerine Orta Çağ, Hristiyanlık, ulusun kendi geçmişi ve uzak ülkeler konu edilir. İtalya'da romantizm millî davaya hizmet etti.
  • Toplumsal görev: Özgürlük düşüncesiyle edebiyata toplumsal bir görev yüklenir; halkın acıları, iyi ile kötünün çatışması işlenir.

Temsilciler

  • Victor Hugo (Fransa; akımın önderi): Cromwell önsözü (1827), Hernani (1830, dram), Notre-Dame de Paris (1831; Türkçede Notre-Dame'ın Kamburu adıyla da bilinir), Sefiller (1862).
  • Lamartine (Fransa, şiir): Şiirsel Düşünceler (1820).
  • Chateaubriand (Fransa): René (1802), Atala.
  • Alfred de Musset (Fransa): Bir Çağ Çocuğunun İtirafı (La Confession d'un enfant du siècle, 1836).
  • Walter Scott (İngiltere, tarihî roman): Waverley (1814), Ivanhoe.
  • Goethe (Almanya): Genç Werther'in Acıları (1774), Faust. Larousse'un hatırlattığı gibi Goethe sonraki yıllarda romantik öğretiye mesafeli durdu ve klasik ölçüyü yeğledi; ders kitaplarında daha çok romantizmin öncüsü olarak anılır.

Türk edebiyatına yansıması

Romantizm, Tanzimat sanatçılarının Batı'da karşılaştığı en canlı akımdı ve bize roman ile tiyatroyla birlikte geldi. MEB, Namık Kemal'in İntibah'ını Victor Hugo'nun Sefiller'iyle birlikte romantik roman örneği olarak gösterir: romantik roman kişilerin duygularını ve olaylar karşısındaki duygusal tepkilerini öne çıkarır (roman türlerinin tamamı hikâye ve roman sayfasında). TDV'ye göre Namık Kemal'in oyunlarında romantik duygular ve konuşmalara hâkim bir hitabet ortaktır; Celâleddin Hârizmşah romantik Türk tiyatrosunun ilk zirvesi sayılır. Recaizade Mahmut Ekrem'in aşk şiirleri de Lamartine ve Musset'nin etkisini taşır; Ekrem, Chateaubriand'ın Atala'sını Türkçeye çevirdi. Ama aynı Ekrem, Araba Sevdası'nda romantik edebiyat anlayışını eleştirecekti (sonraki durak; şair ve yazarların ayrıntısı Tanzimat sayfalarında).

Akılda kalsın: Romantizmi Hugo'nun iki tarihiyle kur: 1827'de önsöz kapıyı açtı (Cromwell önsözü, bildiri), 1830'da Hernani savaşı kazandı. Romantik yazar “ben” der; klasik yazar “insan” der.
Sınavda

Nasıl sorulurRomantizm ÖSYM'de 2020'de klasisizmle karşılaştırmalı bir boşluk sorusunda geldi: eski yazarlardan alıntıyla doğrulanan, kitaba dayalı heyecan klasisizme, doğrudan yüreğe seslenen anlatım romantizme aitti. Tanıtım paragraflarındaki ipuçları: duygu ve coşku, hayal, doğa, kuralların reddi, Orta Çağ ve millî tarih, trajik ile komiğin birleştiği dram.

TuzakRomantizmi “gerçek dışı her şey” sanıp sürrealizmle karıştırmak. Romantizmde duygu bilinçli olarak dile gelir; bilinçaltını ve rüyayı öne çıkaran akım sürrealizmdir (akımlar II).

?Soru çöz

---- sanatçıları aklın ve kuralların egemenliğine karşı çıktı; şair artık kendi acısını, aşkını, doğa karşısındaki coşkusunu özgürce anlatıyordu. Bu sanatçılar, kendilerinden önceki ---- akımının sahneye koyduğu zaman, yer ve olay birliği kuralını reddederek trajik ile komiği aynı oyunda buluşturdu.

Bu parçada boş bırakılan yerlere sırasıyla aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

✓ D. Duygu, coşku, doğa ve kurallara isyan romantizmin; üç birlik kuralı klasisizmin özelliğidir. B'de sıra ters; realizm ve natüralizm üç birlik kuralına karşı doğmadı, romantizmin hayalciliğine tepki olarak geldi.

⇄Bilgi eşleştirme eser ve yazar

AKIM · REALİZM

Realizm: hayalin yerine gözlem, idealin yerine gerçek

MEB 10. sınıf · Roman · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTip ve karakter arasındaki fark nedir; kurgu zamanı ile tarihsel zaman nasıl ayrılır?Bağlantılı konudan (Hikâye ve romanın unsurları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Şahıs kadrosu, olayların merkezindeki başkarakter ile yardımcı karakterlerden oluşur. Tip, bir zümrenin, düşüncenin ya da zihniyetin ortak özelliklerini temsil eden ve çoğunlukla değişmeyen kişidir (alp tipi, gazi tipi, alafranga züppe); karakter ise kendine özgü bir iç dünyası olan, olaylar içinde değişip gelişebilen kişidir. Kurgu zamanı olayların metinde hangi süreye yayıldığını ve nasıl sıralandığını, tarihsel zaman ise olayların gerçek tarihte hangi döneme denk geldiğini gösterir.

Tip, karakter, zaman ve mekân

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Realizm akımının özellikleri nelerdir, temsilcileri kimlerdir ve Türk edebiyatına nasıl yansıdı?

Kısa cevap: Realizm (gerçekçilik), XIX. yüzyılın ortasında romantizmin idealize ettiği dünyaya tepki olarak doğan, doğayı, insanı ve toplumu gözlem ve belgeye dayanarak olduğu gibi yansıtmayı amaçlayan akımdır. Fransa'da 1850–1885 yılları arasına yerleştirilir. Yazar tarafsız kalır, kişiler çevreleriyle birlikte ve ayrıntılı betimlemelerle anlatılır, sıradan insanın gündelik hayatı konu edilir. Başlıca temsilcileri Balzac (İnsanlık Komedyası), Stendhal (Kırmızı ve Siyah), Flaubert (Madame Bovary) ve Rus romanında Tolstoy (Savaş ve Barış) ile Dostoyevski'dir. Türk edebiyatında MEB'e göre ilk realist roman Recaizade Mahmut Ekrem'in Araba Sevdası'dır; Halit Ziya'nın Mai ve Siyah'ı realist roman örneğidir.

Ocak 1857'de Paris'te bir mahkeme bir romanı yargıladı. Suçlama, kamu ahlakına aykırılıktı; romanın kahramanı ise sıradan bir taşra hekiminin karısıydı.

Roman, Gustave Flaubert'in bir yıl önce dergide tefrika edilen Madame Bovary'siydi; yazar Şubat'ta beraat etti. Romanın “kusuru”, okurun alışık olduğu kahramanlar yerine kasabadaki sıkıcı bir evliliği, borçları, düş kırıklıklarını yansız bir dille anlatmasıydı. Romantik hayallerle evlenip düş kırıklığına, borca ve yıkıma sürüklenen Emma Bovary, romantizmle realizm arasındaki kavganın kendisidir.

Neden doğdu?

XIX. yüzyılın ortasında sanayi, şehir ve bilim hızla büyüyordu. Biyoloji, psikoloji ve sosyoloji gibi yeni bilimler dünyanın bilinebilir ve açıklanabilir olduğu inancını yaydı. Bu ortamda romantizmin iyilerin hep kazandığı ideal dünyası inandırıcılığını yitirdi. Larousse'a göre “realizm” sözcüğü Fransa'da 1826'da edebiyat eleştirisinde göründü; akımın adını yerleştiren Champfleury 1857'de Realizm adlı kitabını yayımladı, Duranty'nin Réalisme dergisi (1856–1857) de akımın amacını toplumsal çevreyi tam ve dürüst biçimde yeniden üretmek olarak tanımladı.

Realizmin ilkeleri

  • Gözlem ve belge: Yazar hayal kurmaz, gözlemler, araştırır, belge toplar.
  • Nesnellik: Yazar tarafsızdır, eserde kendini göstermez; olayları yorumlamadan aktarır.
  • Sıradan insan ve gündelik hayat: Kahramanlar olağanüstü değil, sıradandır; toplumun kalabalık ve yoksul kesimleri, çoğu zaman mutsuz sonlarla anlatılır.
  • Kişi ve çevre: İnsan, yaşadığı toplumsal çevreyle birlikte ele alınır; ev, sokak, dükkân ayrıntılı betimlenir.
  • Toplumsal bilinç: Eser, toplumsal adaletsizliklere dikkat çeker.
  • Tür ve dil: Realizmin asıl türü romandır; dil sade, açık ve doğaldır.

Temsilciler

  • Balzac (Fransa): Fransız toplumunu Devrim'den 1840'lara kadar anlatan, iki binden fazla kişinin dolaştığı roman dizisi İnsanlık Komedyası; dizinin romanlarından Eugénie Grandet (1833) ve Goriot Baba (1834–1835). Larousse onu realizmin başlatıcılarından sayar; evlerin ve iç mekânların ayrıntılı betimlemesiyle romana yeni bir anlatım getirdi. MEB 9. sınıf kitabındaki bir söyleşide de betimleme ustalığıyla anılır.
  • Stendhal (Fransa): Kırmızı ve Siyah, Parma Manastırı (1839). Larousse onu Balzac'la birlikte realizmin ustaları arasında sayar, ama yalnız bu etikete sığmadığını da ekler.
  • Flaubert (Fransa): Madame Bovary (1856'da tefrika, 1857'de kitap); yansız, kendini gizleyen anlatımıyla.
  • Tolstoy (Rusya): Savaş ve Barış, Anna Karenina; Larousse'a göre Tolstoy'un romanları Rus realist geleneğinin zirvesidir.
  • Dostoyevski (Rusya): Suç ve Ceza (1866), Karamazov Kardeşler (1880); realist ve toplumsal bir zemin üzerinde insanın ruhunu ve vicdanını sorgular.

Programın 10. sınıfta okunmasını istediği “roman türünün 19. yüzyıldaki klasik örnekleri” büyük ölçüde bu romanlardır. Realizmin XX. yüzyıldaki toplumcu kolu (toplumcu gerçekçilik) Cumhuriyet döneminde Sabahattin Ali ve Orhan Kemal'de karşımıza çıkar (Cumhuriyet hikâyesi).

Türk edebiyatına yansıması

Realizm Türk romanına Tanzimat'ın ikinci kuşağıyla girdi ve Servetifünun'da olgunlaştı. TDV'ye göre Recaizade Mahmut Ekrem'in Araba Sevdası'nın önemi, realiteye geniş yer vermesi ve romantik edebiyat anlayışını eleştirmesidir; MEB onu ilk realist roman olarak gösterir. Nabizade Nâzım'ın köy hayatını gerçekçi bir gözle anlatan Karabibik'i MEB'e göre ilk köy romanıdır. Servetifünun romancıları realist anlayışı sürdürdü: TEİS'e göre Halit Ziya Uşaklıgil gençliğinde özellikle realist ve natüralist romancıları okudu; MEB, onun Mai ve Siyah'ını realist roman örneği olarak verir (ayrıntı Tanzimat II ve Servetifünun sayfalarında).

Akılda kalsın: Realistin üç aracı: göz (gözlem), dosya (belge), ayna (olduğu gibi yansıtma). Ustaları “ilk harfleri” yan yana: Balzac, Stendhal, Flaubert Fransa'da; Tolstoy ve Dostoyevski Rusya'da.
Sınavda

Nasıl sorulurRealizm genellikle şıklarda natüralizmin ve romantizmin komşusu olarak durur. Ayırıcı ölçüt: gözlem ve belgeyle toplumu olduğu gibi yansıtıyorsa realizm; kalıtım, çevre, deney ve fizyoloji öne çıkıyorsa natüralizm; duygu ve ideal ağır basıyorsa romantizm.

TuzakRealizmi her “gerçekçi” anlatımda görmek: kalıtım, deney ve fizyoloji varsa cevap natüralizmdir. Türk edebiyatı sorularında “ilk realist roman” ipucu gelebilir; bazı kaynaklar Halit Ziya'nın gençlik romanı Sefile'yi de anar.

Sınavda işaretle“ilk realist roman” için Araba Sevdası'nı (Recaizade, Bihruz Bey) işaretle.

⇄Bilgi eşleştirme eser ve yazar

?Soru çöz

Fransız toplumunu Büyük Devrim'den 1840'lara kadar uzanan bir roman dizisinde anlatmayı tasarladı ve bu diziye İnsanlık Komedyası adını verdi; romanlarına iki binden fazla kişi yerleştirdi. Evlerin, dükkânların ve iç mekânların ayrıntılı betimlemeleriyle romana yeni bir anlatım getirdi. Goriot Baba ve Eugénie Grandet bu dizinin romanlarındandır.

Bu parçada tanıtılan yazar aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. İnsanlık Komedyası, Goriot Baba ve Eugénie Grandet realizmin başlatıcılarından Balzac'ındır. Zola'nın roman dizisi Rougon-Macquart'tır (natüralizm); Flaubert Madame Bovary'nin, Victor Hugo Sefiller'in yazarıdır.
AKIM · NATÜRALİZM

Natüralizm: roman bir laboratuvara dönüşüyor

MEB 10. sınıf · Roman · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaOlay hikâyesi ile durum hikâyesi arasındaki fark nedir, roman hikâyeden nasıl ayrılır?Bağlantılı konudan (Hikâye ve romanın unsurları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Olay hikâyesinde (Maupassant tarzı) merak uyandıran bir olay serim, düğüm ve çözüm planıyla gelişir; Türk edebiyatında Ömer Seyfettin, Refik Halit Karay ve Reşat Nuri Güntekin bu tarzın temsilcileri arasındadır. Durum hikâyesinde (Çehov tarzı) olay geri plandadır; hayattan bir kesit ya da bir ruh hâli anlatılır, son çoğu zaman okura bırakılır; bu tarzın önde gelen adları arasında Sait Faik Abasıyanık, Memduh Şevket Esendal ve Tarık Buğra vardır. Roman, hikâyeden daha uzun bir olay örgüsüne, daha kalabalık bir şahıs kadrosuna, daha çok mekâna ve daha geniş bir zamana yayılır.

Olay hikâyesi, durum hikâyesi, roman

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Natüralizm nedir, realizmden farkı nedir ve temsilcileri kimlerdir?

Kısa cevap: Natüralizm (doğalcılık), XIX. yüzyılın sonlarında realizmden doğan ve onu bilimsel yöntemle daha ileri götüren akımdır. Kuramcısı Émile Zola, fizyolog Claude Bernard'ın deneysel tıp yöntemini romana uyguladı (Deneysel Roman, 1880). Natüralistlere göre insanın davranışını ve kaderini kalıtım ile çevre belirler; kişiler çoğu zaman iradesiz, içgüdülerinin ve sinirlerinin esiri olarak, fizyolojik yönleriyle incelenir. Başlıca temsilcileri Zola (Thérèse Raquin, Rougon-Macquart dizisi, Germinal), Goncourt kardeşler ve Maupassant'tır. Türk edebiyatında natüralizmin etkilerinin görüldüğü ilk roman Nabizade Nâzım'ın Zehra'sıdır; natüralizmi Türkiye'de ilk tanıtan Beşir Fuad'dır.

1865'te Paris'te bir fizyolog, deneysel tıbbın yöntemini anlatan bir kitap yayımladı. On beş yıl sonra bir romancı aynı yöntemi bu kez romana uygulayan bir kitap yazdı.

Fizyolog Claude Bernard'dı, kitabı Deneysel Tıp Çalışmalarına Giriş. Romancı Émile Zola'ydı, kitabı Deneysel Roman (1880). Zola'ya göre romancı bir deneycidir: kişisini belli bir kalıtım ve belli bir çevre içine yerleştirir, sonra bu iki gücün onu nereye sürükleyeceğini bir hekim dikkatiyle izler.

Realizmden ne farkı var?

Larousse natüralizmi realizmin bayrağını devralan, ama edebiyatı gerçek dünya üzerinde bir deney yöntemine dönüştürmek isteyen akım diye tanımlar. Realist yazar gözlemler ve gördüğünü yansıtır; natüralist yazar gözlemin üstüne bir varsayım kurar ve romanı bu varsayımı kanıtlayan bir deney gibi yürütür. Zola bu yaklaşımda tarihçi Taine'den de yararlandı: insanın mizacı çevrenin ve koşulların baskısı altında biçimlenir. Bu, insanın iradesini neredeyse sıfıra indiren bir determinizmdir (belirlenimcilik).

Natüralist romancı bir hekim gibi davranır: değişkenleri (kalıtım ve çevre) kurar, sonucu izler. Realist romancı ise gözlemle yetinir.Görsel: Sınav Defteri

Natüralizmin ilkeleri

  • Bilimsel, deneysel yöntem: Roman bir laboratuvardır; MEB de natüralist romanı, toplumu bir deney alanı sayan ve olayları bilimin yöntemleriyle anlatmaya çalışan roman diye tanımlar.
  • Kalıtım ve çevre: İnsanın kaderini soydan gelen özellikler ile yaşadığı çevre belirler; olaylar sıkı bir sebep-sonuç zinciriyle ilerler.
  • Fizyolojik insan: Kişiler ruhlarından çok sinirleri, içgüdüleri ve tutkularıyla incelenir; çoğu iradesizdir.
  • Çirkin gerçekler: Yoksulluk, alkol, hastalık, ahlaki çöküş gibi toplumun karanlık yüzleri hiçbir şey saklanmadan anlatılır.
  • Kişisizlik: Yazar tamamen tarafsızdır; ahlak dersi vermez, yalnız “kaydeder”.

Temsilciler

  • Émile Zola (akımın önderi): Thérèse Raquin (1867; ikinci baskısına yazdığı önsöz 1868), yirmi romanlık Rougon-Macquart dizisi (1871–1893; alt başlığı “İkinci İmparatorluk döneminde bir ailenin doğal ve toplumsal tarihi”), dizinin romanlarından alkolizmi işleyen L'Assommoir (1877) ve madencileri anlatan Germinal (1885); kuram kitabı Deneysel Roman (1880).
  • Goncourt kardeşler: Germinie Lacerteux (1865).
  • Maupassant: Bir Hayat (Une vie, 1883), Bel-Ami (1885). Zola'nın Médan'daki evinde toplanan genç yazarlardandır; bu grubun ortak öykü kitabı Médan Akşamları 1880'de çıktı. Maupassant'ın olay hikâyesindeki yerini hikâye ve roman sayfasında görmüştük.

Türk edebiyatına yansıması

Natüralizmi Türkiye'de ilk tanıtan Beşir Fuad'dır. TDV'ye göre Viktor Hügo adlı kitabı, Hugo üzerinden romantizmi eleştirir ve natüralizmi tanıtan ilk kitaptır; Beşir Fuad natüralizmi Zola ile edebiyata, Claude Bernard ile tıbba bağlandığı için benimsemişti. Roman alanında Nabizade Nâzım öne çıkar: Zehra, ÖSYM'nin ifadesiyle natüralizmin etkilerinin görüldüğü ilk roman, MEB'in ifadesiyle ilk natüralist ve tezli romandır; kıskançlığı işler ve yazarın ölümünden sonra Servet-i Fünûn dergisinde yayımlandı. MEB, Hüseyin Rahmi Gürpınar'ın Mürebbiye'sini de natüralist roman örneği olarak verir. TDV ise bir ayrıntıya dikkat çeker: Hüseyin Rahmi Zola'nın deneysel yöntemini doğru bulsa da realist Maupassant'ı daha çok beğendiğini söyler ve mizah ile ahlaki yargılarıyla zaman zaman natüralist çizgiden uzaklaşır.

