Dinî-tasavvufi halk şiiri: ilahi, nefes, nutuk, devriye, şathiye; Yunus Emre

Dergâhta doğan şiiri tasavvufun temel kavramlarıyla kuruyor; ilahi, nefes, nutuk, devriye ve şathiyeyi ayıran ipuçlarını, Ahmet Yesevi'den Niyazi-i Mısrî'ye temsilcileri ve Yunus Emre'nin eserlerini yüzyıl şeridinde topluyoruz.

6 durakAYT
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KAVRAM · TASAVVUF VE TEKKE ŞİİRİ

Dinî-tasavvufi halk şiiri: dergâhta doğan şiirin dili ve özellikleri

MEB 10. sınıf · Şiir · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHalk edebiyatının kolları nelerdir, anonim halk şiirinin özellikleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Anonim halk şiiri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Halk edebiyatı, İslamiyet öncesi sözlü geleneğin devamıdır ve üç kolda gelişti: anonim halk edebiyatı, âşık tarzı halk edebiyatı, dinî-tasavvufi (tekke) edebiyatı. Anonim halk şiiri, söyleyeni bilinmeyen, sözlü doğup ağızdan ağıza değişerek yayılan, hece ölçüsüyle (en çok 7'li) ve çoğunlukla bir ezgiyle söylenen şiirdir; başlıca ürünleri mâni, türkü, ninni, ağıt ve tekerlemedir.

Halk edebiyatının üç kolu

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Dinî-tasavvufi halk şiiri (tekke şiiri) nedir, özellikleri nelerdir?

Kısa cevap: Dinî-tasavvufi halk şiiri (tekke şiiri), tarikat çevrelerinde yetişen mutasavvıf şairlerin tasavvufu ve dinî bilgileri halka anlatmak, Allah aşkını dile getirmek için söylediği şiirdir. Anadolu'da XIII. yüzyılda Yunus Emre'yle olgunlaşır. Şairi bellidir; dili sadedir; çoğunlukla hece ölçüsüyle, ama aruzla da yazılır ve ezgiyle okunur. Başlıca türleri ilahi, nefes, nutuk, devriye ve şathiyedir.

Bir dergâhın loş odasında dervişler halka olmuş, zikir başlamak üzere. Biri yüzyıllar önce ölmüş bir köylü dervişin dizelerini makamla okur: söz halkın dilinden, anlam tasavvufun derinliğinden gelir.

Halk edebiyatı üç kolda gelişti: anonim halk edebiyatı, âşık tarzı halk edebiyatı ve dinî-tasavvufi halk edebiyatı (üç kolu Anonim halk şiiri sayfasında tanıttık). Bu üçüncü kola, şiirlerin tarikatların toplandığı mekânlarda söylenip okunması yüzünden tekke edebiyatı da denir. MEB'in 10. sınıf kitabı da Türk şiirindeki gelenekleri sıralarken "dinî tasavvufi şiir geleneği"ni anonim, âşık tarzı ve divan şiiri geleneğinin yanına ayrı bir halka olarak koyar ve onu Yunus Emre'nin bir ilahisiyle örnekler.

Bu şiirin kökü Anadolu'dan önceye, XII. yüzyılda Türkistan'da hece ölçüsü ve sade bir dille tasavvufi "hikmet"ler söyleyen Ahmet Yesevi'ye uzanır (Geçiş dönemi eserleri sayfasında). Anadolu'da ise XIII. yüzyıldan itibaren dervişlerin, şeyhlerin ve onların müritlerinin elinde büyüdü.

Önce birkaç kavram

TDV İslâm Ansiklopedisi tasavvufu İslam'ın dış ve iç hükümleri çerçevesinde yaşanan manevi ve derunî bir hayat tarzı diye tanımlar. Bu yolu tutanlar bir tarikata bağlanır: tarikat, Hakk'a ulaşmak için benimsenen usul, tutulan yoldur. Yolda bir rehber vardır: müritlere yol gösteren kişiye şeyh ya da mürşit, bir şeyhe bağlanıp yola giren kişiye mürit (derviş) denir. Eğitimin verildiği yer tekkedir; TDK bunu dergâh diye de karşılar, küçük tekkelere zaviye denir.

Mürşidin rehberliğindeki bu eğitim yolculuğunun adı seyrüsülûktur; amacı nefsi kötü huylardan arındırmaktır. Yolun sonunda varılmak istenen insan tipine insanıkâmil (olgun insan) denir. Sûfîler Allah sevgisini anlatırken eski "muhabbet" sözcüğünün yerine zamanla "aşk"ı koydu; tekke şiirinin asıl konusu olan ilahi aşk buradan doğar. Pek çok şiirin arkasında da vahdet-i vücut (varlığın birliği) düşüncesi durur: TDV'ye göre bu anlayışta varlık birdir, o da Hakk'ın varlığıdır; eşya O'nun tecellisidir. TDV, Yunus Emre, Eşrefoğlu Rûmî ve Niyazi-i Mısrî'nin şiirlerinde bu düşüncenin işlendiğini belirtir.

Tekke şiirinin dünyası: yol gösteren mürşit, yola giren mürit, arınma yolculuğu ve varılmak istenen olgun insan.Görsel: Sınav Defteri

Tekke şiirinin özellikleri

  • Şairi bellidir. Anonim değildir; şairler çoğunlukla bir tarikata bağlı derviş ya da şeyhtir ve adlarını şiirin sonuna koyar (mahlas ve tapşırma için Şiirin yapısı sayfasına bak).
  • Hem öğretir hem coşturur. Tasavvufu, dinin temel bilgilerini ve tarikat adabını halka anlatmak ister (didaktik); Allah aşkını, ölümü, dünyanın geçiciliğini coşkuyla söyler (lirik).
  • Ölçü hece ağırlıklıdır, ama aruz da vardır. Yunus Emre'nin şiirlerinin bir bölümü, Kaygusuz Abdal'ın ise şiirlerinin çoğu aruzladır. TDV'ye göre aruzlu ilahiler XV. yüzyıldan itibaren yaygınlaştı.
  • Dörtlük de beyit de kullanılır. TDV'ye göre 7 ve 8 heceli ilahiler dörtlükle, 11, 14 ve 16 heceliler beyitle kurulur; dörtlükler koşma gibi, beyitler gazel gibi kafiyelenir.
  • Dil sadedir. Halkın konuştuğu Türkçeye tasavvufun Arapça ve Farsça terimleri karışır; şiirler yazıldıkları dönemin dilini taşır.
  • Ezgiyle okunur. TDV'ye göre tekkeler şiir ve musikinin önde gelen kurumlarıydı; zikir meclislerinde ve ayinlerde okunan ilahiler şair ve bestekâr yetiştirdi.

Bu özellikler tekke şiirini iki büyük geleneğin ortasına yerleştirir: âşık şiirinin hecesini ve dörtlüğünü kullanır, divan şiirinin aruzunu, beytini ve tasavvuf kavramlarını da dışlamaz. Divan şiirinde Allah'ı öven tevhit, O'na yakaran münacat ve Hz. Muhammed'i öven naat da tekke şiirinde ilahinin konuları arasındadır (bu türleri Divan şiiri sayfasında açıyoruz).

Akılda kalsın: Tekke şiirini üç soruyla tanı. Kim söyler? Adı bilinen bir derviş. Ne için? Öğretmek ve Allah aşkını söylemek için. Nasıl? Sade dille, çoğunlukla heceyle ama aruza da açık, ezgiyle.
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM bu kolu çoğunlukla bir nazım türü (2020'de nutuk) ya da bir temsilcinin eseri (2023'te Yunus Emre'nin Risaletü'n-Nushiyye'si) üzerinden sorar; dönem özellikleri paragrafın içinde ipucu olarak durur.

Tuzak"halk şiiri hece ölçülüdür" genellemesidir (tekke şairleri aruzla da yazdı); tekke şiirini anonim sanmak da yanlıştır (şairi bellidir, mahlas taşır).

⇄Bilgi eşleştirme kavram ↔ tanım

?Soru çöz

Dinî-tasavvufi halk şiiriyle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

✓ B. Tekke şiirinin şairleri bellidir: Yunus Emre, Kaygusuz Abdal, Pir Sultan Abdal gibi adlar şiirlerine mahlaslarını koyar. Anonimlik halk edebiyatının öteki kolu olan anonim halk şiirinin özelliğidir. Öğreticilik, aruzun da kullanılması ve ezgiyle okunma tekke şiiri için doğrudur.
TÜR · İLAHİ VE NEFES

İlahi ve nefes: dergâhın iki sesi

MEB 10. sınıf · Şiir · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSemai, varsağı ve destan nedir, koşmadan farkları nelerdir?Bağlantılı konudan (Âşık tarzı halk şiiri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Semai 8'li hece ölçüsüyle, kendine özgü bir ezgiyle söylenen ve koşma gibi kafiyelenen biçimdir; konusu çoğunlukla aşk, ayrılık, gurbet ve doğadır. Varsağı da 8'lidir; “bre, hey, behey, bire” gibi ünlemlerle tanınır ve adını Güney Anadolu'daki Varsak Türklerinden alır. Destan ise toplumu etkileyen büyük olayları (savaş, deprem, yangın, salgın, kıtlık) koşma tarzında ve çok sayıda dörtlükle anlatır.

Semai, varsağı, destan

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İlahi ve nefes nedir, aralarındaki fark nedir?

Kısa cevap: İlahi, Allah'ı övmek ve O'na yakarmak için yazılıp makamla okunan dinî-tasavvufi şiirdir; türün en güzel örneklerini Yunus Emre verdi. Nefes, Alevi ve Bektaşilerin inanç ve görüşlerini anlatan, cem ve dergâhlarda bağlama eşliğinde belli makamlarla okunan, hece ölçülü şiirdir; Pir Sultan Abdal türün en büyük adlarındandır. Nefes de bir ilahi türüdür; onu ayıran Alevi-Bektaşi çevresi ve konularıdır.

Aynı gece iki ayrı yerde iki ses yükselir: bir dergâhta makamla okunan bir ilahi, bir köy evindeki cemde bağlamanın eşlik ettiği bir nefes.

İlahi ve nefes tekke şiirinin en yaygın iki türüdür; ilahinin en bilinen sesi Yunus Emre'dir.

İlahi: Allah'a yönelen şiir

TDK sözlüğü ilahiyi Tanrı'yı övmek, O'na dua etmek için yazılıp makamla okunan nazım diye tanımlar. TDV İslâm Ansiklopedisi tanımın iki yüzünü gösterir: edebiyatta mutasavvıf şairlerin yazdığı, dinî ve ilahi düşünceleri işleyen şiirdir; musikide ise din musikisinin makam ve usulleriyle bestelenip dinî toplantılarda okunan şiirin adıdır. Konuları geniştir: Allah'ın birliği (tevhit), O'na yakarış ve af dileme (münacat), Hz. Muhammed'e övgü (naat), Kerbelâ ağıtları ve mevlit gibi dönemlere özgü temalar.

Biçim bakımından ilahi esnektir. 7 ve 8 heceli ilahiler dörtlükle kurulup koşma gibi, 11, 14 ve 16 heceliler beyitle kurulup gazel gibi kafiyelenir; aruzlu ilahiler de XV. yüzyıldan sonra çoğalır. TDV, ilahinin türün en güzel örneklerini veren şair olarak Yunus Emre'yi anar. TDV'nin Yunus maddesinin aktardığı şu beyitte Yunus hem adını söyler hem de tek isteğini:

Yûnus çağırırlar adım gün geçtikçe artar odum
İki cihanda maksûdum bana seni gerek seni

Yunus Emre (ö. 1320?) · TDV İslâm Ansiklopedisi, “Yûnus Emre” maddesi

“Od” ateş, “maksûd” istenen şey demektir: söyleyicinin içindeki aşk ateşi gün geçtikçe büyür, iki dünyada da istediği yalnız Allah'tır. Dizeler 16 hecedir ve ikiye bölünür (Yû-nus-ça-ğı-rır-lar-a-dım / gün-geç-tik-çe-ar-tar-o-dum); TDV'ye göre 11, 14 ve 16 heceli ilahiler böyle beyitle kurulur. Söyleyicinin Allah'a seslenmesi ve ilahi aşk teması ilahinin işaretidir; adını şiirin içinde anması ise tekke şiirinin anonim olmadığını gösterir.

İlahiler tarikata göre farklı adlar da alır. TDV'ye göre Mevlevîlerin sema töreninde okunan bestelere Mevlevî ayini, Bektaşi şairlerin yazdığı ilahilere nefes, Yesevi yolunda söylenen ilahi içerikli şiirlere hikmet denir.

Nefes: cemde bağlamayla okunan şiir

TDK sözlüğü edebiyat terimi olarak nefesi Bektaşi ve Alevilerin görüş ve düşüncelerini anlatan, dergâhlarda belli makamlarla okunan, millî nazım şekilleri ve hece vezniyle yazılmış şiir diye tanımlar. TDV'nin Bektaşi musikisi maddesi nefesin Sünni tarikatların ilahilerinden üslup, konu, ezgi ve ritimle ayrıldığını belirtir. Nefesler çoğunlukla hece ölçüsüyle söylenir (11'li 6+5, ayrıca 8, 7 ve 5'li); aruz seyrektir. Başlıca çalgı bağlamadır ve nefes, Alevi-Bektaşi cem ayininin parçasıdır. Cemlerde nefesin yanında deyiş ve mersiye gibi türler de okunur.

Nefeslerin konuları bu çevrenin inancından gelir: Hz. Muhammed, Hz. Ali, Hasan ve Hüseyin, on iki imam sevgisi; Hacı Bektaş-ı Veli'ye saygı; tarikata bağlılık. TDK'nin deyişiyle millî nazım şekilleriyle, örneğin koşma ve semai biçiminde söylenir. TDV, Pir Sultan Abdal'ı Hatâî ve Kul Himmet ile birlikte Alevilerin en büyük üç şairinden biri sayar; Alevi-Bektaşi edebiyatının kurucusu kabul edilen şair ise Kaygusuz Abdal'dır (ikisini aşağıda tanıyoruz).

Akılda kalsın: İlahi = Allah'a yönelen, makamla okunan, bütün tarikatların şiiri. Nefes = Alevi-Bektaşi cemi + bağlama + Hz. Ali, on iki imam, Hacı Bektaş. Her nefes bir ilahidir, her ilahi nefes değildir.
Sınavda

Nasıl sorulurTür bir tanıtım paragrafıyla ya da bir dörtlükle verilir, adı sorulur. Ayırıcı ipuçları: nefeste cem, bağlama, Hz. Ali, on iki imam, Hacı Bektaş; ilahide Allah'a seslenme, yakarış ve övgü.

TuzakTDK'nin "soluk" anlamı ya da şeyhin "nefesi" ile karışıklık; terim olarak nefes bir şiir türüdür. İkinci tuzak, ilahiyi divan şiirinin münacatıyla karıştırmak: konu aynı olabilir, ayırıcı olan tekkede ezgiyle okunan halk şiiri geleneğidir.

▭Boşluk doldurma

Allah'ı övmek ve O'na yakarmak için yazılıp makamla okunan tekke şiirine denir. Alevi ve Bektaşilerin inancını anlatan, cemlerde bağlama eşliğinde okunan şiirlere ise adı verilir.

ilahinutuknefesgüzelleme

?Soru çöz

Yûnus çağırırlar adım gün geçtikçe artar odum
İki cihanda maksûdum bana seni gerek seni

Yunus Emre

Bu beyitle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

✓ D. Beyitte Hz. Ali, on iki imam, cem ya da Hacı Bektaş gibi nefes ipuçları yoktur; söyleyici “bana seni gerek seni” diyerek Allah'a seslenir ve ilahi aşkını söyler (B), bu da ilahinin konusudur. “Yûnus çağırırlar adım” sözüyle şair adını anar (A); dizeler on altışar hecedir (C: 8 + 8).
TÜR · NUTUK, DEVRİYE, ŞATHİYE

Nutuk, devriye, şathiye: öğreten, dönen, şaşırtan şiir

MEB 10. sınıf · Şiir · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKutadgu Bilig, Divânu Lugâti't-Türk, Atabetü'l-Hakâyık ve Divân-ı Hikmet arasındaki farklar nelerdir?Bağlantılı konudan (Geçiş dönemi eserleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kutadgu Bilig devlet yönetimini aruzlu beyitlerle (mesnevi), Atabetü'l-Hakâyık ahlakı beyitle açılan aruzlu dörtlüklerle, Divân-ı Hikmet tasavvufu hece ölçülü dörtlüklerle anlatır; Divânu Lugâti't-Türk ise madde başları Türkçe, açıklamaları Arapça bir sözlüktür. Yazarları sırasıyla Yusuf Has Hacip, Edip Ahmet, Ahmet Yesevi ve Kaşgarlı Mahmut'tur.

Dört eseri ayırmak

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Tekke şiirinde nutuk, devriye ve şathiye nedir, nasıl ayırt edilir?

Kısa cevap: Nutuk, tarikata yeni girenlere tarikat adabını öğreten şiirdir. Devriye, varlığın Hak'tan ayrılıp mertebe mertebe dünyaya inişini ve insanın yeniden O'na dönüşünü (devir) anlatır; Türk edebiyatında ilk devriyeyi Ahmet Yesevi yazdı. Şathiye, vecd hâlinde söylenmiş, ilk bakışta dine ya da akla aykırı görünen ama derin anlam taşıyan şiirdir; en ünlüsü Yunus Emre'nin "Çıktım erik dalına" diye başlayan şiiridir.

Üç derviş aynı akşam üç şiir okur. Biri yeni gelen gence yolun kurallarını öğütler, biri ruhun uzun yolculuğunu anlatır, üçüncüsü erik dalından üzüm yediğini söyleyip herkesi şaşırtır.

Nutuk: yolun kurallarını öğreten şiir

TDK sözlüğü "nutuk" sözcüğüne "söz, konuşma" anlamını verir. Tekke şiirinde ise nutuk, tarikata yeni girenlere tarikat adabını öğreten şiirin adıdır; ÖSYM 2020'de türü tam bu tanımla sordu. Nutuk didaktiktir: bir dörtlükte "edep", "erkân", "yol", "pir" gibi sözcükler, buyruk kipinde öğütler ve yola yeni giren bir muhatap görüyorsan nutukla karşı karşıyasın.

Sözcüğün genel anlamı bir tuzak da hazırlar. Niyazi-i Mısrî'nin Yunus Emre'nin "Çıktım erik dalına" şiirine yazdığı şerhin adı Şerh-i Nutk-ı Yûnus Emre'dir; burada "nutuk" yalnız "söz" demektir, şerh edilen şiir ise bir şathiyedir.

Devriye: Hak'tan gelip Hakk'a dönen yolculuk

TDV'ye göre devriye, tasavvuftaki "devir" anlayışını işleyen şiirlerin adıdır. Devir 360 derecelik bir daire gibi düşünülür: dairenin bir yayı Hak'tan ayrılan nurun mertebe mertebe dünyaya ve toprağa inişini, öbür yayı insanın yükselerek yaratıcısına dönüşünü anlatır. Şairler vahdet-i vücut düşüncesinin etkisiyle bu yolculuğu çoğu zaman kendi başlarından geçmiş gibi, "ben" diliyle anlatır.

Divan şiirinde devriyeler aruzla, kaside, gazel ya da mesnevi biçiminde yazıldı; tekke ve Bektaşi edebiyatında ise daha çok hece ölçüsüyle, ilahi, koşma ve nefes biçiminde söylendi. TDV'ye göre Türk edebiyatında ilk devriyeyi Ahmet Yesevi yazdı; Yunus Emre, Niyazi-i Mısrî ve Pir Sultan Abdal türün başlıca adları arasındadır. Tür, özellikle Bektaşi şairler ve onların etkisindeki Alevi çevrelerde rağbet gördü.

Şathiye: dışı şaşırtan, içi düşündüren söz

"Şath" sözcüğü bir ırmağın yatağından taşmasını anlatır. TDV şathiyeyi sûfînin vecd ve kendinden geçme hâlinde söylediği, içinde bir iddia bulunan söz diye tanımlar. Şathiyeler ilk bakışta dinin dış hükümlerine uymuyormuş gibi görünür, anlamları kapalıdır; Türk şathiyelerinde mecazlarla örülü, sembolik bir dil kullanılır. Bu yüzden şathiyelerin dine aykırı olmadığını göstermek için şerhler yazıldı. TDV, Yunus Emre, Hacı Bayram Veli, Eşrefoğlu Rûmî ve Niyazi-i Mısrî'nin şathiye örnekleri verdiğini belirtir.

Türün en ünlü örneği Yunus Emre'nin “Çıktım erik dalına anda yedim üzümü” diye başlayan şiiridir: erik dalında üzüm yenir, görüntü akla aykırıdır ve okuru durup anlamı aramaya zorlar. TDV'ye göre bu şiir Yunus'un en çok şerh edilen şiiridir, şerhlerin en tanınmışı da Niyazi-i Mısrî'ninkidir. TDV'nin şathiye maddesi Hacı Bayram Veli'nin şu beytini de örnekler arasında sayar:

Çalabım bir şar yaratmış iki cihan arasında
Bakıcak dîdâr görünür ol şarın kenâresinde

Hacı Bayram Veli (ö. 1430) · TDV İslâm Ansiklopedisi, “Şathiye” maddesi

“Çalap” Tanrı, “şar” şehir, “dîdâr” yüz, cemal demektir: Tanrı iki dünyanın arasında bir şehir yaratmıştır, bakınca o şehrin kenarında O'nun yüzü görünür. Haritada yeri olmayan bir şehir anlatılır; şair o şehrin ne olduğunu söylemez, anlamı görüntünün arkasında okura aratır. Şathiyenin kapalı, sembolik dili budur.

Şathiyenin öbür yüzü mizahtır: Kaygusuz Abdal'ın hece ölçülü şathiyeleri dırdırcı eşlerden, pireden, sinekten, iyi yemekten yakınan oyunbaz ve alaycı bir sesle söylenir.

Beş türü konu ayırır: Allah'a yönelen ilahi, Alevi-Bektaşi inancını söyleyen nefes, yolu öğreten nutuk, varlığın devrini anlatan devriye, şaşırtarak düşündüren şathiye.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Nutuk öğretir, devriye döner, şathiye şaşırtır. Öğüt ve "edep" görürsen nutuk; "Hak'tan geldim, yine O'na giderim" yolculuğu görürsen devriye; erik dalında üzüm gibi akla aykırı bir görüntü görürsen şathiye.
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM 2020'de edep öğütleyen bir dörtlük verip nazım türünü sordu; şıklarda nutkun yanında devriye ve şathiye vardı, yani üç tekke türü komşu kavram olarak birbirinin çeldiricisi oldu. Bu tipte önce muhatabı bul: yola yeni giren birine öğüt veriliyorsa nutuktur.

TuzakŞathiyeyi taşlamayla karıştırmak. İkisinde de alay sesi olabilir, ama taşlama bir kişiyi ya da toplumu eleştirir; şathiye ise tasavvufi bir anlamı şaşırtıcı bir kılıkta söyler.

⇄Bilgi eşleştirme tür ↔ ipucu

?Soru çöz

Tarikata giren talip
Önce edebi bilmeli
Eline diline sahip
Pirin yolundan gelmeli

Bu dörtlüğün nazım türü aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Dörtlük tarikata yeni giren talibe edep, dil ve el terbiyesi, pire bağlılık gibi yolun kurallarını öğütler: nutuk. Varlığın Hak'tan inip O'na dönüşü anlatılmadığı için devriye, akla aykırı şaşırtıcı bir söyleyiş olmadığı için şathiye, Allah'a yakarış olmadığı için münacat değildir.
XIII–XIV. YÜZYIL · TEKKE ŞİİRİ

Yunus Emre: Yesevi'nin açtığı yolda Anadolu'nun sesi

MEB 10. sınıf · Şiir · Okuma 9 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDivân-ı Hikmet nedir, hikmet ne demektir, Ahmet Yesevi kimdir?Bağlantılı konudan (Geçiş dönemi eserleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Divân-ı Hikmet, Yeseviyye tarikatının kurucusu Ahmet Yesevi'nin (ö. 1166) “hikmet” adı verilen dinî-tasavvufi şiirlerinin toplandığı eserdir. Hikmetler sade bir Türkçeyle, halk şiirinden alınma şekillerle, çoğunlukla dörtlük nazım birimi ve hece ölçüsüyle söylenmiştir. Amacı yeni Müslümanlara İslam'ın esaslarını, dervişlere tasavvuf adabını öğretmektir. Sonradan Yesevi dervişlerinin şiirleri de esere karışmıştır.

Divân-ı Hikmet ve Ahmet Yesevi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Yunus Emre kimdir, eserleri nelerdir, Risaletü'n-Nushiyye nasıl bir eserdir?

Kısa cevap: Yunus Emre (ö. 1320?) XIII–XIV. yüzyılda Orta Anadolu'da yaşamış, dinî-tasavvufi halk şiirinin Anadolu'daki en büyük temsilcisidir; mürşidi Tapduk Emre'dir. İki eseri vardır: şiirlerini topladığı Divan (TDV'ye göre 417 şiir, 138'i aruz, gerisi hece) ve 1307'de yazdığı, tasavvuf yolcularına öğüt veren didaktik mesnevi Risaletü'n-Nushiyye. Sade Türkçesiyle Eski Anadolu Türkçesinin oluşumunda büyük rol oynadı.

Kıtlık yılında yoksul bir köylü, hayvanının sırtına bir yük alıç vurup buğday istemeye bir dergâha gider. Eli boş dönmez, ama yolda istediğinin buğday olmadığını anlar.

Yesevi'den Anadolu'ya

Anadolu tekke şiirinin modeli XII. yüzyılda Türkistan'da kuruldu: Ahmet Yesevi tasavvufu halka hece ölçüsü, dörtlük ve sade bir Türkçeyle öğretti (Geçiş dönemi eserleri sayfasında). TDV'ye göre Türk edebiyatının ilk devriyesi de onundur. Bu sesi Anadolu'ya göç eden dervişler taşıdı. Yesevi ile Anadolu arasındaki bağ, kişiden kişiye bir el vermeden çok bir gelenek bağıdır: sade dil, hece ve öğretici tasavvufi şiir.

Ek bilgi: Hacı Bektaş Yesevi'nin halifesi miydi?

TDV'ye göre Hacı Bektaş-ı Veli "Horasan erenleri" diye bilinen çevreden, Moğol istilası sırasında Anadolu'ya gelen dervişlerden biri olabilir. Hacı Bektaş'ın menkıbelerini toplayan Vilâyetnâme onu doğrudan Yesevi'nin halifesi gösterir; TDV ise bunun tarihen güç olduğunu, Hacı Bektaş'ın Yesevi'nin ölümünden en az yarım asır sonra doğduğunu belirtir.

Yüzyıl şeridi: Yesevi'nin Türkistan'da kurduğu sade dilli tasavvufi şiir, Yunus'la Anadolu'da olgunlaşır, Alevi-Bektaşi şiiri ve tarikat şairleriyle XVII. yüzyıla uzanır. Soru işaretli yıllar kaynaklarda kesin değildir.Görsel: Sınav Defteri (şema, ölçekli değildir)

Hayatı: buğday yerine "nefes"

Yunus Emre'nin hayatı büyük ölçüde menkıbelerden bilinir. TDV, onun Orta Anadolu'da Sakarya çevresinde doğduğunu düşünür; bir mecmuadaki kayda göre 1240-41'de doğmuş, 1320'de ölmüştür. Girişteki sahne, Fuad Köprülü'nün aktardığı ve MEB kitabının da yer verdiği menkıbedir: Yunus buğday istemeye Hacı Bektaş'ın dergâhına gider; Hacı Bektaş ona buğday yerine "nefes" (manevi himmet) önerir, Yunus buğdayda direnir. Yolda pişman olup geri döner, ama Hacı Bektaş onun "kilidinin anahtarını" Tapduk Emre'ye verdiğini söyler. Yunus Tapduk Emre'nin dergâhına bağlanır ve rivayete göre kırk yıl tekkeye odun taşır, bir kez bile eğri odun getirmez.

Ek bilgi: menkıbe ve mezar tartışması

TDV, Yunus'un şiirlerinde Hacı Bektaş'tan doğrudan söz etmediğini ve bir tarikat bağının kesin olmadığını da not eder. Anadolu'nun pek çok yerinde ona atfedilen mezar ve makam bulunur; Eskişehir Sarıköy'deki (bugün Yunusemre) mezarı TDV'ye göre Fuad Köprülü ve Abdülbaki Gölpınarlı gibi araştırmacılar gerçek kabul eder.

Divan: heceli gazel ve ilahi

TDV'ye göre Yunus'un Divan'ında 417 şiir vardır; bunların 138'i aruzla, gerisi hece ölçüsüyle yazılmıştır. Hece ölçülü şiirleri biçim bakımından gazele benzer; bu yüzden TDV, Yunus'un gazeli heceye uyarladığını söyler. Şiirlerinin başlıca konuları ilahi aşk, insanıkâmil, Allah'ın birliği, insan sevgisi, kardeşlik, merhamet ve şefkattir. Yunus şiirlerinde adını "Yunus" diye söyler ve kendini "âşık, biçare, miskin, derviş, Tapduklu" gibi sıfatlarla anar. Divana başka "Yunus" mahlaslı şairlerin şiirleri de karışmıştır; TDV özellikle Bursalı Âşık Yunus'la karıştırılmasına dikkat çeker.

Risaletü'n-Nushiyye: öğüt kitabı

Adındaki "nush" öğüt demektir: Risaletü'n-Nushiyye bir nasihatnamedir. TDV'ye göre Yunus bu eseri 1307'de yazdı; yaklaşık 600 beyitlik eser on üç beyitlik manzum bir girişle başlar, kısa bir mensur bölümle sürer, asıl kısmı mesnevi biçimindedir. Tasavvuf yolunun yolcularına öğütler verir ve TDV onu Anadolu'da yazılmış ilk özgün nasihatnamelerden biri sayar. ÖSYM 2023'teki tanıtımda eserin didaktik olduğunu, insanıkâmil olma yolundaki manevi yolculuğu ve akıl ile iman konularını işlediğini söyledi. Yunus'un ilahilerine göre şiir yönü daha zayıftır; öğretmek için yazılmıştır (didaktik şiir türü için Şiir türleri sayfasına bak).

Dili ve etkisi

TDV, Yunus'u Eski Anadolu Türkçesinin oluşumunda çok önemli rol oynayan ilk Türk şairi diye anar: Arapça ve Farsça sözcüklerin bir kısmını Türkçenin söyleyişine uydurmuş, şiirine halkın deyimlerini taşımıştır. İlahileri Anadolu'dan Balkanlar'a yayıldı ve tarikatların ortak sesi oldu. Sonraki tekke şairlerinin çoğu onun yolundan yürüdü: Kaygusuz Abdal onun ilk takipçilerinden sayılır, Eşrefoğlu Rûmî'de de Yunus etkisi güçlüdür.

Ek bilgi: tasavvufun hikâye kolu, Mantıku't-Tayr

Tasavvuf öğretisini hikâyeyle anlatan mesneviler de bu dünyanın parçasıdır. İranlı şair Ferîdüddin Attâr'ın (ö. 1221) Farsça mesnevisi Mantıku't-Tayr'ın adı "kuşların dili" diye çevrilir. TDV'ye göre eserde kuşlar Hüdhüd'ün rehberliğinde padişahları Sîmurg'u aramaya çıkar, yedi vadiyi aşar; sonunda yalnız otuz kuş varır ve Sîmurg'un kendileri olduğunu anlar. Eser 1317'de Gülşehrî tarafından manzum olarak Türkçeye kazandırıldı (Gülşehrî'yi Divan şairleri XIII–XVI. yüzyıl, eserin fablla ilişkisini Halk anlatıları sayfasında görüyoruz).

Akılda kalsın: Yunus'un iki eseri iki işi görür: Divan'da söyledi, Risale'de öğütledi. "Nushiyye" adındaki "nush" öğüt demektir; öğüt kitabının yılı da yüzyılın başına düşer: 1307.
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM 2023'te eseri tanıtım paragrafıyla sordu: Yunus Emre'nin eseri, mesneviyle başlayıp mensur bölümle süren, didaktik, insanıkâmil yolculuğu.

TuzakÇeldiriciler Divân-ı Hikmet, Kutadgu Bilig, Atabetü'l-Hakâyık ve Vesîletü'n-Necât'tı; hepsi gerçek ve öğretici ya da dinî eserlerdir. 2026'da da Risaletü'n-Nushiyye mevlit sorusunun, Yunus Emre ise Kutadgu Bilig sorusunun çeldiricisiydi. Tuzak: tasavvufi diye Divân-ı Hikmet'i Yunus'a, öğretici diye Risale'yi Yesevi'ye vermek. Ayırıcı: XIV. yüzyıl başı, Anadolu, mesnevi + mensur.

▭Boşluk doldurma

Menkıbeye göre Hacı Bektaş, Yunus'u Emre'nin dergâhına yönlendirdi. Yunus'un 1307'de yazdığı, tasavvuf yolcularına öğüt veren eseri adını taşır.

TapdukRisaletü'n-NushiyyeDivân-ı HikmetHacı Bayram

?Soru çöz

XIII. yüzyılın ikinci yarısında Orta Anadolu'da yaşadı. Menkıbeye göre buğday istemeye gittiği dergâhtan bir başka şeyhe yönlendirildi ve onun tekkesine yıllarca odun taşıdı. Şiirlerinin çoğunu hece ölçüsüyle söyledi ve gazeli heceye uyarladı. 1307'de tasavvuf yolcularına öğütler veren, yaklaşık 600 beyitlik bir eser yazdı.

Bu parçada sözü edilen şair aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Tapduk Emre menkıbesi, heceli gazel ve 1307 tarihli öğüt kitabı (Risaletü'n-Nushiyye) Yunus Emre'yi gösterir. Ahmet Yesevi XII. yüzyılda Türkistan'da yaşadı; Kaygusuz Abdal Abdal Musa'nın müridi, Eşrefoğlu Rûmî XV. yüzyılda İznik'te yaşamış bir şeyhtir.
XIV–XV. YÜZYIL · TEKKE ŞİİRİ

Hacı Bayram Veli, Kaygusuz Abdal, Eşrefoğlu Rûmî: Yunus'un ardından

MEB 10. sınıf · Şiir · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaXVI. ve XVII. yüzyılın önemli âşıkları kimlerdir: Köroğlu, Karacaoğlan, Âşık Ömer, Gevherî?Bağlantılı konudan (Âşık tarzı halk şiiri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

XVI. yüzyılın en bilinen adı Bolu çevresi ve Çamlıbel'le anılan Köroğlu'dur. XVII. yüzyılda Karacaoğlan sade dili ve güzellemeleriyle, Âşık Ömer ve Gevherî aruzla da yazıp divan şiirine yaklaşan saz şiirleriyle, Kayıkçı Kul Mustafa da Genç Osman Destanı'yla öne çıkar.

XVI–XVII. yüzyıl âşıkları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hacı Bayram Veli, Kaygusuz Abdal ve Eşrefoğlu Rûmî kimdir, eserleri nelerdir?

Kısa cevap: XIV–XV. yüzyılda Yunus'un açtığı yolda üç ad öne çıkar. Hacı Bayram Veli (ö. 1430) Ankara'da Bayramiyye tarikatını kurdu; az sayıdaki şiirini sade bir dille ve hece ölçüsüyle söyledi. Kaygusuz Abdal Alevi-Bektaşi edebiyatının kurucusu sayılır ve mizahi şathiyeleriyle tanınır (Budalanâme, Saraynâme). Eşrefoğlu Rûmî (ö. 1469-70) İznik'te Kadiriyye'nin Eşrefiyye kolunu kurdu; ilahileri bestelendi, Müzekki'n-nüfûs adlı mensur eseri çok okundu.

Yunus'un ölümünden yüz yıl sonra Ankara'da, Alanya'dan Kahire'ye uzanan bir yolda ve İznik'te üç derviş aynı sesi farklı tonlarda sürdürüyordu: biri ciddi bir öğütle, biri kahkahayla, biri ezgiyle.

Önce bu kolun bütün temsilcilerini tek tabloda gör; bu ve sonraki konu tablonun satırlarını açar.

Tekke şairleri: yüzyıl, tarikat, ayırt edici tür ve eser
ŞairYüzyılYer · tarikatAyırt edici tür / eser
Ahmet YeseviXII (ö. 1166)Türkistan · Yesevîlikhikmet; ilk devriye; Divân-ı Hikmet
Yunus EmreXIII–XIV (ö. 1320?)Orta Anadolu · Tapduk Emre'nin dervişiilahi, heceli gazel; Risaletü'n-Nushiyye (1307)
Hacı Bayram VeliXV (ö. 1430)Ankara · Bayramiyye'nin kurucusuaz sayıda sade, heceli şiir; şathiye örneği
Kaygusuz AbdalXV (ö. 1444?)Alanya, Kahire · Abdal Musa müridimizahi şathiye; Budalanâme; Alevi-Bektaşi edebiyatının kurucusu
Eşrefoğlu RûmîXV (ö. 1469-70)İznik · Kadiriyye'nin Eşrefiyye kolubestelenen ilahiler, gazel; Müzekki'n-nüfûs
Pir Sultan AbdalXVISivas · Alevinefes, koşma; Hızır Paşa rivayeti
Niyazi-i MısrîXVII (1618–1694)Malatya, Bursa, Limni · Halvetiyye'nin Mısriyye koludevriye; “Çıktım erik dalına” şerhi

Hacı Bayram Veli: Ankara'nın şeyhi

TDV'ye göre Hacı Bayram Veli 1430'da Ankara'da öldü; doğum yılı kesin değildir, doğum yeri olarak Ankara'nın Solfasol köyü anılır. Somuncu Baba'ya bağlandı ve Bayramiyye tarikatını kurdu. II. Murad'ın onu Edirne'ye çağırması menkıbelerde anlatılır; MEB'in 10. sınıf kitabı da Edirne'den ayrılırken sultana verdiği öğütlere yer verir. Müritleri arasında Akşemseddin anılır. TDV, ona ait olduğu bilinen şiirlerin sayısını dört olarak verir: sade bir dille ve hece ölçüsüyle söylenmiş, vahdet anlayışını işleyen şiirler. Hacı Bayram'ın edebiyattaki izi şiirlerinin sayısından çok çevresidir: ÖSYM 2024'te Harnâme'nin şairi Şeyhî'yi "Hacı Bayram Veli'ye bağlanan şair" diye tanıttı (Şeyhî Divan şairleri XIII–XVI. yüzyıl sayfasında).

Kaygusuz Abdal: tekkenin gülen yüzü

TDV Kaygusuz Abdal'ı "Alevî-Bektaşî edebiyatının kurucusu" kabul edilen mutasavvıf şair diye tanıtır. Hayatı ölümünden yaklaşık yüz elli yıl sonra yazılmış bir menâkıbnameden bilinir: buna göre Alaiye (Alanya) beyinin oğludur, Abdal Musa'ya bağlanmış, ona "Kaygusuz" adını şeyhi vermiştir; hacdan sonra Kahire'de bir tekke kurmuştur. Ölüm yılı için birçok araştırmacı 1444'ü kabul eder, ama kesin değildir. TDV onu Yunus Emre'nin ilk takipçilerinden sayar.

Kaygusuz'un bir şaşırtıcı yanı ölçüsüdür: şiirlerinin çoğu aruzladır, hece ölçülüler toplamın ancak beşte biri kadardır. Antolojilere giren ve onu tanıtan şiirler ise hece ölçülü şathiyeleridir: dırdırcı eşlerden, pireden, sinekten yakınan, iyi yemeğe düşkünlüğünü oyunbaz bir alayla söyleyen, sade ve atasözü kıvamında bir dil. Sınavda akılda tutulacak eseri Budalanâmedir: aklın ve bilginin Allah'ı bilmekte yetersizliğini anlatan mensur tasavvufi eser.

Ek bilgi: Kaygusuz Abdal'ın öteki eserleri

Saraynâme (manzum-mensur karışık; dünyayı sembolik bir dille bir saray gibi anlatır), Dilgüşâ (manzum girişli, mensur; devir anlayışını ve vahdet-i vücudu işler), Kitâb-ı Miglâte (mensur), Vücûdnâme (mensur), Gülistan (manzum), üç mesnevi ve derlenmiş bir divanı olmayan şiirleri (TDV).

Eşrefoğlu Rûmî: İznik'in âşığı

TDV'ye göre asıl adı Abdullah olan Eşrefoğlu Rûmî 1469-70'te muhtemelen İznik'te, yüz yaşına yakın öldü. Kaynaklar onu Hacı Bayram'ın damadı ve İznik'teki halifesi olarak anar; TDV'nin Hacı Bayram maddesi ise bu akrabalık ve halifelik bağının geç dönem menkıbelerine dayandığını, tarihen sorunlu olduğunu not eder. Hama'da Kadiriyye'ye de bağlandı ve Kadiriyye'nin Eşrefiyye kolunun kurucusu sayılır.

Eşrefoğlu hem hece hem aruz kullandı; lirik şiirlerinde ilahi aşkı söyledi, didaktik şiirler de yazdı. Yunus etkisi güçlüdür, ama sesi kendine özgüdür. Şiirlerinin çoğu bestelendi ve bugün de Kadiri ayinlerinde okunur; TDV'nin tekke maddesi onun divanını tekkelerde okunan Türkçe eserler arasında sayar. Sınavda akılda tutulacak eseri Müzekki'n-nüfûstur: tasavvufi ahlak ve nefsin arındırılması üzerine, Anadolu'da çok okunmuş mensur Türkçe eser.

Ek bilgi: Eşrefoğlu'nun öteki eserleri

Divan (şiirleri; nüshaları içerikçe birbirinden farklı) ve tarikat adabını anlatan Tarîkatnâme (TDV).

Akılda kalsın: Üçünü bir cümleyle ayır: Hacı Bayram kurdu (Bayramiyye, Ankara), Kaygusuz güldürdü (şathiye, Budalanâme), Eşrefoğlu arındırdı (Müzekki'n-nüfûs = nefisleri arındıran).
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM 2024'te Eşrefoğlu Rûmî'nin mahlasının geçtiği beyitleri verip nazım şeklini sordu: beyitlerle kurulmuş, ilk beyti kendi içinde kafiyeli, son beyitte mahlas taşıyan şiir bir gazeldi.

TuzakTekke şairinin adını görünce "ilahi" ya da "nefes" demek. Tekke şairleri gazel de yazdı; biçim sorusunda şairi değil, nazım birimini ve kafiye düzenini oku. Kaygusuz'u yalnız hece şairi sanmak da yanlıştır; şiirlerinin çoğu aruzladır.

⇄Bilgi eşleştirme şair ↔ eser

?Soru çöz

Menkıbeye göre bir beyin oğludur; Abdal Musa'ya bağlanınca bugün anıldığı adı ona şeyhi vermiştir. Alevi-Bektaşi edebiyatının kurucusu sayılır. Şiirlerinin çoğunu aruzla yazmış olsa da antolojilere hece ölçüsüyle söylediği, alaycı ve mizahi şathiyeleri girmiştir. Aklın Allah'ı bilmekte yetersizliğini anlatan mensur bir eseri de vardır.

Bu parçada sözü edilen şair aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Abdal Musa'ya bağlılık, Alevi-Bektaşi edebiyatının kurucusu sayılma, mizahi şathiyeler ve Budalanâme Kaygusuz Abdal'ı gösterir. Pir Sultan Abdal da Alevi şairidir ama XVI. yüzyılda yaşadı ve nefesleriyle tanınır; Hacı Bayram Veli Bayramiyye'nin, Niyazi-i Mısrî Mısriyye kolunun kurucusudur.
XVI–XVII. YÜZYIL · TEKKE ŞİİRİ

Pir Sultan Abdal ve Niyazi-i Mısrî: nefesin isyanı, devriyenin derinliği

MEB 10. sınıf · Şiir · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaXIX. yüzyılın önemli âşıkları kimlerdir: Dadaloğlu, Erzurumlu Emrah, Dertli, Seyrânî?Bağlantılı konudan (Âşık tarzı halk şiiri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

XIX. yüzyılda Dadaloğlu Avşar boyunun zorla iskânına karşı söylediği kavga şiirleriyle, Erzurumlu Emrah ve Dertli divan şiirine yakın söyleyişleriyle, Seyrânî devlet görevlilerini hedef alan taşlamalarıyla öne çıkar. Yüzyılın sonunda Ruhsatî ve Sümmânî geleneği XX. yüzyıla taşır.

XIX. yüzyıl âşıkları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Pir Sultan Abdal ve Niyazi-i Mısrî kimdir, tekke şiirindeki yerleri nedir?

Kısa cevap: Pir Sultan Abdal XVI. yüzyılda Sivas yöresinde yaşamış Alevi şairidir; nefeslerinde Hz. Ali ve on iki imam sevgisini, haksızlığa karşı duruşu coşkulu bir dille söyledi, rivayete göre Sivas valisi Hızır Paşa tarafından idam ettirildi. Niyazi-i Mısrî (1618–1694) Halvetiyye'nin Mısriyye kolunu kuran Malatyalı şeyhtir; bestelenen şiirleri bütün tarikatlarda sevildi, devriye türünde eser verdi ve Yunus Emre'nin "Çıktım erik dalına" şathiyesini şerh etti.

XVI. yüzyılda Sivas'ta bir halk ozanı darağacına yürür; yüz yıl sonra bir Halveti şeyhi Limni adasında sürgünde ölür. İkisinin şiiri de tekkede doğdu, ama biri meydanlara, öteki dergâhların derinine seslendi.

Pir Sultan Abdal: Alevi şiirinin büyük sesi

TDV'ye göre Pir Sultan Abdal XVI. yüzyılın başlarında Sivas'ın Yıldızeli ilçesine bağlı Banaz köyünde doğdu; bir dizesinden asıl adının Haydar olduğu anlaşılır. Safevî propagandasının etkisinde kaldı. Alevi çevrelerindeki yaygın inanışa göre Sivas valisi Hızır Paşa onu hapsettirdi ve saraydan gelen emirle idam ettirdi; TDV tarihî kaynakların bu anlatımı doğrulamadığını, idam için 1589 ya da 1590 gibi tahminler yapıldığını belirtir.

Şiirlerinde en çok koşma biçimini kullandı, semai biçiminde de örnekler verdi; yarım kafiyeyi redifle destekledi. Konuları Hz. Muhammed, Hz. Ali, Hasan ve Hüseyin ile on iki imam sevgisi, Hacı Bektaş'a saygı; bunların yanında haksızlığa karşı koyma, ölüm, aşk, ayrılık ve özlemdir. Bu şiirler Alevi-Bektaşi cemlerinde nefes olarak okunur. TDV onu Alevilerin yedi büyük şairinden biri, Hatâî ve Kul Himmet ile birlikte en büyük üç şairden biri sayar. TDV, Alevi inancını taşıyan bu şiirlerin şeriata, Kur'an'a, hac ve namaza bağlılığı da dile getirdiğini belirtir; örnek olarak şu dizeleri verir:

Kâbe'nin yapısı binâ yapısı
Îman etse âsilerin hepisi
Beş vakit okunur Âyetü'l-kürsî

Pir Sultan Abdal (XVI. yüzyıl) · TDV İslâm Ansiklopedisi, “Pîr Sultan Abdal” maddesi

Dizeler 11'li hece ölçüsündedir (Kâ-be-nin-ya-pı-sı-bi-nâ-ya-pı-sı), koşmanın ölçüsüdür. Bir uyarı: aynı mahlası kullanan başka şairler de vardır (TDV birkaç "Pir Sultan" sayar) ve ona atfedilen şiirlerin sayısı derlemeden derlemeye değişir; şiirlerin hangisinin ona ait olduğu tartışmalıdır.

Niyazi-i Mısrî: sürgündeki şeyh

TDV'ye göre Niyazi-i Mısrî 1618'de Malatya'da doğdu; Diyarbakır, Mardin ve Kahire'de okudu ("Mısrî" adı buradan gelir), Elmalı'da Ümmî Sinan'a bağlanıp halife oldu. Bursa'ya yerleşti; önce Rodos'a (1674), sonra Limni'ye (1677) sürüldü, kısa bir dönüşün ardından yeniden Limni'ye gönderildi ve 1694'te Limni'de öldü. Halvetiyye'nin Mısriyye kolunun kurucusu sayılır, vahdet-i vücut anlayışını benimser. TDV'ye göre şeriatı ve tasavvufu birbirini tamamlayan iki ilim sayar; şu beyit bu görüşü öğretici bir sesle söyler:

Şerîatın sözleri hakîkatsiz bilinmez
Hakîkatin sırları tarîkatsız bulunmaz

Niyazi-i Mısrî (ö. 1694) · TDV İslâm Ansiklopedisi, “Niyâzî-i Mısrî” maddesi

TDV, Mısrî'nin şiirlerinin bütün tarikat çevrelerinde beğenildiğini, divanının dervişler için neredeyse bir el kitabı olduğunu yazar; şiirlerinin bir kısmı bestelenip tekkelerde okundu. Divanındaki şiirlerin çoğu gazeldir. Eserleri:

  • Divan (Türkçe şiirleri; çoğu gazel, bestelenmiş ilahiler).
  • Mevâidü'l-irfân (tasavvufi eser).
  • Risâle-i Devriyye (mensur, tasavvuftaki devir anlayışı üzerine) ve devriye türünde Devriyye-i Arşiyye.
  • Şerh-i Nutk-ı Yûnus Emre: Yunus'un "Çıktım erik dalına" şathiyesinin şerhi.

Tekke şiiri Mısrî'den sonra da sürdü ve XX. yüzyıla kadar uzandı; TDV'ye göre 1925'te 677 sayılı kanunla Türkiye'deki tekkeler kapatıldı (bu kararı tarih serisinin laiklik konusunda görüyoruz).

Akılda kalsın: Pir Sultan = Sivas, Haydar, Hızır Paşa, nefes, koşma. Niyazi-i Mısrî = Malatya, Kahire, Limni sürgünü, Mısriyye, devriye, Yunus şerhi. Biri meydanın sesi, öteki dergâhın; biri koşmayla, öteki gazelle konuşur.
Sınavda

Nasıl sorulurBu iki şair tanıtım paragrafının cevabı ya da çeldiricisi olarak gelir. Pir Sultan'ın ayırıcı ipuçları Hızır Paşa, Sivas ve Alevi nefesleridir; Mısrî'ninkiler sürgün, Halvetilik ve Yunus şerhidir.

TuzakAlevi-Bektaşi şiirinin iki büyük adını karıştırmaktır: kurucu Kaygusuz Abdal (XV. yüzyıl, şathiye), en büyük seslerden Pir Sultan Abdal (XVI. yüzyıl, nefes). Bir başka tuzak Pir Sultan'ı âşık tarzı halk şiirine koymaktır; koşma kullansa da dinî-tasavvufi çizgidedir (âşık şiiri için Âşık tarzı halk şiiri sayfasına bak).

↕Kronolojik sıralama yaşadıkları yüzyıla göre diz

  1. Pir Sultan Abdal (Sivas, nefes)
  2. Ahmet Yesevi (Türkistan, hikmet)
  3. Niyazi-i Mısrî (Limni sürgünü, devriye)
  4. Yunus Emre (Tapduk Emre'nin dervişi)

?Soru çöz

XVI. yüzyılda Sivas yöresinde yaşadı; bir dizesinden asıl adının Haydar olduğu anlaşılır. Alevi çevrelerindeki yaygın inanışa göre Sivas valisi Hızır Paşa tarafından idam ettirildi. Çoğunu koşma biçiminde söylediği nefeslerinde Hz. Ali ve on iki imam sevgisini, haksızlığa karşı duruşu coşkulu bir dille işledi.

Bu parçada sözü edilen şair aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Sivas, Haydar adı, Hızır Paşa ve Alevi nefesleri Pir Sultan Abdal'ı gösterir. Kaygusuz Abdal da Alevi-Bektaşi şairidir, ama XV. yüzyılda yaşadı ve şathiyeleriyle tanınır; Niyazi-i Mısrî XVII. yüzyılın Halveti şeyhi, Hacı Bayram Veli XV. yüzyılda Ankara'da yaşamış Bayramiyye kurucusudur.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

I. Sensiz geçen bir günüm
II. Ağaçta kuşlar öter
III. Bana bir yıldan beter
IV. Bahar gelmeye yeter
Mâninin biçim ve içerik özellikleri dikkate alınarak bu dizelerle bir mâni oluşturulmak istense sıralama aşağıdakilerden hangisi olur?

✓ A. “öter, yeter, beter” kafiyeli, “günüm” kafiyesizdir; kafiyesiz dize üçüncü sıraya gelir. Kuşların ötüşü baharın gelişine yeter (doldurma), sevgilisiz bir gün bir yıldan beterdir (asıl söz): aaxa. B'de düzen axaa, C'de xaaa, D'de aaax olur.Kaynak: Anonim halk şiiri · Mâni: 7'li hece ve aaxa

?Soru 2

Gözüm yaşa
Bin yıl gönlüm sen yaşa
Ayrılık ömrü yedi
----
Bu dizelerin sonuna aşağıdaki dizelerden hangisi eklenirse bir cinaslı mâni elde edilir?

✓ D. “yaşa” üç dizede aynı söylenir, üç ayrı anlam taşır: gözyaşına, yaşamak (emir), yetmiş yaşına. İlk dize dört heceli, kafiye aaxa: kesik (cinaslı) mâni. B'de “başa” yalnız benzer sesli (zengin kafiye), C'de “yaşta” söyleyişçe farklı, A'da kafiye yok.Kaynak: Anonim halk şiiri · Kesik (cinaslı) ve yedekli mâni

?Soru 3

XIX. yüzyılda Kayseri yöresinde yetişen bu saz şairi, insanların zaaflarını ve yolsuzlukları cesaretle dile getirmiştir; devlet görevlilerinden birçok kişi şiirlerinin hedefi olmuştur. En çok koşma ve semai biçimini kullanmış, şiirlerini saz eşliğinde doğaçlama söylemiştir.
Bu parçada sözü edilen şair aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Kayseri (Develi), devlet görevlilerini hedef alan taşlamalar ve doğaçlama söylenen koşma ve semailer Seyrânî'yi gösterir. Erzurumlu Emrah divan şiirine yakınlığıyla, Dadaloğlu Avşarların iskânına karşı kavga şiirleriyle, Sümmânî bade içtiği rüya ve Gülperi'yle tanınır.Kaynak: Âşık tarzı halk şiiri · XIX. yüzyıl âşıkları

?Soru 4

XI. yüzyılda yazılan bu eserde Türkçe sözcükler Arapça açıklanır. Yazar, sözcüklerin kullanımını göstermek için yüzlerce atasözü ve hece ölçülü dörtlük aktarmıştır; bu dörtlükler Türk halk şiirinin günümüze ulaşan en eski örnekleri arasında sayılır. Eser, Türklerin yaşadığı coğrafyayı gösteren bir harita da içerir.

Bu parçada sözü edilen eser aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Türkçe sözcüklerin Arapça açıklanması, atasözleri ve en eski halk şiiri örnekleri, harita: Divânu Lugâti't-Türk. Kutadgu Bilig aruzlu bir mesnevi, Atabetü'l-Hakâyık bir ahlak kitabıdır; Muhâkemetü'l-Lugateyn XV. yüzyılda Ali Şir Nevaî'nin Türkçeyi Farsçayla karşılaştırdığı eserdir.Kaynak: Geçiş dönemi eserleri · Divânu Lugâti't-Türk

?Soru 5

Saz şairlerinin kendi şiirlerini ya da başkalarından duyduklarını kaydettiği bu yazma defterler uzunlamasına açılır; halk arasında bu yüzden “sığır dili” diye de anılır. İçlerinde âşık şiirlerinin yanında türkü, mâni ve ilahiler, seyrek olarak da divan şairlerinin şiirleri bulunur. Bu defterler, halk edebiyatı ürünlerinin ilk derlemelerini barındıran yazılı kaynakların başında gelir.
Bu parçada sözü edilen yazma eser türü aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Uzunlamasına açılan biçim, “sığır dili” adı ve âşık şiirleriyle türkü, mâni, ilahiyi bir arada toplaması cönkün belirleyici özellikleridir. Tezkire şairlerin hayatını anlatan eser, divan bir şairin şiirlerinin toplandığı kitap, münşeat ise mektup ve yazı örneklerinin derlemesidir.Kaynak: Âşık tarzı halk şiiri · Cönk ve divan komşuluğu

?Soru 6

Saz şairlerinin yarışmalarında âşıklardan biri bir dörtlük söyleyip karşısındakinden aynı kafiyeyle cevap ister; buna ---- denir. Karşıdaki âşığın bu kafiyeye uygun biçimde şiiri sürdürmesi ise ---- olarak adlandırılır. Sürdüremeyen âşık yenik sayılır.
Bu parçada boş bırakılan yerlere sırasıyla aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

✓ B. Kafiyeyi veren âşık ayak açar (ayak verir), o kafiyeyle devam eden âşık ayak uydurur. A'da iki terim yer değiştirmiştir; muamma asmak bilmece sormaktır, tapşırma ise şairin mahlasını son dörtlükte söylemesidir.Kaynak: Âşık tarzı halk şiiri · Atışma, muamma, lebdeğmez

?Soru 7

XI. yüzyılda yaşayan şair, devletin nasıl yönetileceğini ve insanın iki dünyada nasıl mutlu olacağını anlatan eserine Balasagun'da başlamış, Kaşgar'da tamamlamıştır; eserini aruzla ve beyitler hâlinde yazmıştır. Eserini sunduğu Karahanlı hükümdarı, ona saray teşkilatının en itibarlı makamlarından birini vermiş; şair de bu unvanla tanınmıştır.

Bu parçada sözü edilen şair aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Balasagun ve Kaşgar, devlet yönetimi, aruzla yazılmış beyitler ve hükümdarın verdiği unvan (has haciplik) Yusuf Has Hacip'i gösterir. Kaşgarlı Mahmut bir sözlük yazdı, Edip Ahmet'in eseri dörtlüklü bir ahlak kitabıdır, Ahmet Yesevi hece ölçülü tasavvufi hikmetler söyledi.Kaynak: Geçiş dönemi eserleri · Kutadgu Bilig ve Yusuf Has Hacip

?Soru 8

Karac'Oğlan size bakar sevinir
Sevinirken kalbi yanar gövünür
Kımıldanır hep derdlerim devinir
Yas ile sevincim yıkışır dağlar

Karacaoğlan, “Çukurova bayramlığın geyerken…” koşmasının son dörtlüğü (TEİS, “Karaca Oğlan”)

Önceki dörtlükleri “yakışır dağlar”, “akışır dağlar”, “bakışır dağlar” diye biten bir koşmanın son dörtlüğü olan bu dizelerle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

✓ D. Söyleyen bellidir (Karac'Oğlan adı tapşırmada geçer), şiir birden çok dörtlüklü bir koşmadır; tek dörtlük ve 7'li hece mâninin özelliğidir. Dizeler 11 hecedir (A: Ka-rac-oğ-lan-si-ze-ba-kar-se-vi-nir). Mahlas son dörtlüktedir (B). İlk üç dize kendi arasında kafiyeli (sevinir, gövünür, devinir), son dize “-ışır dağlar” ile önceki dörtlüklerin bağlama dizelerine bağlanır: dddb (C).Kaynak: Âşık tarzı halk şiiri · Koşma

?Soru 9

Türküyle ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisi yanlıştır?

✓ B. Görevler ters verilmiş: asıl konu bentlerde ilerler, her bentten sonra aynen dönen bölüm kavuştaktır (bağlama). A doğru: türküde söz ile ezgi çoğunlukla birlikte doğar; C doğru: türkü ağızdan ağıza yayılırken yöreden yöreye değişir, bu biçimler varyanttır; D doğru: türkülerde 7, 8 ve 11'li hece kalıpları yaygındır.Kaynak: Anonim halk şiiri · Türkü: bent ve kavuştak

?Soru 10

Divân-ı Hikmet'teki hikmetlerin çoğu ---- ölçüsüyle ve ---- nazım birimiyle söylenmiştir.

Bu cümlede boş bırakılan yerlere sırasıyla aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

✓ A. Hikmetlerin çoğu dörtlüklerden oluşur ve 12 heceli hece ölçüsüyle söylenmiştir. Aruz ve beyit Kutadgu Bilig'in; aruz ve dörtlük birlikteliği Atabetü'l-Hakâyık'ın asıl kısmının özelliğidir.Kaynak: Geçiş dönemi eserleri · Divân-ı Hikmet ve Ahmet Yesevi
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Edebiyat soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →