Tanzimat edebiyatı I: Şinasi, Namık Kemal, Ziya Paşa, Ahmet Mithat; ilk gazete, roman ve tiyatro

1860'ta çıkan Tercümân-ı Ahvâl'den Molière uyarlamalarına birinci kuşağın anlayışını ve “ilk”lerini kuruyor; Şinasi, Namık Kemal, Ziya Paşa, Ahmet Mithat, Ahmet Vefik Paşa ve Şemsettin Sami'yi ÖSYM'nin sorduğu ipuçlarıyla, eser–yazar eşleştirmeleriyle anlatıyoruz.

7 durakAYT
16 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 16tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
1839–1878 · TANZİMAT · BASIN

Tanzimat edebiyatının doğuşu: Fermandan gazeteye, ilk Türkçe gazeteler

MEB 10. sınıf · Hikâye · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürk edebiyatı hangi dönemlere ayrılır, dönemlerin tarih aralıkları nelerdir?Bağlantılı konudan (Edebiyat ve Türk edebiyatının dönemleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Türk edebiyatı üç ana döneme ayrılır: İslamiyet öncesi Türk edebiyatı (?–XI. yüzyıl; sözlü ve yazılı dönem), İslami dönem Türk edebiyatı (XI–XIX. yüzyıl; geçiş dönemi, ardından halk ve divan edebiyatı) ve Batı etkisinde gelişen Türk edebiyatı (XIX. yüzyıl–günümüz; Tanzimat 1860–1896, Servetifünun 1896–1901, Fecriati 1909–1913, Millî Edebiyat 1911–1923, Cumhuriyet 1923–…).

Türk edebiyatının dönemleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Tanzimat edebiyatı nasıl doğdu, ilk Türkçe gazeteler hangileridir?

Kısa cevap: Tanzimat edebiyatı 1839 Tanzimat Fermanı'nın açtığı Batılılaşma ortamında, gazeteyle birlikte doğdu. Resmî Takvim-i Vekayi (1831) ve bir İngiliz'in çıkardığı yarı resmî Ceride-i Havadis'ten (1840) sonra 22 Ekim 1860'ta Âgâh Efendi ile Şinasi'nin çıkardığı Tercümân-ı Ahvâl, Türklerin çıkardığı ilk özel gazete oldu; onu Şinasi'nin Tasvir-i Efkâr'ı (1862) izledi.

1860 sonbaharında İstanbul'da bir kahvehanede biri yüksek sesle gazete okuyor, ötekiler dinliyor. Okunan şey bir padişah fermanı değil; halkın da düşüncesini söyleme hakkı olduğunu savunan bir başyazı.

Bu sahnenin arkasında yirmi yıllık bir hazırlık var. 1839'da okunan Tanzimat Fermanı, can, mal ve namus güvenliğini devletin güvencesine aldı ve Batı'yı örnek alan düzenlemelerin kapısını araladı (fermanın kendisini tarih serisinin XIX. yüzyıl ıslahatları sayfasında gördük). Devletin Fransızca bilen memura ihtiyacı arttı; Babıali'deki Tercüme Odası'nda, Avrupa'ya gönderilen öğrenciler arasında yeni bir aydın tipi yetişti. Bu aydınlar Fransız edebiyatını okudu ve kendi toplumlarına aynı araçlarla seslenmek istedi.

O aracın adı gazete oldu. Divan şairi sarayın ve konağın küçük çevresine yazıyordu; gazete ise bir anda yüzlerce, binlerce okura ulaşıyordu. Yeni okur yeni bir dil, yeni konular ve yeni türler istedi. Makale, fıkra, eleştiri, tefrika roman ve hikâye bu yüzden Türk edebiyatına gazete sayfasından girdi. Türk edebiyatının dönemler şeridinde bu yüzden iki başlangıç tarihi vardır: siyasi zemin 1839, edebî başlangıç 1860 (Türk edebiyatının dönemleri).

Resmîden özele: dört basamak

İlk Türkçe gazete 1831'de çıkan Takvim-i Vekayi'dir; devletin resmî gazetesiydi, okuru da devlet adamlarıydı. 1840'ta İngiliz William Churchill'in Ceride-i Havadis'i yayın hayatına girdi. TDV İslâm Ansiklopedisi onu Osmanlı topraklarında çıkarılan ilk özel gazete sayar; ama devletten para yardımı aldığı ve resmî yazıları yayımladığı için birçok kaynakta yarı resmî diye anılır. Yirmi yıl rakipsiz kaldı.

Asıl kırılma 22 Ekim 1860'ta geldi. Tercümân-ı Ahvâl'in imtiyazı Âgâh Efendi adınaydı; gazetenin kimliğini ise başyazar Şinasi belirledi. Bir Müslüman Türk'ün devlet yardımı almadan çıkardığı ilk gazete kabul edilir; TDV, Âgâh Efendi'ye sonradan verilen nezaret görevleri yüzünden bu bağımsızlığın tartışıldığını da not eder. Gazete 1866'ya kadar 792 sayı çıktı. 1861'de Ziya Paşa'ya atfedilen bir eğitim eleştirisi yüzünden bir süre kapatıldı: Türk basın tarihinde bir gazetenin kapatıldığı ilk olaydır bu.

Şinasi kısa süre sonra kendi matbaasında Tasvir-i Efkâr'ı (1862) çıkardı. Gazete genç yazarların okulu oldu; Şinasi Paris'e gidince yönetimini Namık Kemal üstlendi. Baskı artınca Genç Osmanlılar Avrupa'ya geçti; Namık Kemal ile Ziya Paşa 1868'de Londra'da Hürriyet'i çıkardı. Namık Kemal 1872'de İstanbul'da İbret'in başına geçti; Ahmet Mithat Efendi de 1878'de Tercüman-ı Hakikat'i kurdu. Okuma yazma bilenler çoğaldıkça bu gazetelerin okuru da büyüdü; meşrutiyetten aile hayatına, basın hakkından eşitliğe kadar pek çok konu ilk kez geniş bir kamuoyunun önünde tartışıldı.

Resmî gazeteden özel gazeteye, oradan sürgün basınına. Altın daire edebî başlangıcı gösterir.Görsel: Sınav Defteri (şema, ölçekli değildir)

Gazete edebiyatı nasıl değiştirdi?

Gazete yalnız haber taşımadı, yazarın okura bakışını da değiştirdi. Şinasi Türkçeye “tefrika” ve “abone” gibi gazetecilik terimlerini kazandırdı; romanlar ve oyunlar önce gazetede parça parça yayımlandı, okur bir sonraki sayıyı merakla bekledi. Yazar artık bir hamiye değil, sayfanın öbür ucundaki sıradan okura yazıyordu. Bu okur ağır, süslü bir dili anlamakta zorlanacağı için sade dil tartışması da gazeteyle başladı. Kısacası Tanzimat'ın yeni türlerini anlamak için önce gazeteyi anlamak gerekir.

Akılda kalsın: Dört gazete, dört adım: resmî (Takvim-i Vekayi, 1831) → yarı resmî, yabancı sahipli (Ceride-i Havadis, 1840) → özel ve Türk (Tercümân-ı Ahvâl, 1860) → sürgünde muhalif (Hürriyet, 1868, Londra).
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM 2023'te bir sanatçıyı iki gazeteyle tanıttı: Tercümân-ı Ahvâl'in ilk sayısındaki “Mukaddime”yi yazan ve 1862'de Tasvir-i Efkâr'ı çıkaran kişi Şinasi'dir.

TuzakTuzak, Tasvir-i Efkâr'ı sonra Namık Kemal yönetti ama kurucusu Şinasi'dir; Tercüman-ı Hakikat (Ahmet Mithat, 1878) adı benzer diye Tercümân-ı Ahvâl'le karıştırılmamalıdır.

Sınavda işaretle“Osmanlı'da ilk özel gazete” sorulursa Ceride-i Havadis, “Türklerin çıkardığı ilk özel gazete” sorulursa Tercümân-ı Ahvâl.

↕Kronolojik sıralama oklarla diz

  1. Şinasi kendi matbaasında Tasvir-i Efkâr'ı çıkardı
  2. Devletin resmî gazetesi Takvim-i Vekayi yayımlandı
  3. Namık Kemal ile Ziya Paşa Londra'da Hürriyet'i çıkardı
  4. Âgâh Efendi ile Şinasi Tercümân-ı Ahvâl'i çıkardı

?Soru çöz

Osmanlı topraklarında çıkarılan ilk özel gazete olarak anılır. Sahibi bir İngiliz'dir. Devletten maddi yardım görmesi ve resmî yazılara yer vermesi yüzünden birçok kaynakta yarı resmî gazete olarak gösterilir. Yaklaşık yirmi yıl Türkçe basında rakipsiz kalmıştır.

Bu parçada sözü edilen gazete aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. İngiliz sahip (William Churchill), devlet yardımı, yarı resmî kimlik ve 1840'tan 1860'a rakipsiz geçen yıllar Ceride-i Havadis'i gösterir. Takvim-i Vekayi tamamen resmîdir; Tercümân-ı Ahvâl ve Tasvir-i Efkâr Türklerin çıkardığı özel gazetelerdir.
1860–1876 · TANZİMAT I · ANLAYIŞ

Tanzimat birinci dönem özellikleri: toplum için sanat ve yeni türlerin “ilk”leri

MEB 10. sınıf · Hikâye · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaOlay hikâyesi ile durum hikâyesi arasındaki fark nedir, roman hikâyeden nasıl ayrılır?Bağlantılı konudan (Hikâye ve romanın unsurları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Olay hikâyesinde (Maupassant tarzı) merak uyandıran bir olay serim, düğüm ve çözüm planıyla gelişir; Türk edebiyatında Ömer Seyfettin, Refik Halit Karay ve Reşat Nuri Güntekin bu tarzın temsilcileri arasındadır. Durum hikâyesinde (Çehov tarzı) olay geri plandadır; hayattan bir kesit ya da bir ruh hâli anlatılır, son çoğu zaman okura bırakılır; bu tarzın önde gelen adları arasında Sait Faik Abasıyanık, Memduh Şevket Esendal ve Tarık Buğra vardır. Roman, hikâyeden daha uzun bir olay örgüsüne, daha kalabalık bir şahıs kadrosuna, daha çok mekâna ve daha geniş bir zamana yayılır.

Olay hikâyesi, durum hikâyesi, roman

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Tanzimat edebiyatı birinci dönemin özellikleri nelerdir, Türk edebiyatında ilk roman ve ilk tiyatro hangileridir?

Kısa cevap: Tanzimat'ın birinci kuşağı (Şinasi, Namık Kemal, Ziya Paşa, Ahmet Mithat) edebiyatı toplumu eğitmenin aracı saydı (“toplum için sanat”); hak, adalet, hürriyet, kölelik, yanlış Batılılaşma gibi sosyal konuları işledi, dili sadeleştirmeyi amaçladı ve yeni konuları çoğu zaman eski nazım biçimleriyle yazdı. Gazete, makale, Batılı tarzda tiyatro, hikâye ve roman bu kuşakla girdi: ilk tiyatro Şair Evlenmesi (1860), ilk yerli roman Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat (1872), ilk edebî roman İntibah'tır (1876).

Bir yazar düşün: sabah bir bakanlıkta memur, öğleden sonra gazetede başyazar, akşam bir oyunun provasında, gece bir romanın son bölümünde. Tanzimat'ın birinci kuşağı tam olarak böyle yaşadı.

Bu sanatçıların ortak derdi edebiyat değil, toplumdu. Edebiyatı bir süs olarak değil, halkı aydınlatmanın, yeni kavramları tanıtmanın aracı olarak gördüler. Bu tavrın adı “toplum için sanat”tır. Sanatçı bir öğretmen gibi davranır; okura ders verir, gerekirse anlatıyı kesip ona doğrudan seslenir. Bu yüzden kuşağın sanatçıları tek bir türde kalmadı: aynı kişi gazeteci, şair, oyun yazarı, romancı, tarihçi ve çoğu zaman devlet adamıydı.

Dört özellik, dört bağlantı

  • Konu: Hak, adalet, hürriyet, vatan, kölelik, görücü usulü evlilik, yanlış Batılılaşma gibi sosyal konular. Divan şiirinin aşk ve tasavvuf merkezli dünyası yerine toplumun sorunları öne geçti.
  • Dil: Dilde sadeleşme amaçlandı. Şinasi gazetenin herkesin anlayacağı dille yazılması gerektiğini savundu; Şair Evlenmesi'ni bilerek halkın konuşma diliyle yazdığını belirtti. Ama eserlerin çoğunda Arapça-Farsça terkipler sürdü; bu yüzden doğru ölçüt “başardılar” değil, “amaçladılar”dır. İkinci kuşak bu amacı bıraktı.
  • Biçim: Yeni konular çoğu zaman eski nazım biçimleriyle işlendi: Namık Kemal hürriyeti bir kasideyle, Ziya Paşa Batılılaşmanın eleştirisini bir terkibibentle söyledi. Aruz bırakılmadı.
  • Tavır: Divan edebiyatına eleştiri. Namık Kemal 1866'da Tasvir-i Efkâr'da çıkan bir makalesinde eski edebiyatı eleştirip yeni bir edebiyatın esaslarını ortaya koydu; Bu yazı yeni Türk edebiyatının bir beyannamesi sayılır.

Batı'da örnek alınan edebiyat Fransız edebiyatıydı ve kuşağın duygu dünyasında romantizmin izi açıktır: İntibah romantik romanın örneğidir; Namık Kemal'in tiyatro görüşlerini topladığı Mukaddime-i Celal Victor Hugo'nun ünlü önsözüne benzetilir. Akımın kendisini Batı edebiyatı akımları I sayfasında anlattık.

İkinci kuşaktan nasıl ayrılır?

Tanzimat edebiyatı kendi içinde iki döneme ayrılır. 1876'dan sonra öne çıkan ikinci kuşakta (Recaizade Mahmut Ekrem, Abdülhak Hâmit, Samipaşazade Sezai, Nabizade Nâzım) sosyal konuların yerini aşk, tabiat, ölüm gibi bireysel konular aldı, sadeleşme amacı bırakıldı, Batı'dan gelen yeni nazım biçimleri denendi. Ayrıntısı Tanzimat ikinci dönem sayfasında. Kısaca: birinci kuşak “toplum, sade dil, eski biçim”; ikinci kuşak “birey, ağırlaşan dil, yeni biçim”.

Yeni türler ve “ilk”ler

Batı etkisindeki dönemde makale, fıkra, eleştiri, modern tiyatro, hikâye ve roman Türk edebiyatına girdi; anı türü de Tanzimat'tan sonra yaygınlaştı. Romanda önce çeviri geldi: Yusuf Kâmil Paşa, Fénelon'un Télémaque'ını Tercüme-i Telemak adıyla çevirerek ilk çeviri romanı kazandırdı. Yerli denemeler onu izledi. Bu “ilk”ler ÖSYM'nin tanıtım paragraflarında belirleyici ipucu olarak geçer; aşağıdaki şemada birinci kuşağın ilklerini topladık.

Birinci kuşağın “ilk”leri. Bir sanatçı birden çok ilke sahip: Şinasi üç, Namık Kemal iki, Ahmet Mithat iki. İlk realist roman Araba Sevdası ikinci kuşağındır.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Birinci kuşağın formülü üç sözcüktür: yeni konu, eski kap, geniş okur. Hürriyet bir kasideye, Batılılaşma eleştirisi bir terkibibente konuldu; ikisi de gazeteyle halka ulaştı.
Sınavda

Nasıl sorulurDönem özellikleri ÖSYM'de iki biçimde gelir: maddeli özellik listesi verilip dönem sorulur ya da bir sanatçının konumu “Tanzimat'ın birinci dönem sanatçılarından” diye açılır.

TuzakTuzak, Tanzimat I ↔ Tanzimat II: “bireysel konular, Batılı nazım biçimleri” ikinci kuşağın, “sosyal konular, eski nazım biçimleri” birincinin özelliğidir. “İlk”lerde de iki ayrım var: ilk yerli roman Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat, ilk edebî roman İntibah'tır.

Sınavda işaretle“ilk tarihî roman” sorulursa Cezmi; Yeniçeriler (1871) ondan önceki bir denemedir.

⇄Bilgi eşleştirme “ilk”ler

▭Boşluk doldurma

Tanzimat'ın birinci kuşağı sanatı için bir araç saydı. Hak ve hürriyet gibi yeni konuları çoğu zaman kaside, terkibibent gibi nazım biçimleriyle işledi.

toplumeskisanatBatılı
1826–1871 · TANZİMAT I · ŞİNASİ

Şinasi: Tercümân-ı Ahvâl'den Şair Evlenmesi'ne Tanzimat'ın öncüsü

MEB 11. sınıf · Şiir · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaGeleneksel Türk tiyatrosu nedir, türleri ve ortak özellikleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Geleneksel Türk tiyatrosu). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Geleneksel Türk tiyatrosu, Batı tiyatrosu gelmeden önce halkın arasında oynanan seyirlik oyunların ortak adıdır. Başlıca dört türü Karagöz, orta oyunu, meddah ve köy seyirlik oyunları; kukla ve tuluat da bu geleneğe bağlanır. Ortak özellikleri: önceden yazılmış ve ezberlenmiş metin yoktur, oyun doğaçlamayla (irticalen) oynanır; kişiler tiptir; güldürü yanlış anlama, şive ve ağız taklitleriyle sağlanır; müzik eşlik eder; dekor ya hiç yoktur ya da hep aynıdır.

Geleneksel Türk tiyatrosu nedir?

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Şinasi kimdir, Şair Evlenmesi'nin konusu nedir ve Şinasi'nin eserleri nelerdir?

Kısa cevap: Şinasi (1826–1871), Batılılaşma döneminin öncü şairi ve gazetecisidir. Tercümân-ı Ahvâl'in (1860) başyazarı ve ilk sayıdaki “Mukaddime”nin yazarıdır, 1862'de Tasvir-i Efkâr'ı çıkardı. Görücü usulüyle evlenmeyi eleştiren tek perdelik komedi Şair Evlenmesi Batılı tarzda yazılmış ilk Türk tiyatro eseridir; Tercüme-i Manzume Batı şiirinden ilk çevirileri, Durub-ı Emsal-i Osmaniye atasözlerinin ilk sistematik derlemesini içerir.

1849'da genç bir maliye memuru, Fransızca öğrenmek ve maliye okumak için Paris'e gönderildi. Döndüğünde yanında bir meslek değil, bir edebiyat projesi getiriyordu.

TDV'ye göre Şinasi Paris'te Batı bilimi ve edebiyatıyla tanıştı, Société Asiatique'e üye oldu. Dönüşünde Mustafa Reşit Paşa çevresinin başlattığı sadeleşmeyi şiire, gazete diline ve edebiyatın bütününe taşıdı. Arapça ve Farsça kökenli sözcüklerin Türkçenin kurallarına uydurulması gerektiğini savundu. Reşit Paşa için yazdığı dört kasidede övgüyü bir kişiden çok Tanzimat'ın getirdiği kavramlara yöneltti: TEİS, kasidelerinde ve “Münacat”ında öne çıkan değerleri kanun, akıl, medeniyet diye sıralar. Biçim eski, konu yenidir; birinci kuşağın formülü daha ilk şairde görünür.

“Mukaddime”: halkın da düşüncesi vardır

Tercümân-ı Ahvâl'in ilk sayısındaki başyazı Şinasi'nindir. Yazı, gazetenin toplum hayatı için gerekliliğini anlatır; uygar ülkelerin gazetelerini örnek gösterir; haberlerin ve eğitici yazıların herkesin anlayacağı bir dille verileceğini bildirir ve insanların düşüncesini söyleme hakkını vurgular. ÖSYM 2023'te Şinasi'yi tam bu yazıyla ve Tasvir-i Efkâr'la tanıttı.

Şair Evlenmesi: sahneye çıkan ilk Türk oyunu

Şinasi oyunu 1859'da yazdı; 1860'ta Tercümân-ı Ahvâl'in ilk sayılarından itibaren tefrika edildi ve gazetenin okurunu artırdı. TDV onu metne dayalı, basılmış ilk tiyatro eseri olarak niteler; yaygın deyişle Batılı tarzda yazılmış ilk Türk tiyatro eseridir. Tek perdelik bir komedidir; Şinasi önce iki perde olarak tasarladığı oyunun birinci perdesini çıkarmıştır.

Konu, birbirini görmeden yapılan görücü usulü evliliğin sakıncalarıdır. Şair Müştak Bey, sevdiği Kumru Hanım yerine bir oyunla Sakine Hanım'la nikâhlanır; arkadaşı Hikmet Bey, nikâhı kıyan Ebullâklaka'ya rüşvet vererek yanlışı düzeltir ve sevgililer kavuşur. Gülmece ile eleştiri yan yanadır: yanlış nikâhın ancak rüşvetle düzeltilebilmesi seyirciyi güldürürken düşündürür. Şinasi oyunu bilerek halkın konuşma diliyle yazdığını belirtir; kişiler toplumdaki yerlerine göre konuşur. Oyunun sahne yönünü modern Türk tiyatrosu sayfasında açıyoruz.

Eserleri

  • Tiyatro: Şair Evlenmesi (yazılışı 1859, tefrika 1860)
  • Şiir: Müntehabat-ı Eş'ar (1862; Reşit Paşa kasideleri, “Münacat”), Tercüme-i Manzume (1859; Racine, La Fontaine, Lamartine gibi Fransız şairlerden manzum çeviriler, Şinasi'nin ilk kitabı)
  • Derleme: Durub-ı Emsal-i Osmaniye (1863; Türk atasözlerini Arapça, Farsça ve Fransızca karşılıklarıyla veren ilk sistematik derleme)
  • Gazete: Tercümân-ı Ahvâl (1860, Âgâh Efendi ile), Tasvir-i Efkâr (1862)
Akılda kalsın: Şinasi'nin dört “ilk”i tek bir gazete nüshasına sığar: başyazı (“Mukaddime”, Tercümân-ı Ahvâl), tefrika (Şair Evlenmesi), şiir köşesi (Tercüme-i Manzume), atasözü köşesi (Durub-ı Emsal-i Osmaniye).
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM Şinasi'yi iki kez sordu: 2018'de Şair Evlenmesi hakkındaki yargılardan yanlış olanı istendi, 2023'te “Mukaddime” ve Tasvir-i Efkâr ipuçlarıyla sanatçının kendisi soruldu. Oyun görücü usulünü eleştirir, kişileri tipleştirir, onları eğitim düzeylerine göre konuşturur.

TuzakOyunun Batılılaşmanın olumsuz yönlerini yermek için yazıldığını sanmaktır; yanlış Batılılaşma Ahmet Mithat'ın ve ikinci kuşağın konusudur.

?Soru çöz

Maliye öğrenimi için gönderildiği Paris'te Batı edebiyatını yakından tanıdı. Racine, La Fontaine ve Lamartine gibi şairlerden yaptığı manzum çevirileri bir kitapta topladı; böylece Batı şiiri Türk okuruna ilk kez bu kitapla tanıtıldı. Türk atasözlerini Arapça, Farsça ve Fransızca karşılıklarıyla birlikte derleyen eseri de türünün ilk sistematik örneği sayılır.

Bu parçada sözü edilen sanatçı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Paris'teki maliye öğrenimi, Tercüme-i Manzume'deki Fransız şiiri çevirileri ve Durub-ı Emsal-i Osmaniye Şinasi'yi gösterir. A Namık Kemal vatan ve hürriyet şiirleri ve oyunlarıyla tanınır, Batı şiirini ilk tanıtan çeviri kitabı onun değildir; B Ahmet Vefik Paşa da çevirmendir ama Molière'den oyun uyarlamıştır; C Ziya Paşa'nın çevirisi Rousseau'nun Emile'idir.

▭Boşluk doldurma

Şair Evlenmesi'nde birbirini görmeden yapılan usulü evliliğin sakıncaları işlenir. Oyunun şair kahramanı sevdiği Kumru Hanım yerine bir oyunla Sakine Hanım'la nikâhlanır.

görücüMüştak BeyBihruz BeyRâkım Efendi
1840–1888 · TANZİMAT I · NAMIK KEMAL

Namık Kemal: vatan ve hürriyet şairinin tiyatro, roman ve eleştiri yazıları

MEB 10. sınıf · Roman · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKasidenin bölümleri nelerdir ve sırası nasıldır?Bağlantılı konudan (Divan şiiri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kaside, din ve devlet büyüklerini övmek ya da Allah'ı ve Hz. Peygamber'i anmak için yazılan, aa, ba, ca… diye kafiyelenen ve Türk edebiyatında genellikle 33–99 beyit tutan uzun nazım biçimidir. Bölümleri sırasıyla nesib (teşbib), girizgâh, methiye, tegazzül, fahriye ve duadır; şairin kendini övdüğü bölüm fahriye, övülen kişiden söz eden bölüm methiyedir.

Kaside ve bölümleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Namık Kemal'in eserleri nelerdir, neden vatan şairi denir?

Kısa cevap: Namık Kemal (1840–1888), vatan, hürriyet, millet, hak ve adalet kavramlarını Türk şiirine taşıdığı için “vatan ve hürriyet şairi” diye anılan Tanzimat sanatçısıdır. Vatan yahut Silistre (1873), Gülnihal, Zavallı Çocuk, Celâleddin Harzemşah oyunlarını; ilk edebî roman İntibah'ı (1876) ve ilk tarihî roman sayılan Cezmi'yi (1880) yazdı; Tahrib-i Harabat'ta Ziya Paşa'nın antolojisini eleştirdi.

1 Nisan 1873 akşamı Gedikpaşa'daki tiyatroda sahnelenen bir oyun büyük ilgi gördü. Kısa süre sonra oyunun yazarı Kıbrıs'taki Magosa'ya sürgüne gönderildi.

Namık Kemal 21 Aralık 1840'ta Tekirdağ'da doğdu. 1862'de Şinasi'nin yanında Tasvir-i Efkâr'da çalışmaya başladı, Şinasi Paris'e gidince gazeteyi tek başına yönetti. Genç Osmanlılarla birlikte Avrupa'ya geçti; 1868'de Londra'da Hürriyet'i çıkardı, 1872'de İstanbul'da İbret'in başyazarı oldu. Hayatı gazete, sürgün ve memuriyet arasında geçti; 2 Aralık 1888'de Sakız'da öldü, Gelibolu'da Süleyman Paşa'nın türbesi yanına gömüldü.

Şiir: eski kapta yeni kavram

Namık Kemal klasik şiirin dil ve biçim özelliklerini kullanarak yeni bir şiir anlayışı kurdu. Gazel ve kaside biçimini bırakmadı, aruzla yazdı; ama içine vatan, hürriyet, millet, hak, hukuk, adalet gibi temaları koydu. Bu yüzden “vatan ve hürriyet şairi” diye anıldı. Başlıca şiirleri Hürriyet Kasidesi, Vaveyla, Vatan Mersiyesi ve Bir Muhacir Kızının İstimdadı'dır. Hürriyet Kasidesi'nde kaside geleneği bir padişahı ya da devlet büyüğünü değil, bir kavramı över; Kaside biçimini divan şiiri: gazel ve kaside sayfasında tanımıştık.

Tiyatro: sahneden vatan dersi

Vatan yahut Silistre 1873'te yazıldı ve aynı yılın 1 Nisan akşamı Gedikpaşa'daki Osmanlı Tiyatrosu'nda oynandı. 1853'te başlayan Osmanlı-Rus savaşındaki Silistre kuşatması konu edilir; kuşatılan kale fedakârlıklarla kurtarılır. İslam Bey cepheye kendi isteğiyle koşan, vatan uğruna ölmeyi onur bilen bir gençtir; Zekiye sevdiği gencin ardından asker kılığına girip cepheye gider. Oyunun uyandırdığı coşkudan sonra İbret kapatıldı ve Namık Kemal Magosa'ya sürüldü. Sürgünde Zavallı Çocuk, Âkif Bey ve Gülnihal'i yazdı. Gülnihal'de zalim bir yöneticiye karşı başlayan ayaklanma, Celâleddin Harzemşah'ta Türk tarihinden bir kahramanın mücadelesi işlenir. Oyunlarının hemen hepsinde bir dava vardır: vatan, hürriyet, adalet.

Roman: uyanış ve tarih

İntibah (1876; ilk adı Sergüzeşt-i Ali Bey) Ali Bey adlı bir gencin serüveni üzerinden toplumun aksayan yönlerini anlatır. İlk edebî roman ve romantik roman örneği sayılır; kişilerin ruh hâllerinin çözümlenmesine önem veren ilk romanlardandır (Türk edebiyatının dönemleri sayfasında psikolojiyle ilişkisini anmıştık). Cezmi (1880) III. Murat döneminin Türk–İran savaşlarını konu alır; Türk edebiyatının ilk tarihî romanı kabul edilir. TEİS, yazarın şairane hayallerinin tarihî atmosferi yansıtmayı güçleştirdiğini not eder.

Eleştiri ve tarih yazıları

1866'da Tasvir-i Efkâr'da çıkan “Lisan-ı Osmanînin Edebiyatı Hakkında Bazı Mülâhazatı Şamildir” makalesi eski edebiyatı eleştirir ve yeni bir edebiyatın esaslarını koyar. Ziya Paşa'nın Harabat antolojisine karşı Tahrib-i Harabat ve Takip'i yazdı; tiyatro görüşlerini Mukaddime-i Celal'de (1884) topladı. Evrak-ı Perişan'da Selahaddin Eyyubi, Fatih ve Yavuz Sultan Selim'in hayatını anlattı; Devr-i İstila, Kanije, Silistre Muhasarası gibi tarih yazıları da vardır.

  • Tiyatro: Vatan yahut Silistre (1873), Zavallı Çocuk, Âkif Bey, Gülnihal, Celâleddin Harzemşah, Kara Bela
  • Roman: İntibah (1876), Cezmi (1880)
  • Eleştiri: Tahrib-i Harabat, Takip, Mukaddime-i Celal (1884), İrfan Paşa'ya Mektup (1887)
  • Biyografi ve tarih: Evrak-ı Perişan, Devr-i İstila, Kanije
Akılda kalsın: Namık Kemal'in romanları uyanış ve tarihtir: İntibah (sözcük anlamı “uyanış”), Cezmi (tarihî roman). Oyunlarının adı ise çoğu zaman bir kişi ya da yer: Gülnihal, Âkif Bey, Celâleddin Harzemşah, Silistre.
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM 2019'da Namık Kemal'in tiyatro anlayışını anlatan bir paragrafta boşluk bıraktı: kuşatılan bir kalenin kurtuluşunu işleyen oyun Vatan yahut Silistre'dir. Şıklarda aynı yazarın öteki oyunları (Zavallı Çocuk, Âkif Bey) ve Gülnihal gibi gerçek eserler vardı; ayırt edici olan konuydu. Tanıtım paragrafında “vatan ve hürriyet şairi”, “İbret”, “Magosa” ya da “Tahrib-i Harabat” geçerse cevap Namık Kemal'dir.

TuzakTuzak, Tahrib-i Harabat'ı Ziya Paşa'nın Harabat'ıyla karıştırmaktır: antoloji Ziya Paşa'nın, ona yazılan eleştiri Namık Kemal'indir.

⇄Bilgi eşleştirme Namık Kemal: eser ve tür

?Soru çöz

Olaylar III. Murat döneminde, Osmanlı ile İran arasındaki savaşlar sırasında geçer. Yazarın şairane hayallere fazla yer vermesi, eserde dönemin tarihî atmosferinin gerçekçi bir biçimde kurulmasını güçleştirmiştir. Eser, Türk edebiyatında türünün ilk örneği kabul edilir.

Bu parçada sözü edilen eser aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. III. Murat dönemi Türk–İran savaşları ve “ilk tarihî roman” nitelemesi Namık Kemal'in Cezmi'sini gösterir. Yeniçeriler Ahmet Mithat'ın daha önceki tarihî denemesidir ve konusu başkadır; İntibah tarihî değildir; Celâleddin Harzemşah bir tiyatro eseridir.
1829–1880 · TANZİMAT I · ZİYA PAŞA

Ziya Paşa: Terkib-i Bent, Harabat ve “Şiir ve İnşa” çelişkisi

MEB 11. sınıf · Şiir · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDivan şiirinin özellikleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Divan şiiri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Divan şiiri, XIII. yüzyıldan XIX. yüzyıla kadar Arap ve Fars edebiyatlarını örnek alarak saray ve şehir çevresinde gelişen, aruz ölçüsü ve beyit nazım birimiyle yazılan şiirdir. Dilinde Arapça ve Farsça sözcükler yoğundur, her beyit kendi içinde bir anlam bütünü kurar, sevgili değişmeyen ideal bir güzel olarak anlatılır. Şair şiirlerini divan adlı kitapta toplar.

Divan şiirinin özellikleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Ziya Paşa'nın eserleri nelerdir, Şiir ve İnşa ile Harabat arasındaki çelişki nedir?

Kısa cevap: Ziya Paşa (1829–1880), Namık Kemal'le birlikte Londra'da Hürriyet'i çıkaran Tanzimat şairi ve devlet adamıdır. Eski nazım biçimlerine bağlı kaldı: Batılılaşma adına yapılanları eleştiren Terkib-i Bent (1870) ve kader karşısındaki çaresizliği işleyen Terci-i Bent en tanınmış şiirleridir. “Şiir ve İnşa” makalesinde gerçek Türk şiirinin halk şiiri olduğunu savundu, birkaç yıl sonra Harabat antolojisinin önsözünde divan şiirini övdü; bu çelişki Namık Kemal'in Tahrib-i Harabat'ına yol açtı.

Bir şair önce “divan şiiri bizim değil, asıl Türk şiiri halkın şiiridir” diye yazar; altı yıl sonra aynı şair halk şiirini küçümser. Ziya Paşa'yı anlamak bu dönüşü anlamakla başlar.

Ziya Paşa 1829'da İstanbul Kandilli'de doğdu. Sadaret Kalemi'nde memur olarak başladı; aruzu ve şiir bilgisini orada öğrendiğini anı kitabı Defter-i Amal'de anlatır. Saray hizmetinde, sonra Kıbrıs, Amasya, Suriye, Konya ve Adana gibi yerlerde yöneticilik yaptı. Genç Osmanlılara katıldı, 1867'de Paris'e kaçtı; Londra'da Namık Kemal'le Hürriyet'i çıkardı, gazeteyi Cenevre'de sürdürdü. 17 Mayıs 1880'de Adana'da öldü.

Yeni düşünce, eski biçim

Ziya Paşa eski biçimlere sıkı sıkıya bağlı kaldı. Gazel, kaside, terkibibent ve terciibent yazdı; ama bu biçimlerin içine kendi döneminin sorunlarını, eleştirisini, öğüdünü koydu. TDV'ye göre Avrupa'dayken, 1870'te yazdığı, her biri on beyitlik on iki bentten oluşan Terkib-i Bent, Tanzimat'tan sonra Batılılaşma adına yapılan yenilikleri eleştirir. Avrupa'ya gitmeden önce yazdığı ve ona ilk şöhretini kazandıran Terci-i Bent ise insanın kader karşısındaki çaresizliğini işler. İki biçimin farkını (bağlama beyti değişir mi, tekrarlanır mı?) divan nazım biçimleri sayfasında ayrıntılı gördük.

Beyitlerinin çoğu bir atasözü gibi dilden dile dolaşır. Bu, hikemî söyleyişin Tanzimat'taki devamıdır (şiir türleri sayfasında didaktik çizgi):

Âyinesi iştir kişinin lâfa bakılmaz
Şahsın görünür rütbe-i aklı eserinde

Ziya Paşa (ö. 1880), Terkib-i Bent

Beyit, insanın değerinin sözüyle değil yaptığı işle ölçüleceğini söyler: kişinin aynası işidir, aklının derecesi eserinde görünür. Genel bir doğruyu örnekle kanıtlama gücü onu irsalimesele yaklaştırır (söz sanatları: anlam ve söyleyiş).

“Şiir ve İnşa” ile Harabat: bir çelişkinin hikâyesi

Ziya Paşa Avrupa'dayken, 1868 dolaylarında yazdığı “Şiir ve İnşa” makalesinde divan şiirini Türk şiiri saymadı, onu özgün bulmadı; Türk edebiyatında gerçek Türk şiirinin halk şiiri olduğunu savundu. Divan nesrinin Türkçe sözcük bakımından yoksulluğunu da eleştirdi. Altı yıl sonra yayımladığı Harabat (1874–1875), Türk, Fars ve Arap şiirinden seçmeler içeren bir antolojidir. Önsözünde ise bu kez Necati, Ahmet Paşa ve Zati gibi divan şairlerinin Türkçenin temelini attığını söyledi, halk şairlerini küçümsedi. Namık Kemal bu antolojiye ve önsözüne karşı Tahrib-i Harabat'ı (Harabat'ın yıkılışı) yazdı.

  • Şiir: Terkib-i Bent (1870), Terci-i Bent, Eş'ar-ı Ziya (ölümünden sonra, 1881)
  • Antoloji: Harabat (1874–1875)
  • Hiciv: Zafername (Âli Paşa'yı alaycı bir övgü biçiminde yerer)
  • Düzyazı: “Şiir ve İnşa” (makale), Defter-i Amal (anı), Rüya
  • Çeviri: Rousseau'dan Emile, Endülüs Tarihi, Engizisyon Tarihi
Akılda kalsın: Harabat'ı tahrip eden Kemal'dir: Ziya Paşa Harabat'ı derledi, Namık Kemal Tahrib-i Harabat'la ona karşılık verdi. Sıra hep aynı: önce “Şiir ve İnşa” (halk şiiri övülür), sonra Harabat (divan şiiri övülür), en son Tahrib-i Harabat (eleştiri).
Sınavda

Nasıl sorulurZiya Paşa tanıtım paragrafında üç ipucuyla gelir: eski biçimlere bağlılık (terkibibent, terciibent), “Şiir ve İnşa” ile Harabat arasındaki görüş değişikliği ve Zafername'deki hiciv.

TuzakTuzak, Harabat Ziya Paşa'nın, Tahrib-i Harabat Namık Kemal'in eseridir. Biçimde de dikkat: Terkib-i Bent'te bağlama beyti her bentte değişir, Terci-i Bent'te aynen tekrarlanır.

?Soru çöz

Avrupa'dayken kaleme aldığı bir makalede divan şiirinin özgün olmadığını, Türk edebiyatında gerçek Türk şiirinin halk şiiri olduğunu ileri sürdü. Birkaç yıl sonra hazırladığı geniş antolojinin önsözünde ise divan şairlerini Türkçenin temelini atan şairler olarak övdü. Bir devlet adamını alaycı bir övgüyle yerdiği eseri de vardır.

Bu parçada sözü edilen sanatçı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. “Şiir ve İnşa” makalesi, Harabat antolojisinin önsözündeki görüş değişikliği ve Âli Paşa'yı yeren Zafername Ziya Paşa'yı gösterir. B Namık Kemal bu antolojiyi eleştiren Tahrib-i Harabat'ın yazarıdır, antolojinin değil; A Şinasi Tercüme-i Manzume ve Şair Evlenmesi'yle, D Ahmet Mithat toplumu eğitmek için yazdığı hikâye ve romanlarla tanınır; antoloji ve yergi onlara uymaz.

⇄Bilgi eşleştirme Ziya Paşa'nın eserleri

1844–1912 · TANZİMAT I · AHMET MİTHAT EFENDİ

Ahmet Mithat Efendi: Felâtun Bey ile Râkım Efendi ve halk için roman

MEB 10. sınıf · Hikâye · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaRoman türleri nelerdir; tarihî, sosyal, psikolojik ve tezli roman nasıl ayırt edilir?Bağlantılı konudan (Hikâye ve romanın unsurları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

MEB roman türlerini iki ölçütle sınıflandırır. Konusuna göre: tarihî, sosyal, psikolojik (tahlil), tezli, macera, biyografik, otobiyografik, bilim kurgu ve fantastik roman. Edebî akımına göre: klasik, romantik, realist, natüralist, modernist, egzistansiyalist (varoluşçu) ve postmodern roman. Bir roman birden çok türe girebilir; Nabizade Nâzım'ın Zehra'sı hem tezli hem natüralist roman örneği olarak gösterilir.

Roman türleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Ahmet Mithat Efendi'nin eserleri nelerdir, Felâtun Bey ile Râkım Efendi romanının konusu nedir?

Kısa cevap: Ahmet Mithat Efendi (1844–1912), romanı ve gazeteyi halkı eğitmenin aracı sayan Tanzimat yazarıdır. İlk telif hikâyeleri Letaif-i Rivayat'ta topladı; Felâtun Bey ile Râkım Efendi'de (1875) alafranga mirasyedi Felâtun ile emeğiyle yükselen Râkım'ı karşılaştırarak yanlış Batılılaşmayı eleştirdi. İlk polisiye Esrar-ı Cinayat, macera romanı Hasan Mellah, gezi yazısı Avrupa'da Bir Cevelan ve Tercüman-ı Hakikat gazetesi onundur.

Romanın ortasında anlatıcı birden durur, okura döner ve ona bir kişiyi tanıtmaya, bir bilgi vermeye koyulur. Meddah kahvehanede nasıl yapıyorsa, Ahmet Mithat da kitapta öyle yapar.

Ahmet Mithat 1844'te İstanbul Tophane'de doğdu. Mithat Paşa'nın yanında Tuna ve Bağdat'ta çalıştı, 1871'de İstanbul'a dönüp kendi matbaasını kurdu. Devir ve Bedir gazeteleri sert yazıları yüzünden kapatıldı; 1872–1873'te çıkardığı on beş günlük dergi Dağarcık bilim konularını halkın anlayacağı bir dille anlatmayı amaçladı. 1873'te Rodos'a sürüldü; ilk romanlarına orada başladı. 1878'de Tercüman-ı Hakikat'i kurdu. TDV ona yaklaşık 150 eser verir; yazmayı bir tür öğretmenlik saydığı düşünülürse bu sayı şaşırtıcı değildir.

Anlatıcı okurla konuşur

Ahmet Mithat romanı toplumu eğitmenin, bilgilendirmenin ve yeni medeniyete hazırlamanın aracı saydı. Bu yüzden romanlarında yazar-anlatıcı kurgunun içine girer, okura seslenir, olayı kesip bilgi verir, ahlak dersi çıkarır. TDV bu tavrı meddah hikâyesi ve Karagöz gibi geleneksel anlatı biçimlerinin Batılı romanla kaynaşmasına bağlar. Bugün teknik bir kusur sayılan bu araya girme, Tanzimat romanının en tanınmış özelliğidir; anlatıcı türlerini hikâye ve roman sayfasında görmüştük.

İlk telif hikâyeler

Türk edebiyatında ilk telif hikâyeleri Ahmet Mithat yazdı ve bunları Letaif-i Rivayat ile Kıssadan Hisse'de topladı. Letaif-i Rivayat 1870'te başlayıp 1893'e kadar süren yirmi beş cüzlük bir dizidir. TEİS'e göre ilk cüzdeki “Esaret” köle alım satımının insanlık dışı yüzünü, “Teehhül” görücü usulü evliliği, “Felsefe-i Zenan” kadının eğitimini ve toplumdaki yerini işler. Konu seçimi bile birinci kuşağın sosyal gündemini özetler.

Felâtun ile Râkım: iki tip, iki yol

Felâtun Bey ile Râkım Efendi (1875) yanlış Batılılaşmayı, yani alafrangalığı işleyen bir romandır. Felâtun Bey kendisine kalan serveti alafranga bir hayatın gösterişine harcayan mirasyedidir; sonunda bütün parasını tüketir. Râkım Efendi ise çalışarak, öğrenerek durumunu giderek düzeltir ve mutlu bir aile adamı olur. Tanzimat anlatılarının genel kalıbı budur: kendi kültüründen kopup Batı'ya özenen kahramanın gülünç yönleri öne çıkarılır, Batı'nın bilgisini kendi değerlerini bırakmadan alan kahraman yüceltilir. Roman bir tezi kanıtlamak için kurulduğundan tezli roman örneğidir (roman türleri).

  • Hikâye: Letaif-i Rivayat (1870–1893), Kıssadan Hisse (1870)
  • Roman: Yeniçeriler (1871), Hasan Mellah (1874; macera), Felâtun Bey ile Râkım Efendi (1875), Paris'te Bir Türk (1876), Esrar-ı Cinayat (1884; ilk polisiye), Müşahedat (1891)
  • Gezi: Avrupa'da Bir Cevelan (1890; 1889 Avrupa yolculuğu)
  • Gazete ve dergi: Dağarcık (1872–1873), Tercüman-ı Hakikat (1878)

Ahmet Mithat'ın açtığı popüler roman çizgisi onunla bitmedi. TDV'ye göre Hüseyin Rahmi Gürpınar onu “üstadı” sayar; ilk romanı Tercüman-ı Hakikat'te tefrika edilmeye başlandı. Hüseyin Rahmi'yi Servetifünun ve Fecriati sayfasında, bağımsız yazarlar arasında anacağız.

Akılda kalsın: Adlar romanın tezini taşır: Felâtun filozof Eflatun'un (Platon) adını taşır ama bilgisizdir, gösterişle yaşar; adındaki ironi onu ele verir. Râkım “yazan” demektir: çevirmenlik ve öğretmenlikle, yazarak kazanır ve yükselir. Bihruz (Recaizade) ve Meftun (Hüseyin Rahmi) bu zincirin sonraki halkalarıdır.
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM alafranga tipleri zincir hâlinde sorar. 2026'da iki romanı anlatan bir paragrafta mirasyedi alafranga Felâtun (Ahmet Mithat) ile çıkarcı alafranga Meftun (Hüseyin Rahmi, Şıpsevdi, 1911) boşluğa getirildi; şıklarda Râkım ve Bihruz da vardı. 2021'de Araba Sevdası'nın züppesi Bihruz Bey (Recaizade, ikinci kuşak) ile Ömer Seyfettin'in Efruz Bey'i eşleşti. 2020'de Felâtun Bey ile Râkım Efendi'deki yanlış Batılılaşma eleştirisinin şiirde de işlendiği soruldu.

TuzakDört alafranga adını karıştırmaktır: Felâtun ve Râkım Ahmet Mithat'ın, Bihruz Recaizade'nin, Meftun Hüseyin Rahmi'nin kişisidir.

▭Boşluk doldurma

Ahmet Mithat'ın 1875 tarihli romanında babasından kalan serveti alafranga bir hayata harcayan ile çalışarak yükselen karşılaştırılır.

Felâtun BeyRâkım EfendiBihruz BeyMeftun Bey

?Soru çöz

1872'de çıkardığı on beş günlük bir dergide bilim ve fen konularını halkın anlayabileceği bir dille sundu. Hikâyelerini yirmi yılı aşkın bir sürede yirmi beş cüzlük bir dizide topladı. Romanlarında anlatıcı sık sık olayı keserek okurla sohbet eder. 1878'de kurduğu gazete uzun yıllar yayımlandı ve genç yazarlara da kapı açtı.

Bu parçada sözü edilen yazar aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Dağarcık (1872–1873), yirmi beş cüzlük Letaif-i Rivayat, okurla konuşan anlatıcı ve 1878'de kurulan Tercüman-ı Hakikat Ahmet Mithat'ı gösterir. Namık Kemal 1872'de İbret'in başına geçmiştir ama öteki ipuçları ona uymaz; Samipaşazade Sezai ikinci kuşaktandır.
1860–1880 · TANZİMAT I · ÇEVİRİ, SÖZLÜK, ROMAN

Ahmet Vefik Paşa'nın Molière uyarlamaları, Şemsettin Sami ve Tanzimat romanının temaları

MEB 10. sınıf · Roman · Okuma 8 dk · 4 etkinlik

Önce hatırlaHikâye ve romanın unsurları nelerdir; olay örgüsü, çatışma, konu ve tema nedir?Bağlantılı konudan (Hikâye ve romanın unsurları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Hikâye ve romanın yapı unsurları olay örgüsü, şahıs kadrosu (kişiler), mekân ve zamandır; bunlara çatışma, konu, tema, anlatıcı ve bakış açısı eklenir. Olay örgüsü, sebep-sonuç bağıyla dizilmiş olaylardır ve klasik planda serim, düğüm, çözüm bölümlerinden oluşur. Konu metinde anlatılan olay ya da durum, tema ise metnin işlediği ana duygu ya da düşüncedir.

Olay örgüsü, çatışma, konu ve tema

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Ahmet Vefik Paşa ve Şemsettin Sami'nin eserleri nelerdir, Tanzimat romanında hangi temalar işlenir?

Kısa cevap: Ahmet Vefik Paşa, Molière'in on altı oyununu çevirip uyarlayan (Zor Nikâhı, Zoraki Tabip, Azarya = Cimri), Bursa valiliğinde tiyatro kurduran ve ilk Türkçe–Türkçe sözlük Lehçe-i Osmânî'yi hazırlayan devlet adamıdır. Şemsettin Sami ilk yerli roman Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat'ı (1872), Kamus-ı Türkî'yi ve ilk ansiklopedi Kamusü'l-Âlâm'ı yazdı. Birinci kuşağın roman ve hikâyelerinde görücü usulü, kölelik, yanlış Batılılaşma ve vatan başlıca temalardır.

Bir vali düşün: gündüz şehrin imarıyla uğraşıyor, akşam kurdurduğu tiyatroda perde açılıyor, masasında Türkçeye aktarılmayı bekleyen Fransız komedileri duruyor.

Ahmet Vefik Paşa: Molière'i Türkçe konuşturan vali

Ahmet Vefik Paşa (ö. 1891) çok yönlü bir devlet adamıydı: ilk Meclis-i Mebusan'ın başkanlığını yaptı, 1878'de sadrazam oldu. TDV onu ilk Türkologlardan ve Türkçülerden, sözlük bilgini ve tiyatro edebiyatının önde gelen kurucularından biri sayar. 1879–1882'deki Bursa valiliği sırasında şehirde bir tiyatro kurdurdu; tiyatro İstanbul'dan gelen oyuncuları aylığa bağladı, yılda dokuz ay, haftada üç temsil verdi.

Asıl emeği Molière'edir. TDV'ye göre on altı oyunluk Molière külliyatının dokuzu çeviri, yedisi uyarlamadır. Çeviride metin aslına bağlı kalır; uyarlamada olay çerçevesi korunur ama oyun Türk toplumunun içine yerleştirilir. Zor Nikâhı, Zoraki Tabip, Yorgaki Dandini ve Cimri'nin karşılığı Azarya uyarlamalarındandır; TDV, Molière'in kişilerinin Türk toplumunda tam karşılıklarını bulduğunu belirtir. Klasisizmin bu büyük komedi yazarını Batı edebiyatı akımları I sayfasında tanıdık.

Sözlükçülüğü de tiyatrosu kadar önemlidir. Lehçe-i Osmânî Türkçeden Türkçeye ilk sözlük kabul edilir (Türk edebiyatının dönemleri sayfasında sözlükler). Ebülgazi Bahadır Han'ın Şecere-i Türkî'sini Çağataycadan çevirmeye başladı, Osmanlı tarihini rüştiyelerde okutulacak ilk ders kitabı olarak özetledi.

Şemsettin Sami: ilk yerli roman ve iki büyük sözlük

Şemsettin Sami 1850'de Arnavutluk'ta Fraşer köyünde doğdu, 1872'de İstanbul'a gelip gazeteciliğe başladı, 1904'te Erenköy'de öldü. Aynı yıl yayımlanan Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat (1872) ilk yerli (telif) roman kabul edilir. Roman ana babanın zorlamasıyla yapılan evliliklerin faciayla sonuçlanışını anlatır ve görücü usulünü eleştirir; kişilerin mektuplaşması da romanın içinde yer alır. Bu mektuplar, mektubun başka bir türün içinde anlatım aracı olarak kullanılmasının erken bir örneğidir.

Tiyatro da yazdı: Besa yahut Ahde Vefa Arnavutluk'taki besa (verilen söze bağlılık yemini) geleneğini işler; Gâve de onun oyunudur. Ama Şemsettin Sami'yi kalıcı kılan sözlük ve ansiklopedidir. Kamusü'l-Âlâm (1889–1898) TDV'ye göre Türkiye'de ilk ansiklopedi kabul edilir; Kamus-ı Türkî (1899–1900) yaklaşık 29.000 sözcük taşır ve tek dilli sözlüklerimiz içinde adında “Türkçe” geçen ilk sözlüktür. Dile “Osmanlıca” yerine “Lisan-ı Türkî” denmesini savundu.

Birinci kuşağın temaları

Bu kuşağın romanlarında ve hikâyelerinde aynı birkaç sorun tekrar tekrar karşımıza çıkar; çünkü sanatçı toplumun aksayan yanını göstermek için yazıyordu. Aşağıdaki şema temaları eserleriyle eşleştiriyor; sağ sütun aynı temanın ikinci kuşakta nasıl sürdüğünü gösteriyor.

Birinci kuşak toplumun sorununu öğretici bir dille işler; ikinci kuşak aynı temaları bireyin iç dünyası ve gerçekçi gözlemle sürdürür.Görsel: Sınav Defteri

Görücü usulü en çok işlenen temadır: Şinasi'nin oyunu, Ahmet Mithat'ın “Teehhül”ü ve Şemsettin Sami'nin romanı aynı sorunu üç ayrı türde anlatır. Kölelik teması Ahmet Mithat'ın “Esaret”iyle başlar, ikinci kuşakta Samipaşazade Sezai'nin Sergüzeşt'inde zirveye çıkar. Yanlış Batılılaşma Felâtun Bey'den Bihruz Bey'e uzanır; ÖSYM 2020'ye göre aynı eleştiri dönemin şiirinde de işlenmiştir. Bu eserlerin ikinci kuşağa ait olanlarını Tanzimat ikinci dönem sayfasında ayrıntılı anlatacağız.

Akılda kalsın: İki sözlükçü, dört “ilk”: Ahmet Vefik Paşa sahneye ve sözlüğe (Molière uyarlamaları, ilk Türkçe–Türkçe sözlük Lehçe-i Osmânî); Şemsettin Sami romana ve ansiklopediye (ilk yerli roman Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat, ilk ansiklopedi Kamusü'l-Âlâm).
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM 2019'da tiyatronun gelişimine katkısı olan ve başta Cimri olmak üzere Molière'i Türkçeye aktaran yazarı bir boşluk paragrafıyla sordu: Ahmet Vefik Paşa. Şıklarda Recaizade, Ahmet Mithat ve Namık Kemal gibi gerçek tiyatro yazarları vardı; ayırt eden ipucu Molière'di.

TuzakŞemsettin Sami'de iki sözlüğü karıştırmaktır: ilk Türkçe–Türkçe sözlük Lehçe-i Osmânî (Ahmet Vefik Paşa), adında “Türkçe” geçen ilk tek dilli sözlük Kamus-ı Türkî'dir (Şemsettin Sami). Temalarda ise Şair Evlenmesi'nin konusu görücü usulüdür, yanlış Batılılaşma değil.

⇄Bilgi eşleştirme tema ve eser

?Soru çöz

Devlet hizmetinde sadrazamlığa kadar yükseldi; ilk Türkologlardan biri sayılır. Valiliği sırasında bulunduğu şehirde düzenli temsiller veren bir tiyatro kurdurdu. Fransız komedi yazarının oyunlarının bir bölümünü aslına bağlı kalarak çevirdi, bir bölümünü de kişileri ve çevreyi yerlileştirerek uyarladı. Türkçeden Türkçeye ilk sözlük de onun eseridir.

Bu parçada sözü edilen sanatçı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Sadrazamlık, Bursa valiliğinde kurdurulan tiyatro, Molière çevirileri ve uyarlamaları ile Lehçe-i Osmânî Ahmet Vefik Paşa'yı gösterir. Şemsettin Sami de sözlükçüdür ama sözlüğü Kamus-ı Türkî'dir ve Molière uyarlaması yoktur.

✎Sayfayı topla: Tanzimat I mi, II mi?

Tanzimat birinci kuşağı: sanatçı, tür, eser, ipucu
SanatçıÖne çıkan türBaşlıca eserBelirleyici ipucu
Şinasigazete, tiyatroŞair Evlenmesi, Tercüme-i Manzume“Mukaddime”, Tasvir-i Efkâr, görücü usulü
Namık Kemalşiir, tiyatro, romanVatan yahut Silistre, İntibah, Cezmivatan ve hürriyet, Magosa, Tahrib-i Harabat
Ziya Paşaşiir, eleştiriTerkib-i Bent, Harabat, Zafernameeski biçim, “Şiir ve İnşa” çelişkisi
Ahmet Mithathikâye, romanLetaif-i Rivayat, Felâtun Bey ile Râkım Efendiokurla konuşan anlatıcı, Tercüman-ı Hakikat
Ahmet Vefik Paşatiyatro uyarlaması, sözlükMolière uyarlamaları, Lehçe-i OsmânîBursa tiyatrosu, ilk Türkçe–Türkçe sözlük
Şemsettin Samiroman, sözlükTaaşşuk-ı Talat ve Fitnat, Kamus-ı Türkîilk yerli roman, ilk ansiklopedi

Bu sayfanın bütün sanatçıları aynı soruya cevap verir: edebiyat kimin için yazılır? Birinci kuşağın cevabı “toplum için”dir ve bu cevap dili, konuyu, biçimi birlikte belirler. Aşağıdaki beyit Namık Kemal'in Hürriyet Kasidesi'ndendir; okurken üç şeye bak: konu ne, biçim ne, dil ne?

Felek her türlü esbâb-ı cefâsın toplasın gelsin
Dönersem kahpeyim millet yolunda bir azîmetten

Namık Kemal (ö. 1888), Hürriyet Kasidesi

Beyit kaside biçiminde ve aruzla yazılmıştır, terkipler de yerindedir; ama övülen bir padişah değil, “millet yolu”na verilen sözdür. “Yeni konu, eski kap” formülü tek beyitte görünür. İkinci kuşakta aynı aruz bu kez ölüm, aşk ve tabiat gibi kişisel duyguları taşıyacak ve sone gibi Batılı biçimler denenecek (Tanzimat ikinci dönem).

▭Sınıflama “birinci” ya da “ikinci” yaz

1. Hak, hürriyet, vatan, kölelik gibi sosyal konular: kuşak
2. Aşk, tabiat ve ölüm gibi bireysel konular: kuşak
3. Dilde sadeleşmenin amaçlanması: kuşak
4. Sone gibi Batılı nazım biçimlerinin denenmesi: kuşak
5. Yeni düşüncenin kaside, terkibibent gibi eski biçimlerle söylenmesi: kuşak
6. “Sanat için sanat” anlayışına yaklaşılması: kuşak

birinciikinciServetifünun

?Parçadan soru

Yukarıdaki Hürriyet Kasidesi beyti için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

✓ A. “Millet yolu” uğruna verilen söz Tanzimat'ın yeni kavramıdır; beyit ise kasidenin içinde, aruzla ve terkipli bir dille söylenmiştir: “yeni konu, eski kap”. B ikinci kuşağın (sone denemeleri), C ikinci kuşağın bireysel temasının (Hâmit'in Makber'i) özelliğidir; D Millî Edebiyat'ın hececiliğidir.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Bu üslupla yazanlar söz varlıklarını büyük ölçüde Arapça ve Farsça kelime ve tamlamalardan kurar; cümlelerini sıfat-fiillerle uzatır, eş anlamlı sözcükleri art arda dizer, cümle parçalarını kafiyeli bitirir. Bilgi vermekten çok söz ustalığı göstermeyi amaçlayan bu yazı seçkin bir okura seslenir. Sinan Paşa'yla başlayan çizgi XVII. yüzyılda Veysî ve Nergisî'yle zirveye çıkar.

Bu parçada sözü edilen üslup aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Arapça-Farsça tamlamalar, uzun cümleler, seci ve seçkin okur süslü (sanatlı) nesrin özellikleridir; Sinan Paşa, Veysî ve Nergisî bu nesrin ustalarıdır. Sade nesir halk diline dayanır; orta nesir bilgi aktarmayı öne alır; mensur şiir ise divan nesrinin değil, çok sonraki dönemlerin terimidir.Kaynak: Divan nesri · Divan nesri ve üç üslup

?Soru 2

Bu anlayışa göre insan önce vardır, sonra yaptığı seçimlerle kendini tanımlar; onu önceden belirleyen bir öz, bir yazgı yoktur. Özgürlük insanın hem ayrıcalığı hem yüküdür, çünkü her seçimin sorumluluğu ona aittir. Bu anlayışla yazılan romanlarda anlamsız görünen bir dünyada yalnız kalan, bunaltı duyan ve kendi varlığını sorgulayan kişiler öne çıkar.
Bu parçada söz edilen akım aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. “Varoluş özden önce gelir”, özgürlük, sorumluluk, bunaltı ve anlamsızlık varoluşçuluğun anahtar sözcükleridir. Natüralizm bunun tam tersini söyler: insanın kaderini kalıtım ve çevre önceden belirler. Sürrealizmin anahtarı bilinçaltı ve rüyadır; postmodernizmin derdi ise bireyin varlığı değil, kurmaca ile gerçeğin sınırıdır.Kaynak: Batı edebiyatı akımları II · Varoluşçuluk (egzistansiyalizm)

?Soru 3

Bu akımın sanatçıları Antik Yunan ve Latin yazarlarını aşılması güç örnekler saydı. Onlara göre şair geçici heveslerin değil, her çağda aynı kalan insan doğasının peşinde olmalı; eser okuru hoşnut ederken ona bir ders de vermeliydi. Sahnede olaylar tek bir yerde ve bir gün içinde geçiyor, trajedi ile komedi birbirine karıştırılmıyordu.

Bu parçada söz edilen edebî akım aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Eskileri örnek alma, evrensel insan doğası, hoşa giderken öğretme ve üç birlik kuralı klasisizmin ilkeleridir. Romantizm bu kuralları reddetti ve türleri karıştırdı; realizm ve natüralizm Antik örneklere değil gözleme ve deneye dayanır.Kaynak: Batı edebiyatı akımları I · Klasisizm

?Soru 4

Aşağıdaki eser–akım eşleştirmelerinden hangisi doğrudur?

✓ C. Zehra, natüralizmin etkisinin görüldüğü ilk roman olarak bilinir. İntibah romantik, Mai ve Siyah realist romandır; Araba Sevdası ilk realist romandır ve Türk edebiyatında doğrudan klasik roman örneği yoktur.Kaynak: Batı edebiyatı akımları I · Dört akımı ayırmak, Türk edebiyatına yansıma

?Soru 5

Bu kitaptaki sayfaları uykuyla uyanıklık arasındaki o kısa anlarda, kalemimi hiç durdurmadan yazdım. Hiçbir cümleyi düzeltmedim; aklım araya girip "bu olmaz" demeden önce sözcükler birbirini çağırdı. Rüyanın gerçeğin bir parçası, hatta en derin parçası olduğuna inanıyorum: bilinçaltının sesini duymak için mantığın kapısını kapatmak gerekiyordu.
Bu parçada dile getirilen düşünceler aşağıdaki edebî akımlardan hangisiyle ilişkilendirilebilir?

✓ D. Düzeltmeden, aklın denetimi olmadan yazmak otomatik yazıdır; rüyayı gerçeğin parçası saymak ve bilinçaltına yönelmek sürrealizmi gösterir. A dadaizm de kuralları tanımaz ama rüyayı ve bilinçaltını bilgi kaynağı yapmaz; B ekspresyonizm iç dünyayı çarpıtma ve simgeyle dışa vurur, otomatik yazı onun yöntemi değildir; C sembolizm ses ve imgeyle sezdirir, “kalemi durdurmadan” yazmak onda yoktur.Kaynak: Batı edebiyatı akımları II · Dadaizm ve sürrealizm

?Soru 6

Aşağıdaki üç parça aynı olayı, ordunun yağmurlu bir günde sefere çıkışını anlatıyor.

I. Pâdişâh-ı âlem ordusuyla sefere çıktı. Yolda yağan şiddetli yağmurlar yolları çamura çevirdiğinden atlar yoruldu ve ordu menzile birkaç gün geç vardı.
II. Şehriyâr-ı cihân-penâh leşker-i deryâ-misâl ile sefere revân oldı; ebr-i bahâr gözyaşı gibi giryân oldı, râh-ı pür-gilde esb-i bâd-reftâr nâ-tüvân oldı.
III. Padişah çerisiyle sefere yürüdü. Yolda yağmur yağdı, yollar balçık oldu, atlar yoruldu kaldı.

Bu parçalar sırasıyla hangi üslupla yazılmıştır?

✓ D. I. parça bir iki kalıp ibare (pâdişâh-ı âlem, menzil) dışında açık ve bilgi aktaran bir dille yazılmıştır: orta nesir. II. parça Farsça tamlamalarla (leşker-i deryâ-misâl, ebr-i bahâr, esb-i bâd-reftâr) yüklüdür ve cümle parçaları “revân oldı / giryân oldı / nâ-tüvân oldı” diye kafiyeli biter, yani seci vardır: süslü nesir. III. parça kısa cümlelerle, konuşma diline yakın Türkçeyle yazılmıştır: sade nesir. Olay üçünde de aynıdır; değişen yalnız dil ve okurdur, yani üslubu konu değil dil belirler.Kaynak: Divan nesri · Divan nesri ve üç üslup

?Soru 7

Fransız toplumunu Büyük Devrim'den 1840'lara kadar uzanan bir roman dizisinde anlatmayı tasarladı ve bu diziye İnsanlık Komedyası adını verdi; romanlarına iki binden fazla kişi yerleştirdi. Evlerin, dükkânların ve iç mekânların ayrıntılı betimlemeleriyle romana yeni bir anlatım getirdi. Goriot Baba ve Eugénie Grandet bu dizinin romanlarındandır.

Bu parçada tanıtılan yazar aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. İnsanlık Komedyası, Goriot Baba ve Eugénie Grandet realizmin başlatıcılarından Balzac'ındır. Zola'nın roman dizisi Rougon-Macquart'tır (natüralizm); Flaubert Madame Bovary'nin, Victor Hugo Sefiller'in yazarıdır.Kaynak: Batı edebiyatı akımları I · Realizm

?Soru 8

Fert ve toplumu eğitmek amacıyla yazılan bu eserler hem manzum hem mensur olabilir. İslam dünyasında en ünlüsü Attâr'a nispet edilen eserdir. Türk edebiyatında Sinan Paşa'nın Maârifnâme'si, içinde yüzlerce atasözü ve fıkra bulunan Güvâhî'nin eseri ve XVIII. yüzyılda Nâbî'nin yazdığı Hayriyye bu türün tanınmış örnekleridir.

Bu parçada sözü edilen tür aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Fert ve toplumu eğitme amacı, Attâr'ın eseri, Güvâhî ve Hayriyye pendnamenin (nasihatnamenin) ipuçlarıdır. Siyasetname hükümdara devlet yönetimini öğütler; menakıpname velîlerin kerametlerini anlatır; fütüvvetname fütüvvet ve Ahilik teşkilatının âdap ve erkânını anlatır.Kaynak: Divan nesri · Siyasetname, pendname, menakıpname

?Soru 9

Romanın bir bölümünde anlatıcı okura dönerek elindeki kitabın henüz yazılmakta olduğunu, sonunu kendisinin de bilmediğini söyler. Bir sonraki bölümde uydurma bir tarihçinin günlüğünden gerçek bir belgeymiş gibi uzun alıntılar yapılır; ardından herkesin bildiği bir masal, alaycı bir taklitle yeniden anlatılır. Okur, hangi olayın "gerçekten" yaşandığını hiçbir zaman öğrenemez.
Bu parçada sözü edilen özellikler aşağıdaki roman anlayışlarından hangisiyle ilişkilendirilebilir?

✓ B. Romanın kendi yazılışını anlatması (üstkurmaca), uydurma belgeyi gerçek gibi sunması, masalın parodisi ve kurmaca ile gerçeğin ayırt edilemez olması postmodern romanı gösterir. Varoluşçu roman bireyin varoluşunu ve anlamsızlığı sorgular; kurmacanın kendisiyle oynamak onun ayırıcı özelliği değildir.Kaynak: Batı edebiyatı akımları II · Postmodernizm ve postmodern roman

?Soru 10

Bu akıma göre fabrikanın gürültüsü, lokomotifin dumanı ve otomobilin hızı, eski şairlerin övdüğü ay ışığından daha güzeldir. Şair eski şiirin ölçüsünü de kalıplarını da terk etmeli; cümle kurallarını parçalayıp sözcükleri dizginsiz bırakmalı, sayfayı bile yeni bir düzene sokmalıdır. Akımın kurucusu, ilk bildirisini bir Paris gazetesinde yayımlayan İtalyan bir şairdir.
Bu parçada sözü edilen edebî akım aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Makineye ve hıza hayranlık, geçmişin reddi, sözdiziminin kırılıp sözcüklerin özgür bırakılması ve bildirisini Le Figaro'da yayımlayan İtalyan kurucu (Marinetti) fütürizmi gösterir. A dadaizm de kuralları reddeder ama makineyi yüceltmez, Zürih'te Tzara'yla doğar; C sürrealizm parçadaki fabrika ve hız yerine rüyaya ve bilinçaltına yönelir; D parnasizm eski ölçüyü bırakmaz, kusursuz biçim ve Antik konular ister.Kaynak: Batı edebiyatı akımları II · Fütürizm
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Edebiyat soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →