Geleneksel Türk tiyatrosu: Karagöz, orta oyunu, meddah, köy seyirlik oyunları

Perde arkasındaki deri gölgelerden meydandaki Pişekâr'a, mendilli meddahtan köy düğünlerine uzanan seyirlik geleneği anlatıyor; Karagöz'ün bölümlerini, tiplerin karşılıklarını ve sınavın sevdiği tuzakları tek tek çözüyoruz.

7 durakAYT
14 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 14tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
TÜR · GELENEKSEL TİYATRO

Geleneksel Türk tiyatrosu: yazılı metni olmayan sahne

MEB 10. sınıf · Tiyatro · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTip ve karakter arasındaki fark nedir; kurgu zamanı ile tarihsel zaman nasıl ayrılır?Bağlantılı konudan (Hikâye ve romanın unsurları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Şahıs kadrosu, olayların merkezindeki başkarakter ile yardımcı karakterlerden oluşur. Tip, bir zümrenin, düşüncenin ya da zihniyetin ortak özelliklerini temsil eden ve çoğunlukla değişmeyen kişidir (alp tipi, gazi tipi, alafranga züppe); karakter ise kendine özgü bir iç dünyası olan, olaylar içinde değişip gelişebilen kişidir. Kurgu zamanı olayların metinde hangi süreye yayıldığını ve nasıl sıralandığını, tarihsel zaman ise olayların gerçek tarihte hangi döneme denk geldiğini gösterir.

Tip, karakter, zaman ve mekân

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Geleneksel Türk tiyatrosu nedir, türleri ve ortak özellikleri nelerdir?

Kısa cevap: Geleneksel Türk tiyatrosu, Batı tiyatrosu gelmeden önce halkın arasında oynanan seyirlik oyunların ortak adıdır. Başlıca dört türü Karagöz, orta oyunu, meddah ve köy seyirlik oyunları; kukla ve tuluat da bu geleneğe bağlanır. Ortak özellikleri: önceden yazılmış ve ezberlenmiş metin yoktur, oyun doğaçlamayla (irticalen) oynanır; kişiler tiptir; güldürü yanlış anlama, şive ve ağız taklitleriyle sağlanır; müzik eşlik eder; dekor ya hiç yoktur ya da hep aynıdır.

Bir kahvehanede beyaz bir perde gerilir, arkasında bir kandil yanar ve seyirci, yazılmış tek satırı olmayan bir oyunu izlemeye oturur.

Tanzimat'la birlikte Batı'dan perdeli, sahneli, yazılı metne dayanan tiyatro gelmeden çok önce, Osmanlı şehirlerinde ve Anadolu köylerinde insanlar oyun seyrediyordu. Bu oyunların hepsinin bir seyircisi ve bir oyuncusu vardı ama hiçbirinin bir yazarı yoktu. Konular, kalıp sözler ve şakalar ustadan çırağa ağızdan aktarılır, oyuncu her akşam oyunu seyircinin havasına göre yeniden kurardı. Bu yüzden bu geleneğe seyirlik halk oyunları da denir.

MEB 2018 programı geleneksel tiyatroyu dört türle anar: Karagöz, orta oyunu, meddah ve köy seyirlik oyunları. MEB 11. sınıf kitabındaki bir halk edebiyatı metni bu listeye kukla ve tuluat tiyatrosunu da ekler ve türleri oyuncu sayısına göre ikiye ayırır: meddah, Karagöz ve kukla tek aktörlüdür; orta oyunu, köy oyunları ve tuluat çok aktörlüdür. Karagöz'ün “tek aktörlü” sayılması seni şaşırtmasın: perdedeki bütün tasvirleri tek bir sanatçı oynatır ve hepsini o seslendirir.

Ayrım oyuncu sayısınadır: Karagöz'de tasvirler çoktur ama hepsini tek sanatçı oynatır. Başlıca dört tür Karagöz, orta oyunu, meddah ve köy seyirlik oyunlarıdır.Görsel: Sınav Defteri

Ortak özellikler: söz bir dayanaktır

  • Yazılı metin yoktur: oyunlar önceden yazılıp ezberlenmez. Oyuncu basit bir olay çizgisini izler; gelenekte hep aynı yerde söylenen kalıplar dışında her şeyi doğaçlama söyler. Gösteri, metnin önündedir.
  • Kişiler tiptir: her kişi tek bir özelliğiyle öne çıkar: saf ama dobra halk adamı, süslü konuşan okumuş, afyon tiryakisi, mirasyedi çelebi. Tip ile karakter ayrımını hikâye ve roman sayfasında görmüştük; geleneksel tiyatroda karakter değil tip vardır.
  • Güldürü dilden doğar: yanlış anlamalar, söz oyunları, tekerlemeler, şive ve ağız taklitleri (Acem, Kastamonulu, Laz, Arnavut…) güldürünün kaynağıdır. Bu taklitler ağız ve şive farklarından beslenir.
  • Konu gündelik hayattır: geçim derdi, iş arama, komşuluk, mahalle hayatı; toplumun aksayan yönleri güldürerek eleştirilir.
  • Müzik ve şiir vardır: şarkılar, türküler, gazeller, beyitler oyunun içine girer; Karagöz'de tef, orta oyununda zurna çalınır.
  • Dekor standarttır: mekân ve dekor her oyunda aynıdır ya da hiç yoktur. Modern tiyatroda ise aynı eserin her temsili farklı bir dekorla sahnelenebilir; iki tiyatroyu ayıran en belirgin fark budur.

Bu oyunlarda “taklit” sözcüğünün iki anlamı vardır. Birincisi, bir kişinin şivesini ve tavrını aynen canlandırmaktır. İkincisi, geleneğin kendi dilinde “oynamak, temsil etmek”tir: bir oyunun “taklidini almak”, o oyunu sahnelemek demektir.

Akılda kalsın: Geleneksel tiyatronun dört kelimelik kimliği: yazarsız, ezbersiz, dekorsuz, müzikli. Bir parçada yazılı metin, değişen dekor, karakter gelişimi görürsen modern tiyatrodasın.
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM bu konuyu çoğu zaman numaralı cümlelerle sorar: beş cümleden biri yanlış bilgi taşır, sen onu bulursun. 2021'de “önceden yazılmış metinlere dayanmaz, gösteriyi öne alır” ve “müzik eşlik eder” cümleleri doğru bilgilerdi. 2025'te Karagöz için “kişiler tiptir”, “güldürü yöresel konuşma ve yanlış anlamayla sağlanır”, “gündelik hayatın aksayan yönleri işlenir” doğru sayıldı.

TuzakGeleneksel tiyatroya modern tiyatronun bir özelliğini (yazılı metin, değişen dekor, gelişen karakter) yüklemektir.

⇄Bilgi eşleştirme tür → tanım

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi geleneksel Türk tiyatrosunun özelliklerinden biri değildir?

✓ B. Geleneksel tiyatroda dekor ya hiç yoktur ya da her oyunda aynıdır; aynı eserin farklı temsillerinde farklı dekor kullanılması modern tiyatronun özelliğidir. Doğaçlama, tip kişiler, şive taklidi ve yanlış anlama geleneksel tiyatronun ortak yönleridir.
TÜR · KARAGÖZ

Karagöz: beyaz perdede deri gölgeler

MEB 10. sınıf · Tiyatro · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAnlatım teknikleri nelerdir; tahkiye, gösterme, özetleme, geriye dönüş ve diyalog nasıl ayırt edilir?Bağlantılı konudan (Hikâye ve romanın unsurları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Anlatım teknikleri, olayı ya da durumu okura ulaştırma yollarıdır. Tahkiyede (anlatma) anlatıcı olayı kendi ağzından aktarır, açıklar ve yorumlar; göstermede anlatıcı geri çekilir, olay kişilerin konuşma ve davranışlarıyla bir sahne gibi sunulur. Özetleme uzun zaman dilimlerini birkaç cümleye sığdırır, geriye dönüş anlatıyı şimdiki zamandan geçmişe götürür, diyalog kişileri karşılıklı konuşturur. Mektup ve günlük de anlatım tekniği olarak kullanılabilir.

Tahkiye, gösterme, özetleme, geriye dönüş, diyalog

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Karagöz oyunu nedir, nasıl oynanır, kökeni nereye dayanır?

Kısa cevap: Karagöz, deriden kesilip boyanan tasvirlerin arkadan verilen ışıkla beyaz bir perdeye yansıtılmasıyla oynanan geleneksel Türk gölge oyunudur. Tasvirleri oynatan ve bütün kişileri seslendiren sanatçıya hayalî (karagözcü) denir; perdeye “Küşterî meydanı”, “hayal perdesi”, “ayna” gibi adlar verilir. Başkişileri Karagöz ve Hacivat'tır; güldürü unsuru ağır basar ve oyun doğaçlamaya dayanır.

Bir mum ya da yağ kandili yanar, yarı saydam beyaz bezin arkasında renkli gölgeler kıpırdar; seyirci gölgeyi görür, gölgeyi oynatanı görmez.

Perde, tasvir, hayalî

Karagöz bir gölge oyunudur. Oyun, gerili beyaz bir perdenin arkasında oynanır; ışık kaynağı mum ya da yağ kandilidir. MEB kitabı bu perdeye verilen adları sayar: Küşterî meydanı, hayal perdesi, ayna. Perdenin önüne, oyun başlamadan seyirciyi havaya sokmak için hareketsiz bir resim konur; buna göstermelik denir ve oyunun konusuyla ilgisi olmayabilir.

Oyunun kişilerine tasvir denir. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre tasvirler deriden, özellikle deve derisinden kesilir, saydamlaştırılır ve renklendirilir; sanatçı onları çubuklarla oynatır. Tasvirleri oynatan sanatçı hayalîdir (TDK sözlüğünde “karagözcü”). Hayalî bütün kişileri tek başına seslendirir ve şivelerini taklit eder. Yanında tef çalıp şarkı söyleyen ve sırası gelen tasviri ona uzatan bir yardımcı bulunur.

Mısır'dan İstanbul'a: kökeni

Karagöz'ün kökeni tartışmalıdır. Kimi araştırmacılar Orta Asya'yı, kimileri Hindistan'ı işaret eder; TDV bu görüşleri belgesiz bulur. Halk arasında iki söylence anlatılır. Evliya Çelebi Karagöz'ü ve Hacivat'ı yaşamış iki kişi olarak tanıtır. Bursa söylencesine göre ise Orhan Gazi döneminde bir cami yapımında çalışan Karagöz ile Hacivat, nükteli konuşmalarıyla işçileri oyalar; ikisi öldürülünce Şeyh Küşterî onların tasvirlerini yapıp oynatır. Perdenin “Küşterî meydanı” adı da bu adı taşır; Hacivat'ın oyunun başında okuduğu perde gazelinde Küşterî anılır. TDV her iki söylencenin de bir belgeye dayanmadığını vurgular.

Belgeli bilgi Mısır'a götürür. Mısırlı tarihçi İbn İyâs, 1517'de Yavuz Sultan Selim'in huzurunda Memlük sultanı Tomanbay'ın idamını canlandıran bir gölge oyunu oynandığını yazar; Yavuz oyunu beğenir. XVI. yüzyıl belgelerinde bu oyun “hayâl-i zıl” (gölge hayali) diye geçer. XVII. yüzyılda Türk sanatçılar deriyi saydamlaştırıp tasvirlere eklem yerlerinden hareket verdi; oyunun “Karagöz” adı da bu yüzyılda ortaya çıktı. Oyun daha sonra Kuzey Afrika'dan Balkanlar'a geniş bir alana yayıldı.

Akılda kalsın: Karagöz'ün üç sözcüğü: perde sahnedir, tasvir oyuncudur, hayalî sanatçıdır. Perdenin üç adı da sahneyi anlatır: Küşterî'nin meydanı, hayalin perdesi, gölgenin aynası.
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM 2019'da Karagöz'ü beş numaralı cümleyle anlattı; ışık kaynağı ve yarı saydam perde, Karagöz ile Hacivat'ın yanındaki yardımcı tipler doğru bilgilerdi. Yanlış cümle, meddahın eşyasını Karagöz'e veriyordu. 2025'te ise tef çalıp şarkı söyleyen, tasvirleri hayalîye uzatan yardımcının varlığı doğru bir bilgi olarak geçti.

TuzakKaragöz canlı oyuncularla oynanmaz; canlı oyuncu, meydan ve zurna orta oyununun ipuçlarıdır.

▭Boşluk doldurma

Karagöz'de deriden kesilip boyanan oyun kişilerine denir. Bunları perde arkasında oynatan ve bütün kişileri tek başına seslendiren sanatçı dir.

tasvirhayalîkavuklumeddah

?Soru çöz

Bu geleneksel oyunda seyirci, oyunculardan çok onların gölgelerini görür. Kişiler deriden kesilip renklendirilir ve arkadan verilen ışıkla yarı saydam beyaz bir bezin üzerinde oynatılır. Bütün kişileri tek bir sanatçı seslendirir; ona tef çalan, şarkı söyleyen bir yardımcı eşlik eder.

Bu parçada sözü edilen tür aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Gölge, deriden tasvir, ışık, beyaz perde ve tek sanatçının bütün kişileri seslendirmesi Karagöz'ü gösterir. Orta oyunu ve tuluat canlı oyuncularla oynanır; meddah da tek kişidir ama perde ve tasvir kullanmaz, hikâyeyi kendisi anlatır.
KARAGÖZ · TİPLER

Karagöz ile Hacivat: iki dil, iki dünya

MEB 10. sınıf · Tiyatro · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaPastiş, parodi ve ironi nedir, aralarındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Hikâye ve romanın unsurları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Pastiş, bir yazarın ya da eserin üslubunu alay etmeden, saygıyla ya da oyun amacıyla taklit ederek yeni bir metin yazmaktır. Parodi, bilinen bir eserin ya da üslubun biçimini koruyup içeriğini gülünç hâle getiren alaycı taklittir. İroni ise söylenenle kastedilenin birbirine zıt düştüğü, örtülü alaycı söyleyiştir.

Pastiş, parodi, ironi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Karagöz ile Hacivat'ın özellikleri nelerdir, Karagöz oyunundaki başlıca tipler kimlerdir?

Kısa cevap: Karagöz okumamış, dobra, sağduyulu bir halk adamıdır; düşündüğünü açıkça söyler, çoğu zaman işsizdir ve sözleri yanlış anlayarak güldürür. Hacivat okumuş, Arapça ve Farsça sözcüklerle süslü konuşan, herkesin huyuna göre davranan, uzlaştırıcı bir İstanbul çelebisidir. Yardımcı tipler arasında Çelebi, Tiryaki, Beberuhi, Tuzsuz Deli Bekir, Zenne ve Kastamonulu, Kayserili, Laz, Acem, Arnavut gibi yöre ve topluluk tipleri vardır.

Hacivat “Akşamınız hayırlı olsun” der ama bunu yarım satır Arapça ve Farsça tamlamayla söyler; Karagöz ise anlamadığı sözü kendi bildiği bir sözcüğe benzetir ve kavga başlar.

Oyunun bütün mizahı bu iki kişinin dil farkından doğar. MEB 11. sınıf kitabındaki Yazıcı oyununda Hacivat, Karagöz'ü “esbâb-ı mûcibe” gibi ağır tamlamalarla karşılar; Karagöz bu sözleri sokakta duyduğu sözcüklere benzetir ve konuşma tersine döner. Kitabın açıklamasına göre bu sahnede iki kişinin eğitim durumu ve sosyal konumu konuşmalarına doğrudan yansır.

Eksen kişiler

  • Karagöz: halkın sağduyusunu ve ahlak anlayışını temsil eder. Özü sözü birdir, düşündüğünü çekinmeden söyler; bu yüzden başı sık sık derde girer. Belli bir mesleği ve okumuşluğu yoktur, hep geçim derdindedir; parasızlıktan istemediği işlere girer. Cesur ve gözüpektir, hileye aklı ermez. TDV'ye göre kalın sesle konuşur.
  • Hacivat: okumuş, kibar, ölçülü, görgü kurallarına uyan bir kişidir. Herkesin huyuna göre konuşur, arabuluculuk eder, öğüt verir, Karagöz'e iş bulur. Bilgisi yüzeyseldir ama her konudan biraz bilir. İçten pazarlıklıdır, sözünü dolambaçlı söyler. TDV onu ince sesli bir İstanbul çelebisi olarak tanımlar; ÖSYM de 2019'da onu medrese eğitimi almış bir tip olarak tanıtan cümleyi doğru saydı.

Yardımcı tipler

Fasılda perdeye başka kişiler de gelir. Her biri bir zümrenin, bir yörenin ya da bir huyun temsilcisidir; konuşmalarındaki şive ve ağız farkı güldürünün kaynağıdır.

  • İstanbul ağzıyla konuşanlar: mirasyedi ve hanımlara meraklı Çelebi, afyon düşkünü Tiryaki, Hacivat gibi düzgün İstanbul ağzıyla konuşan Beberuhi (ÖSYM 2019'da “Bebe Ruhi” yazımıyla geçti).
  • Mahallenin öteki yüzleri: Tuzsuz Deli Bekir (ÖSYM 2019'da yardımcı tipler arasında geçti); kadın kişiler (zenne). TDK sözlüğü zenneyi “orta oyununda veya Karagöz'de kadın rolüne çıkan erkek oyuncu” diye tanımlar.
  • Anadolu tipleri: Kastamonulu oduncu, Bolulu aşçı, Kayserili, Karamanlı, Eğinli, Laz (Karadenizli), Kürt.
  • Topluluk tipleri: Acem, Arap, Arnavut, Rumelili, Rum, Ermeni, Yahudi, Frenk.
  • Kusurlu ve aykırı tipler: kambur, kekeme, sağır, deli, kabadayı, sarhoş, esrarkeş.

Bu kalabalık, Osmanlı şehrinin bir arada yaşayan insanlarını sahneye taşır. Bu tipler Osmanlı toplumunun bir arada yaşama kültürünü yansıtır; tiplerin adları kişiliklerini, şive taklitleri de geldikleri yöreyi ele verir.

Akılda kalsın: Karagöz kalın sesli, düz sözlü; Hacivat ince sesli, süslü sözlü. Biri halkın diliyle konuşur, öteki medresenin diliyle; oyun bu iki dilin çarpışmasıdır.
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM tipleri iki yolla sorar: numaralı bir cümlede “Karagöz şakacı, meraklı ve patavatsızdır; Hacivat eğitimlidir” gibi doğru bir tanım verir ya da yardımcı tiplerin adlarını sıralar (Çelebi, Beberuhi, Tuzsuz Deli Bekir).

Tuzakİki eksen kişinin özelliklerini yer değiştirmektir: süslü konuşan, arabulucu, kibar olan Hacivat'tır; dobra, işsiz, sözü yanlış anlayan Karagöz'dür.

⇄Bilgi eşleştirme tip → özellik

▭Boşluk doldurma

Karagöz oyununda Arapça ve Farsça tamlamalarla konuşan, herkesin huyuna göre davranan kişi tır. Onun sözlerini yanlış anlayan, düşündüğünü açıkça söyleyen ise halkın sağduyusunu temsil eder.

HacivatKaragözKavukluÇelebi
KARAGÖZ · BÖLÜMLER

Karagöz'ün dört bölümü: mukaddime, muhavere, fasıl, bitiş

MEB 10. sınıf · Tiyatro · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMasalın bölümleri nelerdir, döşeme ve dilek bölümü nedir?Bağlantılı konudan (Halk anlatıları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Masal üç ana bölümden oluşur: dinleyiciyi masala hazırlayan, olayla ilgisi olmayan tekerlemeli giriş döşeme; asıl olayın anlatıldığı düğüm; masalcının kendisi ve dinleyenler için iyi dileklerde bulunduğu kapanış dilek. MEB kitabı olay kısmını serim, düğüm ve çözüm diye ayrıntılandırır; böylece sıra döşeme, serim, düğüm, çözüm, dilek olur.

Masalın bölümleri: döşeme, düğüm, dilek

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Karagöz oyununun bölümleri nelerdir ve hangi sırayla gelir?

Kısa cevap: Karagöz oyunu dört bölümden oluşur ve bu bölümler hep aynı sırayla gelir: mukaddime (giriş), muhavere (söyleşme), fasıl (asıl oyun), bitiş. Mukaddimede Hacivat semai ve perde gazeli okur; muhaverede Karagöz ile Hacivat konuyla ilgisiz bir söyleşme yapar; asıl konu fasılda işlenir; bitişte Karagöz özür diler ve sonraki oyunu haber verir. Hayalî bölümlerin sırasını değiştirmez.

Hacivat şarkı söyleyerek perdeye gelir ve seslenir: “Yâr bana bir eğlence!” Seyirci bu çağrıyı her akşam aynı yerde duyar, çünkü oyunun iskeleti hiç değişmez.

Karagöz'ün metni yazılı değildir ama yapısı kalıplaşmıştır. MEB 11. sınıf kitabı ve TDV İslâm Ansiklopedisi oyunu dört bölüme ayırır. Bölümlerin sırası gelenekle belirlenmiştir; doğaçlama bölümlerin içinde yapılır.

Bölümlerin sırası gelenekle sabittir. Hayalî bir muhavereyi başka bir fasılla birleştirebilir ve bölümlerin içini değiştirebilir, ama sırayı değiştirmez.Görsel: Sınav Defteri

1. Mukaddime (giriş)

Seyirciyi oyunun havasına sokan göstermelik bu bölüme aittir. Hacivat bir semai söyleyerek perdeye gelir, ardından perde gazelini okur. Perde gazeli, perdenin ve hayalin anlamını anlatan, içinde Şeyh Küşterî'nin adı geçen bir gazeldir; gazelin biçimini divan şiiri sayfasında göreceksin. Hacivat sonra “Yâr bana bir eğlence!” diye seslenir, Karagöz perdeye iner, aralarında kısa bir konuşma geçer ve dövüşürler.

2. Muhavere (söyleşme)

Perdede yalnız Karagöz ile Hacivat vardır. Konuşmanın asıl oyunun konusuyla ilgisi yoktur; Karagöz Hacivat'ın sözlerini yanlış anlar ya da bilerek çarpıtır, söz oyunları ve tekerlemelerle konuşma uzar. TDV'ye göre oyun araya eklenen başka bir söyleşmeyle (“ara muhaveresi”) uzatılabilir.

3. Fasıl (asıl oyun)

Asıl konu fasılda işlenir. Öteki tipler perdeye gelir, olay gelişir. Fasılların konusu çeşitlidir: Ferhat ile Şirin, Leylâ ile Mecnun, Tahir ile Zühre gibi aşk hikâyeleri; Kanlı Nigâr, Hamam gibi XVII. yüzyıldan kalan oyunlar; fantastik fasıllar. Oyunlar fasıllarının konusuyla anılır: MEB kitabındaki Yazıcı, Karagöz'ün yazıcılık yapmaya kalkışmasını anlatır.

4. Bitiş

En kısa bölümdür: Karagöz ile Hacivat arasında birkaç cümlelik bir konuşmadan ibarettir. Karagöz kalıplaşmış bir özürle seyirciden hoşgörü diler: “Her ne kadar sürc-i lisan ettikse affola!” Ardından bir sonraki oyunun adını ve zamanını haber verir.

Akılda kalsın: Bölümler bir misafirliğin sırasıdır: gelir (mukaddime), hâl hatır sorar (muhavere), asıl işini görür (fasıl), özür dileyip vedalaşır (bitiş). Misafir, önce veda edip sonra hâl hatır sormaz.
Sınavda

Nasıl sorulurBu sayfanın en çok sorulan bilgisi bölümlerdir. ÖSYM 2021'de Karagöz'de asıl konunun işlendiği bölüme “muhavere” diyen cümleyi yanlış saydı: asıl konu Karagöz'de de orta oyununda da fasılda işlenir. 2025'te “hayalî bölümlerin sırasını değiştirerek özgünlüğünü gösterir” yargısı yanlış şıktı.

TuzakHayalînin muhavere ve fasılın içeriğini seçebilmesini sıranın da değişebileceğini sanmaktır.

Sınavda işaretlebölümlerin sırası değişmez; değişebilen, hangi muhavere ve fasılın oynanacağıdır.

↕Sırala bir Karagöz gecesi

  1. Öteki tipler perdeye gelir, asıl olay işlenir
  2. Hacivat semai ve perde gazeli okur
  3. Karagöz özür diler, sonraki oyunu haber verir
  4. Karagöz, Hacivat'ın sözlerini yanlış anlayarak konuyla ilgisiz bir söyleşme yürütür

?Soru çöz

(I) Karagöz oyunu mukaddime, muhavere, fasıl ve bitiş bölümlerinden oluşur. (II) Mukaddimede Hacivat bir semai söyleyerek perdeye gelir ve perde gazelini okur. (III) Muhaverede Karagöz ile Hacivat, oyunun asıl konusunu ayrıntılarıyla işler. (IV) Fasılda öteki tipler de perdeye çıkar. (V) Bitişte Karagöz, yaptığı yanlışlar için özür diler ve sonraki oyunu duyurur.

Bu parçadaki numaralanmış cümlelerin hangisinde bir bilgi yanlışı vardır?

✓ B. Muhavere, Karagöz ile Hacivat'ın asıl konuyla ilgisi olmayan söyleşmesidir; asıl konu fasılda işlenir. A (II) doğru: mukaddimede Hacivat semai söyleyerek gelir ve perde gazelini okur; C (IV) doğru: fasılda öteki tipler de perdeye çıkar; D (V) doğru: bitişte Karagöz yanlışları için özür diler ve sonraki oyunu duyurur.
TÜR · ORTA OYUNU

Orta oyunu: meydanda Pişekâr ile Kavuklu

MEB 10. sınıf · Tiyatro · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKaragöz oyunu nedir, nasıl oynanır, kökeni nereye dayanır?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Karagöz, deriden kesilip boyanan tasvirlerin arkadan verilen ışıkla beyaz bir perdeye yansıtılmasıyla oynanan geleneksel Türk gölge oyunudur. Tasvirleri oynatan ve bütün kişileri seslendiren sanatçıya hayalî (karagözcü) denir; perdeye “Küşterî meydanı”, “hayal perdesi”, “ayna” gibi adlar verilir. Başkişileri Karagöz ve Hacivat'tır; güldürü unsuru ağır basar ve oyun doğaçlamaya dayanır.

Karagöz: perde, tasvir, hayalî

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Orta oyunu nedir, kişileri ve bölümleri nelerdir, Karagöz'den farkı nedir?

Kısa cevap: Orta oyunu; sahne, perde ve dekor kullanılmadan halkın ortasında, açık bir alanda (meydanda) oynanan, çok oyunculu, müzikli, doğaçlamaya dayanan geleneksel Türk tiyatrosudur. İki ana tipi Pişekâr ile Kavuklu'dur; Pişekâr Karagöz'deki Hacivat'a, Kavuklu Karagöz'e karşılık gelir. Bölümleri giriş (mukaddime), muhavere, fasıl ve bitiştir; girişte Zurnacı'nın çaldığı havayla meydana gelen Pişekâr, seyirciyi selamlar ve Zurnacı ile konuşur.

Seyirciler bir meydanın çevresine halka olur; ortada ne sahne vardır ne perde. Zurna bir hava çalar ve elinde tahta bir şakşakla bir adam halkanın içine yürür.

Oyunun adı oynandığı yerden gelir: orta oyunu halkın ortasında oynanır. TDV İslâm Ansiklopedisi oyunun başka adlarını da sayar: kol oyunu, meydan oyunu, meydân-ı sühan (söz meydanı), zuhûrî. TDK tanımı da aynı noktaya basar: sahne, perde, dekor ve suflör kullanılmadan halkın ortasında oynanan Türk halk tiyatrosu. Kökeni tartışmalıdır; TDV'ye göre oyundan açıkça söz eden ilk kaynak Lebîb'in 1834 tarihli Sûrnâme'sidir ve oyun XIX. yüzyılın ikinci yarısında yaygınlaşmıştır.

Dekor yoktur ama oyun alanının değişmeyen parçaları vardır: Kavuklu'nun dükkânını gösteren küçük bir paravan (dükkân) ve ev ya da hamam yerine geçen kafesli bir paravan (yeni dünya). Oyuncular sandık odasında giyinir, alana “kapı” denen yerden girer. Müziği zurna ve çifte nağara yapar; köçekler ve çengiler dans eder.

Kişiler

  • Pişekâr: oyunu açan, yöneten ve düzenleyen kişidir; TDV onu oyuncu, yönetmen ve yazar gibi görür. Elinde pastal denen bir şakşak taşır. Kibar, okumuş, arabulucudur: Karagöz'deki Hacivat'ın karşılığıdır.
  • Kavuklu: başında büyük kavuğuyla oyunun baş komiğidir. TDK'ye göre orta oyununda hikâyeyi anlatıp asıl görevi üstlenen, espri ve komiklik yapan kişidir. Dobra, saf görünen halk adamıdır: Karagöz'ün karşılığıdır.
  • Zurnacı: girişte Pişekâr havasını çalar, Pişekâr'la konuşur.
  • Öteki tipler: Karagöz'dekilerle aynıdır: Zenne, Çelebi, Tiryaki; Kayserili, Laz, Kürt, Arnavut, Acem, Arap, Ermeni, Rum, Yahudi; kambur, cüce.

MEB kitabındaki Metin And alıntısı bu benzerliği açıkça söyler: Karagöz kişileriyle orta oyunu kişileri birbirine o kadar benzer ki birisi için söylenen öteki için de geçerlidir.

Hacivat'ın karşılığı Pişekâr, Karagöz'ün karşılığı Kavuklu'dur. İki türün iskeleti aynıdır; ayrım yerde, oyuncuda ve müziktedir.Görsel: Sınav Defteri

Bölümler

  • Giriş (mukaddime): Zurnacı Pişekâr havasını çalar; Pişekâr elinde pastalıyla ağır ağır meydana gelir, seyirciyi selamlar, Zurnacı ile ve seyirciyle konuşarak oyunu açar, hangi oyunun oynanacağını duyurur.
  • Muhavere: Pişekâr ile Kavuklu'nun söyleşmesidir. TDV iki parçasını sayar: karşılıklı bir tanışma konuşması olan arazbar ve Kavuklu'nun anlattığı tekerleme. Konuşmada biri bir “anahtar” söz verir, öteki onu güldürücü bir karşılıkla çevirir.
  • Fasıl: asıl oyundur ve konusundan adını alır: Büyücü, Hamam, Eskici gibi. MEB 11. sınıf kitabındaki Eskici Abdi parçasında Kavuklu, Pişekâr'ın süslü bir sözünü bir esnaf adına benzetir; yanlış anlama, oyunun düğümünü bağlar.
  • Bitiş: Pişekâr yapılan kusurlar için özür diler, sonraki oyunu duyurur ve oyun bir hava ile kapanır.
Akılda kalsın: Karşılıkları harf ve ses eşler: Karagöz ↔ Kavuklu (iki halk adamı, iki K); Hacivat ↔ Pişekâr ise iki kibar düzenleyici, biri perdeyi biri meydanı açar.
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM 2022'de bir orta oyunu parçası verdi: Zurnacı Pişekâr havasını çalıyor, Pişekâr seyirciyi selamlayıp Zurnacı ile konuşuyor ve oyunu duyuruyordu. Soru, parçanın hangi bölümden alındığıydı; cevap giriş (mukaddime)dir.

TuzakŞıklarda muhavere, tekerleme ve fasıl çeldiriciydi. 2021'de ise “Hacivat'ın karşılığı Pişekâr, Karagöz'ün karşılığı Kavuklu'dur” cümlesi doğru bilgiydi. Tuzak, Pişekâr ile Kavuklu'yu ters eşlemektir.

⇄Bilgi eşleştirme Karagöz → orta oyunu

?Soru çöz

Halka olmuş seyircinin arasında zurna bir hava çalar. Elinde şakşağıyla meydana gelen kişi önce dört bir yanı selamlar, sonra zurnacıyla şakalaşarak konuşur. Konuşmanın sonunda seyirciye dönüp o akşam hangi oyunun oynanacağını duyurur ve zurnacıdan oyunu başlatacak havayı ister.

Bu parça orta oyununun hangi bölümünden alınmış olabilir?

✓ A. Zurnacı'nın çaldığı havayla meydana gelen Pişekâr'ın seyirciyi selamlaması, Zurnacı ile konuşması ve oyunu duyurması giriş (mukaddime) bölümüdür. Muhavere Pişekâr ile Kavuklu'nun söyleşmesidir, asıl olay fasılda işlenir, bitişte ise özür dilenip sonraki oyun haber verilir.
TÜR · MEDDAH

Meddah: bir mendil, bir değnek, koca bir kumpanya

MEB 10. sınıf · Tiyatro · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİslamiyet öncesi Türk edebiyatında sığır, şölen ve yuğ nedir; kam, ozan ve baksı kimdir?Bağlantılı konudan (İslamiyet öncesi Türk edebiyatı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İslamiyet öncesi Türk edebiyatının sözlü dönemi, başlangıcı bilinmeyen çağlardan VIII. yüzyıla kadar sürer. Ürünler sığır (sürek avı), şölen (toy) ve yuğ (cenaze) törenlerinde doğdu; bunları kopuz eşliğinde söyleyenler, boydan boya kam, şaman, ozan ya da baksı diye anılan, hem din adamı hem şair olan kişilerdi.

Sözlü dönem: sığır, şölen, yuğ

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Meddah nedir, meddah hangi araçları kullanır ve nasıl gösteri yapar?

Kısa cevap: Meddah, kahvehane gibi topluluk yerlerinde bir iskemleye oturarak tek başına hikâye anlatan, taklitler yaparak seyirciyi eğlendiren sanatçıdır. Araçları omzundaki mendil ve elindeki değnektir (sopa, baston). Bütün kişileri, şiveleri, hatta hayvan seslerini tek başına canlandırır. Tek kişilik bir geleneksel tiyatro türüdür; Osmanlı'da kıssahan ve şehnamehan adları da kullanılmıştır.

Kahvehanenin bir köşesine bir iskemle konur; omzunda bir mendil, elinde bir değnek olan adam oturur ve tek başına bir şehrin bütün insanlarını konuşturmaya başlar.

Meddah sözcüğü Arapça medh (övgü) kökünden gelir ve sözlükte “çok öven” demektir. TDV İslâm Ansiklopedisi, meddahlığın Hz. Peygamber'i öven şiirlerle başladığına dair yaygın kanaati aktarır; Evliya Çelebi meddahların piri olarak Suheyb-i Rûmî'yi gösterir. Osmanlılarda kıssahan (kıssa anlatan) ve şehnamehan (şehname okuyan) adları da meddah yerine kullanılmıştır. İslamiyet öncesinin ozanından sonra halka hikâye anlatma işini meddahlar ve âşıklar üstlendi (İslamiyet öncesi Türk edebiyatı sayfasında).

Mendil, değnek, iskemle

Meddahın sahnesi, dekoru, yardımcısı yoktur; bütün gösteri onun sesinde ve elindedir. Gösterideki bütün eşyası omzundaki mendil ile elindeki değnektir (sopa, baston); TDV, meddahın eski simgelerinden birinin zamanla değneğe dönüştüğünü yazar. Yine TDV'ye göre meddahın özel eşyalarının başında iskemle gelir; meddah ayakta değil oturarak anlatır. MEB 10. sınıf kitabındaki bir anlatıda da meddah omzunda koca bir mendil, elinde bastonla seyircinin karşısına geçip oturan ve tam kadrolu bir kumpanyanın işini tek başına gören sanatçı olarak anlatılır.

Taklit ve gerçekçi konular

Meddahın gücü taklittedir. Hikâyedeki bütün kişileri ayrı sesle, ayrı ağızla konuşturur; TDV'ye göre kıssahanlar zamanla hayvanların ve öteki canlıların ses ve hareketlerini de taklit etmeye başladı. Önceleri dinî menkıbeler, gazâ anlatıları ve Hamzanâme, Ebû Müslim hikâyeleri gibi uzun anlatılar okunurdu. TDV, Türk meddahlarının Arap meddahlarından farklı olarak günlük konuları gerçekçi biçimde işlediğini belirtir. Meddah hikâyesi masal ve halk hikâyesiyle birlikte geleneksel tahkiye türlerindendir; anlatıcının sesi hep duyulur (anlatım teknikleri).

TDV ünlü meddahları yüzyıllara göre sıralar: XIV. yüzyıl sonunda Kör Hasan; XV. yüzyılda Bursalı Hacı Kıssahan; XIX. yüzyılda Kız Ahmed, Kör Osman, Aşkî gibi adlar; XX. yüzyılda Sürûrî.

Üç türü yan yana koy

Karagöz, orta oyunu ve meddah altı ölçütte
ÖlçütKaragözOrta oyunuMeddah
OynayanTek sanatçı (hayalî) bütün kişileri seslendirirÇok oyuncu (Pişekâr, Kavuklu, öteki tipler)Tek sanatçı, hikâyeyi kendisi anlatır
YerGerili beyaz perde (Küşterî meydanı)Halkın ortasındaki meydanKahvehane, iskemle
AraçDeriden tasvir, ışıkPişekâr'ın pastalı (şakşak); dükkân, yeni dünyaMendil, değnek
Yardımcı, müzikTef çalan, şarkı söyleyen yardımcıZurnacı (zurna, çifte nağara)Yardımcısı yoktur; ses ve taklit
BaşkişilerKaragöz ↔ HacivatKavuklu ↔ PişekârHikâyedeki herkes, tek ağızdan
BölümlerMukaddime, muhavere, fasıl, bitişGiriş, muhavere, fasıl, bitişTek anlatı; bu dört bölüm kalıbı yok
Akılda kalsın: Meddahın üç eşyası mendil, değnek, iskemle; üç gücü ses, taklit, hikâye. Eşya sayısı az, kişi sayısı sınırsız: tek kişilik kumpanya.
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM 2019'da Karagöz'ü numaralı cümlelerle anlattı ve yanlış cümleyi şöyle kurdu: Karagöz mendil, baston, sandalye gibi aksesuarları kullanır. Bu eşyalar meddahındır; Karagöz bir tasvirdir ve perdenin ardından oynatılır.

Tuzak“tek kişi” ipucudur: Karagöz'de de tasvirleri tek hayalî oynatır. Ayırıcı ipucu perde ve tasvirdir: perde varsa Karagöz, yoksa ve sanatçı hikâyeyi kendisi anlatıyorsa meddah.

?Soru çöz

Geleneksel tiyatromuzun bu sanatçısı, kalabalık bir kahvehanede iskemlesine oturur. Ne perdesi ne dekoru ne de yardımcısı vardır. Omzunda bir mendil, elinde bir değnek vardır. Hikâyesindeki herkesi, hatta hayvanları kendi sesiyle ve ağzıyla konuşturarak dinleyenleri eğlendirir.

Bu parçada sözü edilen sanatçı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. İskemlede tek başına anlatma, mendil ve değnek, perde ve yardımcı olmaması, bütün kişileri taklit etme meddahı gösterir. Hayalî perde arkasında tasvir oynatır; Pişekâr ve Zurnacı orta oyununun kişileridir.

▭Boşluk doldurma

Meddahın gösteride kullandığı iki temel araç omzundaki ve elindeki değnektir. Osmanlılarda meddah yerine, “kıssa anlatan” anlamında adı da kullanılmıştır.

mendilkıssahantefhayalî
GELENEKSEL TİYATRO · SÜREKLİLİK

Köy seyirlik oyunları, tuluat ve geleneğin modern sahneye mirası

MEB 10. sınıf · Tiyatro · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHalk hikâyesi nedir, özellikleri, bölümleri ve türleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Halk anlatıları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Halk hikâyesi, destan ile roman arasında yer alan, âşıkların ve meddahların anlattığı, nazım-nesir karışık anonim anlatıdır: olaylar nesirle, heyecanlı anlar ve konuşmalar türküyle aktarılır. Destandan farklı olarak tarihî bir olaya dayanmaz ve zamanla kahramanlığın yerini aşk alır. Halk hikâyeleri iki tarzda incelenir: destan tipi (kahramanlık; Köroğlu kolları, Hz. Ali Cenknameleri) ve aşk temalı (Kerem ile Aslı, Tahir ile Zühre).

Halk hikâyesi: yapı ve tarzlar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Köy seyirlik oyunları ve tuluat nedir; geleneksel Türk tiyatrosunun ünlü oyun ve icracıları kimlerdir, modern tiyatroya etkisi nedir?

Kısa cevap: Köy seyirlik oyunları, Anadolu köylerinde kış gecelerinde, düğünlerde ve bayramlarda eğlenmek için oynanan; şarkı, dans ve bedensel anlatıma dayanan oyunlardır. Tuluat, yazılı metne dayanmadan doğaçlamayla oynanan oyunların adıdır; XIX. yüzyılın sonunda İstanbul'da tuluat toplulukları sahneye çıktı. Ünlü oyunlardan biri Kanlı Nigâr, ünlü icracılardan bazıları Kel Hasan, Abdürrezzak ve İsmail Dümbüllü'dür. Haldun Taner gibi yazarlar orta oyunu, meddah ve Karagöz unsurlarını modern tiyatroda kullandı.

Anadolu'da bir düğün evinde köylüler halka olur; oyuncular da seyirciler de aynı köyün insanlarıdır.

Köy seyirlik oyunları

MEB 11. sınıf kitabı köy seyirlik oyunlarını kış gecelerinde, düğünlerde ve bayramlarda eğlenmek ve vakit geçirmek için düzenlenen; şarkı, dans ve bedensel anlatıma dayanan oyunlar olarak tanımlar. Oyuncular köylülerin kendileridir ve oyun çok aktörlüdür; öteki türler gibi yazılı bir metne dayanmaz. TDV İslâm Ansiklopedisi de Anadolu köylülerinin kış aylarında, düğün ve bayramlarda oynadığı “köy orta oyunları”ndan söz eder ve bu geleneğin birçok yörede hâlâ sürdüğünü belirtir.

Kukla

MEB kitabı geleneksel tiyatronun bir türü olarak kuklayı da sayar: tahta, alçı, mukavva ya da bezden yapılmış tip ve figürlerin oynatılması sanatıdır. İki ana tipi İhtiyar ile İbiş'tir. Kukla da Karagöz gibi tek aktörlüdür ama gölge değil figürün kendisi görünür.

Tuluat ve ünlü adlar

Tuluat sözcüğü TDK'de “doğaçlama” karşılığıyla yer alır. TDV orta oyununu da “bir tuluat oyunu” sayar: söz yazılmaz, oyuncu sözünü o an bulur. TDV'nin Direklerarası maddesine göre 1880'li yıllarda İstanbul'un büyük kahvehanelerinde orta oyunu, meddah ve Karagöz oynanırken tiyatro toplulukları da sahneye çıktı; tuluat tiyatroları orta oyunuyla birlikte II. Meşrutiyet'ten sonra da sürdü. Bu dönemin kalıplaşmış ünlü oyunları ve ünlü icracıları şunlardır:

  • Kanlı Nigâr: TDV'ye göre Hamam ile birlikte XVII. yüzyıldan kalan Karagöz fasıllarındandır.
  • Kel Hasan: TDV, Direklerarası'nı ünlü eden ilk tiyatro oyuncuları arasında anar.
  • Abdürrezzak: geleneğin ünlü icracılarındandır.
  • İsmail Dümbüllü: TDV'ye göre orta oyununun son temsilcisidir; geleneğin canlı ustalığı onun ölümüyle (1973) sona erer.
  • TDV, orta oyununun iki büyük ustası olarak Kavuklu Hamdi ile Pişekâr Küçük İsmail'i de anar.

Modern tiyatroya etkisi

Tanzimat aydınları Batı tiyatrosuna yöneldi ve TDV'ye göre orta oyununu büyük ölçüde küçümsedi; geleneği savunanlar arasında Teodor Kasap gibi az sayıda isim vardı. Cumhuriyet döneminde bazı yazarlar bu unsurlara yeniden başvurdu. MEB 9. sınıf kitabına göre Haldun Taner, özellikle kabare oyunlarında orta oyunu, meddah ve Karagöz gibi geleneksel tiyatro unsurlarından yararlandı; 1964'te sahnelenen Keşanlı Ali Destanı Türk edebiyatındaki ilk epik tiyatro örneği kabul edilir. Modern tiyatro metinlerinde geleneksel tiyatronun izlerini aramak bu yüzden verimli bir okuma yoludur. Bu yazarları ve epik tiyatroyu modern Türk tiyatrosu sayfasında ayrıntılı göreceksin.

Akılda kalsın: Gelenek üç yoldan yaşar: köyde düğün ve bayram oyunu olarak, şehirde tuluat sahnesinde, modern tiyatroda Haldun Taner'in kabaresinde ve epik tiyatrosunda.
Sınavda

Nasıl sorulurBu bilgiler ÖSYM'de henüz ayrı bir soru olmadı; geleneksel tiyatro soruları Karagöz, orta oyunu ve meddah üzerine kuruldu. Yine de program bu adları ve Kanlı Nigâr'ı açıkça anar; bir tanıtım paragrafında ya da numaralı cümlede çıkabilirler. Modern tiyatro sorularında ise “geleneksel tiyatronun anlatım öğelerinden yararlanan yazar” ipucu Haldun Taner'i gösterir.

TuzakKöy seyirlik oyunlarını tek aktörlü saymaktır: köylülerin hep birlikte oynadığı çok aktörlü oyunlardır.

?Soru çöz

I. Oyun, yazarın önceden yazdığı bir metne dayanır.
II. Köylüler düğünde hem oyuncu hem seyirci olur.
III. Kişiler oyun boyunca gelişip değişen karakterlerdir.
IV. Usta oyuncu sözünü söylediği anda bulur.
V. Yazar, kabare oyunlarında meddah ve orta oyunu unsurlarına başvurur.

Bu yargılardan hangileri geleneksel değil, modern tiyatroya aittir?

✓ B. Yazılı metin (I) ve gelişen karakter (III) modern tiyatronun özelliğidir. V'teki yazar Haldun Taner'dir: geleneksel unsurları kullanır ama yazdığı oyun modern tiyatrodur; geleneksel ögeye başvurmak oyunu geleneksel yapmaz. II köy seyirlik oyunlarını, IV doğaçlamayı (tuluat) anlatır; ikisi de geleneksel tiyatroya aittir. A ve C bu yüzden yanlış, D ise doğaçlamayı (IV) modern sayar.

?Soru çöz

Hikâyeyle başladığı yazarlık hayatını tiyatroyla sürdüren sanatçı, özellikle kabare oyunlarında orta oyunu, meddah ve Karagöz gibi geleneksel tiyatronun unsurlarından yararlanmıştır. 1964'te sahnelenen bir oyunu, Türk edebiyatında epik tiyatronun ilk örneği kabul edilir.

Bu parçada sözü edilen sanatçı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Hikâyeden tiyatroya geçiş, kabarede geleneksel tiyatro unsurları ve 1964'te sahnelenen ilk epik tiyatro (Keşanlı Ali Destanı) Haldun Taner'i gösterir. Şinasi, Namık Kemal ve Abdülhak Hâmit Tanzimat döneminin Batı tarzı tiyatro yazarlarıdır.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Aşağıdakilerden hangisinin bir masalın dilek bölümünden alındığı söylenebilir?

✓ D. Kahramanların mutlu sonu ve dinleyenlere iyi dilek dilek bölümüne aittir. A olayla ilgisi olmayan bir tekerlemedir (döşeme); B düğümdeki bir geçiş sözüdür; C kişi, yer ve zamanı tanıtır (serim).Kaynak: Halk anlatıları · Masalın bölümleri: döşeme, düğüm, dilek

?Soru 2

XIII. yüzyılın ikinci yarısında Orta Anadolu'da yaşadı. Menkıbeye göre buğday istemeye gittiği dergâhtan bir başka şeyhe yönlendirildi ve onun tekkesine yıllarca odun taşıdı. Şiirlerinin çoğunu hece ölçüsüyle söyledi ve gazeli heceye uyarladı. 1307'de tasavvuf yolcularına öğütler veren, yaklaşık 600 beyitlik bir eser yazdı.

Bu parçada sözü edilen şair aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Tapduk Emre menkıbesi, heceli gazel ve 1307 tarihli öğüt kitabı (Risaletü'n-Nushiyye) Yunus Emre'yi gösterir. Ahmet Yesevi XII. yüzyılda Türkistan'da yaşadı; Kaygusuz Abdal Abdal Musa'nın müridi, Eşrefoğlu Rûmî XV. yüzyılda İznik'te yaşamış bir şeyhtir.Kaynak: Dinî-tasavvufi halk şiiri · Yunus Emre

?Soru 3

Hint kökenli olan ve adını iki çakal kardeşten alan ----, İbnü'l-Mukaffa'nın Arapça çevirisiyle bütün Doğu'ya yayılmıştır. Eser XIV. yüzyılda ---- tarafından manzum olarak Türkçeye aktarılmıştır.

Bu parçada boş bırakılan yerlere sırasıyla aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

✓ B. Hint kökeni, iki çakal ve İbnü'l-Mukaffa Kelile ve Dimne'nin ipuçlarıdır; XIV. yüzyıldaki manzum Türkçe çeviri Kul Mesud'undur. Şeyhî'nin eşekli mesnevisi Harnâme'dir; Gülşehrî Attar'ın Mantıku't-Tayr'ını çevirmiştir; Binbir Gece Masalları Arap-İran kaynaklıdır.Kaynak: Halk anlatıları · Fabl: Kelile ve Dimne'den La Fontaine'e

?Soru 4

Kuraklık yılında karga, ağzına sığmayacak kadar büyük bir ekmek parçasını kapıp dala konar. “Bunu kimseyle bölüşmem” diye söylenir; bütün gün parçayı öbür kuşlardan saklamaya uğraşır, bir türlü yiyemez; akşam ekmek gagasından kayıp dereye düşer. Doyuramayacağın kadarını isteyen, elindekinden de olur.

Bu metni bir masaldan ayıran temel özellik aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Kişileştirilmiş bir hayvanın kısa olayından sonra öğüdün açıkça söylenmesi fablın ayırıcı özelliğidir. Zamanın ve yerin belirsizliği ile öyküleme masalda da vardır; konuşan hayvan gibi olağanüstü ögeler de masalda bulunur, bu yüzden hiçbiri metni masaldan ayırmaz.Kaynak: Halk anlatıları · Mantıku't-Tayr, Hayvan Çiftliği, Martı, Küçük Prens

?Soru 5

Pîr elinden bâde içtim
Doğdum elinize düştüm
Ak cenneti gördüm geçtim
Hünkâr Hacı Bektaş Velî

Pir Sultan Abdal

Bu dörtlükte âşık geleneğine ait aşağıdakilerden hangisi dile getirilmektedir?

✓ A. “Pîr elinden bâde içtim” dizesi, rüyada bade içip âşık olma inanışını anlatır; TDV'ye göre Pir Sultan Abdal bu dörtlükte Hacı Bektaş-ı Velî'nin elinden bade içtiği rüyayı söyler. B atışmayı, C cönkü, D lebdeğmezi tanımlar; dörtlükte bunların izi yoktur.Kaynak: Âşık tarzı halk şiiri · Âşık geleneği

?Soru 6

Hükümdarın kızı ile vezirin oğlu aynı sarayda büyür ve birbirlerini severler. Kızın annesi, kızının bir vezir oğluna verilmesini kendine yediremez; hükümdarı delikanlıya düşman eder. Delikanlı yurdundan sürülür, yıllarca zindanda kalır ve sevdiğine kavuşamadan ölür. Kız da onun mezarının başında hayata veda eder.

Bu parçada özetlenen halk hikâyesi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Hükümdar kızı ile vezir oğlu arasındaki makam farkı, annenin karşı çıkması, zindan ve mezar başında ölüm Tahir ile Zühre'nin ipuçlarıdır. Kerem ile Aslı'da engel din farkıdır ve âşıklar yanarak ölür; Âşık Garip ile Ferhad ile Şirin de aynı kümeden aşk hikâyeleridir ama bu ipuçlarını taşımaz.Kaynak: Halk anlatıları · Kerem ile Aslı, Tahir ile Zühre

?Soru 7

Saz şairlerinin yarışmalarında âşıklardan biri bir dörtlük söyleyip karşısındakinden aynı kafiyeyle cevap ister; buna ---- denir. Karşıdaki âşığın bu kafiyeye uygun biçimde şiiri sürdürmesi ise ---- olarak adlandırılır. Sürdüremeyen âşık yenik sayılır.
Bu parçada boş bırakılan yerlere sırasıyla aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

✓ B. Kafiyeyi veren âşık ayak açar (ayak verir), o kafiyeyle devam eden âşık ayak uydurur. A'da iki terim yer değiştirmiştir; muamma asmak bilmece sormaktır, tapşırma ise şairin mahlasını son dörtlükte söylemesidir.Kaynak: Âşık tarzı halk şiiri · Atışma, muamma, lebdeğmez

?Soru 8

Tarikata giren talip
Önce edebi bilmeli
Eline diline sahip
Pirin yolundan gelmeli

Bu dörtlüğün nazım türü aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Dörtlük tarikata yeni giren talibe edep, dil ve el terbiyesi, pire bağlılık gibi yolun kurallarını öğütler: nutuk. Varlığın Hak'tan inip O'na dönüşü anlatılmadığı için devriye, akla aykırı şaşırtıcı bir söyleyiş olmadığı için şathiye, Allah'a yakarış olmadığı için münacat değildir.Kaynak: Dinî-tasavvufi halk şiiri · Nutuk, devriye, şathiye

?Soru 9

Saz şairlerinin kendi şiirlerini ya da başkalarından duyduklarını kaydettiği bu yazma defterler uzunlamasına açılır; halk arasında bu yüzden “sığır dili” diye de anılır. İçlerinde âşık şiirlerinin yanında türkü, mâni ve ilahiler, seyrek olarak da divan şairlerinin şiirleri bulunur. Bu defterler, halk edebiyatı ürünlerinin ilk derlemelerini barındıran yazılı kaynakların başında gelir.
Bu parçada sözü edilen yazma eser türü aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Uzunlamasına açılan biçim, “sığır dili” adı ve âşık şiirleriyle türkü, mâni, ilahiyi bir arada toplaması cönkün belirleyici özellikleridir. Tezkire şairlerin hayatını anlatan eser, divan bir şairin şiirlerinin toplandığı kitap, münşeat ise mektup ve yazı örneklerinin derlemesidir.Kaynak: Âşık tarzı halk şiiri · Cönk ve divan komşuluğu

?Soru 10

Menkıbeye göre bir beyin oğludur; Abdal Musa'ya bağlanınca bugün anıldığı adı ona şeyhi vermiştir. Alevi-Bektaşi edebiyatının kurucusu sayılır. Şiirlerinin çoğunu aruzla yazmış olsa da antolojilere hece ölçüsüyle söylediği, alaycı ve mizahi şathiyeleri girmiştir. Aklın Allah'ı bilmekte yetersizliğini anlatan mensur bir eseri de vardır.

Bu parçada sözü edilen şair aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Abdal Musa'ya bağlılık, Alevi-Bektaşi edebiyatının kurucusu sayılma, mizahi şathiyeler ve Budalanâme Kaygusuz Abdal'ı gösterir. Pir Sultan Abdal da Alevi şairidir ama XVI. yüzyılda yaşadı ve nefesleriyle tanınır; Hacı Bayram Veli Bayramiyye'nin, Niyazi-i Mısrî Mısriyye kolunun kurucusudur.Kaynak: Dinî-tasavvufi halk şiiri · Hacı Bayram, Kaygusuz, Eşrefoğlu
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Edebiyat soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →