Divan nesri: sade, orta ve süslü nesir arasındaki fark
MEB 9. sınıf · Giriş · Okuma 7 dk · 3 etkinlik
Önce hatırlaEdebî metin ile öğretici metin arasındaki farklar nelerdir, metinler nasıl sınıflandırılır?Bağlantılı konudan (Edebiyat ve Türk edebiyatının dönemleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Metinler ikiye ayrılır. Edebî (sanatsal) metinler kurmacadır; öznel, çok anlamlıdır ve hissettirir, sezdirir, çağrıştırır. Öğretici metinler gerçekliği olduğu gibi aktarır; nesnel, açık ve tek anlamlıdır, okuru bilgilendirir. Edebî metinler de coşku ve heyecana bağlı (şiir) ve olay çevresinde gelişen metinler olarak ikiye, olay çevresindekiler de anlatmaya bağlı (hikâye, roman, destan, masal) ve göstermeye bağlı (tiyatro) olarak ikiye ayrılır.
✎Konu anlatımı
Divan edebiyatında nesir nedir, sade, orta ve süslü nesir arasındaki farklar nelerdir?
Kısa cevap: Divan nesri, XV. yüzyıldan Tanzimat'a kadar Osmanlı sahasında düzyazıyla yazılan eserlerin genel adıdır. TDV İslâm Ansiklopedisi bu nesri üç üsluba ayırır: halk diline dayanan sade nesir, bilgi vermeyi öne alan ve en çok kullanılan orta nesir, Arapça-Farsça tamlamalar, uzun cümleler ve seciyle örülen süslü (sanatlı) nesir. Süslü nesrin ilk örneği Sinan Paşa'nın Tazarru'nâme'si sayılır; Evliya Çelebi'nin Seyahatnâme'si orta nesrin, Mercimek Ahmet'in Kâbusnâme çevirisi sade nesrin örneğidir.Aynı yüzyılda üç kâtip masaya oturur: biri köydeki dedesinin anlayacağı gibi yazar, biri bilgisini dosdoğru aktarmaya çalışır, üçüncüsü her cümlesini bir kuyumcu gibi işler.
Divan edebiyatı denince akla önce gazel ve kaside gelir (Divan şiiri sayfası). Ama aynı yüzyıllarda tarihler, biyografiler, gezi kitapları, elçi raporları, öğüt kitapları ve mektuplar da yazıldı. Bunların ortak adı nesirdir, yani düzyazı; nesirle yazılmış esere mensur, şiirle yazılmış esere manzum denir. Divan nesrinin pek çok eseri iki biçimi karıştırır: anlatım nesirle ilerler, araya beyitler ve kıtalar serpiştirilir.
Üç üslup: okura göre değişen dil
TDV'ye göre XV. yüzyıldan Tanzimat'a kadar Osmanlı nesri üç üslupta yazıldı. Ayrımın ölçütü konu değil, dil ve okurdur: yazar kime seslendiğine göre sözcüklerini ve cümlesini seçer.
- Sade nesir: halk diline dayanır, içine yer yer kalıplaşmış Arapça-Farsça ibareler girer. Dinî bilgileri halka anlatan eserler, halk hikâyeleri ve masallar, cenknameler, gazavatnameler ve ahlak kitapları bu nesirle yazıldı. XV. yüzyılda Mercimek Ahmet'in Kâbusnâme çevirisi (TEİS) ve konuşma diline yakın Âşıkpaşazâde tarihi (TDV) türün tanınmış örnekleridir.
- Orta nesir: halkın dilinden uzaklaşmıştır ama amacı bilgi aktarmaktır, bu yüzden izlemesi kolaydır. TDV onu Osmanlı yazı tarzı içinde en çok rağbet gören nesir sayar: vakanüvis tarihleri, siyasetnameler, nasihat kitapları, sefaretnameler, Evliya Çelebi'nin Seyahatnâme'si ve Kâtip Çelebi'nin Mîzânü'l-hak'kı bu nesirledir.
- Süslü (sanatlı) nesir: söz varlığı ağırlıkla Arapça ve Farsça kelime ve tamlamalardan oluşur; cümleler sıfat-fiillerle uzar, eş anlamlı sözcükler art arda dizilir, cümle parçaları kafiyeli kurulur. Seçkin okura seslenir. Tursun Bey, Kemalpaşazâde ve Hoca Sâdeddin gibi tarihçiler; Sehî, Latîfî ve Âşık Çelebi gibi tezkireciler bu nesri kullandı.
Süslü nesrin en çok anılan aracı secidir: düzyazıda cümle ya da cümle parçalarının sonlarını kafiyeli kurmak. Seci nesre şiir gibi bir ses verir, ama okuru anlamdan çok söyleyişe bakmaya çağırır. Osmanlı'da bu işlenmiş yazıya inşa da denir; TDV'ye göre inşa hem resmî ve özel mektup yazma sanatının hem de sanatlı nesrin adıdır (münşeat durağı).
Bir tür, üç üslup
Şemadaki en önemli ders şudur: tür ile üslup ayrı şeylerdir. Tarih türü Âşıkpaşazâde'de konuşma diline yakın, vakanüvislerde orta, Tursun Bey ve Hoca Sâdeddin'de süslüdür. Bir de ara durum var: TDV, Sinan Paşa'nın Tazarru'nâme'sini süslü nesrin ilk örneği sayar, ama aynı ansiklopedinin "Nesir" maddesi eserin kısa ve açık cümleleri yüzünden ağır süslü nesirden ayrı düşünülmesi gerektiğini de not eder. Süslü nesir XVII. yüzyılda Veysî ve Nergisî'yle zirveye çıkar (sonraki durak); bu ağır dil, iki yüzyıl sonra Tanzimat yazarlarının sadeleşme tartışmasının da hedefi olacaktır (Tanzimat birinci dönem).
Nasıl sorulurÖSYM 2018–2026 arasında divan nesrinden 6 soru sordu; hepsi tür tanımaya dayanıyordu (tezkire 3, seyahatname, sefaretname, gazavatname birer kez), pendname ve surname de divan şiiri sorularının içinde geçti. Üslup adı tek başına sorulmadı, ama parçanın dili ipucu olur: ağır tamlamalı, kafiyeli cümleler tezkire ve münşeatı, konuşma diline yakın canlı anlatım seyahatnameyi düşündürür.
TuzakTürü üsluptan çıkarmaya çalışmak (aynı tür farklı üslupla yazılabilir); seciyi şiir sanmak (seci düzyazıdadır); süslü nesri divan şiiriyle karıştırmak.
?Soru çöz
Bu üslupla yazanlar söz varlıklarını büyük ölçüde Arapça ve Farsça kelime ve tamlamalardan kurar; cümlelerini sıfat-fiillerle uzatır, eş anlamlı sözcükleri art arda dizer, cümle parçalarını kafiyeli bitirir. Bilgi vermekten çok söz ustalığı göstermeyi amaçlayan bu yazı seçkin bir okura seslenir. Sinan Paşa'yla başlayan çizgi XVII. yüzyılda Veysî ve Nergisî'yle zirveye çıkar.
Bu parçada sözü edilen üslup aşağıdakilerden hangisidir?
▭Boşluk doldurma
Divan nesrinde halk diline dayanan üsluba nesir denir. En çok rağbet gören, bilgi aktarmayı öne alan üslup nesirdir; Evliya Çelebi'nin Seyahatnâme'si bu üslupladır. Arapça-Farsça tamlamalarla ve seciyle örülen nesrin ilk örneği Sinan Paşa'nın Tazarru'nâme'si sayılır.
?Aynı olay, üç kalem
Aşağıdaki üç parça aynı olayı, ordunun yağmurlu bir günde sefere çıkışını anlatıyor.
I. Pâdişâh-ı âlem ordusuyla sefere çıktı. Yolda yağan şiddetli yağmurlar yolları çamura çevirdiğinden atlar yoruldu ve ordu menzile birkaç gün geç vardı.
II. Şehriyâr-ı cihân-penâh leşker-i deryâ-misâl ile sefere revân oldı; ebr-i bahâr gözyaşı gibi giryân oldı, râh-ı pür-gilde esb-i bâd-reftâr nâ-tüvân oldı.
III. Padişah çerisiyle sefere yürüdü. Yolda yağmur yağdı, yollar balçık oldu, atlar yoruldu kaldı.
Bu parçalar sırasıyla hangi üslupla yazılmıştır?