Akılda kalsın: Natüralizmin formülü: kalıtım + çevre = kader. Dört anahtar sözcük ÖSYM'nin ipuçlarıdır: deney, kalıtım, çevre, fizyoloji. Türk tarafı iki adla kapanır: Beşir Fuad tanıttı, Nabizade Nâzım Zehra'yla uyguladı.
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM natüralizmi iki kez sordu, ikisinde de cevap ipuçlarda saklıydı. 2018'de bilimsel yöntem uygulayan deneyci romancı, kalıtım ve çevre koşulları, sebep-sonuç ilişkisi ve kanıtlanacak bir varsayım anlatılıyordu. 2025'te bir yazarın kendi romanını savunduğu önsözden bir parça verildi: kahramanlar iradeden yoksun, sinirlerinin ve içgüdülerinin esiriydi, her bölüm bir fizyoloji olayının incelenişiydi. Ayrıca 2018'de Tanzimat sorusunda Zehra, “natüralizmin etkilerinin görüldüğü ilk roman” ipucuyla geldi.

TuzakNatüralizmi realizmle karıştırmak. İkisi de gerçeği anlatır; deney, kalıtım ve fizyoloji sözcükleri yoksa cevap natüralizm değildir.

Sınavda işaretleZehra'yı ilk natüralist roman, Eylül'ü (Mehmet Rauf) ilk psikolojik roman olarak işaretle; Zehra'yı ilk psikolojik roman sayan kaynaklar da vardır.

?Soru çöz

Bu romanda kahramanımın babasından aldığı mirası ve büyüdüğü yoksul mahallenin havasını iki değişken gibi ele aldım. Bir hekim hastasının ateşini nasıl saat saat not ederse ben de onun tutkusunun bedeninde ve sinirlerinde nasıl ilerlediğini öyle izledim. Okur her bölümde, başlangıçta kurduğum varsayımın adım adım doğrulandığını görecektir.

Bu parçadaki görüşler aşağıdaki edebî akımlardan hangisini yansıtmaktadır?

✓ C. Kalıtım (babadan gelen miras) ve çevre (yoksul mahalle) değişken olarak kurulmuş, kahraman bir hekim gibi izlenmiş, roman bir varsayımı doğrulayan deney olarak sunulmuştur: natüralizm. D realizm gözlemle yetinir, parçadaki deney ve varsayımı kurmaz; A romantizmin coşkulu “ben”i yok, yazar soğukkanlı bir gözlemcidir; B klasisizmin Antik örnekleri ve evrensel insan doğası değil, tek bir kişinin kalıtımı izleniyor.

▭Boşluk doldurma

Natüralizmin önderi , deneysel yöntemi fizyolog Claude Bernard'dan aldı. Natüralistlere göre insanın kaderini çevre ile birlikte belirler.

ZolakalıtımBalzacakıl
AKIM · KARŞILAŞTIRMA

Dört akımı ayırmak: aynı hikâye, dört kalem

MEB 11. sınıf · Giriş · Okuma 6 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaRomantizm akımının özellikleri nelerdir, temsilcileri kimlerdir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Romantizm, XIX. yüzyılın başında klasisizmin akla ve kurallara dayanan anlayışına tepki olarak doğan, duyguyu, hayali, bireyin iç dünyasını ve doğayı öne çıkaran akımdır. Üç birlik kuralını ve türlerin ayrılığını reddetti, konularını Orta Çağ'dan, millî tarihten ve egzotik yerlerden aldı. Fransa'daki bildirisi Victor Hugo'nun Cromwell önsözüdür (1827). Başlıca temsilcileri Victor Hugo (Sefiller), Lamartine, Chateaubriand, Alfred de Musset ve Walter Scott'tur; öncüleri arasında Rousseau ve Goethe'nin Genç Werther'in Acıları anılır. Türk edebiyatında Tanzimat'ın birinci kuşağı romantizmden etkilendi; Namık Kemal'in İntibah'ı romantik roman örneğidir.

Romantizm

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Klasisizm, romantizm, realizm ve natüralizm arasındaki farklar nelerdir; Türk edebiyatına nasıl yansıdı?

Kısa cevap: Klasisizm akla, kurala ve Antik örneklere dayanır, evrensel insanı tiplerle anlatır. Romantizm duyguyu, hayali ve özgürlüğü öne çıkarır, yazarın “ben”i eserde duyulur. Realizm gözlem ve belgeyle toplumu olduğu gibi yansıtır, yazar tarafsızdır. Natüralizm realizmi bilimsel deneye taşır, insanı kalıtım ve çevrenin belirlediği fizyolojik bir varlık olarak inceler. Türk edebiyatına klasisizm Tanzimat'taki çevirilerle, romantizm Tanzimat'ın birinci kuşağıyla, realizm ve natüralizm Tanzimat'ın ikinci kuşağı ve Servetifünun romanıyla yansıdı.

Aynı hikâyeyi dört yazara verelim: yoksul bir genç, zengin bir kıza âşık olur.

Klasik yazar bu genci bir tipe dönüştürür ve sonunda bir ahlak dersi çıkarır; romantik yazar gencin yüreğindeki fırtınayı anlatır, doğa da onunla birlikte ağlar; realist yazar odayı, kirayı, sınıf farkını yansız bir dille betimler; natüralist yazar gencin babasından aldığı mizacı ve büyüdüğü mahalleyi kurup bu iki gücün onu nereye sürüklediğini izler. Dört kalemi aşağıdaki parçalarda kendin dene: her birinde yazarın neye güvendiğini ara.

Aynı hikâye, dört kalem
ParçaMetin
INuri'nin damarlarında babasının ateşli, sabırsız kanı dolaşıyordu. Rutubetli bir bodrum katında, açlıkla büyüyen bir mahallede yetişmişti. Kızı ilk gördüğü gün sinirleri gerildi; bu tutku, ne yaparsa yapsın, onu babasının düştüğü uçuruma doğru itecekti.
IIEy sevgili! Yüzünü gördüğüm akşam gökyüzü kızıl bir hüzünle kapandı. Servetin, yaldızlı salonların beni senden ayırıyor; ama yüreğim bütün engelleri çiğneyip sana koşuyor. Rüzgâr bile adını fısıldıyor bana.
IIINuri, Aksaray'daki tek odalı evin kirasını ancak denkleştirebiliyordu. Masada yarım ekmek, duvarda nemden kabarmış bir takvim vardı. Kızın babası kızını bir kâtibe vermeyeceğini açıkça söylemişti; mahallede kimse bunu yadırgamadı.
IVAklını tutkusuna teslim eden genç, kendi elleriyle felaketini hazırladı. Ey seyirci, bundan şu dersi çıkar: ölçüyü aşan her tutku insanı sonunda pişmanlığa götürür.
Bir parçadaki akımı bulmak için satır satır ilerle: önce dayanağa (akıl mı, duygu mu, gözlem mi, deney mi), sonra insana ve yazarın tutumuna bak.Görsel: Sınav Defteri

Türk edebiyatında akımlar sırayla değil, iç içe geldi

Batı'da iki yüzyıla yayılan bu zincir, Türk edebiyatına Tanzimat'tan sonraki kırk yıla sığdı. Bu yüzden akımlar bize sırayla değil, aynı kuşakta, hatta aynı sanatçıda iç içe ulaştı. Şinasi'nin Tercüme-i Manzûme'sinde klasik Racine ve La Fontaine ile romantik Lamartine aynı kitapta durur. Recaizade Mahmut Ekrem şiirde romantiktir, Araba Sevdası'nda ise romantik anlayışı eleştiren realist bir romancı. Nabizade Nâzım TDV'ye göre realizmi savunur, ama okurun zevkine uymak için bazı eserlerinde romantik ögeler de kullanır. MEB'in dönem tanımı da bu geçişi özetler: Tanzimat'ın birinci kuşağı sosyal konulara yöneldi, ikinci kuşağı bireysel konulara ve Batılı biçimlere geçti; Servetifünun ise roman ve hikâyenin ilk yetkin örneklerini verdi.

Kabaca bir harita şöyle çizilebilir: klasisizm Tanzimat'ta çeviri ve uyarlamalarla tanındı; romantizm Tanzimat'ın birinci kuşağının roman ve tiyatrosunda yaşadı; realizm ve natüralizm Tanzimat'ın ikinci kuşağında ilk denemelerini verip Servetifünun romanında yerleşti. Servetifünun şiirine yön veren parnasizm ve sembolizm ise Batı edebiyatı akımları II sayfasının konusu.

Akılda kalsın: Akımı bulmak için parçaya tek soru sor: “Yazar neye güveniyor?” Akla ve kurala güveniyorsa klasisizm, yüreğine güveniyorsa romantizm, gözüne güveniyorsa realizm, deney tüpüne güveniyorsa natüralizm.
Sınavda

Nasıl sorulurAkım sorusu hemen her yıl aynı biçimde gelir: tanıtım paragrafı ya da yazarın görüşlerini anlattığı bir parça, şıklarda beş akım.

TuzakÇeldiriciler cevabın komşusudur: klasisizme romantizm, realizme natüralizm. ÖSYM bazen iki boşluklu parçada iki akımı karşılaştırır ve şıklarda aynı akım adlarını farklı sıralarla dolaştırır; yarım bilgiyle eleme yapılamaz. Tuzak, ilk boşluğu doğru bulup ikincisine bakmadan şık işaretlemek; iki boşluğu da ipucuyla doğrula. Türk edebiyatı tarafında eser–akım eşleşmeleri Tanzimat ve Servetifünun sorularının içinde gelir: İntibah romantik, Araba Sevdası ve Mai ve Siyah realist, Zehra ve Mürebbiye natüralist roman örneğidir.

⇄Bilgi eşleştirme akım ve ilke

?Soru çöz

Aşağıdaki eser–akım eşleştirmelerinden hangisi doğrudur?

✓ C. Zehra, natüralizmin etkisinin görüldüğü ilk roman olarak bilinir. İntibah romantik, Mai ve Siyah realist romandır; Araba Sevdası ilk realist romandır ve Türk edebiyatında doğrudan klasik roman örneği yoktur.

⇄Parçadan akıma “Aynı hikâye, dört kalem” tablosu

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

TDV İslâm Ansiklopedisi'nin XIV. yüzyıla yerleştirdiği bu şair, tek kasidesinde Horasan'dan Anadolu'ya geldiğini söyler. Çağdaşlarının çoğu dinî-tasavvufi konulara yönelirken o bahar, gül ve içki meclisini, dünyevî aşkı ve hayatın geçiciliğini işlemiştir. Günümüze bir kaside ile altı gazeli ulaşmıştır; adına anılan Farsça Selçuklu şehnamesi ise kayıptır.

Bu parçada söz edilen şair aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Horasan'dan gelişi, dünyevî konuları (bahar, gül, meclis), bir kaside ile altı gazelden ibaret şiirleri ve kayıp şehname kaydı Hoca Dehhânî'yi gösterir. Şeyyad Hamza Yûsuf u Zelîhâ mesnevisiyle, Gülşehrî Mantıku't-Tayr'la, Âşık Paşa Garibnâme'yle tanınır; üçü de dinî-tasavvufi ve öğretici eserler yazmıştır.Kaynak: Divan şairleri I · Anadolu'da ilk divan şairleri

?Soru 2

XVII. yüzyılda İstanbul'da yetişen bu bilgin, Dîvân-ı Hümâyun kalemlerinde çalıştığı için Hacı Halife diye de anılır. Kitapları ve yazarlarını tanıtan büyük bibliyografyası, coğrafya eseri ve 1592–1654 yıllarını anlatan tarihiyle tanınır. Devlet bütçesindeki açığa çare aradığı raporunu Divan'a sunmuştur. Sözü uzatmaktan kaçınan, seciye az yer veren üslubuyla çağının sanatlı nesir ustalarından ayrılır.

Bu parçada tanıtılan yazar aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Hacı Halife lakabı, bibliyografya (Keşfü'z-zunûn), coğrafya (Cihannümâ), 1592–1654'ü anlatan Fezleke ve bütçe raporu (Düstûrü'l-amel) Kâtip Çelebi'yi gösterir. Evliya Çelebi gezgin ve Seyahatnâme yazarıdır; Naîmâ ilk resmî vakanüvis sayılan tarihçidir; Veysî sanatlı nesrin ustasıdır, sade üslupla anılmaz.Kaynak: Divan nesri · Başlıca nesir yazarları

?Soru 3

XIX. yüzyılın başında İstanbul'da yetişen şair, gençlik şiirlerini bir divanda, olgunluk döneminin karamsar şiirlerini başka bir divanda topladı. Mevlevî bir şairin alegorik mesnevisini örnek alarak tasavvufi bir mesnevi yazdı; Trakya'daki bir kasabaya sürgün edilişini de mizahi bir mesnevide anlattı. Oğlu sonradan ünlü bir devlet adamı olmuştur.
Bu parçada sözü edilen şair aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. İki divan (Bahâr-ı Efkâr, Hazân-ı Âsâr), Hüsn ü Aşk'ı örnek alan Gülşen-i Aşk, Keşan sürgününü anlatan Mihnet-keşân ve oğlu Fuad Paşa İzzet Molla'yı gösterir. Örnek alınan mesnevinin sahibi Şeyh Gâlip'tir; Enderunlu Vâsıf Nedîm'in yolunda şarkılarıyla, Leskofçalı Gâlib Encümen-i Şuarâ ile tanınır.Kaynak: Divan şairleri II · XIX. yüzyıl: son divan şairleri

?Soru 4

Kalesi bir tepe üzerinde, dört köşeli ve sağlam bir yapıdır; dört kapısı vardır. Çarşısında altı yüz kadar dükkân bulunur, en çok rağbet gören zanaat bakırcılıktır. Bağ ve bahçeleri çoktur; armudu ve üzümü bütün çevrede meşhurdur, fiyatı da gayet ucuzdur. Halkı garip dostu ve misafirperverdir; kadınları beyaz örtüler örter. Suyu tatlı, havası latiftir.

İçerik özellikleri dikkate alındığında bu parçanın aşağıdaki türlerin hangisinden alındığı söylenebilir?

✓ B. Kale, çarşı, zanaat, ürünler, fiyatlar, halkın adetleri, su ve hava bir yerin coğrafi, ekonomik ve sosyal özelliklerini anlatan seyahatnamenin ipuçlarıdır. Şehrengiz de bir şehri anlatır, ama manzumdur ve şehrin güzellerini över; tezkire şairleri, surname şenlikleri anlatır.Kaynak: Divan nesri · Parçadan türü bulmak

?Soru 5

Arnavut asıllı bir aileden gelir; devşirilip sipahi olmuş, akıncılarla seferlere katılmıştır. Şehzade Mustafa'nın öldürülmesi üzerine yazdığı cesur mersiyeyle tanınır. Edirne ve İstanbul için birer şehrengiz yazmıştır; Şâh u Gedâ ve Gencîne-i Râz onun hamsesindedir.

Bu parçada söz edilen şair aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Arnavut asıllı Dukakin ailesi, akıncılık, Şehzade Mustafa mersiyesi, iki şehrengiz ve Şâh u Gedâ ile Gencîne-i Râz'ı içeren hamse Taşlıcalı Yahya'yı gösterir. Hayâlî Kanuni'nin musahibidir, hamsesi yoktur; Bâkî Kanuni'ye mersiye yazmıştır; Hamdullah Hamdi de hamse sahibidir ama XV. yüzyılda Göynük'te yaşamıştır.Kaynak: Divan şairleri I · Bâkî, Hayâlî, Taşlıcalı Yahya

?Soru 6

Bir Mevlevî şairinin yirmi altı yaşındayken, bir mecliste önceki yüzyılın ünlü bir mesnevisi konuşulurken “daha iyisini yazarım” demesiyle başlayan bu eser, yaklaşık altı ayda tamamlandı. Eserde kişi adlarının neredeyse hepsi birer tasavvuf sembolüdür: güzelliği temsil eden kahramana kavuşmak isteyen âşık, bir rehberin yardımıyla zorlu bir yolculuğa çıkar ve sonunda aradığının kendisinden ayrı olmadığını anlar.
Bu parçada sözü edilen eser aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Hayrâbâd üzerine çıkan tartışma, 26 yaş, altı ay ve sembolik adlarla anlatılan ilahi aşk yolculuğu Şeyh Gâlip'in Hüsn ü Aşk'ını gösterir. Hayrâbâd tartışmaya konu olan Nâbî'nin eseridir; Gülşen-i Aşk İzzet Molla'nın Hüsn ü Aşk'ı örnek alan mesnevisi, Leylâ vü Mecnun Fuzûlî'nin mesnevisidir.Kaynak: Divan şairleri II · Şeyh Gâlip ve Hüsn ü Aşk

?Soru 7

Fuzûlî ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ C. Şikâyetnâme bir mersiye değil, Fuzûlî'nin bağlanan maaşı alamayışını Nişancı Celâlzâde Mustafa Çelebi'ye anlattığı mektuptur; Kanuni'nin ölümüne yazılan ünlü mersiye Bâkî'nindir. Üç dilde divanı olması, Leylâ vü Mecnun'la ün kazanması ve "su" redifli naatı Fuzûlî için doğrudur.Kaynak: Divan şairleri I · Fuzûlî

?Soru 8

Divan şiirinde ---- söyleyişi kapalılaştıran ince hayallere ve alışılmamış mazmunlara yaslanır. ---- tecrübeden süzülen öğüdü ve toplumun aksaklıklarına yöneltilen eleştiriyi öne çıkarır. ---- ise mesire yerlerinde, sokakta konuşulan dile ve gündelik hayatın sahnelerine yönelir.
Bu parçada boş bırakılan yerlere sırasıyla aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

✓ C. Kapalı, ince hayaller ve yeni mazmunlar Sebk-i Hindî'nin; öğüt ve toplum eleştirisi hikemî tarzın; konuşma dili ve gündelik hayat mahallîleşmenin özelliğidir. Öteki şıklar aynı üç adın yanlış sıralarıdır.Kaynak: Divan şairleri II · Üç akımı ayırma

?Soru 9

Bursa'dandır. Gençliğinde medrese tahsili görmüş, sonra kadılık mesleğine girmiştir. Tabiatı nükteye mâildir, sohbeti hoştur. Bir divan tertip etmiştir; gazellerinde söz oyunlarına, bilhassa tevriyeye düşkündür. Kasidelerinde üslubu ağırdır ama gazelleri zarif ve akıcıdır. Kendi devrinde şöhreti yaygın idi.

Biçim ve içerik özellikleri dikkate alındığında bu parçanın aşağıdaki türlerin hangisinden alındığı söylenebilir?

✓ D. Bir şairin memleketi, öğrenimi, mesleği, huyu, divanı ve şiirindeki eğilimlerin değerlendirilmesi şuara tezkiresinin kalıbıdır. Surname şenlikleri, seyahatname gezilen yerleri, menakıpname bir velînin hayatını ve kerametlerini anlatır.Kaynak: Divan nesri · Tezkire

?Soru 10

Fert ve toplumu eğitmek amacıyla yazılan bu eserler hem manzum hem mensur olabilir. İslam dünyasında en ünlüsü Attâr'a nispet edilen eserdir. Türk edebiyatında Sinan Paşa'nın Maârifnâme'si, içinde yüzlerce atasözü ve fıkra bulunan Güvâhî'nin eseri ve XVIII. yüzyılda Nâbî'nin yazdığı Hayriyye bu türün tanınmış örnekleridir.

Bu parçada sözü edilen tür aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Fert ve toplumu eğitme amacı, Attâr'ın eseri, Güvâhî ve Hayriyye pendnamenin (nasihatnamenin) ipuçlarıdır. Siyasetname hükümdara devlet yönetimini öğütler; menakıpname velîlerin kerametlerini anlatır; fütüvvetname fütüvvet ve Ahilik teşkilatının âdap ve erkânını anlatır.Kaynak: Divan nesri · Siyasetname, pendname, menakıpname
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Edebiyat soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →