Tanzimat edebiyatının doğuşu: Fermandan gazeteye, ilk Türkçe gazeteler
MEB 10. sınıf · Hikâye · Okuma 7 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaTürk edebiyatı hangi dönemlere ayrılır, dönemlerin tarih aralıkları nelerdir?Bağlantılı konudan (Edebiyat ve Türk edebiyatının dönemleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Türk edebiyatı üç ana döneme ayrılır: İslamiyet öncesi Türk edebiyatı (?–XI. yüzyıl; sözlü ve yazılı dönem), İslami dönem Türk edebiyatı (XI–XIX. yüzyıl; geçiş dönemi, ardından halk ve divan edebiyatı) ve Batı etkisinde gelişen Türk edebiyatı (XIX. yüzyıl–günümüz; Tanzimat 1860–1896, Servetifünun 1896–1901, Fecriati 1909–1913, Millî Edebiyat 1911–1923, Cumhuriyet 1923–…).
✎Konu anlatımı
Tanzimat edebiyatı nasıl doğdu, ilk Türkçe gazeteler hangileridir?
Kısa cevap: Tanzimat edebiyatı 1839 Tanzimat Fermanı'nın açtığı Batılılaşma ortamında, gazeteyle birlikte doğdu. Resmî Takvim-i Vekayi (1831) ve bir İngiliz'in çıkardığı yarı resmî Ceride-i Havadis'ten (1840) sonra 22 Ekim 1860'ta Âgâh Efendi ile Şinasi'nin çıkardığı Tercümân-ı Ahvâl, Türklerin çıkardığı ilk özel gazete oldu; onu Şinasi'nin Tasvir-i Efkâr'ı (1862) izledi.1860 sonbaharında İstanbul'da bir kahvehanede biri yüksek sesle gazete okuyor, ötekiler dinliyor. Okunan şey bir padişah fermanı değil; halkın da düşüncesini söyleme hakkı olduğunu savunan bir başyazı.
Bu sahnenin arkasında yirmi yıllık bir hazırlık var. 1839'da okunan Tanzimat Fermanı, can, mal ve namus güvenliğini devletin güvencesine aldı ve Batı'yı örnek alan düzenlemelerin kapısını araladı (fermanın kendisini tarih serisinin XIX. yüzyıl ıslahatları sayfasında gördük). Devletin Fransızca bilen memura ihtiyacı arttı; Babıali'deki Tercüme Odası'nda, Avrupa'ya gönderilen öğrenciler arasında yeni bir aydın tipi yetişti. Bu aydınlar Fransız edebiyatını okudu ve kendi toplumlarına aynı araçlarla seslenmek istedi.
O aracın adı gazete oldu. Divan şairi sarayın ve konağın küçük çevresine yazıyordu; gazete ise bir anda yüzlerce, binlerce okura ulaşıyordu. Yeni okur yeni bir dil, yeni konular ve yeni türler istedi. Makale, fıkra, eleştiri, tefrika roman ve hikâye bu yüzden Türk edebiyatına gazete sayfasından girdi. Türk edebiyatının dönemler şeridinde bu yüzden iki başlangıç tarihi vardır: siyasi zemin 1839, edebî başlangıç 1860 (Türk edebiyatının dönemleri).
Resmîden özele: dört basamak
İlk Türkçe gazete 1831'de çıkan Takvim-i Vekayi'dir; devletin resmî gazetesiydi, okuru da devlet adamlarıydı. 1840'ta İngiliz William Churchill'in Ceride-i Havadis'i yayın hayatına girdi. TDV İslâm Ansiklopedisi onu Osmanlı topraklarında çıkarılan ilk özel gazete sayar; ama devletten para yardımı aldığı ve resmî yazıları yayımladığı için birçok kaynakta yarı resmî diye anılır. Yirmi yıl rakipsiz kaldı.
Asıl kırılma 22 Ekim 1860'ta geldi. Tercümân-ı Ahvâl'in imtiyazı Âgâh Efendi adınaydı; gazetenin kimliğini ise başyazar Şinasi belirledi. Bir Müslüman Türk'ün devlet yardımı almadan çıkardığı ilk gazete kabul edilir; TDV, Âgâh Efendi'ye sonradan verilen nezaret görevleri yüzünden bu bağımsızlığın tartışıldığını da not eder. Gazete 1866'ya kadar 792 sayı çıktı. 1861'de Ziya Paşa'ya atfedilen bir eğitim eleştirisi yüzünden bir süre kapatıldı: Türk basın tarihinde bir gazetenin kapatıldığı ilk olaydır bu.
Şinasi kısa süre sonra kendi matbaasında Tasvir-i Efkâr'ı (1862) çıkardı. Gazete genç yazarların okulu oldu; Şinasi Paris'e gidince yönetimini Namık Kemal üstlendi. Baskı artınca Genç Osmanlılar Avrupa'ya geçti; Namık Kemal ile Ziya Paşa 1868'de Londra'da Hürriyet'i çıkardı. Namık Kemal 1872'de İstanbul'da İbret'in başına geçti; Ahmet Mithat Efendi de 1878'de Tercüman-ı Hakikat'i kurdu. Okuma yazma bilenler çoğaldıkça bu gazetelerin okuru da büyüdü; meşrutiyetten aile hayatına, basın hakkından eşitliğe kadar pek çok konu ilk kez geniş bir kamuoyunun önünde tartışıldı.
Gazete edebiyatı nasıl değiştirdi?
Gazete yalnız haber taşımadı, yazarın okura bakışını da değiştirdi. Şinasi Türkçeye “tefrika” ve “abone” gibi gazetecilik terimlerini kazandırdı; romanlar ve oyunlar önce gazetede parça parça yayımlandı, okur bir sonraki sayıyı merakla bekledi. Yazar artık bir hamiye değil, sayfanın öbür ucundaki sıradan okura yazıyordu. Bu okur ağır, süslü bir dili anlamakta zorlanacağı için sade dil tartışması da gazeteyle başladı. Kısacası Tanzimat'ın yeni türlerini anlamak için önce gazeteyi anlamak gerekir.
Nasıl sorulurÖSYM 2023'te bir sanatçıyı iki gazeteyle tanıttı: Tercümân-ı Ahvâl'in ilk sayısındaki “Mukaddime”yi yazan ve 1862'de Tasvir-i Efkâr'ı çıkaran kişi Şinasi'dir.
TuzakTuzak, Tasvir-i Efkâr'ı sonra Namık Kemal yönetti ama kurucusu Şinasi'dir; Tercüman-ı Hakikat (Ahmet Mithat, 1878) adı benzer diye Tercümân-ı Ahvâl'le karıştırılmamalıdır.
Sınavda işaretle“Osmanlı'da ilk özel gazete” sorulursa Ceride-i Havadis, “Türklerin çıkardığı ilk özel gazete” sorulursa Tercümân-ı Ahvâl.
↕Kronolojik sıralama oklarla diz
- Şinasi kendi matbaasında Tasvir-i Efkâr'ı çıkardı
- Devletin resmî gazetesi Takvim-i Vekayi yayımlandı
- Namık Kemal ile Ziya Paşa Londra'da Hürriyet'i çıkardı
- Âgâh Efendi ile Şinasi Tercümân-ı Ahvâl'i çıkardı
?Soru çöz
Osmanlı topraklarında çıkarılan ilk özel gazete olarak anılır. Sahibi bir İngiliz'dir. Devletten maddi yardım görmesi ve resmî yazılara yer vermesi yüzünden birçok kaynakta yarı resmî gazete olarak gösterilir. Yaklaşık yirmi yıl Türkçe basında rakipsiz kalmıştır.
Bu parçada sözü edilen gazete aşağıdakilerden hangisidir?