Divan nesri: tezkire, seyahatname, sefaretname, münşeat ve tarih

Sade, orta ve süslü nesirden başlayıp Sinan Paşa, Veysî, Nergisî ve Kâtip Çelebi'yi tanıyor; tezkireden surnameye divan nesrinin türlerini ÖSYM'nin parçadan tür sorma kalıbıyla birlikte ayırıyoruz.

8 durakAYT
17 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 17tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KAVRAM · NESİR ÜSLUPLARI

Divan nesri: sade, orta ve süslü nesir arasındaki fark

MEB 9. sınıf · Giriş · Okuma 7 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaEdebî metin ile öğretici metin arasındaki farklar nelerdir, metinler nasıl sınıflandırılır?Bağlantılı konudan (Edebiyat ve Türk edebiyatının dönemleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Metinler ikiye ayrılır. Edebî (sanatsal) metinler kurmacadır; öznel, çok anlamlıdır ve hissettirir, sezdirir, çağrıştırır. Öğretici metinler gerçekliği olduğu gibi aktarır; nesnel, açık ve tek anlamlıdır, okuru bilgilendirir. Edebî metinler de coşku ve heyecana bağlı (şiir) ve olay çevresinde gelişen metinler olarak ikiye, olay çevresindekiler de anlatmaya bağlı (hikâye, roman, destan, masal) ve göstermeye bağlı (tiyatro) olarak ikiye ayrılır.

Edebî ve öğretici metinler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Divan edebiyatında nesir nedir, sade, orta ve süslü nesir arasındaki farklar nelerdir?

Kısa cevap: Divan nesri, XV. yüzyıldan Tanzimat'a kadar Osmanlı sahasında düzyazıyla yazılan eserlerin genel adıdır. TDV İslâm Ansiklopedisi bu nesri üç üsluba ayırır: halk diline dayanan sade nesir, bilgi vermeyi öne alan ve en çok kullanılan orta nesir, Arapça-Farsça tamlamalar, uzun cümleler ve seciyle örülen süslü (sanatlı) nesir. Süslü nesrin ilk örneği Sinan Paşa'nın Tazarru'nâme'si sayılır; Evliya Çelebi'nin Seyahatnâme'si orta nesrin, Mercimek Ahmet'in Kâbusnâme çevirisi sade nesrin örneğidir.

Aynı yüzyılda üç kâtip masaya oturur: biri köydeki dedesinin anlayacağı gibi yazar, biri bilgisini dosdoğru aktarmaya çalışır, üçüncüsü her cümlesini bir kuyumcu gibi işler.

Divan edebiyatı denince akla önce gazel ve kaside gelir (Divan şiiri sayfası). Ama aynı yüzyıllarda tarihler, biyografiler, gezi kitapları, elçi raporları, öğüt kitapları ve mektuplar da yazıldı. Bunların ortak adı nesirdir, yani düzyazı; nesirle yazılmış esere mensur, şiirle yazılmış esere manzum denir. Divan nesrinin pek çok eseri iki biçimi karıştırır: anlatım nesirle ilerler, araya beyitler ve kıtalar serpiştirilir.

Üç üslup: okura göre değişen dil

TDV'ye göre XV. yüzyıldan Tanzimat'a kadar Osmanlı nesri üç üslupta yazıldı. Ayrımın ölçütü konu değil, dil ve okurdur: yazar kime seslendiğine göre sözcüklerini ve cümlesini seçer.

  • Sade nesir: halk diline dayanır, içine yer yer kalıplaşmış Arapça-Farsça ibareler girer. Dinî bilgileri halka anlatan eserler, halk hikâyeleri ve masallar, cenknameler, gazavatnameler ve ahlak kitapları bu nesirle yazıldı. XV. yüzyılda Mercimek Ahmet'in Kâbusnâme çevirisi (TEİS) ve konuşma diline yakın Âşıkpaşazâde tarihi (TDV) türün tanınmış örnekleridir.
  • Orta nesir: halkın dilinden uzaklaşmıştır ama amacı bilgi aktarmaktır, bu yüzden izlemesi kolaydır. TDV onu Osmanlı yazı tarzı içinde en çok rağbet gören nesir sayar: vakanüvis tarihleri, siyasetnameler, nasihat kitapları, sefaretnameler, Evliya Çelebi'nin Seyahatnâme'si ve Kâtip Çelebi'nin Mîzânü'l-hak'kı bu nesirledir.
  • Süslü (sanatlı) nesir: söz varlığı ağırlıkla Arapça ve Farsça kelime ve tamlamalardan oluşur; cümleler sıfat-fiillerle uzar, eş anlamlı sözcükler art arda dizilir, cümle parçaları kafiyeli kurulur. Seçkin okura seslenir. Tursun Bey, Kemalpaşazâde ve Hoca Sâdeddin gibi tarihçiler; Sehî, Latîfî ve Âşık Çelebi gibi tezkireciler bu nesri kullandı.

Süslü nesrin en çok anılan aracı secidir: düzyazıda cümle ya da cümle parçalarının sonlarını kafiyeli kurmak. Seci nesre şiir gibi bir ses verir, ama okuru anlamdan çok söyleyişe bakmaya çağırır. Osmanlı'da bu işlenmiş yazıya inşa da denir; TDV'ye göre inşa hem resmî ve özel mektup yazma sanatının hem de sanatlı nesrin adıdır (münşeat durağı).

Ayrımın ölçütü konu değil dildir: aynı tür (ör. tarih) yazarına göre sade, orta ya da süslü yazılabilir.Görsel: Sınav Defteri

Bir tür, üç üslup

Şemadaki en önemli ders şudur: tür ile üslup ayrı şeylerdir. Tarih türü Âşıkpaşazâde'de konuşma diline yakın, vakanüvislerde orta, Tursun Bey ve Hoca Sâdeddin'de süslüdür. Bir de ara durum var: TDV, Sinan Paşa'nın Tazarru'nâme'sini süslü nesrin ilk örneği sayar, ama aynı ansiklopedinin "Nesir" maddesi eserin kısa ve açık cümleleri yüzünden ağır süslü nesirden ayrı düşünülmesi gerektiğini de not eder. Süslü nesir XVII. yüzyılda Veysî ve Nergisî'yle zirveye çıkar (sonraki durak); bu ağır dil, iki yüzyıl sonra Tanzimat yazarlarının sadeleşme tartışmasının da hedefi olacaktır (Tanzimat birinci dönem).

Akılda kalsın: Üslubu okurdan bul: halka anlatılıyorsa sade, bilgi aktarılıyorsa orta, ustalık gösteriliyorsa süslü. Süslü nesrin üç işareti: Arapça-Farsça tamlama, uzun cümle, seci.
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM 2018–2026 arasında divan nesrinden 6 soru sordu; hepsi tür tanımaya dayanıyordu (tezkire 3, seyahatname, sefaretname, gazavatname birer kez), pendname ve surname de divan şiiri sorularının içinde geçti. Üslup adı tek başına sorulmadı, ama parçanın dili ipucu olur: ağır tamlamalı, kafiyeli cümleler tezkire ve münşeatı, konuşma diline yakın canlı anlatım seyahatnameyi düşündürür.

TuzakTürü üsluptan çıkarmaya çalışmak (aynı tür farklı üslupla yazılabilir); seciyi şiir sanmak (seci düzyazıdadır); süslü nesri divan şiiriyle karıştırmak.

?Soru çöz

Bu üslupla yazanlar söz varlıklarını büyük ölçüde Arapça ve Farsça kelime ve tamlamalardan kurar; cümlelerini sıfat-fiillerle uzatır, eş anlamlı sözcükleri art arda dizer, cümle parçalarını kafiyeli bitirir. Bilgi vermekten çok söz ustalığı göstermeyi amaçlayan bu yazı seçkin bir okura seslenir. Sinan Paşa'yla başlayan çizgi XVII. yüzyılda Veysî ve Nergisî'yle zirveye çıkar.

Bu parçada sözü edilen üslup aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Arapça-Farsça tamlamalar, uzun cümleler, seci ve seçkin okur süslü (sanatlı) nesrin özellikleridir; Sinan Paşa, Veysî ve Nergisî bu nesrin ustalarıdır. Sade nesir halk diline dayanır; orta nesir bilgi aktarmayı öne alır; mensur şiir ise divan nesrinin değil, çok sonraki dönemlerin terimidir.

▭Boşluk doldurma

Divan nesrinde halk diline dayanan üsluba nesir denir. En çok rağbet gören, bilgi aktarmayı öne alan üslup nesirdir; Evliya Çelebi'nin Seyahatnâme'si bu üslupladır. Arapça-Farsça tamlamalarla ve seciyle örülen nesrin ilk örneği Sinan Paşa'nın Tazarru'nâme'si sayılır.

sadeortasüslümanzumserbest

?Aynı olay, üç kalem

Aşağıdaki üç parça aynı olayı, ordunun yağmurlu bir günde sefere çıkışını anlatıyor.

I. Pâdişâh-ı âlem ordusuyla sefere çıktı. Yolda yağan şiddetli yağmurlar yolları çamura çevirdiğinden atlar yoruldu ve ordu menzile birkaç gün geç vardı.
II. Şehriyâr-ı cihân-penâh leşker-i deryâ-misâl ile sefere revân oldı; ebr-i bahâr gözyaşı gibi giryân oldı, râh-ı pür-gilde esb-i bâd-reftâr nâ-tüvân oldı.
III. Padişah çerisiyle sefere yürüdü. Yolda yağmur yağdı, yollar balçık oldu, atlar yoruldu kaldı.

Bu parçalar sırasıyla hangi üslupla yazılmıştır?

✓ D. I. parça bir iki kalıp ibare (pâdişâh-ı âlem, menzil) dışında açık ve bilgi aktaran bir dille yazılmıştır: orta nesir. II. parça Farsça tamlamalarla (leşker-i deryâ-misâl, ebr-i bahâr, esb-i bâd-reftâr) yüklüdür ve cümle parçaları “revân oldı / giryân oldı / nâ-tüvân oldı” diye kafiyeli biter, yani seci vardır: süslü nesir. III. parça kısa cümlelerle, konuşma diline yakın Türkçeyle yazılmıştır: sade nesir. Olay üçünde de aynıdır; değişen yalnız dil ve okurdur, yani üslubu konu değil dil belirler.
XV–XVII. YÜZYIL · NESİR YAZARLARI

Divan nesrinin ustaları: Sinan Paşa'dan Kâtip Çelebi'ye

MEB 9. sınıf · Giriş · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaXIV. yüzyıl divan şairleri kimlerdir; Garibnâme, Mantıku't-Tayr ve İskendernâme kimindir?Bağlantılı konudan (Divan şairleri I). Önce kendin cevapla, sonra aç.

XIV. yüzyılın öne çıkan beş şairi: Kırşehirli Âşık Paşa (ö. 1332) öğretici-tasavvufi mesnevisi Garibnâme'yi 1330'da Türkçe yazdı; Gülşehrî Farsça Feleknâme'den sonra Attâr'ın Mantıku't-Tayr'ını 1317'de Türkçeye kazandırdı; Sivas hükümdarı Kadı Burhaneddin (ö. 1398) gazel ve tuyuğlarıyla, Hurufi şair Nesîmî tasavvufi şiirleriyle Azerî sahasının eski divanlarını bıraktı; Ahmedî (ö. 1412-13) İskendernâme mesnevisiyle tanınır, divanı elde bulunan en eski Osmanlı divanıdır.

XIV. yüzyıl şairleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Divan edebiyatının önemli nesir yazarları kimlerdir; Sinan Paşa, Mercimek Ahmet, Veysî, Nergisî ve Kâtip Çelebi'nin eserleri nelerdir?

Kısa cevap: Divan nesrinin önde gelen yazarları şunlardır: XV. yüzyılda Kâbusnâme'yi sade bir dille çeviren Mercimek Ahmet ve süslü nesrin ilk örneği Tazarru'nâme'nin yazarı Sinan Paşa; XVII. yüzyılda sanatlı nesrin zirvesi Veysî (Hâbnâme, Dürretü't-tâc) ve Nergisî (Hamse, Nihâlistân); aynı yüzyılda süse kaçmadan açık yazan bilgin Kâtip Çelebi (Keşfü'z-zunûn, Cihannümâ, Fezleke, Mîzânü'l-hak).

Bir padişah elindeki çeviriyi okur, anlamaz ve yeniden yaptırır: sade nesrin en sevilen kitaplarından biri böyle doğar.

XV. yüzyıl: biri sade, biri süslü

Mercimek Ahmet II. Murad devrinde yaşadı. TEİS'e göre padişah, Keykâvus'un oğlu Gîlânşah'a yazdığı Farsça öğüt kitabı Kâbusnâme'nin elindeki Türkçe çevirisini açık bulmayınca yenisini istedi; Mercimek Ahmet çeviriyi 1431-32'de tamamladı. Metne bağlı kalmadı, gerekli gördüğü yerde açıklama ekledi, atasözleri ve deyimlerle herkesin anlayacağı bir dil kurdu. Kırk dört bölümlük bu ahlak kitabı onu XV. yüzyıl sade nesrinin temsilcisi yaptı. TDV de eseri bir nasihatname olarak anar (öğüt kitapları durağı).

Sinan Paşa (ö. 1486) Fatih'in hocası, bir süre de veziriydi; 1477'de kısa bir süre sadrazamlık yaptıktan sonra hapsedilip Sivrihisar'a sürüldü, II. Bayezid onu yeniden vezir yaptı. TDV onu Türk nesir üslubunun kurucusu olarak anar. İlk ve en ünlü Türkçe eseri Tazarru'nâme, çoğu nesir, yer yer nazım olan, Allah'a yakarış niteliğinde, hikâye ve öğütlerle dolu tasavvufi bir eserdir. Yoğun seciyle yazıldığı için klasik edebiyatta süslü nesrin ilk örneği sayılır ve kendi adıyla anılan bir "Sinan Paşa üslubu" doğurdu.

  • Tazarru'nâme (mensur, yer yer manzum): yakarış, hikâye ve öğüt; süslü nesrin ilk örneği.
  • Maârifnâme (mensur): Nasîhatnâme ya da Ahlâknâme diye de anılan, secili bir ahlak kitabı.
  • Tezkiretü'l-evliyâ (mensur): yirmi sekiz velînin hayatı.

XVII. yüzyıl: sanatlı nesrin zirvesi

Veysî (1561-62 – 1628) Alaşehirli bir kadıydı; şöhretini şiirinden çok nesrine borçludur. TDV'ye göre nesri sanatlıdır: uzun cümleler, zincirleme tamlamalar, teşbih, istiare, cinas ve tevriye. Yine de çağdaşı Nergisî'den daha sade ve canlı bulunur. Hicve yatkındır; eserlerinde dönemin bozukluklarını eleştirir.

  • Dürretü't-tâc (Siyer-i Veysî): Hz. Peygamber'in hayatı; en meşhur eseri, tamamlanamadı (Nev'îzâde Atâî ve Nâbî zeyil yazdı).
  • Hâbnâme (1608, I. Ahmed'e sunuldu): padişahın rüyasında Büyük İskender'le konuşması; nasihatname ya da siyasetname sayılır.
  • Münşeât (mektupları) ve bir divan.

Nergisî (ö. 1635) Saraybosnalıdır; Revan seferine katılmak için yola çıktığında Gebze yakınlarında atından düşerek öldü. TDV onu Osmanlı sanatlı nesrinin en tanınmış temsilcisi sayar: üslubu süslü ve ağırdır, az bilinen Arapça-Farsça kelimeler ve seciyle doludur. Veysî onun üstadıydı. Namık Kemal XIX. yüzyılda bu ağır nesri sert biçimde eleştirdi.

  • Hamse-i Nergisî: beş mensur eser. En önemlisi Nihâlistân (1633'te IV. Murad'a sunuldu, yirmi beş hikâye); ayrıca Meşâkku'l-uşşâk (1625, on aşk hikâyesi), siyasetname niteliğindeki Kânûnü'r-reşâd, Gazzâlî'den serbest çeviri İksîr-i Saâdet ve Gazavât-ı Mesleme.
  • Münşeât (Esâlîbü'l-mekâtîb): mektupları.

XVII. yüzyıl: süssüz bir bilgin

Kâtip Çelebi (1609–1657) İstanbulludur; asıl adı Mustafa'dır, Dîvân-ı Hümâyun kalemlerinde çalıştığı için Hacı Halife diye de anılır. TDV'ye göre üsluptan çok anlamı öne aldı, sözü uzatmaktan kaçındı, seciye az yer verdi. TDV'nin "Nesir" maddesi Mîzânü'l-hak ve Düstûrü'l-amel'i orta nesrin örnekleri arasında sayar. Onu tarih serisinin Osmanlı bilginleri konusunda da görmüştük.

  • Keşfü'z-zunûn: kitapları ve yazarlarını tanıtan, yirmi yılda hazırlanan büyük bibliyografya.
  • Cihannümâ: coğrafya eseri.
  • Fezleke (1592–1654 olaylarını anlatan tarih) ve Takvîmü't-tevârîh (kronoloji cetveli); deniz savaşlarını anlatan Tuhfetü'l-kibâr.
  • Düstûrü'l-amel (1653, bütçe açığına çare arayan rapor) ve son eseri Mîzânü'l-hak (devrinin tartışmalı konuları).
Yıllar eserin yazılış ya da sunuluş yılıdır; yalnız ölüm yılı verilenlerde eser yılı kaynakta net değildir.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Süslü nesrin çizgisi bir öğretmen zinciridir: Sinan Paşa başlatır (XV, Tazarru'nâme), Veysî öğretir (XVII, Hâbnâme), öğrencisi Nergisî zirveye çıkarır (Nihâlistân). Kâtip Çelebi bu zincirin dışında durur: o süslemez, sayar ve açıklar.
Sınavda

Nasıl sorulurBu yazarlar ÖSYM'de 2018–2026 arasında doğrudan soru olmadı; ama T2 tipi bir tanıtım paragrafında ipuçları hazırdır: Fatih'in hocası ve yakarış kitabı Sinan Paşa'yı, II. Murad ve Kâbusnâme Mercimek Ahmet'i, padişahın İskender'le rüyada konuşması Veysî'yi, beş mensur eserlik hamse Nergisî'yi, Hacı Halife lakabı ve bibliyografya Kâtip Çelebi'yi gösterir.

TuzakNergisî'nin Hamse'sini mesnevilerden oluşan bir hamse sanmak (beş eser de mensurdur; hamseyi Divan nazım biçimleri sayfasında mesnevi beşlisi olarak gördük); Kâtip Çelebi'nin Cihannümâ'sını Neşrî'nin aynı adlı tarihiyle karıştırmak (tarih durağı); Kâbusnâme'yi Mercimek Ahmet'in telif eseri sanmak (Farsçadan çeviridir).

⇄Bilgi eşleştirme yazar ↔ eser

?Soru çöz

XVII. yüzyılda İstanbul'da yetişen bu bilgin, Dîvân-ı Hümâyun kalemlerinde çalıştığı için Hacı Halife diye de anılır. Kitapları ve yazarlarını tanıtan büyük bibliyografyası, coğrafya eseri ve 1592–1654 yıllarını anlatan tarihiyle tanınır. Devlet bütçesindeki açığa çare aradığı raporunu Divan'a sunmuştur. Sözü uzatmaktan kaçınan, seciye az yer veren üslubuyla çağının sanatlı nesir ustalarından ayrılır.

Bu parçada tanıtılan yazar aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Hacı Halife lakabı, bibliyografya (Keşfü'z-zunûn), coğrafya (Cihannümâ), 1592–1654'ü anlatan Fezleke ve bütçe raporu (Düstûrü'l-amel) Kâtip Çelebi'yi gösterir. Evliya Çelebi gezgin ve Seyahatnâme yazarıdır; Naîmâ ilk resmî vakanüvis sayılan tarihçidir; Veysî sanatlı nesrin ustasıdır, sade üslupla anılmaz.
TÜR · TEZKİRE

Tezkire: şairlerin hayatını ve sanatını kaydeden eser

MEB 9. sınıf · Biyografi/Otobiyografi · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAnadolu'da divan şiiri nasıl doğdu, ilk divan şairleri kimlerdir?Bağlantılı konudan (Divan şairleri I). Önce kendin cevapla, sonra aç.

XIII. yüzyılda Anadolu Selçuklu saraylarında ve medreselerinde şiirin dili Farsçaydı; Türkçe önce dinî-tasavvufi eserlerde, Mevlânâ'nın dağınık beyitlerinde ve Sultan Veled'in bir gazelinde göründü. Divan tarzında Türkçe şiirin bilinen öncüsü Hoca Dehhânî'dir (TDV onu XIV. yüzyıla yerleştirir). XIV. yüzyılda beylik saraylarının desteğiyle Türkçe mesneviler ve divanlar çoğaldı; şiir XV. yüzyılda Osmanlı sarayında olgunlaştı, XVI. yüzyılda Fuzûlî ve Bâkî ile zirveye çıktı.

Anadolu'da ilk divan şairleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Tezkire nedir, ilk tezkire hangisidir ve Anadolu'daki başlıca tezkireciler kimlerdir?

Kısa cevap: Tezkire, divan edebiyatında belli bir alanda tanınmış kişileri hayatları ve sanatlarıyla tanıtan biyografik eserdir; şairleri şiirlerinden örneklerle tanıtanlarına şuara tezkiresi denir. Türk edebiyatında ilk tezkire Ali Şîr Nevâî'nin Mecâlisü'n-Nefâis'i, Anadolu sahasında ilk tezkire Sehî Bey'in Heşt Bihişt'idir (1538). Latîfî (1546), Âşık Çelebi (1568) ve Kınalızâde Hasan Çelebi (1586) XVI. yüzyılın öteki önemli tezkirecileridir; klasik tezkire devri Fatîn'in Hâtimetü'l-eş'âr'ıyla kapanır.

Yüzlerce şairin adını, memleketini, mesleğini, huyunu ve en iyi beytini bugün biliyorsak, bunu bir avuç meraklı biyografi yazarına borçluyuz.

Sözcük olarak tezkire, TDV'ye göre "hatırlamaya vesile olan şey" demektir. MEB ise terimi, divan edebiyatında bir meslekte şöhret kazanmış kişileri hayatları ve sanatlarıyla tanıtan türün adı olarak verir. En yaygın olanı şairleri anlatan şuara tezkiresidir (tezkiretü'ş-şuarâ, tezkire-i şuarâ): şairin hayatı anlatılır, şairliği değerlendirilir, şiirlerinden örnekler verilir. Program da 9. sınıfın biyografi ünitesinde "divan edebiyatından bir tezkire" okutur; tezkire, bugünkü biyografinin divan edebiyatındaki karşılığıdır (biyografi türü Öğretici metinler sayfasında).

Bir tezkire maddesinde neler olur?

TDV'ye göre tezkire bir giriş (dîbâce), asıl metin ve bir sonsözden (hâtime) oluşur. Biyografilerde şairin ailesi, hocaları, mesleği, eserleri, hakkındaki rivayetler ve şiir örnekleri yer alır; tezkireci şairin dilini ve üslubunu da değerlendirir. Tezkirelerin çoğu şairleri alfabetik sırayla dizer; bazıları devirlere ve tabakalara ayırır, Âşık Çelebi ebced sırasını seçmiştir. Metinler genellikle secili, sanatlı inşa nesriyle yazılır (üç üslup). Bu yüzden ÖSYM'nin tezkire parçalarında kalıp hep aynıdır: memleket, meslek, öğrenim, huy, divan, şiirdeki eğilim.

İlk tezkireler ve başlıca tezkireciler

Türk edebiyatında bilinen ilk şuara tezkiresi Çağatay sahasının büyük şairi Ali Şîr Nevâî'nin Mecâlisü'n-Nefâis'idir (Nevâî'yi Divan şairleri I sayfasında tanıdık). TDV'ye göre eser Osmanlı tezkirelerine model oldu. Anadolu sahasında yazılan ilk tezkire, onu örnek alan Sehî Bey'in Heşt Bihişt'idir (1538). Adı Farsçada "sekiz cennet" demektir; eser şairleri sekiz bölümde (sekiz "bihişt") tabakalara ayırır.

  • Sehî Bey, Heşt Bihişt (1538): Anadolu sahasının ilk şuara tezkiresi.
  • Latîfî, Tezkiretü'ş-şuarâ (1546, Kanunî'ye sunuldu): Anadolu'nun ikinci tezkiresi; TDV alfabetik düzeni ve tenkitteki tarafsızlığı yüzünden onu özgün sayar. İstanbul'u anlatan Evsâf-ı İstanbul da onundur.
  • Âşık Çelebi, Meşâirü'ş-şuarâ (1568): ebced sırasıyla düzenlenmiş, dönemin sosyal hayatına dair bilgilerle dolu.
  • Kınalızâde Hasan Çelebi, Tezkiretü'ş-şuarâ (1586).

Gelenek XVII–XIX. yüzyıllarda da sürdü: Riyâzî'nin Riyâzü'ş-şuarâ'sı (1610), Safâyî ve Sâlim'in tezkireleri, Mevlevî şairleri toplayan Esrar Dede'nin Tezkire-i Şuarâ-yı Mevleviyye'si. TDV'ye göre klasik tezkire devri, 1853'e kadar 672 şairi anlatan Fatîn'in Hâtimetü'l-eş'âr'ıyla kapanır; adı da "şiirlerin sonu" anlamını taşır.

Yalnız şairler değil

Tezkire şairlerle sınırlı değildir. Attâr'ın Farsça Tezkiretü'l-evliyâ'sı (1220) sûfîlerin hayatını anlatır; Sinan Paşa da aynı adla yirmi sekiz velîyi yazdı (önceki durak). Sâî Mustafa Çelebi'nin Mimar Sinan'ın yapılarını anlatan Tezkiretü'l-bünyân'ını tarih serisinin Osmanlı kültür ve sanatı konusunda görmüştük.

Akılda kalsın: İki "ilk"i coğrafyayla ayır: Türk edebiyatında ilk = Nevâî, Mecâlisü'n-Nefâis (Çağatay); Anadolu'da ilk = Sehî, Heşt Bihişt (1538, "sekiz cennet"). Sonra sırayla Latîfî, Âşık Çelebi, Kınalızâde; kapanış Fatîn.
Sınavda

Nasıl sorulurTezkire, divan nesrinin ÖSYM'de en çok sorulan türüdür: 2019'da tanıtım paragrafıyla (Nevâî'nin eseri örnek alınarak başlayan biyografi geleneği, 1538'de yazılan ilk Anadolu örneği; ÖSYM eserin adını "Heşt Behişt" diye yazdı), 2021 ve 2026'da bir şairi tanıtan parçanın hangi türden alındığı soruldu. Parçadaki ipuçları: şairin memleketi, mesleği, öğrenimi, divanı, sevdiği sanat.

TuzakÇeldiriciler aynı aileden gelir: seyahatname, sefaretname, surname, pendname, şehrengiz, menakıpname, mecmua. Tuzaklar: Sehî'yi Türk edebiyatının ilk tezkirecisi sanmak (ilk Nevâî'dir); velînin kerametlerini anlatan menakıpnameyi tezkire sanmak.

Sınavda işaretle“Anadolu'da yazılan ilk şuara tezkiresi” sorulursa Sehî'nin Heşt Bihişt'ini işaretle; Lâmiî Çelebi'nin Nefehât çevirisi (1521) şairleri değil velîleri anlatan ilk biyografi kitabıdır.

↕Tezkireleri yazılış sırasına diz oklarla diz

  1. Âşık Çelebi, Meşâirü'ş-şuarâ
  2. Sehî Bey, Heşt Bihişt
  3. Kınalızâde Hasan Çelebi, Tezkiretü'ş-şuarâ
  4. Latîfî, Tezkiretü'ş-şuarâ

?Soru çöz

Bursa'dandır. Gençliğinde medrese tahsili görmüş, sonra kadılık mesleğine girmiştir. Tabiatı nükteye mâildir, sohbeti hoştur. Bir divan tertip etmiştir; gazellerinde söz oyunlarına, bilhassa tevriyeye düşkündür. Kasidelerinde üslubu ağırdır ama gazelleri zarif ve akıcıdır. Kendi devrinde şöhreti yaygın idi.

Biçim ve içerik özellikleri dikkate alındığında bu parçanın aşağıdaki türlerin hangisinden alındığı söylenebilir?

✓ D. Bir şairin memleketi, öğrenimi, mesleği, huyu, divanı ve şiirindeki eğilimlerin değerlendirilmesi şuara tezkiresinin kalıbıdır. Surname şenlikleri, seyahatname gezilen yerleri, menakıpname bir velînin hayatını ve kerametlerini anlatır.
TÜR · SEYAHATNAME VE SEFARETNAME

Seyahatname ve sefaretname: gezginin ve elçinin gözünden dünya

MEB 10. sınıf · Gezi Yazısı · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaEdebiyatın tarih, din, toplum, felsefe, psikoloji ve sanat akımlarıyla ilişkisi nedir?Bağlantılı konudan (Edebiyat ve Türk edebiyatının dönemleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Edebiyat tarihî gerçekliği kurmaca içinde yeniden yorumlar, tarih de edebî metinlerden bilgi alır. Dinî hayat edebî dönemleri belirleyen etkenlerdendir. Edebiyat toplum sorunlarını dile getirerek toplumsal değişime etki eder, felsefi düşünceleri yansıtır, psikolojinin insanın iç dünyasına dair bilgisinden yararlanır. Belli bir sanat anlayışıyla yazılan eserlerin toplamı da edebiyat ve sanat akımlarını oluşturur.

Tarih, din, toplum, felsefe, psikoloji

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Seyahatname ve sefaretname nedir, ilk ve en önemli örnekleri hangileridir?

Kısa cevap: Seyahatname, gezilen yerlerin coğrafi, sosyal, ekonomik ve kültürel özelliklerini anlatan gezi eseridir; MEB Seydi Ali Reis'in Mir'âtü'l-memâlik'ini (1557) Türk edebiyatının ilk seyahatnamesi, Evliya Çelebi'nin on ciltlik Seyahatnâme'sini en tanınmış seyahatnamesi olarak gösterir. Sefaretname, yabancı ülkeye giden elçinin yolculuğunu ve gözlemlerini anlattığı resmî rapordur; metni bilinen ilk klasik örnek Kara Mehmed Paşa'nın 1665 Viyana sefaretnamesi, en ünlüsü Yirmisekiz Mehmed Çelebi'nin 1720 Paris sefaretnamesidir.

1630'da bir aşure gecesi genç bir İstanbullu rüyasında Hz. Peygamber'i görür; "şefaat" diyecekken dili sürçer ve "seyahat" der.

TDV'ye göre Evliya Çelebi rüyasındaki bu sürçmeyi kendisi anlatır: "Şefaat yâ Resûlellah" yerine "Seyahat yâ Resûlellah" demiştir. Kasımpaşa Mevlevîhânesi şeyhi Abdullah Dede'nin öğüdüyle işe İstanbul'u gezerek başlar; sonra ömrü boyunca Osmanlı ülkesini ve komşu ülkeleri dolaşır. Ortaya çıkan eser seyahatname türünün Türk edebiyatındaki en tanınmış örneğidir. Ad, Arapça "gezi" ile Farsça "nâme"den (mektup, kitap) gelir. MEB'e göre seyahatnamede gezgin uğradığı yerleri toplumsal, kültürel, ekonomik ve siyasi yönleriyle tanıtır; bu yüzden tür hem tarihî ve coğrafi bir belge hem de edebî bir metindir. Program da 10. sınıfın gezi yazısı ünitesinde okuma metnini Evliya Çelebi'den seçtirir (gezi yazısının bugünkü örnekleri Öğretici metinler sayfasında).

Evliya Çelebi ve Seyahatnâme

Evliya Çelebi 1611'de İstanbul'da, Unkapanı'nda doğdu; ölüm yılı kesin değildir (TDV 1684 dolayını verir). Seyahatnâme on cilttir: I. cilt İstanbul'u anlatır, sonrakiler Anadolu, Kafkasya, İran, Balkanlar, Macaristan, Viyana, Kırım ve Girit'i dolaşır; X. cilt Mısır, Sudan ve Habeşistan'dadır ve eser bu cildin ortasında yarım kalır. TDV'ye göre anlatımı sade ve samimidir, konuşma diline yakındır, yerel söyleyişlere yer verir. Evliya olaylara alaycı bakar, abartıdan ve mizahtan çekinmez, okuru şaşırtmak için garip haberler de anlatır. Bu yüzden eser tarih, coğrafya, folklor, şehircilik ve dil bakımından paha biçilmez bir kaynaktır, ama bilgileri dikkatle kullanılmalıdır. TDV'nin "Nesir" maddesi eseri orta nesrin örnekleri arasında sayar (üç üslup).

İlk seyahatname ve öbür örnekler

Seydi Ali Reis (ö. 1562) 1554'te Basra'dan Hint Okyanusu'na açılan bir Osmanlı donanmasının kaptanıydı. Seferin sonunda Gucerat'tan karayoluyla, Lahor, Delhi, Kâbil, Semerkant, Buhara, Horasan ve Bağdat üzerinden İstanbul'a döndü. Başından geçenleri, uğradığı ülkeleri ve tanıştığı hükümdarları Bağdat'ta yazmaya başladığı, 1557'de İstanbul'da bitirdiği Mir'âtü'l-memâlik'te ("memleketlerin aynası") anlattı. TDV'ye göre üslubu edebî ve yarı hikâye tarzındadır. Hint denizlerinde kılavuzsuz yol bulmayı öğreten Kitâbü'l-Muhît de onundur.

TDV öbür seyahatname türlerini de sayar: Nâbî'nin hac yolculuğunu anlatan Tuhfetü'l-Haremeyn'i hac seyahatnameleri arasında edebî bakımdan en önemlisidir (Nâbî'yi Divan şairleri II sayfasında görüyoruz). Pîrî Reis'in Kitâb-ı Bahriyye'si ve Bâbür'ün Bâbürnâme'si de gezi bilgisi taşıyan eserlerdir; MEB Bâbürnâme'yi Türk edebiyatında anı türünün ilk eseri sayar.

Sefaretname: elçinin raporu

Sefaretname (sefaret = elçilik), yabancı ülkeye gönderilen elçinin yolculuğunu, nasıl ağırlandığını, görüşmelerini ve gördüklerini anlattığı eserdir. TDV'ye göre Osmanlı'da bu ad resmî elçilik raporları için özel bir anlam kazanmıştır; eski elçilerin yalnız görüşmeleri aktaran kısa raporlarına takrir denir. Metni bilinen ilk klasik sefaretname, 1665'te Viyana'ya giden Kara Mehmed Paşa'nınkidir. En ünlüsü, 1720'de Paris'e giden Yirmisekiz Mehmed Çelebi'nin Fransa sefaretnamesidir; Lale Devri yenileşmesine etkisini tarih serisinde görmüştük. Sonraki yüzyılda Ahmed Resmî (Viyana 1756, Prusya 1763), Ebûbekir Râtib (Viyana) ve Mustafa Râsih (Rusya, 1792) sefaretname yazdı; TDV, Râtib ile Râsih'in gözlemlerinin Nizâm-ı Cedîd reformlarıyla örtüştüğünü belirtir. Sefaretnamelerin çoğu nesirdir, ama Sünbülzâde Vehbî'nin İran sefaretnamesi (1776) gibi manzum olanları da vardır.

Klasik bir sefaretname belli bir düzen izler: Allah'a hamd, Hz. Peygamber'e övgü, padişaha dua, elçinin görevi, konaklanan yerler, ağırlanış, dönüş. MEB'in belirttiği gibi seyahatname ve sefaretnamelerde yer yer anı özelliği taşıyan bölümler de vardır.

Akılda kalsın: İkisini yolcunun kimliğinden ayır: seyahatnamede gezgin kendi merakıyla gezer (Evliya'nın rüyası), sefaretnamede elçi devlet adına gider ve rapor verir (Yirmisekiz Mehmed Çelebi, Paris 1720).
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM 2025'te bir yerin bostanlarını, ürünlerini ve ucuzluğunu anlatan parçanın hangi türden alındığını sordu (seyahatname); 2024'te ise XVII. yüzyılın ikinci yarısından itibaren elçilerden istenen raporları ve bunların esere dönüşmesini anlatan bir tanıtım paragrafı verdi (sefaretname). Seyahatnamenin ipuçları: kale, çarşı, ürün, fiyat, halkın adetleri, yapılar; sefaretnamenin ipuçları: elçi, yabancı hükümdar, kabul töreni, padişaha sunulan rapor, takrir.

Tuzakİkisini birbirinin yerine seçmektir (2024'te seyahatname, 2025'te sefaretname çeldiriciydi).

Sınavda işaretle“Türk edebiyatının ilk seyahatnamesi” sorulursa Seydi Ali Reis'in Mir'âtü'l-memâlik'ini işaretle; Gıyâseddin Nakkaş'ın Sefernâme-i Çîn'i (1422) daha eski bir örnek olarak anılsa da ders kitaplarının verdiği cevap budur.

⇄Bilgi eşleştirme yolcu ↔ eser

▭Boşluk doldurma

Bir yerin coğrafyasını, halkını, ürünlerini ve yapılarını anlatan gezi eserine denir. Yabancı bir ülkeye giden elçinin yolculuğunu, ağırlanışını ve gözlemlerini anlattığı esere ise adı verilir. Osmanlı'da elçilerin yalnız görüşmeleri aktaran kısa raporlarına denirdi.

seyahatnamesefaretnametakrirtezkiresurname
TÜR · TARİH, GAZAVATNAME, SURNAME

Tarih, gazavatname ve surname: savaşı da şenliği de yazan nesir

MEB 10. sınıf · Anı (Hatıra) · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaOrhun Yazıtları nedir, neden söylev türünün ilk örneği sayılır?Bağlantılı konudan (İslamiyet öncesi Türk edebiyatı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Orhun Yazıtları (Göktürk ya da Kök Türk Yazıtları, Bengü Taşlar), II. Göktürk Devleti döneminde VIII. yüzyılda Tonyukuk, Kül Tigin (732) ve Bilge Kağan (735) adına dikilen, 38 harfli Göktürk alfabesiyle yazılmış anıtlardır. Türk edebiyatının ilk yazılı metinleri sayılır; Türk milletine seslenen, öğüt veren üslubuyla söylev (nutuk) türünün ilk örnekleridir ve anı özelliği de taşır.

Orhun Yazıtları ve söylev

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Divan edebiyatında tarih, gazavatname ve surname nedir, başlıca örnekleri hangileridir?

Kısa cevap: Divan edebiyatında tarih eserleri devletin olaylarını kaydeder: Âşıkpaşazâde'nin sade dilli tarihi (1484), Kâtip Çelebi'nin Fezleke'si ve ilk resmî vakanüvis sayılan Naîmâ'nın Târih'i başlıca örneklerdir. Gazavatname, akınları ve savaşları bir kahramanın çevresinde anlatan eserdir (Gazavât-ı Hayreddin Paşa). Surname, şehzadelerin sünnet düğünlerini ve saray şenliklerini anlatır; ilk örnekler 1582 şenliğine aittir (İntizâmî'nin Surnâme-i Hümâyûn'u), en ünlüsü 1720 şenliğini anlatan Surnâme-i Vehbî'dir.

Aynı devletin kâtipleri bir gün kuşatılan bir kalenin destanını, ertesi gün otuz gün süren bir düğünün sofralarını yazar.

Tarih: olayların kaydı

Osmanlı'da tarih yazmak hem bilim hem edebiyat işiydi. Âşıkpaşazâde (1400 dolayı – 1484'ten sonra) Tevârîh-i Âl-i Osmân'ı devletin kuruluşundan Fatih devrinin sonlarına kadar getirdi; TDV'ye göre eser konuşma diline yakın, sade bir üslupla, askerî zümreler için bir halk destanı havasında yazıldı ve ilk standart Osmanlı tarihlerinden sayılır. Neşrî'nin Cihannümâ adlı tarihine kaynaklık etti. Kâtip Çelebi'nin Fezleke'si 1592–1654 olaylarını anlatır (yazarlar durağı). Devletin olaylarını resmî olarak kaydeden görevliye vakanüvis denir; Naîmâ (ö. 1716) yaygın kanaate göre ilk resmî vakanüvistir. Onun Târih'i (Târîh-i Naîmâ) 1592–1660 yıllarını renkli tasvirler ve romanı andıran bir anlatımla işler. Tursun Bey, Kemalpaşazâde ve Hoca Sâdeddin ise tarihi süslü nesirle yazdılar.

Gazavatname: akının ve kalenin hikâyesi

TDV'ye göre gazavatname, Osmanlıların Hristiyan devletlerle yaptığı savaşları anlatan eserlerin genel adıdır (gazâ, gazavât = savaş, savaşlar). Tek bir savaşı anlatana gazaname de denir; gazavatnameler çoğu zaman birkaç seferi kapsar ve savaşı yöneten bir kişiyi merkeze alır. Tespit edilen 250'yi aşkın eserin kırk kadarı manzumdur (mesnevi), gerisi mensurdur; TDV'nin "Nesir" maddesi gazavatnameleri sade nesirle yazılan türler arasında sayar. Türün ilk örnekleri XV. yüzyıldandır, XVI. yüzyılda Yavuz ve Kanunî seferleriyle çoğalır, son örnekler 1853 Kırım ve 1897 Yunan savaşlarını anlatır.

  • Gazavât-ı Sultan Murad (anonim): II. Murad'ın İzladi ve Varna savaşları.
  • Gazavât-ı Hayreddin Paşa (Seyyid Murâdî): Barbaros ve Oruç Reis'in denizdeki gazaları, 1541'e kadar.

Bu eserler genel tarihlerdeki boşlukları dolduran ayrıntılar verir; bir kahraman etrafında kurulduğu için hikâye gibi okunur. ÖSYM 2022'de türü tam bu iki yönüyle, akınları ve zaferleri anlatıp tarihçilere ışık tutmasıyla tanıttı.

Surname: saray şenliklerinin kitabı

TDV'ye göre surname (sûr = düğün, şenlik), padişah çocuklarının doğum, sünnet ve evlenme törenlerini anlatan eserlerin genel adıdır. Manzum surnamelerde vezin ve kafiye yüzünden olaylara daha az yer kalır; mensur surnameler şenliği gün gün anlatır, araya şiirler serpiştirir. İlk bilinen örnekler 1582'deki büyük sünnet şenliğini anlatan Âlî Mustafa Efendi ve İntizâmî'nin eserleridir; İntizâmî'nin Surnâme-i Hümâyûn'u ilk mensur surnamedir. En ünlüsü Seyyid Vehbî'nin III. Ahmed devrindeki 1720 şenliğini anlatan, nazım-nesir karışık Surnâme-i Vehbî'sidir; Levnî'nin minyatürleriyle süslü nüshası Topkapı Sarayı'ndadır. Nâbî'nin de manzum bir surnamesi vardır. Son örnek 1858'deki bir saray düğününe aittir.

TDV surnamelerin değerini şöyle özetler: saray ve toplum hayatı, eğlence anlayışı, kıyafet, müzik ve oyunlar hakkında bilgi verdikleri için kültür tarihi ve halk bilimi için kaynaktır. Esnaf alayları, cambaz ve hokkabaz gösterileri, havai fişek ve fener alayları bu eserlerin en canlı sahneleridir (1582 ve 1720 şenliklerini resimleyen minyatürcüleri, Nakkaş Osman ve Levni'yi, tarih serisinin Osmanlı kültür ve sanatı sayfasında görebilirsin). Bir surname parçasında esnaf alayı, cambaz, sofra ya da donanma şenliği görüyorsan türü bulmuşsun demektir..

Akılda kalsın: Adların ilk yarısı konuyu söyler: gazavât = savaşlar, sûr = düğün-şenlik. Surnamenin iki tarihi: 1582 (ilk örnekler, Surnâme-i Hümâyûn) ve 1720 (Surnâme-i Vehbî, Levnî).
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM 2022'de akınları ve zaferleri anlatan, tarihçilere kaynak olan eserlerin adını tanıtım paragrafıyla sordu (gazavatname; menakıpname, seyahatname, sefaretname çeldiriciydi). 2023'te çadırlara kurulan sofraları ve kimin hangi sofrada oturduğunu anlatan bir parçanın türünü sordu (surname; pendname, şehrengiz, sefaretname, tezkire çeldiriciydi). Surname parçasının ipuçları: şenlik, sofra, ziyafet, esnaf alayı, oyunlar; gazavatnamenin ipuçları: akın, sefer, kale, kahraman.

TuzakSurnameyi saray dışı halk düğünlerinin kaydı sanmak (padişah çocuklarının törenleridir); gazavatnameyi menakıpnameyle karıştırmak (menakıpname velînin kerametlerini anlatır, sonraki durak); Kâtip Çelebi'nin coğrafya eseri Cihannümâ ile Neşrî'nin aynı adlı tarihini karıştırmak.

↕Kronolojiye diz oklarla diz

  1. İntizâmî, şehzadenin büyük sünnet şenliğini ilk mensur surnamede anlatır.
  2. Vehbî, III. Ahmed devrinin büyük şenliğini anlatır; Levnî eseri minyatürlerle süsler.
  3. Âşıkpaşazâde, Osmanlı tarihini sade bir dille tamamlar.
  4. Naîmâ, ilk resmî vakanüvis sayılarak 1592–1660 olaylarını yazar.

?Soru çöz

Şenliğin üçüncü günü meydana kurulan otağın önünden önce kasap esnafı geçti; omuzlarında süslü sırıklar, önlerinde mehterler vardı. Ardından cambazlar gerilen ipte yürüdü, hokkabazlar marifetlerini gösterdi. Akşam olunca kayıklarda fenerler yakıldı, havai fişekler gökyüzünü aydınlattı. Padişahın şehzadeler için verdiği ziyafetler ve dağıttığı ihsanlar halk arasında günlerce konuşuldu.

İçerik özellikleri dikkate alındığında bu parçanın aşağıdaki türlerin hangisinden alındığı söylenebilir?

✓ B. Saray şenliği, esnaf alayı, cambaz ve hokkabaz gösterileri, fener alayı ve havai fişek, şehzadeler için verilen ziyafetler surnamenin konusudur. Gazavatname savaşları, sefaretname elçinin yabancı ülkedeki gözlemlerini, menakıpname velîlerin kerametlerini anlatır.
TÜR · SİYASETNAME, PENDNAME, MENAKIPNAME

Siyasetname, pendname ve menakıpname: hükümdara, insana ve velîye dair kitaplar

MEB 9. sınıf · Giriş · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKutadgu Bilig kimin eseridir, ne zaman yazılmıştır ve özellikleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Geçiş dönemi eserleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kutadgu Bilig (“kutlu olma bilgisi”, “mutluluk veren bilgi”), Yusuf Has Hacip'in 1069–1070'te Karahanlı Türkçesiyle yazıp Karahanlı hükümdarı Tabgaç Uluğ Buğra Han'a sunduğu, aruzla yazılmış 6645 beyitlik bir mesnevidir. Devlet yönetimini anlatan alegorik ve didaktik bir eserdir; siyasetname türünün Türkçedeki ilk örneği, İslami dönem Türk edebiyatının ilk büyük eseri sayılır. Hükümdar yazarını has haciplik görevine getirmiştir.

Kutadgu Bilig ve Yusuf Has Hacip

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Siyasetname, pendname (nasihatname) ve menakıpname nedir, başlıca örnekleri hangileridir?

Kısa cevap: Siyasetname, devlet adamlarına yönetim sanatı hakkında öğüt veren eserdir; MEB Türk edebiyatındaki ilk örnek olarak Kutadgu Bilig'i gösterir, Osmanlı'da Koçi Bey Risalesi ve Kâtip Çelebi'nin Düstûrü'l-amel'i tanınmış örneklerdir. Pendname (nasihatname), fert ve toplumu eğitmek için yazılan öğüt kitabıdır; Güvâhî'nin Pendnâme'si ve Nâbî'nin Hayriyye'si başlıca örneklerdir. Menakıpname, velîlerin hayatını ve kerametlerini anlatan eserdir; en tanınmışı Vilâyetnâme-i Hacı Bektaş Velî'dir.

Divan edebiyatının öğreten kitapları üç kapıya seslenir: sarayın kapısına, evin kapısına ve dergâhın kapısına.

Siyasetname: hükümdara öğüt

TDV'ye göre siyasetname, hükümdarlara ve devlet adamlarına siyaset sanatı hakkında bilgi vermek için yazılan eserlerin genel adıdır. İslam dünyasında en bilinen örnek Büyük Selçuklu veziri Nizâmülmülk'ün Siyâsetnâme'sidir. MEB, Yusuf Has Hacip'in Kutadgu Bilig'ini türün Türk edebiyatındaki ilk örneği sayar (Geçiş dönemi eserleri sayfasında gördük). Osmanlı'da türün özgün çizgisini TDV'ye göre Lütfi Paşa'nın Âsafnâme'si başlatır; XVI. yüzyılın sonundan itibaren siyasetname, devletin bozulan kurumlarına çare arayan ıslahatnamelerle iç içe geçer.

  • Koçi Bey Risalesi: 1632 dolayında IV. Murad'a sunuldu; bozulmanın sebeplerini sayar, eski düzene dönüşü önerir. TDV öz ve dolgun üslubu yüzünden onu nesrin seçkin örnekleri arasında anar; Hammer Koçi Bey'i "Türk Montesquieu'sü" diye adlandırmıştır.
  • Kâtip Çelebi, Düstûrü'l-amel (1653): bütçe açığının sebepleri ve çareleri.
  • Nergisî, Kânûnü'r-reşâd (IV. Murad'a) ve Veysî, Hâbnâme (1608) da siyasetname niteliği taşır (yazarlar durağı).

Pendname (nasihatname): insana öğüt

TDV'ye göre nasihatname, fert ve toplumu eğitmek, devlette dirlik ve düzeni sağlamak amacıyla yazılan eserlerin genel adıdır; pendname bu türün öbür adıdır (pend = öğüt; TDK pendnameyi "öğüt kitabı" diye tanımlar). Türde hem manzum hem mensur eserler vardır. İslam dünyasında en ünlüsü Attâr'a nispet edilen Pendnâme'dir.

  • Yunus Emre, Risâletü'n-nushiyye (1307): TDV'ye göre Anadolu'nun ilk nasihatnamelerinden (Dinî-tasavvufi halk şiiri sayfasında).
  • Mercimek Ahmet'in Kâbusnâme çevirisi ve Sinan Paşa'nın Maârifnâme'si (XV. yy, mensur).
  • Güvâhî, Pendnâme (XVI. yy, 2133 beyit): yaklaşık 500 atasözü, Nasreddin Hoca fıkraları ve fabllar içerir.
  • Nâbî, Hayriyye (XVIII. yy, mesnevi): TDV'ye göre türün Türk edebiyatındaki en meşhur eseri. Sünbülzâde Vehbî'nin Lutfiyye'si de aynı yüzyılın mesnevi biçimli nasihatnamesidir.

Pendname manzum yazıldığında divan şiirinin didaktik koluna girer: Hayriyye'yi mesnevi örnekleri arasında Divan nazım biçimleri sayfasında da gördük. ÖSYM'nin sorusu da bu yüzden nesirden değil, beyitlerden geldi.

Menakıpname: velînin hayatı

TDV'ye göre menakıpname, velîlerin hayatlarını ve özellikle kerametlerini anlatan eserlerin genel adıdır (menkıbe: önce "övünülecek güzel iş", sonra sûfîlerin hikmetli sözleri ve kerametleri). Çoğunlukla tarikat mensuplarınca, velînin yüceliğini anlatıp bağlılığı artırmak için ve sade bir üslupla yazılır. Bektaşi çevresinde bu eserlere velâyetnâme (vilâyetnâme) de denir.

  • Menâkıbü'l-ârifîn (Ahmed Eflâkî, XIV. yy): Mevlânâ ve çevresi.
  • Menâkıbü'l-kudsiyye (Elvan Çelebi): Babaî hareketiyle ilgili menkıbeler.
  • Vilâyetnâme-i Hacı Bektaş Velî (Uzun Firdevsî'ye atfedilir, XV. yy sonu): türün en tanınmış örneği.
  • Saltuknâme (Ebülhayr-i Rûmî, 1480'ler, Cem Sultan'ın isteğiyle): Sarı Saltuk'un kahramanlıkları.
Akılda kalsın: Öğüdün kime gittiğine bak: siyasetname → hükümdara (Kutadgu Bilig, Koçi Bey), pendname → herkese (Güvâhî, Hayriyye), menakıpname → mürite (velînin kerameti, Vilâyetnâme).
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM 2018'de komşuluk hakkını ve gönül kırmamayı öğütleyen beyitlerin hangi türden alındığını sordu (pendname; surname çeldiriciydi). 2026'da bir başka soruda Hayriyye şıklardaydı.

TuzakMenakıpname 2019 ve 2022'de çeldirici olarak geldi; tür olarak tanımı sorulmadı, ama keramet, velî, mürit sözcükleri onu hemen ele verir. Tuzaklar: pendnameyi mensur sanmak (çoğu ünlü örnek manzumdur); siyasetname ile pendnameyi karıştırmak (ikisi de öğüt verir, ama siyasetname devlet yönetimine, pendname ahlaka seslenir); menakıpnameyi tezkireyle karıştırmak (tezkire şairin sanatını değerlendirir, menakıpname velînin kerametini anlatır).

?Soru çöz

Fert ve toplumu eğitmek amacıyla yazılan bu eserler hem manzum hem mensur olabilir. İslam dünyasında en ünlüsü Attâr'a nispet edilen eserdir. Türk edebiyatında Sinan Paşa'nın Maârifnâme'si, içinde yüzlerce atasözü ve fıkra bulunan Güvâhî'nin eseri ve XVIII. yüzyılda Nâbî'nin yazdığı Hayriyye bu türün tanınmış örnekleridir.

Bu parçada sözü edilen tür aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Fert ve toplumu eğitme amacı, Attâr'ın eseri, Güvâhî ve Hayriyye pendnamenin (nasihatnamenin) ipuçlarıdır. Siyasetname hükümdara devlet yönetimini öğütler; menakıpname velîlerin kerametlerini anlatır; fütüvvetname fütüvvet ve Ahilik teşkilatının âdap ve erkânını anlatır.

▭Boşluk doldurma

Devlet yönetimine dair öğütleri içeren eserlere denir; MEB bu türün Türk edebiyatındaki ilk örneği olarak Yusuf Has Hacip'in adlı eserini gösterir. Velîlerin hayatını ve kerametlerini anlatan eserlere ise denir.

siyasetnameKutadgu BiligmenakıpnamependnameDivânu Lugâti't-Türk
TÜR · MÜNŞEAT VE MEKTUP

Münşeat ve divan mektubu: yazışmanın sanata dönüştüğü yer

MEB 9. sınıf · Mektup/E-posta · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaFuzûlî kimdir, eserleri nelerdir; Leylâ vü Mecnun, Hadîkatü's-Süedâ ve Şikâyetnâme nasıl eserlerdir?Bağlantılı konudan (Divan şairleri I). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Fuzûlî (ö. 1556) Irak'ta, Kerbelâ ve Bağdat çevresinde yaşamış, Türkçe, Farsça ve Arapça divanı olan XVI. yüzyıl şairidir; aşkı ve ıstırabı içten, lirik bir dille söyler. En ünlü eseri mesnevisi Leylâ vü Mecnun'dur. Türkçe mensur eserlerinden Hadîkatü's-Süedâ Hz. Hüseyin'in Kerbelâ'da şehit edilişini anlatır; Şikâyetnâme ise kendisine bağlanan maaşı alamayışını anlattığı mektubudur. "Su" redifli kasidesi türünün şaheseri sayılan bir naattır.

Fuzûlî

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Münşeat nedir, inşa ve münşi ne demektir, divan edebiyatında mektup türünün önemli örnekleri hangileridir?

Kısa cevap: Münşeat, resmî ve özel mektupları ve yazıları toplayan eserlerin genel adıdır; mektup yazma sanatına inşa, bu yazıları kaleme alan kişiye münşi denir. En tanınmış münşeat Ferîdun Bey'in padişah yazışmalarını derleyen Münşeâtü's-selâtîn'idir (1574); Veysî ve Nergisî'nin de münşeatları vardır. Divan edebiyatının en tanınmış mektubu ise Fuzûlî'nin Nişancı Celâlzâde Mustafa Çelebi'ye yazdığı Şikâyetnâme'dir.

Osmanlı'da bir mektup yalnız haber taşımazdı: kime yazıldığı, hangi unvanla başlandığı, hangi duayla bittiği yazanın da okuyanın da yerini gösterirdi.

TDV'ye göre inşa, önce "yaratmak, icat etmek", sonra "yazmak" anlamı kazanan ve resmî ve özel mektup yazma sanatını karşılayan terimdir; aynı sözcük sanatlı nesrin adı olarak da kullanılır (üç üslup). Divan, kalem ve benzeri resmî dairelerde yazıları kaleme alan görevliye münşi denir; TDK münşiyi "mektup türünde usta ve başarılı olan, inşası güçlü kimse" diye tanımlar. Mektupların ve resmî yazıların örnek olsun diye toplandığı eserlere de münşeat adı verilir.

Bu gelenek İran inşa kitaplarından gelir; TDV'nin aktardığı eski bir sınıflamada mektuplar hükümdarlara ait resmî mektuplar (sultâniyat) ve dostlar arasındaki mektuplar (ihvâniyat) diye ayrılır. Münşeatlarda önce yazışma usulleri ve unvanlar, ardından tarihî ve edebî örnekler yer alır.

  • Ahmed-i Dâî, Teressül: ilk Türkçe örneklerden biri (adı "risale, mektup" anlamından gelir).
  • Ferîdun Bey (ö. 1583), Münşeâtü's-selâtîn (1574, III. Murad'a sunuldu): padişahların mektupları, fermanlar, beratlar ve fetihnameler; türün en tanınmış ve en büyük derlemelerinden.
  • Osmanlı'nın tanınmış münşileri: Tâcîzâde Câfer Çelebi, Celâlzâde Mustafa Çelebi, Okçuzâde, Sinan Paşa, Veysî, Nergisî (Esâlîbü'l-mekâtîb). TDV, Nâbî, Nef'î ve Fuzûlî'nin de münşeatlarını anar.

Divan mektubu: Fuzûlî'nin şikâyeti

Program 9. sınıfın mektup ünitesinde "divan edebiyatından bir mektup örneği" okutur. En bilinen örnek Fuzûlî'nin mensur mektubu Şikâyetnâme'dir. TDV'ye göre Kanunî Bağdat'tan ayrılmadan önce Fuzûlî'ye vakıf gelirinden maaş bağlanacağını bildirmiş, ama maaş günlük dokuz akçe gibi şairin az bulduğu bir miktarda kalmıştı. Fuzûlî bu durumu Nişancı Celâlzâde Mustafa Çelebi'ye yazdığı mektupta anlattı; edebiyat tarihleri mektubu Şikâyetnâme adıyla anar. Fuzûlî'nin günümüze ulaşan beş mektubu vardır. Mektubun içeriğini ve Fuzûlî'nin öbür mensur eseri Hadîkatü's-Süedâ'yı Divan şairleri I sayfasında ayrıntılı gördük; burada önemli olan türüdür: Şikâyetnâme bir şiir değil, nesirle yazılmış bir mektuptur.

Divan mektubu ile bugünkü mektup arasında köprü kuran yer Tanzimat'tır: aynı ünite bir Tanzimat mektubu da okutur, mektup türünün özellikleri Öğretici metinler sayfasında.

Akılda kalsın: Üç sözcük aynı kökten gelir ve bir zincir kurar: inşa (yazma sanatı) → münşi (o sanatı yapan) → münşeat (yazılanların toplandığı kitap). En ünlü münşeat Ferîdun Bey'in Münşeâtü's-selâtîn'i ("sultanların yazıları"), en ünlü mektup Fuzûlî'nin Şikâyetnâme'si.
Sınavda

Nasıl sorulurMünşeat ÖSYM'de 2018–2026 arasında sorulmadı; Şikâyetnâme ise 2024'te boşluk doldurma sorusunda Fuzûlî'yle eşli bir şık olarak geldi (soru Şeyhî'yi ve Harnâme'yi soruyordu). Kalıp beklentisi: bir mektubun bölümleri ve unvanlarla başlaması, maaş şikâyeti, dokuz akçe, Celâlzâde Mustafa Çelebi.

TuzakTuzaklar: Şikâyetnâme'yi manzum bir şikâyet şiiri sanmak (mensur mektuptur); münşeatı tezkireyle karıştırmak (tezkire şairleri tanıtır, münşeat mektupları toplar); münşi ile vakanüvisi karıştırmak (vakanüvis olayları kaydeden resmî tarihçidir).

⇄Bilgi eşleştirme kavram ↔ tanım

?Soru çöz

Osmanlı'da resmî ve özel yazışma bir sanat olarak görüldü; bu sanatı bilen kâtipler devlet dairelerinde önemli bir yer tuttu. Yazılan mektuplar ve resmî yazılar örnek olsun diye kitaplarda toplandı. Bu türün en tanınmış eseri, padişahların yazışmalarını bir araya getiren ----'dir. XVII. yüzyılda sanatlı nesrin iki ustası Veysî ve Nergisî de mektuplarını bu türde derlemiştir.

Bu parçada boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

✓ C. Mektupların ve resmî yazıların toplandığı tür münşeattır; padişah yazışmalarını derleyen en tanınmış münşeat Ferîdun Bey'in Münşeâtü's-selâtîn'idir. Nihâlistân Nergisî'nin mensur hikâyelerini toplayan eseridir, mektup derlemesi değildir; Keşfü'z-zunûn Kâtip Çelebi'nin bibliyografyasıdır; Şikâyetnâme bir derleme değil, Fuzûlî'nin tek bir mektubudur.
TEKNİK · TÜR TANIMA

Parçadan türü bulmak: "-nâme"lerin ipuçları ve çeldiricileri

MEB 9. sınıf · Giriş · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDivan edebiyatında tarih, gazavatname ve surname nedir, başlıca örnekleri hangileridir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Divan edebiyatında tarih eserleri devletin olaylarını kaydeder: Âşıkpaşazâde'nin sade dilli tarihi (1484), Kâtip Çelebi'nin Fezleke'si ve ilk resmî vakanüvis sayılan Naîmâ'nın Târih'i başlıca örneklerdir. Gazavatname, akınları ve savaşları bir kahramanın çevresinde anlatan eserdir (Gazavât-ı Hayreddin Paşa). Surname, şehzadelerin sünnet düğünlerini ve saray şenliklerini anlatır; ilk örnekler 1582 şenliğine aittir (İntizâmî'nin Surnâme-i Hümâyûn'u), en ünlüsü 1720 şenliğini anlatan Surnâme-i Vehbî'dir.

Tarih, gazavatname, surname

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Divan nesri türleri bir parçadan nasıl ayırt edilir; tezkire, seyahatname, sefaretname, surname ve gazavatname nasıl tanınır?

Kısa cevap: Divan nesri sorularında ÖSYM bir parça verir ve hangi türden alındığını sorar. Türü konunun anahtar sözcükleri belirler: şairin memleketi ve divanı → tezkire; bir yerin ürünleri ve halkı → seyahatname; elçi ve yabancı hükümdar → sefaretname; şenlik, sofra, esnaf alayı → surname; akın ve kale → gazavatname; hükümdara öğüt → siyasetname; ahlak öğüdü → pendname; velî ve keramet → menakıpname; mektup ve unvanlar → münşeat. Şehrengiz manzumdur ve bir şehrin güzellerini anlatır.

Sınavda parçanın başında tür adı yazmaz; ama her türün kendine ait birkaç sözcüğü vardır ve ÖSYM o sözcükleri parçaya mutlaka koyar.

Bu türlerin çoğunun adı Farsça nâme (mektup, kitap) ile biter; adın ilk yarısı konuyu söyler: seyahat (gezi), sefaret (elçilik), sûr (düğün, şenlik), gazavât (savaşlar), siyaset (yönetim), pend (öğüt), menâkıb (menkıbeler). Tezkire ve münşeat bu kalıbın dışındadır ama anlamları yine konuyu gösterir: hatırlatma ve yazılanlar. Önce parçanın neyi anlattığını, sonra kime seslendiğini sor; çoğu zaman bu iki soru cevabı tek şıkka indirir.

Tablonun son sütunu türün ÖSYM'de 2018–2026 arasında cevap olarak sorulduğu yıllardır.Görsel: Sınav Defteri

Çeldiricileri tanı

ÖSYM bu sorularda çeldiricileri hep aynı aileden seçer, bu yüzden aile dışından birkaç ada da hazırlıklı ol. Şehrengiz, TDV'ye göre bir şehrin güzellerini ve güzelliklerini anlatan manzum eserdir; asıl anlatımda mesnevi kullanılır, Türk edebiyatındaki ilk örneğin Mesîhî'nin Edirne şehrengizi olduğu sanılır. Bir şehri anlatması onu seyahatnameye benzetir, ama nazımla yazılır ve gezi bilgisi değil, şehrin güzellerini över. Fütüvvetname, fütüvvetin ve Ahilik teşkilatının âdap ve erkânını anlatan eserlerin ortak adıdır; meslek ve ahlak kuralları içerdiği için pendnameyle karışabilir. Menakıpname gazavatname sorularında da çıkar: kahramanlık anlatısı bir velîye bağlanıyorsa menakıpname, bir sefere ve kaleye bağlanıyorsa gazavatnamedir.

Son bir uyarı: bazı eserler iki türün sınırında durur. Veysî'nin Hâbnâme'si hem nasihatname hem siyasetname sayılır; seyahatname ve sefaretnamelerde anı özelliği taşıyan bölümler bulunur. ÖSYM ise her zaman parçanın ana konusunu sorar.

Akılda kalsın: "-nâme"yi at, kalan sözcüğü çevir: seyahat = gezi, sefaret = elçilik, sûr = şenlik, gazavât = savaşlar, siyaset = yönetim, pend = öğüt, menâkıb = menkıbeler. Tür adı kendi tanımını taşır.
Sınavda

Nasıl sorulur2021, 2023, 2025 ve 2026'daki dört soru aynı kalıptaydı: bir parça ve "içerik (ya da biçim ve içerik) özellikleri dikkate alındığında bu parçanın hangi türden alındığı söylenebilir?" kökü. 2019, 2022 ve 2024'teki üç soru ise türü tanıtım paragrafıyla anlatıp adını istedi.

TuzakŞıklarda hep beş komşu tür vardı; en sık çeldiriciler tezkire, surname, sefaretname ve seyahatnamedir, yani bu sayfanın türleri birbirinin çeldiricisidir. Tuzaklar: parçada geçen tek bir sözcüğe takılmak (bir tezkire maddesi de şairin gezdiği şehirden söz edebilir); şehrengizi mensur sanıp seyahatname yerine seçmek; parçanın eski dilini görünce her zaman tezkire demek.

⇄Bilgi eşleştirme ipucu ↔ tür

?Soru çöz

Kalesi bir tepe üzerinde, dört köşeli ve sağlam bir yapıdır; dört kapısı vardır. Çarşısında altı yüz kadar dükkân bulunur, en çok rağbet gören zanaat bakırcılıktır. Bağ ve bahçeleri çoktur; armudu ve üzümü bütün çevrede meşhurdur, fiyatı da gayet ucuzdur. Halkı garip dostu ve misafirperverdir; kadınları beyaz örtüler örter. Suyu tatlı, havası latiftir.

İçerik özellikleri dikkate alındığında bu parçanın aşağıdaki türlerin hangisinden alındığı söylenebilir?

✓ B. Kale, çarşı, zanaat, ürünler, fiyatlar, halkın adetleri, su ve hava bir yerin coğrafi, ekonomik ve sosyal özelliklerini anlatan seyahatnamenin ipuçlarıdır. Şehrengiz de bir şehri anlatır, ama manzumdur ve şehrin güzellerini över; tezkire şairleri, surname şenlikleri anlatır.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Bir Mevlevî şairinin yirmi altı yaşındayken, bir mecliste önceki yüzyılın ünlü bir mesnevisi konuşulurken “daha iyisini yazarım” demesiyle başlayan bu eser, yaklaşık altı ayda tamamlandı. Eserde kişi adlarının neredeyse hepsi birer tasavvuf sembolüdür: güzelliği temsil eden kahramana kavuşmak isteyen âşık, bir rehberin yardımıyla zorlu bir yolculuğa çıkar ve sonunda aradığının kendisinden ayrı olmadığını anlar.
Bu parçada sözü edilen eser aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Hayrâbâd üzerine çıkan tartışma, 26 yaş, altı ay ve sembolik adlarla anlatılan ilahi aşk yolculuğu Şeyh Gâlip'in Hüsn ü Aşk'ını gösterir. Hayrâbâd tartışmaya konu olan Nâbî'nin eseridir; Gülşen-i Aşk İzzet Molla'nın Hüsn ü Aşk'ı örnek alan mesnevisi, Leylâ vü Mecnun Fuzûlî'nin mesnevisidir.Kaynak: Divan şairleri II · Şeyh Gâlip ve Hüsn ü Aşk

?Soru 2

Bir safâ bahş idelim gel şu dil-i nâşâda
Gidelim serv-i revânım yürü Sa'd-âbâd'a

Nedîm (ö. 1730), Divan, şarkı

Şair, kederli gönlüne bir neşe vermek için salınarak yürüyen sevgilisini (serv-i revân) İstanbul'un bir mesire yerine davet ediyor.
Bu beyit, divan şiirinde aşağıdaki akımlardan hangisinin özelliğini en belirgin biçimde taşır?

✓ B. Gerçek bir yer adı (Sa'd-âbâd), gündelik bir gezinti daveti ve “gidelim, yürü” gibi konuşma diline yakın, süssüz söyleyiş mahallîleşmeyi gösterir; üç sorudan üçüncüsü (“Nerede yaşıyor?”) cevap verir. Beyit ilk okumada çözülür, kapalı bir hayal yoktur (Sebk-i Hindî değil); bir öğüt ya da hayat dersi taşımaz (hikemî değil); “dil-i nâşâd”, “serv-i revân” gibi Farsça tamlamalar bulunduğu için sözcük sadeliğine dayanan Türkî-i basit de değildir.Kaynak: Divan şairleri II · Üç akımı ayırma

?Soru 3

Divan şiirinin Arap ve İran edebiyatında karşılığı bulunmayan bu biçimi, söz ile ezginin birlikte düşünüldüğü bir yapıya sahiptir. Genellikle dört dizelik bentlerle kurulur; ilk bendin ikinci dizesi sonraki bentlerin sonunda yeniden duyulur. Konusu çoğunlukla aşk ve eğlencedir; XVIII. yüzyılda en parlak örneklerine ulaşmıştır.

Bu parçada sözü edilen nazım biçimi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Yerli olması, ezgiyle birlikte düşünülmesi, ikinci dizenin nakarat olarak dönmesi ve XVIII. yüzyıldaki zirvesi (Nedîm) şarkıyı gösterir. Murabba da dörtlük bentlerle kurulur, ama beste için yazılan yerli bir biçim değildir; terciibentte tekrarlanan bir beyittir, rubai ise tek dörtlüktür.Kaynak: Divan nazım biçimleri · Şarkı

?Soru 4

Sûfîlerin dileği mihrâb namaz
Er kişinin arzusı meydan olur

Bir divan şairinin beyti

Bu beyit, savaş meydanlarında geçen bir hayatın izini taşır. Beytin şairi XIV. yüzyılda Sivas'ta hükümdarlık etmiş, divanında gazellerin yanında yüzü aşkın tuyuğ bulunan bir şairdir.

Bu şair aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Sivas hükümdarlığı, savaşçı hayat ve tuyuğ Kadı Burhaneddin'i gösterir; beyitteki “meydan” onun hayatının izidir. Yunus Emre ve Ahmet Yesevi tekke şiirinin şairleridir: Yunus ilahileri ve Risaletü'n-Nushiyye'siyle, Yesevi hikmetleriyle (Divân-ı Hikmet) tanınır; ikisinin de hükümdarlıkla ilgisi yoktur. Âşık Paşa XIV. yüzyıldandır ama Kırşehirli bir şeyhtir, ünü Garibnâme'dendir.Kaynak: Divan şairleri I · Türkî-i basit ve özet

?Soru 5

Türklerin divan şiirine kazandırdığı bu biçim dört dizeden oluşur ve genellikle aaxa düzeninde kafiyelenir. Kafiyelerde cinasa çok başvurulur, mahlas kullanılmaz. Anadolu'daki ilk örnekleri XIV. yüzyılda Kadı Burhaneddin vermiştir; ancak biçim Anadolu'da fazla yaygınlaşmamış, yerini başka bir dörtlüğe bırakmıştır.

Bu parçada tanıtılan nazım biçimi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Yerli olması, cinaslı aaxa kafiye, mahlassızlık ve Kadı Burhaneddin tuyuğu gösterir. Rubai de dört dize ve aaxa'dır, ama İran'dan gelmiştir; Anadolu'da tuyuğun yerini alan dörtlük odur. Kıtanın matlası yoktur (xa xa), şarkı ise bentlerden kurulur.Kaynak: Divan nazım biçimleri · Rubai, tuyuğ, kıta

?Soru 6

XVI. yüzyılın son çeyreğinde doğu Anadolu'da doğan şair, İstanbul'a gelerek padişahlara, sadrazamlara ve din adamlarına kasideler sundu. Methiye ve fahriye bölümlerinde ölçüsüz denecek bir abartıya başvurdu; aynı abartıyı ters yönde kullandığı yergilerini ayrı bir mecmuada topladı. Farsça bir divanı da bulunan şair, bu yergiler yüzünden ölüme mahkûm edildi.
Bu parçada sözü edilen şair aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Kaside ustalığı, mübalağalı methiye ve fahriye, hicivlerin toplandığı mecmua (Sihâm-ı Kazâ) ve hicivleri yüzünden öldürülmesi Nef'î'yi gösterir. Nâbî hikemî tarzın, Nedîm Lale Devri'nin şairidir; Şeyhülislam Yahya gazelleriyle tanınır ve hicivleri yüzünden öldürülmemiştir.Kaynak: Divan şairleri II · Nef'î ve Şeyhülislam Yahya

?Soru 7

Kaynaklar onun Germiyanlı mı Sivaslı mı olduğu konusunda ayrılır. Beylik saraylarından sonra Osmanlı şehzadesi Emîr Süleyman'ın çevresine girmiştir. 1390'da tamamladığı ünlü mesnevisinin sonuna Osmanlı padişahlarının tarihini anlatan bir bölüm eklemiştir. Selmân-ı Sâvecî'nin eserine dayanan bir aşk mesnevisi ve tıp konulu manzum bir eseri de vardır.

Bu parçada söz edilen şair aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. 1390'da tamamlanan ve sonunda Osmanlı tarihi bölümü bulunan mesnevi İskendernâme'dir; Selmân-ı Sâvecî'ye dayanan aşk mesnevisi Cemşîd ü Hurşîd, tıp konulu eser Tervîhu'l-ervâh'tır: Ahmedî. Şeyhî de Germiyan'da yetişmiş bir hekimdir, ama eserleri Hüsrev ü Şîrîn ile Harnâme'dir. Âşık Paşa Garibnâme'nin, Gülşehrî Mantıku't-Tayr'ın şairidir.Kaynak: Divan şairleri I · XIV. yüzyıl şairleri

?Soru 8

Divan şiiri nazım biçimleriyle ilgili aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi yanlıştır?

✓ C. Terciibentte vasıta beyti her bentte aynen tekrarlanır; her bentte değişen vasıta beyti terkibibentin özelliğidir. A doğru: mesnevide kafiye beyit içinde kalır (aa, bb, cc); B doğru: kıtada matla yoktur, yalnız beyitlerin ikinci dizeleri kafiyelenir; D doğru: muhammes beşer dizelik bentlerle kurulur.Kaynak: Divan nazım biçimleri · Biçimi tanıma rehberi

?Soru 9

Herat'ta doğmuş, hükümdar Hüseyin Baykara'nın çocukluk arkadaşı olmuş ve onun sarayında divan beyliği yapmıştır. Farsça ve Türkçe şiir yazdığı için "iki dilli" anlamında zü'l-lisâneyn diye anılmıştır. Ferhâd ü Şîrîn ve Sedd-i İskenderî'nin de içinde bulunduğu beş mesnevisiyle hamse sahibidir.

Bu parçada söz edilen şair aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Herat, Hüseyin Baykara, zü'l-lisâneyn sıfatı ve Ferhâd ü Şîrîn ile Sedd-i İskenderî'yi içeren hamse Ali Şir Nevaî'yi gösterir. Hamdullah Hamdi de hamse sahibidir ama Göynüklüdür ve Anadolu sahasında yaşamıştır. Ahmet Paşa Nevaî'nin gazellerine nazire yazan Osmanlı şairidir; Fuzûlî Bağdat çevresinde yaşamış, hamse yazmamıştır.Kaynak: Divan şairleri I · Ali Şir Nevaî ve Hamdullah Hamdi

?Soru 10

Divan şiirinde ---- söyleyişi kapalılaştıran ince hayallere ve alışılmamış mazmunlara yaslanır. ---- tecrübeden süzülen öğüdü ve toplumun aksaklıklarına yöneltilen eleştiriyi öne çıkarır. ---- ise mesire yerlerinde, sokakta konuşulan dile ve gündelik hayatın sahnelerine yönelir.
Bu parçada boş bırakılan yerlere sırasıyla aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

✓ C. Kapalı, ince hayaller ve yeni mazmunlar Sebk-i Hindî'nin; öğüt ve toplum eleştirisi hikemî tarzın; konuşma dili ve gündelik hayat mahallîleşmenin özelliğidir. Öteki şıklar aynı üç adın yanlış sıralarıdır.Kaynak: Divan şairleri II · Üç akımı ayırma
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Edebiyat soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →