Öğretici metinler: makale, deneme, fıkra, sohbet, eleştiri, anı, biyografi, gezi yazısı, mülakat

On beş öğretici türü tanımı, ayırt edici ipucu ve önde gelen yazarıyla anlatıyor: Montaigne'den Nurullah Ataç'a deneme, Ahmet Rasim'in sohbetleri, Bâbürnâme'den Falih Rıfkı'ya anı ve gezi, Ruşen Eşref'ten Yaşar Kemal'e mülakat ve röportaj, Kök Türk Kitabeleri'nden Nutuk'a söylev.

8 durakAYT
16 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 16tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
TÜR · MAKALE VE DENEME

Makale ve deneme: biri kanıtlar, öbürü “bence” der

MEB 11. sınıf · Makale · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTanzimat edebiyatı nasıl doğdu, ilk Türkçe gazeteler hangileridir?Bağlantılı konudan (Tanzimat edebiyatı I). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Tanzimat edebiyatı 1839 Tanzimat Fermanı'nın açtığı Batılılaşma ortamında, gazeteyle birlikte doğdu. Resmî Takvim-i Vekayi (1831) ve bir İngiliz'in çıkardığı yarı resmî Ceride-i Havadis'ten (1840) sonra 22 Ekim 1860'ta Âgâh Efendi ile Şinasi'nin çıkardığı Tercümân-ı Ahvâl, Türklerin çıkardığı ilk özel gazete oldu; onu Şinasi'nin Tasvir-i Efkâr'ı (1862) izledi.

1839–1860: Ferman, gazete, yeni okur

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Makale ve deneme nedir, aralarındaki farklar nelerdir; denemenin ilk örnekleri ve önemli temsilcileri kimlerdir?

Kısa cevap: Makale, bilimsel, toplumsal ya da edebî bir konuyu bilgiye ve kanıta dayanarak açıklayan, bir görüşü ispatlamaya çalışan gazete ve dergi yazısıdır. Deneme ise yazarın bir konudaki kişisel görüşlerini kesin sonuca varmadan, kendisiyle konuşur gibi samimi bir dille anlattığı türdür. Denemeyi tür olarak ortaya koyan Montaigne'dir (Essais, 1580); İngiltere'de Francis Bacon'ın Essays'i 1597'de çıktı. Türk edebiyatında modern denemenin ilk önemli yazarı Nurullah Ataç'tır.

Aynı sabah iki yazar aynı soruyu masalarına koyar: Şehirler neden bu kadar gürültülü?

Birincisi ölçüm sonuçlarını toplar, bir belediye raporuna ve iki araştırmaya başvurur, gürültünün uykuya etkisini rakamlarla gösterir ve sonunda bir öneri sunar. İkincisi çocukluğundaki pazar yerini hatırlar, kalabalığın sesini neden hâlâ sevdiğini düşünür, kesin bir hüküm vermeden yazıyı bitirir. İkisi de bir düşünceyi anlatıyor, ikisi de gerçek kişiler; ama birincisi bir makale, ikincisi bir deneme yazdı.

Önce ortak zemin: öğretici metin

Bu sayfadaki on beş türün hepsi öğretici metindir: okura bilgi, düşünce ya da yaşanmış bir deneyim aktarır. Edebî metinle farkı metinlerin sınıflandırılması konusunda görmüştük; burada bir ayrıntıyı ekleyelim. Öğretici metinlerde yazarla anlatıcı aynı kişidir; yani konuşan kurmaca bir anlatıcı değil, gerçek bir insandır. Bu yüzden öğretici bir metni okurken “yazar hangi açıdan bakıyor, taraf mı tutuyor, öznel mi nesnel mi?” diye sorarız.

Türlerin çoğu bir yayın aracıyla doğdu. MEB'e göre Batı etkisindeki dönemde makale, fıkra ve eleştiri Türk edebiyatına girdi; bunların yolu, Tanzimat sayfasında gördüğümüz gibi, gazete sayfasından geçti. Bugün aynı şeyi internet yapıyor: mektubun yanına e-posta, günlüğün yanına blog eklendi.

Makale: konuyu kanıtla açıklamak

TDK makaleyi bilim, fen, siyaset, ekonomi ve toplum konularını açıklayan ya da yorumlayan gazete veya dergi yazısı diye tanımlar. Makale yazarı bir görüş ortaya koyar ve onu kanıtlamaya çalışır: istatistik verir, tanık gösterir, örnek sıralar, karşı görüşü tartışır. Dili açık ve nesneldir, terim kullanır, giriş, gelişme ve sonuç bölümleri belirgindir. MEB kitabı tartışmacı anlatımın tipik örneği olarak makaleyi gösterir; anlatım biçimlerinin ayrıntısı Türkçe serisindeki anlatım biçimleri ve düşünceyi geliştirme yolları sayfasında.

İki tür makale vardır: fen ve sosyal bilimlerde yazılan bilimsel makale ve edebiyat konusundaki edebî makale. Bilimsel makale kaynak gösterir; metin içinde ve sonunda hangi bilginin nereden alındığını belirtir. Edebiyat tarihimizin dönüm noktalarından bazıları da birer makaledir: Namık Kemal'in 1866'da Tasvir-i Efkâr'da çıkan ve yeni edebiyatın esaslarını koyan yazısı (Namık Kemal), Ziya Paşa'nın “Şiir ve İnşa”sı ve 1911'de Millî Edebiyat'ı başlatan “Yeni Lisan” (Genç Kalemler). TDV, Cenap Şahabettin'in Evrâk-ı Eyyâm'ını onun daha sade bir üslupla yazdığı makalelerin toplandığı kitap olarak anar.

Deneme: kesin sonuca varmadan düşünmek

MEB'in tanımında denemenin ölçütü, yazarın kendi seçtiği konuda vardığı yargıları kesinleştirmemesidir: deneme kişisel görüşleri açık uçlu bırakır. Konular insana dairdir: sanat, edebiyat, doğa, yaşam, dünya görüşü. Denemeci gözlem ve deneyimlerinden yararlanır, kendisiyle konuşur gibi içten ve yapmacıksız yazar. En önemlisi, söylediklerini kanıtlama zorunluluğu yoktur; okuru ikna etmekten çok düşündürmek ister.

Makale

  • Bir görüşü kanıtlamaya çalışır.
  • Nesnel; bilgi, belge, istatistik.
  • Terimli, açık, ciddi dil.
  • Bilimsel olanında kaynak gösterilir.
  • Gazete, dergi, bilimsel yayın.

Deneme

  • Kesin sonuca varmaz, kanıtlamaz.
  • Öznel; kişisel gözlem ve deneyim.
  • Samimi, kendisiyle konuşur gibi.
  • Kaynak gösterme zorunluluğu yok.
  • Dergi, kitap; konu insana dair.

Türün ilk örnekleri ve temsilcileri

MEB, denemeyi tür olarak ortaya koyan ve onu öbür türlerden ayıranın Montaigne olduğunu söyler. Larousse'a göre Essais (Denemeler) 1580'de Bordeaux'da iki cilt hâlinde çıktı, 1588 baskısına üçüncü kitap eklendi; “essai” (deneme, sınama) sözcüğü Montaigne'in kullanımıyla bir tür adına dönüştü. İngiliz düşünür Francis Bacon'ın denemeleri de Larousse'a göre ilk kez 1597'de yayımlandı.

Türk edebiyatında TEİS, Nurullah Ataç'ı (1898–1957) modern anlamda denemenin ilk önemli yazarı sayar; onun yazılarında deneme ile eleştiri iç içedir. MEB türün tanınmış temsilcileri olarak Ataç'ın yanında Sabahattin Eyuboğlu, Suut Kemal Yetkin, Salah Birsel ve Şevket Rado'yu sayar. Mehmet Kaplan da deneme kitaplarıyla anılır.

  • Nurullah Ataç: Günlerin Getirdiği (1946), Karalama Defteri (1952), Söz Arasında (1957) (deneme).
  • Sabahattin Eyuboğlu: Mavi ve Kara (1961) (deneme).
  • Mehmet Kaplan: Nesillerin Ruhu (1967), Kültür ve Dil (1982) (deneme).
  • Dünya: Montaigne, Essais (1580); Bacon, Essays (1597).
Akılda kalsın: Makale “kanıtlarım”, deneme “bence” der. Denemenin doğum belgesi bir Fransız'ın adıdır: Montaigne 1580, ardından İngiliz Bacon 1597; bizde yolu açan Ataç.
Sınavda

Nasıl sorulurÖğretici türler ÖSYM'de çoğunlukla paragraf sorularının içinde gelir: bir parça verilir ve “bu parça hangi türden alınmış olabilir?” ya da “parçanın türüyle ilgili hangisi söylenebilir?” diye sorulur. Belirleyici ölçüt kanıttır: istatistik, kaynak, terim varsa makale; kişisel izlenim, “bana öyle geliyor” tonu ve kesin sonuca varmayan bir bitiş varsa deneme.

TuzakTuzak: deneme öznel olduğu hâlde edebî değil öğretici metindir; makale de bir görüşü savunur, ama onu kanıtlarla savunur.

?Soru çöz

Yazar bu türde insanı yakından ilgilendiren bir konuyu seçer; gözlemlerinden ve okuduklarından yararlanarak kişisel düşüncelerini açıklar. Söylediklerini kanıtlama kaygısı taşımaz, konuyu tartışmaya açık bırakır ve kendisiyle konuşur gibi içten bir dil kullanır. Türün adı, onu bir kitabın başlığı yaparak ortaya koyan Fransız yazarın eserinden gelir.
Bu parçada tanıtılan tür aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Kanıtlama kaygısının olmaması, kesin sonuca varmama, kendisiyle konuşur gibi yazma ve türü ortaya koyan Fransız yazar (Montaigne, Essais) denemeyi gösterir. Makale kanıta dayanır; fıkra güncel bir olaydan yola çıkan gazete yazısıdır; eleştiri bir eseri değerlendirir.

⇄Bilgi eşleştirme yazar ↔ eser

TÜR · FIKRA VE SOHBET

Fıkra ve sohbet: gazetenin köşesinden okurla konuşmak

MEB 11. sınıf · Sohbet ve Fıkra · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaServetifünun döneminde topluluk dışında kalan yazarlar kimlerdir, Hüseyin Rahmi Gürpınar'ın eserleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Servetifünun ve Fecriati). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Servetifünun döneminde topluluğa katılmayan, Ahmet Mithat'ın gazetesinde yetişip geniş okur için yazan iki önemli yazar Hüseyin Rahmi Gürpınar ile Ahmet Rasim'dir. Hüseyin Rahmi (1864–1944) ince mizahla yanlış Batılılaşmayı ve batıl inançları işleyen romanlarıyla (Şık, Mürebbiye, Şıpsevdi, Gulyabani), Ahmet Rasim (1865–1932) İstanbul hayatını sade bir dille anlatan fıkra ve sohbetleriyle (Şehir Mektupları) tanınır.

Topluluk dışı: Hüseyin Rahmi, Ahmet Rasim

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Fıkra (köşe yazısı) ve sohbet (söyleşi) nedir, özellikleri nelerdir ve bu türlerin önemli yazarları kimlerdir?

Kısa cevap: Fıkra (köşe yazısı), gazete ya da dergide güncel bir olay veya sorun üzerine yazarın kişisel görüşünü kısa, açık ve çoğu zaman esprili bir dille anlattığı yazıdır; görüşünü kanıtlama zorunluluğu yoktur. Sohbet (söyleşi), bir konunun üslup kaygısı taşımadan, okurla karşılıklı konuşuluyormuş gibi samimi bir dille anlatıldığı yazıdır. İki türün Cumhuriyet öncesindeki en tanınmış kalemi Ahmet Rasim'dir (Şehir Mektupları); Cumhuriyet'te fıkrada Falih Rıfkı Atay öne çıkar.

Gazetenin ikinci sayfasında her gün aynı köşe, aynı başlık ve aynı imza: okur, haberi okumadan önce o köşede ne yazıldığına bakar.

Haber “ne oldu?” sorusunu cevaplar; köşe yazarı ise “bence bu ne anlama geliyor?” diye yazar. Gazetenin belli bir köşesinde, düzenli aralıklarla çıkan bu kısa görüş yazısına fıkra denir. TDK sözcüğün bu anlamını “köşe yazısı” diye verir.

Fıkra: güncele bakan kısa görüş yazısı

Fıkra yazarı günün bir olayından, bir sorundan, bazen küçük bir gözlemden yola çıkar. Görüşünü söyler ama makale gibi kanıtlamaya girişmez; birkaç örnek ya da bir anekdot yeter. Yazı kısadır, dil sade ve samimidir, ironi ve mizah sık kullanılır. Fıkra konusunu güncel hayattan aldığı için çabuk eskiyebilir; iyi fıkrayı yaşatan, yazarın bakışı ve üslubudur.

Sözcüğün iki anlamı vardır ve sınav bu ikisini karıştırmayı sever. TDK'nın ilk anlamı kısa, nükteli, güldürücü hikâyeciktir: MEB'in XIII. yüzyıla yerleştirdiği mizah kahramanı Nasreddin Hoca'ya mal edilen fıkralar bu türdendir. Bu halk fıkrası bir olay anlatır ve anlatmaya bağlı bir metindir. Bu sayfanın konusu ise gazetedeki köşe yazısı anlamındaki fıkradır, yani öğretici bir türdür.

Fıkranın önde gelen kalemleri

  • Ahmet Rasim (1865–1932): TDV'ye göre fıkra ve sohbetlerinde dili sade ve konuşma diline yakındır (Servetifünun'un topluluk dışı yazarları).
  • Ahmet Haşim (ö. 1933): TDV'ye göre sağlığında yayımlanan fıkra, edebî tenkit ve seyahat notları her zaman beğenildi; Bize Göre ve Gurebâhâne-i Laklakan (1928) bu nesirleri toplar. Üslubu açık, nükteli, hatta alaycıdır.
  • Falih Rıfkı Atay (1894–1971): TEİS'e göre Akşam'da “Günün Fıkrası” köşesini yazdı, Cumhuriyet'te “Pazar Sohbetleri”ni sürdürdü; fıkraları Eski Saat (1933), Çile (1955), Pazar Konuşmaları (1966) gibi kitaplarda toplandı.
  • Burhan Felek (1889–1982): TEİS'e göre 1924'ten başlayarak birçok gazetede, 1969–1982'de Milliyet'te her gün fıkra yazdı; konuşur gibi bir dil ve mizahla tanındı.

Sohbet: okurla karşılıklı konuşur gibi

MEB'in tanımına göre sohbet (söyleşi), yazarın süslü bir üslup aramadan, karşısında okur oturuyormuş gibi içtenlikle yazdığı gazete ve dergi yazısıdır. Bir sunucunun yönetiminde ya da sunucusuz, belli bir konuda sohbet havasında geçen hazırlıksız konuşmalar da bu türe girer. TDK da söyleşiyi bir bilim ya da sanat konusunu konuşmayı andıran biçimde inceleyen edebiyat türü diye tanımlar.

Sohbetin işaretleri tanıdıktır: yazar okura “siz” diye seslenir, ona sorular sorar ve kendi sorusunu cevaplar, araya bir anı ya da fıkra serpiştirir, konudan konuya rahatça geçer. Konuyu derinlemesine incelemez, okurla dostça paylaşır. Türün kökü Türk toplumundaki sohbet kültürüne uzanır: Edirne'nin helva sohbetleri, kışın en soğuk günlerinde helva eşliğinde yapılan toplantılardı; TDV de Ahmed Yesevî'nin irşadında sohbetin önemli bir yer tuttuğunu belirtir.

MEB'in sohbet örneği Ahmet Rasim'in İstanbul hayatını anlattığı Şehir Mektupları'dır. Adında “mektup” geçmesine rağmen bunlar okura sesleniş biçiminde yazılmış sohbetlerdir. Falih Rıfkı'nın gazete köşesinin adının “Pazar Sohbetleri” olması da fıkra ile sohbetin ne kadar komşu olduğunu gösterir.

Akılda kalsın: Dört düşünce yazısını yüzlerinin döndüğü yerden ayır: makale kanıta, fıkra güncele, sohbet okura, deneme kendine döner.
Sınavda

Nasıl sorulurParça verilip tür sorulur. Okura doğrudan sesleniş, sorulu cevaplı akış ve konuşma dili sohbeti; gazetenin gündemindeki bir olaydan çıkan kısa görüş fıkrayı gösterir.

TuzakTuzak 1: “fıkra” geçince Nasreddin Hoca'yı düşünmek; halk fıkrası olay anlatır, gazete fıkrası görüş bildirir. Tuzak 2: Şehir Mektupları'nın adı mektuptur.

Sınavda işaretleŞehir Mektupları sohbet örneğidir (MEB).

▭Boşluk doldurma

Gazetenin belli bir köşesinde güncel bir olay üzerine yazarın kişisel görüşünü kısa ve esprili bir dille anlattığı yazıya denir. Bir konunun okurla karşılıklı konuşuluyormuş gibi, üslup kaygısı taşımadan anlatıldığı yazıya ise adı verilir.

fıkrasohbetmakaledeneme

?Soru çöz

Bayram sabahlarını hatırlar mısınız? Ben hatırlarım, hem de mis gibi kolonya kokusuyla. Siz de “Eski bayramlar nerede?” diye söylenenlerden misiniz? Öyleyse size bir sır vereyim: Eski bayramlar yerinde duruyor, yalnız biz büyüdük. Hani çocukken bir şekerin bütün günü aydınlattığı olurdu ya, işte o ışık hâlâ bir yerlerde, bizi bekliyor.
Bu parça aşağıdaki türlerden hangisine örnek olabilir?

✓ A. Okura “siz” diye seslenme, ona soru sorup cevabı kendisi verme, konuşma dili ve samimi ton sohbetin işaretleridir. Parçada kanıt yok (makale değil), güncel bir olay aktarılmıyor (haber değil), bir eser değerlendirilmiyor (eleştiri değil).
TÜR · ELEŞTİRİ

Eleştiri: bir eseri tartmak, kötülemek değil

MEB 11. sınıf · Eleştiri · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMuallim Naci kimdir, eski–yeni tartışması (Zemzeme–Demdeme) nedir?Bağlantılı konudan (Tanzimat edebiyatı II). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Muallim Naci (1850–1893), Tercüman-ı Hakikat'in edebiyat sayfasında eski şiir yanlılarını çevresinde toplayan Tanzimat şairidir. Recaizade'nin Zemzeme önsözünde ve Takdir-i Elhan'da kendisine yönelttiği eleştirilere 1886'da Demdeme ile cevap verdi; eskilik ve yenilik taraftarları arasındaki bu tartışma hükümetin müdahalesine kadar vardı. Aynı yıllarda Fatma Aliye Hanım, TDV'ye göre ilk Türk kadın romancı olarak eser verdi.

Muallim Naci ve eski–yeni tartışması

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Eleştiri (tenkit) nedir, özellikleri nelerdir; Türk edebiyatında önemli eleştirmenler ve eserleri hangileridir?

Kısa cevap: Eleştiri (tenkit; Batı'da kritik), bir sanat eserini ya da sanatçıyı olumlu ve olumsuz yönleriyle inceleyip değerlendiren yazıdır; amacı okura eser hakkında gerekçeli bir yargı sunmaktır. Tanzimat'ta Namık Kemal (Tahrib-i Harabat), Servetifünun'da Hüseyin Cahit (Kavgalarım, 1910), Cumhuriyet'te Nurullah Ataç, Mehmet Kaplan (Şiir Tahlilleri, 1954) ve Berna Moran (Türk Romanına Eleştirel Bir Bakış) türün önde gelen adlarıdır.

Bir roman çıkar, birkaç hafta sonra bir dergide o romanı satır satır tartan bir yazı belirir: yazar burada başarılı, şurada aceleci, bu karakter canlı, şu sahne fazla.

Bu yazının adı eleştiridir. MEB'in hatırlattığı gibi türün bizdeki öbür adı tenkit, Batı'daki adı kritiktir. Gündelik dilde “eleştirmek” çoğu zaman kusur bulmak anlamına gelir; edebiyatta ise eleştiri bir eseri hem güçlü hem zayıf yanlarıyla gerekçeli olarak değerlendirmektir. İyi bir eleştirmen “beğendim” ya da “beğenmedim” demekle yetinmez, nedenini eserin içinden gösterir.

Eleştirinin özellikleri

Eleştiri bir eserin konusunu, yapısını (olay örgüsü, kişiler, zaman, mekân ya da şiirde ses ve imge), dilini ve üslubunu inceler; eseri dönemiyle ve yazarın öbür eserleriyle karşılaştırır. Eleştirmenin ilk ölçütü sanat ölçütüdür: bir eserin topluma yararlı bir etkisi olacaksa bu, önce başarılı bir sanat eseri olmasından doğar. Eleştiride yazarın kişisel beğenisi ağır basarsa öznel (izlenimci), belli yöntem ve ölçütlerle eser merkezli bir inceleme yapılırsa nesnel (bilimsel) bir eleştiri ortaya çıkar. Eleştiri konusuna göre de ayrılır: bir şiiri, bir romanı ya da bir sanatçının bütün kişiliğini ele alan eleştiriler vardır.

Bir karışıklığı baştan önleyelim. MEB, halk edebiyatında yergi adıyla bilinen eleştiri şiirlerinin önemli bir yer tuttuğunu hatırlatır: halk şiirindeki taşlama, divan şiirindeki hicviye bir kişiyi ya da toplumu eleştirir. Ama bunlar şiir türüdür; bu konudaki eleştiri ise bir sanat eserini değerlendiren öğretici bir düzyazıdır.

Tanzimat'tan Cumhuriyet'e eleştirmenler

Türk edebiyatında eleştiri, öbür gazete türleri gibi Tanzimat'la başladı. Namık Kemal, Ziya Paşa'nın Harabat antolojisine karşı Tahrib-i Harabat ve Takip'i yazdı; tiyatro görüşlerini Mukaddime-i Celal'de (1884) topladı (Namık Kemal). İkinci kuşakta Muallim Naci ile Recaizade arasındaki eski–yeni tartışması eleştiriyi bir kavgaya dönüştürdü (eski–yeni tartışması). Servetifünun'un eleştirmeni Hüseyin Cahit Yalçın'dı; Kavgalarım (1910) topluluğun polemiklerini toplar.

Cumhuriyet döneminde TEİS, Nurullah Ataç'ı 1940–1955 arasında edebiyatımızın en etkili eleştirmeni sayar; Ataç ise kendini eleştirmen saymaz, yazılarını deneme diye nitelerdi. Mehmet Kaplan (1915–1986) MEB'e göre eleştirmen kimliğiyle tanınan bir edebiyat tarihçisidir; Tanpınar'ın asistanlığını yaptı, Türk edebiyatını bir bütün olarak ele aldı. MEB kitabı ayrıca Berna Moran'ın Türk Romanına Eleştirel Bir Bakış'ından ve Nihat Sami Banarlı'nın “Beyaz Lisan” adlı eleştiri yazısından örnek verir.

  • Namık Kemal: Tahrib-i Harabat, Takip, Mukaddime-i Celal (1884).
  • Hüseyin Cahit Yalçın: Kavgalarım (1910).
  • Mehmet Kaplan: Şiir Tahlilleri (1954), Hikâye Tahlilleri (1979), Tip Tahlilleri (1985).
  • Berna Moran: Türk Romanına Eleştirel Bir Bakış.
Akılda kalsın: Kaplan'ın üç kitabı aynı kelimeyle biter, sırası da türlerin sırasıdır: şiir, hikâye, tip → Şiir Tahlilleri, Hikâye Tahlilleri, Tip Tahlilleri. “Tahlil” çözümleme demektir; kelimeyi gördüğün yerde eleştiriyi düşün.
Sınavda

Nasıl sorulurBir eser hakkında yazılmış parça verilir ve türü ya da yazarın tutumu sorulur; “eserin şu yönü başarılı, şu yönü eksik” diye gerekçelendiren bir dil eleştiriyi gösterir.

TuzakTuzaklar: taşlama ve hicviye şiir türüdür, eleştiri değil; Nurullah Ataç hem deneme hem eleştiri yazarı olarak sorulabilir; Tahrib-i Harabat Namık Kemal'in, Harabat Ziya Paşa'nındır.

?Soru çöz

1915'te Sivrihisar'da doğdu, İstanbul Üniversitesinde Ahmet Hamdi Tanpınar'ın asistanlığını yaptı. Doktorasını Namık Kemal, doçentliğini Tevfik Fikret üzerine yaptı; Erzurum'da Türk Dili ve Edebiyatı Bölümünü kurdu. Türk edebiyatını bir bütün olarak ele alan eleştiri ve inceleme çalışmalarında şiiri, hikâyeyi ve roman tiplerini ayrı ayrı çözümledi; Nesillerin Ruhu gibi deneme kitapları da vardır.
Bu parçada tanıtılan yazar aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Sivrihisar, Tanpınar'ın asistanlığı, Namık Kemal ve Tevfik Fikret çalışmaları, Erzurum'daki bölüm ve Şiir Tahlilleri, Hikâye Tahlilleri, Tip Tahlilleri Mehmet Kaplan'ı gösterir. A Nurullah Ataç modern denemenin ilk önemli yazarı, B Berna Moran Türk Romanına Eleştirel Bir Bakış'ın, C Nihat Sami Banarlı “Beyaz Lisan” yazısının sahibi olarak anılır; Sivrihisar ve Erzurum ipuçları onlara uymaz.

⇄Bilgi eşleştirme eleştirmen ↔ eser

TÜR · ANI VE GEZİ YAZISI

Anı ve gezi yazısı: yaşanmışı anlatmak, gezileni tanıtmak

MEB 10. sınıf · Anı (Hatıra) · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSeyahatname ve sefaretname nedir, ilk ve en önemli örnekleri hangileridir?Bağlantılı konudan (Divan nesri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Seyahatname, gezilen yerlerin coğrafi, sosyal, ekonomik ve kültürel özelliklerini anlatan gezi eseridir; MEB Seydi Ali Reis'in Mir'âtü'l-memâlik'ini (1557) Türk edebiyatının ilk seyahatnamesi, Evliya Çelebi'nin on ciltlik Seyahatnâme'sini en tanınmış seyahatnamesi olarak gösterir. Sefaretname, yabancı ülkeye giden elçinin yolculuğunu ve gözlemlerini anlattığı resmî rapordur; metni bilinen ilk klasik örnek Kara Mehmed Paşa'nın 1665 Viyana sefaretnamesi, en ünlüsü Yirmisekiz Mehmed Çelebi'nin 1720 Paris sefaretnamesidir.

Seyahatname ve sefaretname

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Anı (hatıra) ve gezi yazısı nedir, aralarındaki fark nedir; Türk edebiyatında ilk ve önemli örnekleri hangileridir?

Kısa cevap: Anı (hatıra), yazarın yaşadığı ya da tanık olduğu olayları aradan zaman geçtikten sonra, olayların geçtiği çevre ve kişilerle birlikte anlattığı türdür; MEB, Bâbür Şah'ın XVI. yüzyılda yazdığı Bâbürnâme'yi Türk edebiyatının ilk anı eseri sayar. Gezi yazısı, yazarın gezip gördüğü yerlerin doğal, tarihî, sosyal ve kültürel özelliklerini kendi gözlemiyle anlattığı türdür; ilk seyahatname Seydi Ali Reis'in Mir'âtü'l-memâlik'i, en tanınmışı Evliya Çelebi'nin Seyahatnâme'sidir. Cumhuriyet döneminde gezi yazısında çığır açan yazar Falih Rıfkı Atay'dır.

Bir yolcu, yıllar sonra çocukluğunun geçtiği kasabaya döner ve yanına iki defter alır.

Birinci deftere babasıyla çarşıya indiği bir kış sabahını, o gün tanıdığı yaşlı saatçiyi, bir türlü unutamadığı bir sözü yazar. İkinci deftere kasabanın bugünkü çarşısını, eski camisini, insanların neyle geçindiğini, nerede ne yenip içildiğini not eder. Birinci defter bir anı, ikincisi bir gezi yazısı olacaktır. MEB iki türün farkını tam buradan kurar: anı geçmiş yaşantılara odaklanır, gezi yazısı bir yeri tanıtmayı amaçlar.

Anı: aradan zaman geçince, çevresiyle birlikte

Anı yazarı yaşadıklarını, tanıdığı insanları ve tanık olduğu olayları gerçeğe bağlı kalarak anlatır. MEB iki komşu türden farkını özellikle belirtir. Günlük yaşandığı gün yazılır; anı ise olayların üstünden zaman geçtikten sonra. Otobiyografi kişinin kendisiyle sınırlıdır; anı ise olayın geçtiği ortamı, dönemi ve öbür insanları da anlatır, yaşananların sebebini arar ve onlardan bir ders çıkarmaya çalışır.

MEB'e göre Batı'da türün geçmişi MÖ II. yüzyıla uzanır, ama tür XVII. yüzyılda yaygınlaştı: politikacılar ve sanatçılar yaptıklarını gelecek kuşaklara anılarla aktarmak istedi. Türk edebiyatının ilk yazılı metinleri Kök Türk Kitabeleri söylevin yanında anı özelliği de taşır (Orhun Yazıtları). İlk anı eseri Bâbürnâme'dir. Divan nesrinde de tezkire, seyahatname, sefaretname ve vakayiname gibi eserlerin bazı bölümleri anı niteliği gösterir (seyahatname ve sefaretname). Tür Tanzimat'tan sonra yaygınlaştı.

  • Halit Ziya Uşaklıgil: Kırk Yıl (1936, beş cilt), Saray ve Ötesi (1940–1942) (anı).
  • Hüseyin Cahit Yalçın: Edebî Hatıralar (1935); Ahmet Rasim: Falaka (1927, çocukluk anıları).
  • Falih Rıfkı Atay: Zeytindağı (1932), Çankaya (1961) (anı).
  • Yakup Kadri Karaosmanoğlu: Zoraki Diplomat (1967), Politikada 45 Yıl (1968), Gençlik ve Edebiyat Hatıraları (1969).
  • Halide Edip Adıvar: Türk'ün Ateşle İmtihanı (önce İngilizce yazıldı); Halide Nusret Zorlutuna: Bir Devrin Romanı.

Anı başka türlere de kaynaklık eder. MEB, Ömer Seyfettin'in “Kaşağı” ve “İlk Namaz”ını, Orhan Kemal'in “Sağ İç”ini ve Peyami Safa'nın Dokuzuncu Hariciye Koğuşu'nu anıdan yararlanılarak yazılmış eserler olarak gösterir (anıdan hikâyeye). Bu eserler anı değil, anıdan beslenen hikâye ve romandır.

Gezi yazısı: okuru o yerde yaşatmak

MEB'e göre gezi yazısı, yazarın gezdiği yerlerde gördüklerini kendine özgü bir üslupla anlattığı türdür; eski adıyla seyahatname. Gezgin uğradığı yerin sosyal, kültürel, ekonomik ve siyasi özelliklerini aktardığı için gezi yazısı tarihî ve coğrafi bir belgedir; o yerin yaşayışını içten ve anlaşılır bir dille anlattığı için de edebî bir değer taşır. Gezi yazısı belli bir plana göre (giriş, gelişme, sonuç) yazılır; yazar okuru o yere götürür gibi anlatır ve onda orayı görme isteği uyandırır. İyi bir gözlemci, bir yerde yıllarca yaşayanların fark etmediği ayrıntıları bile ortaya çıkarır.

Seydi Ali Reis ile Evliya Çelebi'yi divan nesri sayfasında ayrıntılı gördük. İslam dünyasının ünlü gezgini İbn Battûta'nın, TDV'ye göre 1355'te yazdırmayı bitirdiği Tuhfetü'n-nüzzâr (kısaca er-Rihle), Anadolu beyliklerini ayrıntılı anlatan bir kaynaktır. Batı etkisindeki dönemde Ahmet Mithat Avrupa'da Bir Cevelân'da (1890) Avrupa gözlemlerini, Cenap Şahabettin Hac Yolunda'da 1896'daki Cidde yolculuğunu on yedi mektupla anlattı; Ahmet Haşim'in Frankfurt Seyahatnâmesi 1933'te çıktı.

Cumhuriyet döneminde MEB'e göre Falih Rıfkı Atay, gezip gördüğü yerleri ayrıntılarıyla betimlediği yazılarla bu alanda bir çığır açtı; kendi notlarının yanında başka kaynaklardan da yararlandığı için eserleri belge niteliği taşır. Ahmet Hamdi Tanpınar'ın Beş Şehir'i de MEB kitabında gezi yazısı örneği olarak yer alır.

  • Falih Rıfkı Atay: Deniz Aşırı (1931), Taymis Kıyıları (1934), Bizim Akdeniz (1934), Hind (1944) (gezi).
  • Cenap Şahabettin: Hac Yolunda, Avrupa Mektupları (gezi, mektup biçiminde).
  • Ahmet Hamdi Tanpınar: Beş Şehir.
Akılda kalsın: Yolculuk anlatan bir parçada sor: yazarın gözü kendinde mi, yerde mi? Gözü kendi yaşadıklarında, duygularında, tanıdığı insanlardaysa anı; gezdiği yerin doğasında, tarihinde, insanlarının yaşayışındaysa gezi yazısı. İki “ilk” aynı yüzyılda: XVI. yüzyıl, Bâbürnâme (anı) ve Mir'âtü'l-memâlik (seyahatname).
Sınavda

Nasıl sorulurBir yolculuk ya da geçmiş anlatan parça verilir ve türü sorulur; şıklarda anı, gezi yazısı, günlük ve otobiyografi birlikte durur. Ölçüt: tarih atılarak günü gününe yazılmışsa günlük, aradan zaman geçmişse ve çevre ile kişiler de anlatılıyorsa anı, kişinin bütün hayatıysa otobiyografi, bir yerin tanıtımıysa gezi yazısı.

TuzakTuzak: “Kaşağı” bir anı değil, anıdan beslenen hikâyedir.

⇄Bilgi eşleştirme eser ↔ ipucu

?Soru çöz

Genç yaşta gazeteciliğe başladı, Millî Mücadele yıllarında Anadolu'daki mücadeleyi destekleyen yazılar yazdı. Uzun yıllar bir gazetede “Günün Fıkrası” başlıklı köşeyi yazdı. Yurt dışında gezip gördüğü yerleri ayrıntılarıyla betimlediği Deniz Aşırı, Taymis Kıyıları gibi kitaplarıyla Türk gezi edebiyatında çığır açtı; Zeytindağı ve Çankaya adlı anılarıyla da tanınır.
Bu parçada tanıtılan yazar aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. “Günün Fıkrası” köşesi, Deniz Aşırı ve Taymis Kıyıları gezi kitapları, Zeytindağı ve Çankaya anıları Falih Rıfkı Atay'ı gösterir. Cenap Şahabettin (Hac Yolunda) ve Ahmet Haşim (Frankfurt Seyahatnâmesi) de gezi yazdı; Yakup Kadri de anı yazdı, ama eser adları onlara ait değil.
TÜR · BİYOGRAFİ VE OTOBİYOGRAFİ

Biyografi ve otobiyografi: bir hayatı başkası mı yazdı, kendisi mi?

MEB 9. sınıf · Biyografi/Otobiyografi · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTezkire nedir, ilk tezkire hangisidir ve Anadolu'daki başlıca tezkireciler kimlerdir?Bağlantılı konudan (Divan nesri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Tezkire, divan edebiyatında belli bir alanda tanınmış kişileri hayatları ve sanatlarıyla tanıtan biyografik eserdir; şairleri şiirlerinden örneklerle tanıtanlarına şuara tezkiresi denir. Türk edebiyatında ilk tezkire Ali Şîr Nevâî'nin Mecâlisü'n-Nefâis'i, Anadolu sahasında ilk tezkire Sehî Bey'in Heşt Bihişt'idir (1538). Latîfî (1546), Âşık Çelebi (1568) ve Kınalızâde Hasan Çelebi (1586) XVI. yüzyılın öteki önemli tezkirecileridir; klasik tezkire devri Fatîn'in Hâtimetü'l-eş'âr'ıyla kapanır.

Tezkire

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Biyografi ve otobiyografi nedir, aralarındaki fark nedir; monografi, öz geçmiş, hâl tercümesi ve portre ne demektir?

Kısa cevap: Biyografi, bir kişinin hayatını, kişiliğini ve eserlerini belgelere dayanarak başka birinin anlattığı türdür; eski adı hâl tercümesidir (tercüme-i hâl). Otobiyografi, kişinin kendi hayat öyküsünü kendisinin yazdığı türdür. Divan edebiyatında biyografinin karşılığı tezkiredir. Dünyada Plutarkhos'un Paralel Hayatlar'ı biyografinin, Rousseau'nun İtiraflar'ı otobiyografinin en tanınmış örnekleridir; Türk edebiyatında Ahmet Mithat'ın Menfâ'sı, Necip Fazıl'ın O ve Ben'i otobiyografi örnekleridir.

Bir şairin hayatı iki ayrı kitapta anlatılmış olsun: birini şair kendisi yazmış, ötekini onu hiç görmemiş bir araştırmacı.

Araştırmacının kitabı mektuplara, belgelere, tanıkların anlattıklarına dayanır; şaire dışarıdan, “o” diye bakar. Şairin kitabı ise “ben” diye konuşur, kimsenin bilemeyeceği duyguları içeriden anlatır. Birincisi biyografi, ikincisi otobiyografidir. Sözcüklerin yapısı da farkı söyler: Yunanca kökenli bio hayat, graphi yazı, oto kendi demektir.

Biyografi ve alt türleri

Biyografi yazarı anlattığı kişinin hayatını doğumundan başlayarak olayların sırasıyla verir, kişiliğini ve eserlerini değerlendirir. Belgeye dayandığı için nesnel anlatım ağır basar. TDK, öz geçmiş sözcüğünün karşılıkları arasında hayat hikâyesi, hâl tercümesi, tercümeihâl ve biyografiyi birlikte sayar; yani hâl tercümesi biyografinin eski adıdır. MEB biyografiyi üç alt başlıkta inceler:

  • Bilimsel biyografi (monografi): kişinin hayat hikâyesini doğumundan ölümüne kadar ele alan eser. TDK monografiyi özel bir konu üzerine yazılan bilimsel inceleme diye tanımlar; bir sanatçıyı hayatı ve eserleriyle inceleyen kitaplar bu türdendir. TEİS'in inceleme olarak sınıfladığı Mehmet Kaplan'ın Namık Kemal: Hayatı ve Eserleri (1948) gibi, bir sanatçıyı hayatı ve eserleriyle bütün olarak ele alan kitaplar bu türe yakındır.
  • Biyografik roman: gerçek bir kişinin yaşadıklarının akıcı bir kurguyla birleştirildiği eser. Kurgu girdiği için edebî metne yaklaşır.
  • Nekroloji: TDK'ya göre ölmüş birinin anısına yazılan yazı; MEB'e göre mesleğiyle tanınmış bir kişinin ölümü üzerine yazılır.

İki kavram daha bilinmelidir. Portre, TDK'ya göre bir kimsenin sözlü ya da yazılı tasviridir: yazar bir kişinin dış görünüşünü, tavırlarını ve kişiliğini canlı bir dille çizer. MEB'in örneği Hakkı Süha Gezgin'in Edebî Portreler'idir; Halide Edip'i Sultanahmet mitingindeki görüntüsüyle anlatan bölüm bunlardan biridir. Öz geçmiş (CV) ise bir kişinin kimlik, eğitim, iş deneyimi ve becerilerini kısa, maddeli ve nesnel biçimde sıralayan yazıdır; iş ve okul başvurularında kullanılır.

TEİS, Yakup Kadri'nin Ahmet Haşim (1934) ve Atatürk (1946) adlı eserlerini biyografi olarak sınıflar. Divan edebiyatındaki karşılık ise şairlerin hayatlarını ve sanatlarını kaydeden tezkiredir (tezkire). Dünya edebiyatında Larousse, I. yüzyılda yaşamış Plutarkhos'un Paralel Hayatlar'ını Yunan ve Roma'nın büyük adamlarını ikişer ikişer karşılaştıran ve eğitici bir amaç taşıyan biyografiler olarak tanıtır.

Otobiyografi: kendi hayatını yazmak

MEB'e göre otobiyografide yazan ile anlatılan aynı kişidir: çoğu zaman bir alanda tanınmış biri, hayatını kendi kaleminden, ayrıntılı ve gerçeğe sadık biçimde anlatır. Anlatım birinci kişiyle yapılır, olaylar yaşanma sırasıyla verilir. Anıdan farkını anı ve gezi yazısı konusunda gördük: otobiyografi kişinin kendisiyle sınırlıdır, anı ise çevreyi ve olayları da anlatır.

  • Ahmet Mithat: Menfâ (1876); TDV'ye göre gençlik ve sürgün yıllarını anlatan otobiyografi.
  • Necip Fazıl Kısakürek: O ve Ben; MEB'in andığı otobiyografi.
  • Halide Edip Adıvar: Mor Salkımlı Ev (1963); TEİS'e göre önce İngilizce yazdığı, sonra kendisinin Türkçeye çevirdiği otobiyografik eser.
  • Dünya: Jean-Jacques Rousseau, İtiraflar; Larousse'a göre 1765–1770'te yazıldı, ölümünden sonra 1782 ve 1789'da iki bölüm hâlinde yayımlandı.

Hikâye ve roman da biyografi ve otobiyografiden yararlanır. Peyami Safa bir söyleşisinde romanlarının bazılarını, örneğin Dokuzuncu Hariciye Koğuşu'nu otobiyografik saydığını söyler. Otobiyografik roman ve biyografik roman birer roman türüdür; kurmaca oldukları için edebî metindir.

Kişisel hayat yazılarını “kimi ya da neyi anlatıyor?” sorusuyla üç kümeye ayırmak, şıklarda yan yana duran türleri çözmenin en hızlı yoludur.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Sözcüğü parçala: oto (kendi) + bio (hayat) + grafi (yazı). “Oto” varsa yazan da anlatılan da aynı kişidir ve “ben” der; “oto” yoksa başkası “o” diye yazar.
Sınavda

Nasıl sorulurBir hayat hikâyesi parçası verilir ve türü sorulur. Üçüncü kişiyle, belgelere dayanarak anlatıyorsa biyografi; birinci kişiyle, kendi hayatının bütününü anlatıyorsa otobiyografi.

TuzakTuzaklar: otobiyografi ile anı (anıda çevre ve olaylar da anlatılır), hâl tercümesinin biyografinin eski adı olması, tezkirenin divan edebiyatındaki biyografi karşılığı olması ve nekrolojinin ölüm üzerine yazılması.

▭Boşluk doldurma

MEB'e göre bir kişinin hayatını doğumundan ölümüne kadar ele alan bilimsel biyografiye denir. Mesleğiyle tanınmış bir kişinin ölümü üzerine yazılan yazıya ise adı verilir.

monografinekrolojiportretezkire

?Soru çöz

Ahmet Mithat'ın gençlik ve sürgün yıllarını anlattığı Menfâ, Necip Fazıl'ın O ve Ben'i ve Halide Edip'in önce İngilizce yazdığı Mor Salkımlı Ev'i, yazarların ---- türünde verdiği eserlerdir.
Bu cümlede boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

✓ A. Üç eserde de yazar kendi hayatını anlatır: bu otobiyografidir. Biyografi ve monografi başka bir kişinin hayatını belgelere dayanarak inceler; gezi yazısı bir yeri tanıtır.
TÜR · MEKTUP VE GÜNLÜK

Mektup, e-posta, günlük ve blog: birine, kendine, herkese yazmak

MEB 9. sınıf · Mektup/E-posta · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMünşeat nedir, inşa ve münşi ne demektir, divan edebiyatında mektup türünün önemli örnekleri hangileridir?Bağlantılı konudan (Divan nesri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Münşeat, resmî ve özel mektupları ve yazıları toplayan eserlerin genel adıdır; mektup yazma sanatına inşa, bu yazıları kaleme alan kişiye münşi denir. En tanınmış münşeat Ferîdun Bey'in padişah yazışmalarını derleyen Münşeâtü's-selâtîn'idir (1574); Veysî ve Nergisî'nin de münşeatları vardır. Divan edebiyatının en tanınmış mektubu ise Fuzûlî'nin Nişancı Celâlzâde Mustafa Çelebi'ye yazdığı Şikâyetnâme'dir.

Münşeat ve divan mektubu

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Mektup türleri nelerdir, e-posta mektuptan nasıl ayrılır; günlük ve blog nedir, günlüğün anıdan farkı nedir?

Kısa cevap: Mektup, uzaktaki birine haber, duygu ve düşünce iletmek için yazılan yazıdır; MEB'e göre özel, edebî, iş ve resmî mektup olarak dörde ayrılır. Edebî mektup bir kişiye yazılır ama asıl amacı görüşlerini herkese duyurmaktır (ör. Mehmet Kaplan, Âli'ye Mektuplar). Günlük (günce), kişinin yaşadıklarını, gözlemlerini ve duygularını günü gününe, tarih atarak yazdığı türdür; blog (ağ günlüğü) bu yazının internetteki herkese açık biçimidir.

Mektup birine yazılır, günlük kendine, blog herkese: üçünü ayıran şey, yazarın kâğıdın öbür ucunda kimi düşündüğüdür.

Bu konu dört türü bir arada ele alıyor, çünkü dördü de yazarın kendi sesiyle, çoğu zaman birinci kişiyle yazılır ve MEB'e göre kişisel hayatı konu alan öğretici metinler arasındadır. Farkları muhataptadır.

Mektup ve türleri

Mektup belli bir düzenle yazılır: sağ üstte yer ve tarih, ardından hitap, giriş, gelişme ve sonuç, iyi dileklerle kapanış, imza. MEB mektubu dört türe ayırır:

  • Özel mektup: akraba ve arkadaşlar arasında haberleşmek, duygu ve düşünce iletmek için yazılır; üslup samimidir.
  • Edebî mektup: sanatçılar ve düşünürler arasında yazılan, edebî değer taşıyan mektuptur. Yazıldığı dönemin sanat ve düşünce hayatına ışık tuttuğu için belge niteliği taşır. Yazar birine hitap eder, ama asıl amaç görüşlerini herkese anlatmaktır.
  • İş mektubu: ticari işletmelerin birbirleriyle ya da kişilerle yazışmasıdır; üslup ciddi, ayrıntı azdır.
  • Resmî mektup: kurumlar arasında ya da kişilerle kurumlar arasında yazılır; sayı, konu ve gerekirse “ilgi” bölümü bulunur, dil açık, kesin ve ciddidir. Resmî yazılar ve dilekçeler bu kapsamdadır (dilekçe ve tutanağın yazım kuralları bu sayfanın konusu değildir).

Mektubun örnekleri üç dönemde de vardır. Divan edebiyatında Fuzûlî'nin Şikâyetnâme'si ve mektup örneklerini toplayan münşeatlar vardır (münşeat ve divan mektubu). Batı etkisindeki dönemde mektup gazete ve gezi yazısıyla birleşti: Cenap Şahabettin'in Hac Yolunda'sı ve Avrupa Mektupları, Ahmet Rasim'in Şehir Mektupları mektup biçiminde yazılmıştır. Cumhuriyet döneminde MEB, Mehmet Kaplan'ı edebî mektuplarıyla türün önde gelen yazarları arasında sayar; Âli'ye Mektuplar (1992), bir hocanın genç bir araştırmacıya okuma ve hayat üzerine öğütlerini taşır. Nurullah Ataç'ın Okuruma Mektuplar'ı (1958) ise mektup biçiminde yazılmış denemelerdir; TEİS onu deneme olarak sınıflar.

Mektup başka türlerin içinde bir anlatım tekniği olarak da kullanılır. Dünya edebiyatından Larousse'un andığı iki örnek: Goethe'nin 1774'te yayımlanan Genç Werther'in Acıları mektuplarla kurulmuş bir romandır; Rilke'nin Genç Bir Şaire Mektuplar'ı, şairin sanat anlayışını açıkladığı mektuplardan oluşur. Romandaki mektup tekniğini hikâye ve roman sayfasında görmüştük.

E-posta: hızlı ama dikkat isteyen mektup

E-posta mektubun elektronik biçimidir: anında ulaşır, bir “konu” satırı vardır, ek dosya ve bağlantı taşıyabilir, aynı anda birçok kişiye gidebilir. Özel ya da resmî olabilir; resmî e-postada hitap, kısa ve açık bir metin ve imza beklenir. E-posta yazarken kişisel bilgilerin güvenliğine dikkat edilir: kimlik numarası, şifre, adres gibi bilgiler tanımadığımız kişilere gönderilmez.

Günlük ve blog

Günlük (TDK'da günce), kişinin yaşadıklarını, gözlemlerini, duygu ve düşüncelerini günü gününe, tarih atarak yazdığı metindir. Çoğu zaman yayımlanmak için yazılmaz; bu yüzden içten ve doğaldır, kısa notlardan oluşabilir. MEB'in belirttiği gibi günlük, yazarın yaşadıklarını yazıya geçirmesi bakımından anıya benzer; fark zamandadır: günlükte olaylar yaşandığı gün, anıda aradan zaman geçtikten sonra yazılır. TEİS, Nurullah Ataç'ın Günce adıyla yayımlanan kitaplarını (1960, 1972) günlük olarak sınıflar.

Günlük biçiminde düzenlenmiş roman ve hikâyeler de vardır. En bilinen örnek Reşat Nuri Güntekin'in Çalıkuşu'dur: Feride'nin anlatımının büyük bölümü günlük sayfalarından oluşur (Çalıkuşu). Roman yine kurmacadır; günlük burada bir anlatım biçimidir.

Blog (ağ günlüğü), günlüğün internetteki biçimidir; ama günlükten farklı olarak herkese açıktır. Yazar düzenli aralıklarla yazı ekler, yazılar tarih sırasıyla görünür; fotoğraf, video, bağlantı eklenebilir, okurlar yorum yazabilir. Blog yalnız kişisel yaşantıyı değil, gezi, kitap, yemek gibi bir ilgi alanını da konu alabilir.

Akılda kalsın: Kâğıdın öbür ucuna bak: mektup birine (özel, edebî, iş, resmî), günlük kendine (günü gününe, tarihli), blog herkese (açık, yorumlu). Edebî mektup bir kişiye seslenir ama herkese konuşur.
Sınavda

Nasıl sorulurTarihli, kısa, birinci kişili bir parça verilip günlük ile anı ayrımı sorulur; ölçüt yazılış zamanıdır. Mektup sorularında edebî mektubun özelliği yoklanır: dönemin sanat ve düşünce hayatına ışık tutar, belge niteliği taşır.

TuzakTuzak: Çalıkuşu günlük biçiminde yazılmış bir romandır, günlük türünde bir eser değildir; aynı şekilde Şehir Mektupları sohbet, Okuruma Mektuplar denemedir.

⇄Bilgi eşleştirme mektup türü ↔ özellik

?Soru çöz

Günlüğü anıdan ayıran temel özellik aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. MEB'e göre günlük yaşanan gün, anı ise aradan zaman geçince yazılır. Gerçek yaşantı, birinci kişi anlatım ve yazarın duyguları iki türde de bulunur; bu yüzden ayırıcı değildir.
TÜR · HABER, MÜLAKAT, RÖPORTAJ

Haber, mülakat ve röportaj: 5N1K'dan Yaşar Kemal'in Çukurova'sına

MEB 10. sınıf · Haber Metni · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTanzimat edebiyatı birinci dönemin özellikleri nelerdir, Türk edebiyatında ilk roman ve ilk tiyatro hangileridir?Bağlantılı konudan (Tanzimat edebiyatı I). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Tanzimat'ın birinci kuşağı (Şinasi, Namık Kemal, Ziya Paşa, Ahmet Mithat) edebiyatı toplumu eğitmenin aracı saydı (“toplum için sanat”); hak, adalet, hürriyet, kölelik, yanlış Batılılaşma gibi sosyal konuları işledi, dili sadeleştirmeyi amaçladı ve yeni konuları çoğu zaman eski nazım biçimleriyle yazdı. Gazete, makale, Batılı tarzda tiyatro, hikâye ve roman bu kuşakla girdi: ilk tiyatro Şair Evlenmesi (1860), ilk yerli roman Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat (1872), ilk edebî roman İntibah'tır (1876).

Birinci kuşağın anlayışı ve “ilk”ler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Haber metni nedir, 5N1K kuralı ve manşet, spot, tekzip, asparagas gibi haber terimleri ne demektir; mülakat ile röportaj arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Haber metni, güncel bir olayı ne, nerede, ne zaman, nasıl, neden ve kim sorularına (5N1K) cevap vererek nesnel biçimde aktarır. Mülakat, alanında tanınmış bir kişiyi tanıtmak ve görüşlerini öğrenmek için önceden belirlenmiş sorularla yapılan görüşmedir. Röportaj ise araştırmaya, gezip görmeye ve gözleme dayanan, yazarın izlenimlerini de kattığı gazete ve dergi yazısıdır; Yaşar Kemal türün ustalarındandır. TEİS'e göre mülakat ve röportajı Türk edebiyatına kazandıran Ruşen Eşref Ünaydın'dır (Diyorlar ki, 1918).

Bir kasabanın meydanındaki üç yüz yıllık çınar bir gece fırtınada devrilir ve ertesi sabah üç gazeteci aynı kasabaya gelir.

Birincisi olayı kısa ve kesin cümlelerle yazar: ağaç ne zaman, nasıl devrildi, kimse yaralandı mı? Bu bir haberdir. İkincisi kasabanın tarihini en iyi bilen yaşlı yazarı bulur, ona önceden hazırladığı soruları sorar ve cevapları soru-cevap düzeninde yayımlar: bu bir mülakattır. Üçüncüsü üç gün kasabada kalır, çınarın gölgesinde büyümüş insanlarla konuşur, eski fotoğrafları araştırır, gördüklerini ve hissettiklerini canlı bir dille yazar: bu bir röportajdır.

Haber metni ve 5N1K

Haber, güncel ve gerçek bir olayı okura doğru, hızlı ve nesnel biçimde ulaştırır. İyi bir haber altı soruya cevap verir: ne, nerede, ne zaman, nasıl, neden, kim. Haberde yazarın yorumu yer almaz; kısa cümleler, kesin bilgiler ve kaynak gösterme esastır. Fotoğraf, grafik ve tablo gibi görsel unsurlar haberi destekler. Şiddet içerikli haberlerin reyting aracı olarak kullanılmaması da haber etiğinin gereğidir.

Haber yayın aracına göre değişir: gazete olayı ertesi gün ayrıntısıyla verir; dergi haftalık ya da aylık çıktığı için olayı dosya hâlinde inceler; radyo sese, televizyon görüntüye dayanır; Genel Ağ haberi anında yayımlar, sonradan güncelleyebilir, bağlantı ve video ekleyebilir, ama doğruluk denetimi bu hızda daha da önem kazanır.

Ek bilgi: haber terimleri (manşet, sürmanşet, spot, sütun, tekzip, asparagas, muhabir)
Birinci sayfa haritası: sürmanşet logonun üstünde, manşet altında; spot başlığı özetler. Spot dışındaki tanımlar TDK'ya göre.Görsel: Sınav Defteri

TDK'ya göre manşet gazetelerin ilk sayfasına iri puntolarla konulan başlık, sürmanşet birinci sayfada logonun üzerinde kullanılan başlık, sütun sayfanın yukarıdan aşağıya ayrıldığı dar bölümlerden her biri, tekzip yalanlama, asparagas şişirme haber, muhabir de basın ve yayın organlarına haber toplayan, bildiren ya da yazan kişidir. Spot, başlığın hemen altında haberin özünü bir iki cümleyle veren kısa metindir.

Haber sanat eserine de kaynaklık edebilir: Dostoyevski'nin Suç ve Ceza'sı ve Orhan Kemal'in Vukuat Var'ı bir haberden yola çıkılarak yazılmıştır.

Mülakat: kişiye sorular

MEB'in tanımında mülakatın üç işareti vardır: muhatap alanında tanınmış bir kişidir, amaç onu tanıtmak ve görüşlerini öğrenmektir, görüşme önceden kararlaştırılır ve soru-cevap düzeninde ilerler. Görüşmeci önce konuştuğu kişiyi araştırır, sorularını okurun ilgisini çekecek biçimde hazırlar, görüşmede sözünü kesmez, yansız davranır ve cevapları değiştirmeden aktarır. Metnin başında kişinin mesleği, eserleri ve görüşmenin amacı tanıtılır. Edebiyatta mülakat çoğunlukla yazar ve sanatçılarla yapılır; Memduh Şevket Esendal ve Kemal Tahir ile yapılmış mülakatlar bunun örneklerindendir.

TEİS'e göre Ruşen Eşref Ünaydın (1892–1959), röportaj ve mülakat türlerini Türk edebiyatına kazandıran yazardır. TEİS'in röportaj olarak sınıfladığı Diyorlar ki (1918), yine TEİS'e göre döneminde türünün ilk örneğidir. Ruşen Eşref'in Anafartalar Kumandanı Mustafa Kemal ile Mülâkat'ı da bu türdedir.

Röportaj: yere ve olaya gitmek

ÖSYM 2026'da röportajı tam ayırıcı özelliğiyle sordu: araştırmaya ve gezip görmeye dayanan gazete ve dergi türü röportajdır ve Yaşar Kemal bu türün ustalarındandır. Röportajda yazar olayın geçtiği yere gider, belge ve görsel toplar, farklı kişilerin görüşlerini alır, ama bunları kendi gözlem ve izlenimleriyle birlikte, canlı bir anlatımla verir. Bu yüzden iyi bir röportaj edebî değer taşır.

TEİS'e göre Yaşar Kemal 1951'de Cumhuriyet gazetesinde çalışmaya başladı ve önce röportajlarıyla tanındı; ilk durağı Diyarbakır olan yolculuklarında Anadolu'yu dolaştı. Röportajı bir yaratma biçimi, hikâye ve roman gibi bir sanat yapıtı saydı; 1955'te röportajlarıyla Gazeteciler Cemiyeti Başarı Armağanı'nı aldı.

  • Yaşar Kemal: Yanan Ormanlarda Elli Gün (1955), Çukurova Yana Yana (1955), Bu Diyar Baştan Başa (1971) (röportaj).
  • Ruşen Eşref Ünaydın: Diyorlar ki (1918), Anafartalar Kumandanı Mustafa Kemal ile Mülâkat (1930).
Akılda kalsın: Mülakat kişiye gider, soruyu sorar, cevabı aynen yazar. Röportaj yere ve olaya gider, gezer, görür, araştırır, izlenimini katar. Haber ise yalnız 5N1K'yı cevaplar, yorum katmaz.
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM 2026'da bir boşluk sorusunda türün tanımından (araştırma, soruşturma, gezip görme, gözlem ve izlenim) röportajı ve yazar olarak Yaşar Kemal'i istedi; çeldiriciler mülakat, söyleşi ve Nurullah Ataç gibi komşu kavram ve adlardı.

TuzakTDK sözlüğünde röportaj ve mülakat birbirinin karşılığı olarak geçer; haber terimlerinde de sürmanşet ile manşetin yeri, tekzip ile asparagasın anlamı karıştırılır.

Sınavda işaretlegezip görme ve gözlem röportajın, önceden hazırlanmış soru-cevap mülakatın işaretidir.

↕Mülakatın aşamaları oklarla diz

  1. Belirlenen gün ve saatte görüşmeyi yap, konuşanın sözünü kesmeden not al ya da kaydet
  2. Görüşeceğin kişinin hayatını, eserlerini ve çalışmalarını araştır
  3. Kişiyi ve görüşmenin amacını tanıtan bir girişle, cevapları değiştirmeden yayımla
  4. Okurun ilgisini çekecek, yansız soruları önceden hazırla

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi röportajı mülakattan ayıran özelliktir?

✓ B. Röportaj araştırmaya, gezip görmeye ve gözleme dayanır; yazar izlenimlerini de katar. Mülakat ise önceden hazırlanmış sorularla bir kişinin görüşlerini aktarır. Yayın yeri, gerçek kişilerle konuşma ve öğretici olma iki türde de ortaktır.
TÜR · SÖYLEV (NUTUK)

Söylev (nutuk): Kök Türk Kitabeleri'nden Gençliğe Hitabe'ye; bütün türler tek tabloda

MEB 12. sınıf · Söylev (Nutuk) · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaOrhun Yazıtları nedir, neden söylev türünün ilk örneği sayılır?Bağlantılı konudan (İslamiyet öncesi Türk edebiyatı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Orhun Yazıtları (Göktürk ya da Kök Türk Yazıtları, Bengü Taşlar), II. Göktürk Devleti döneminde VIII. yüzyılda Tonyukuk, Kül Tigin (732) ve Bilge Kağan (735) adına dikilen, 38 harfli Göktürk alfabesiyle yazılmış anıtlardır. Türk edebiyatının ilk yazılı metinleri sayılır; Türk milletine seslenen, öğüt veren üslubuyla söylev (nutuk) türünün ilk örnekleridir ve anı özelliği de taşır.

Orhun Yazıtları ve söylev

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Söylev (nutuk) nedir, özellikleri nelerdir; Türk ve dünya edebiyatında söylevin ilk ve önemli örnekleri hangileridir, öğretici türler nasıl ayırt edilir?

Kısa cevap: Söylev (nutuk, hitabe), bir topluluğa duygu ve düşünce aşılamak, onu bir amaca yöneltmek için yapılan coşkulu konuşmadır. Türk edebiyatının ilk yazılı metinleri Kök Türk Kitabeleri söylev özelliği taşır; İslami dönemde hutbe ve vaaz geleneği sürdü; Cumhuriyet döneminin en önemli örneği Atatürk'ün 1927'de okuduğu ve Gençliğe Hitabe ile biten Nutuk'tur. Dünyada türün ilk büyük ustaları Atinalı Demosthenes (II. Filip'e karşı konuşmaları) ve Romalı Cicero'dur (Catilina'ya karşı konuşmaları).

Bir meydan, binlerce kişi ve tek bir ses: söylevin gücü, kâğıttan önce kulağa ulaşmasındadır.

TDK söylevi bir topluluğa düşünceler, duygular aşılamak amacıyla söylenen uzunca, coşkulu ve güzel söz diye tanımlar; karşılıkları nutuk ve hitabedir. Söylev veren kişiye hatip, söz söyleme sanatına hitabet denir. Söylev konuşulmak için yazılır, ama iyi söylevler yazıya geçirilir ve okunmaya devam eder.

Söylevin özellikleri

Söylev dinleyiciye doğrudan seslenir (“Ey…”, “Arkadaşlar!”), giriş, gelişme ve sonuç bölümleri belirgindir. Amaç bilgi vermekten çok harekete geçirmek ve ikna etmektir: hatip dinleyicinin duygusuna ve aklına birlikte seslenir. Bu yüzden tekrarlar, ünlemler, sorular, kısa ve etkili cümleler sık kullanılır; dil dinleyici kitlesine göre ayarlanır. Ses tonu, jest ve mimik de söylevin parçasıdır. TDV'nin “Hitâbet” maddesine göre Aristoteles hitabeti siyasi, adlî ve törensel diye üçe ayırır; Türk edebiyatındaki örnekler ise dinî (hutbe, vaaz), askerî, resmî, siyasi, hukuki ve tören konuşmaları olarak sınıflanır.

Türk edebiyatında söylev

İslamiyet öncesindeki söylev örneği Kök Türk Kitabeleri'dir: Bilge Kağan'ın milletine seslenen, öğüt veren, geçmişi hatırlatan sözleri hem söylev hem anı özelliği taşır (Orhun Yazıtları ve söylev). TDV'ye göre bu sözler Türklerde hitabet geleneğinin çok eski olduğunu gösterir; Dede Korkut hikâyelerinde de törenlerde konuşan bir hatip figürü vardır.

İslamiyet etkisindeki dönemde söylev geleneği cami kürsüsünde yaşadı: TDV'ye göre dinî hitabet minber hatipliği ve vaizlik yoluyla kurumsallaştı, vaizler XX. yüzyıl başlarına kadar Arapça cuma hutbelerini halka açıkladı. TDV askerî hitabete Alparslan'ın Malazgirt öncesindeki ve Fatih'in İstanbul kuşatmasındaki konuşmalarını örnek verir. Batı etkisindeki dönemde siyasi söylev meydana çıktı: Mustafa Reşid Paşa'nın Gülhane'de fermanı okuması, II. Meşrutiyet'in meydan ve konferans konuşmaları, Millî Mücadele'de Halide Edip'in Sultanahmet mitingindeki konuşması bunlardandır. Mehmet Âkif'in Anadolu'daki vaazları da TDV'de anılır.

Cumhuriyet döneminin en önemli söylevi Atatürk'ün Nutuk'udur: 15–20 Ekim 1927'de Cumhuriyet Halk Fırkası'nın İkinci Büyük Kurultayı'nda okundu, 1919–1927 dönemini belgelerle anlatır ve Gençliğe Hitabe ile biter (ayrıntısı tarih serisindeki Nutuk ve öteki eserleri konusunda). Cumhuriyet'in onuncu yılında, 1933'te yaptığı Onuncu Yıl Nutku da dönemin tanınmış söylevlerindendir.

Ey Türk gençliği! Birinci vazifen, Türk istiklâlini, Türk Cumhuriyetini, ilelebet muhafaza ve müdafaa etmektir.

Mustafa Kemal Atatürk, Nutuk (Gençliğe Hitabe)

Bu tek cümlede söylevin üç özelliği bir arada: doğrudan sesleniş (“Ey Türk gençliği!”), ünlemle yükselen coşku ve dinleyiciye verilen görev.

Dünya edebiyatında ilk ustalar

Larousse'a göre Atinalı hatip ve devlet adamı Demosthenes (MÖ 384–322), Makedonya kralı II. Filip'e karşı yaptığı ve ilki MÖ 351'e tarihlenen konuşmalarıyla (Philippikler) polemik edebiyatının modeli sayılır. Romalı Cicero (MÖ 106–43) ise MÖ 63'te Senato'da Catilina'nın darbe girişimine karşı yaptığı dört konuşmayla (Catilina'ya Karşı) tanınır; Larousse onu Roma'nın birinci hatibi olarak anar.

Bütün türler tek tabloda

Sayfanın sonunda on beş türü tek tabloda toplayalım. Bir parçanın türünü sorarken üç şeye bak: yazar ne yapmak istiyor (kanıtlamak, düşündürmek, haber vermek, harekete geçirmek), kimi ya da neyi anlatıyor ve okura nasıl sesleniyor.

On beş öğretici tür: soldaki ipucu, parçadan türü bulmanın; sağdaki örnek, tanıtım sorusunu çözmenin anahtarıdır.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Söylevin dünyadaki ilk iki ustası alfabetik değil kronolojik sıradadır: önce Yunan, sonra Roma. Demosthenes Filip'e, Cicero Catilina'ya karşı konuştu. Bizde zincir: Kitabeler → hutbe ve vaaz → Nutuk.
Sınavda

Nasıl sorulurBir konuşma parçası verilir ve türü ya da özellikleri sorulur: seslenme, coşku, tekrar ve dinleyiciyi bir göreve çağırma söylevi gösterir. Kök Türk Kitabeleri sorulduğunda “söylev ve anı özelliği taşır” bilgisi beklenir.

TuzakTuzak: söylev bilgi vermekten çok ikna etmeyi ve harekete geçirmeyi amaçlar; konferans gibi bilgi aktaran konuşmalarla karıştırılmamalıdır. Dünya örneklerinde Demosthenes ile Cicero'nun karşı çıktığı kişiler yer değiştirilerek çeldirici yapılır.

?Soru çöz

Dünya edebiyatında söylev türünün ilk büyük ustaları arasında, Makedonya kralı II. Filip'e karşı yaptığı konuşmalarla tanınan Atinalı ---- ile Roma Senatosu'nda Catilina'nın darbe girişimine karşı dört konuşma yapan ---- sayılır.
Bu cümlede boş bırakılan yerlere aşağıdakilerden hangisi sırasıyla getirilmelidir?

✓ D. II. Filip'e karşı konuşmalar (Philippikler) Atinalı Demosthenes'in, Catilina'ya karşı dört konuşma Romalı Cicero'nundur. Plutarkhos ise hatip değil, Paralel Hayatlar'ın biyografi yazarıdır.

⇄Bilgi eşleştirme parça ↔ tür · sekiz parça

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Tütün tarlasında üç yıldır ağanın borcunu ödeyen Hasan, bu yaz da hasadın yarısını kâhyanın ambarına taşıdı. Kasabadaki kâtip, ona imzalattığı kâğıtta ne yazdığını okumamıştı; okusa da Hasan anlamazdı. Akşam kahvede kimse sesini çıkarmadı, herkes kendi borcunu düşünüyordu.

Bu parça, 1923–1950 romanındaki çizgilerden hangisinin özelliklerini taşır?

✓ B. Parçada ağa, kâhya ve kâtip karşısında haksızlığa uğrayan köylü, yani toplumsal düzenin ezdiği insan anlatılıyor; bu, Sabahattin Ali'nin Kuyucaklı Yusuf'unda gördüğümüz toplumcu gerçekçi bakıştır. Parçada savaş ya da yeni başkent yoktur (A); kişinin iç çatışması çözümlenmez, olaylar dışarıdan aktarılır (C); geçmişe özlemle bakan bir hatıra anlatımı da yoktur (D).Kaynak: Cumhuriyet romanı 1923–1950 · 1923–1950 romanının üç çizgisi

?Soru 2

(Gece. Bir köy odası. Ocaktaki ateş sönmek üzere. HALİL elinde bir mektupla içeri girer.)
ZEYNEP — Postacı mı geldi?
HALİL — Geldi. Keşke getirdiği haber hiç gelmeseydi.
ZEYNEP — (Ocağın başına çöker, kendi kendine) Üç yıl bekledim, üç yıl… Bir satır yazı için.

Bu kesitte aşağıdakilerden hangisi yoktur?

✓ D. Konuşmaların hepsi bir iki cümlelik; kimse ötekiler dinlerken uzun uzun konuşmuyor, yani tirat yok. Halil'in “Geldi…” cevabı Zeynep'in sorusuna verilmiş bir repliktir (A); Halil'in elindeki mektup aksesuardır (B); Zeynep'in ocak başındaki sözü monologdur (C).Kaynak: Modern tiyatro · Tiyatro terimleri

?Soru 3

Siyasetin içinde geçen uzun bir hayatta büyükelçilik ve parti genel sekreterliği gibi görevler üstlendi. Hikâyelerinde büyük olaylar yerine gündelik hayattan sıradan durumları, konuşma diline yakın sade bir dille anlattı. Hayattayken yayımlanan tek romanında, yeni başkentte bir apartman dairesinin odalarında yaşayan insanlar üzerinden Cumhuriyet'in ilk yıllarındaki toplumsal değişimi işledi.

Bu parçada sözü edilen yazar aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Büyükelçilik, CHP genel sekreterliği, Çehov tarzı durum hikâyesi ve Ankara'daki apartmanı anlatan tek roman (Ayaşlı ile Kiracıları) Memduh Şevket Esendal'ı gösterir. Sait Faik de durum hikâyecisidir, ama siyasi görevi ve Ankara romanı yoktur; Refik Halit'in ve Sabahattin Ali'nin birden çok romanı vardır.Kaynak: Cumhuriyet romanı 1923–1950 · Esendal, öteki adlar ve dönemin özeti

?Soru 4

Şiirleriyle tanınan sanatçı, roman türünde de uzun soluklu bir girişimde bulundu. Bir gazetecinin ve bir cinayetin çevresinde aydın sorununu işleyen romanından sonra, yüzyılın başından 1960'a kadar Türkiye'de yaşanan olayları kişilerin birbirine bağlandığı bir dizi hâlinde anlattı. Dizinin kitaplarında Demokrat Parti dönemi, Mütareke yılları, Kore Savaşı ve İttihat ve Terakki dönemi ele alınır.

Bu parçada tanıtılan sanatçı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Şairliği, Kurtlar Sofrası (gazeteci ve cinayet) ve 1906–1960'ı anlatan Aynanın İçindekiler dizisi Attilâ İlhan'ı gösterir. Kemal Tahir'in Esir Şehir Üçlemesi de yakın tarihi anlatır ama Kemal Tahir şair olarak tanınmaz; Ağaoğlu'nun serisi Dar Zamanlar'dır; Tarık Buğra'nın tarihî romanları bir dizi oluşturmaz.Kaynak: Cumhuriyet romanı 1950 sonrası · Adalet Ağaoğlu ve Attilâ İlhan

?Soru 5

(Gece. Bir köy odası. Ocaktaki ateş sönmek üzere. HALİL elinde bir mektupla içeri girer.)
ZEYNEP — Postacı mı geldi?
HALİL — Geldi. Keşke getirdiği haber hiç gelmeseydi.
ZEYNEP — (Ocağın başına çöker, kendi kendine) Üç yıl bekledim, üç yıl… Bir satır yazı için.

Bu kesitte ayraç içindeki ifadeler ve Zeynep'in son sözü sırasıyla hangi terimle adlandırılır?

✓ B. Ayraç içindeki satırlar söylenmez, uygulanır: zamanı, mekânı ve kişinin hareketini bildiren sahne açıklamalarıdır. Zeynep son sözünü kimseye değil kendine söyler; bu monologdur. Tirat, öteki kişiler dinlerken söylenen uzun bir konuşmadır (A, D); dekor ayraçta anlatılan odanın sahnedeki karşılığıdır, ayracın kendisi değil. Replik, karşıdakinin sözüne verilen karşılıktır (C).Kaynak: Modern tiyatro · Tiyatro terimleri

?Soru 6

Yazar bu romanı önce yurt dışında İngilizce olarak yayımladı, aynı yıl Türkçesini bir gazetede tefrika etti. II. Abdülhamit devrinde İstanbul'un bir semtinde geçen eserde, dedesinin yanında hafız olarak yetişen genç bir kızın hayatı; hoşgörülü bir din anlayışını temsil eden bir kişi ile Batılı bir müzik hocasının ona duyduğu hayranlık anlatılır. Roman, Doğu ile Batı'nın uzlaşabileceği fikri üzerine kuruludur ve 1942'de bir roman yarışmasında birincilik almıştır.

Bu parçada söz edilen roman aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. İngilizce ilk baskı (The Clown and His Daughter, 1935), II. Abdülhamit devri, hafız Rabia, Vehbi Dede ile Peregrini ve 1942 CHP birinciliği Halide Edip'in Sinekli Bakkal'ını gösterir. Tatarcık onun Cumhuriyet dönemindeki devamıdır, Handan kadın eğitimini işleyen ilk dönem romanıdır; Yeşil Gece Reşat Nuri'nindir.Kaynak: Cumhuriyet romanı 1923–1950 · Halide Edip ve Reşat Nuri'nin Cumhuriyet romanları

?Soru 7

Köy Enstitüsünde yetişen yazar, öğretmenliğin yanı sıra köyün sorunlarını romanlarına taşıdı. İlk romanında köydeki varsıl ile yoksul arasındaki çatışmayı işledi; bu romanın devamı olan iki eserle birlikte, yaşlı bir köylü kadının adıyla anılan bir üçleme oluşturdu. Ağa ile evlendirilmek istenen genç bir kızın direnişini anlatan romanı TRT Roman Ödülü'nü kazandı.

Bu parçada tanıtılan yazar aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Irazca Üçlemesi (Yılanların Öcü, Irazca'nın Dirliği, Kara Ahmet Destanı) ve TRT ödüllü Tırpan Fakir Baykurt'u gösterir. Apaydın'ın ilk romanı Sarı Traktör, Makal'ın kitabı Bizim Köy'dür; Bilbaşar Cemo ile tanınır.Kaynak: Cumhuriyet romanı 1950 sonrası · Köy romanı ve Köy Enstitüsü kuşağı

?Soru 8

Bu tür, klasisizmin koyduğu kurallara karşı çıkan romantiklerin elinde biçimlendi. Hayatın acıklı yönleri ile gülünç yönleri aynı eserde bir arada yansıtılır. Konu tarihten de günlük yaşamdan da alınabilir; kişiler yalnız soylular arasından değil, toplumun her kesiminden seçilir.

Bu parçada sözü edilen tür aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Romantizmle doğması, acıklı ile gülüncü birleştirmesi ve kahramanların her kesimden seçilmesi dramın özellikleridir. Trajedi yalnız acıklı yönü ve soylu kişileri, komedi güldürüyü ve halktan kişileri işler; epik tiyatro ise XX. yüzyılda seyirciyi düşündürmeyi amaçlayan bir anlayıştır.Kaynak: Modern tiyatro · Trajedi, komedi, dram

?Soru 9

Aşağıdakilerden hangisi radyo tiyatrosunun özelliklerinden biri değildir?

✓ B. Radyo tiyatrosu görülmeyen bir tiyatrodur; temel göstergesi sestir. Dekor ve kostüm sahne tiyatrosunun öğeleridir. A doğru: olay ve kişiler ses, diyalog, müzik ve efektle aktarılır; C doğru: müzik ve efekt mekânı ve zamanı bir anda değiştirir; D doğru: televizyon yaygınlaşınca, özellikle 1980'lerden sonra dinlenme oranı belirgin biçimde düştü.Kaynak: Modern tiyatro · Radyo tiyatrosu ve senaryo

?Soru 10

Bu tür romanlarda yazar, tarihte yaşamış kişileri ve gerçekten olmuş olayları kurmaca bir çerçeveye yerleştirir. Tarihçinin titizliğine bağlı kalmak zorunda değildir; gerçek kişilerin arasına uydurma kahramanlar katabilir. Türk edebiyatında 1950'lerden sonra bu türde yazanlar, geçmişi bugünün sorunlarını açıklamak için de kullandı.

Aşağıdaki romanlardan hangisi bu parçada sözü edilen türün örneği değildir?

✓ D. Adalet Ağaoğlu'nun Fikrimin İnce Gülü'sü Almanya'dan dönen bir gurbetçinin, toplumsal değişme karşısındaki yabancılaşmasını anlatır; tarihî roman değildir. Devlet Ana (Kemal Tahir) ve Osmancık (Tarık Buğra) Osmanlı'nın kuruluşunu, Kilit (Sepetçioğlu) Malazgirt dönemini işler.Kaynak: Cumhuriyet romanı 1950 sonrası · Kemal Tahir, Tarık Buğra: tarihî roman
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Edebiyat soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →