Makale ve deneme: biri kanıtlar, öbürü “bence” der
MEB 11. sınıf · Makale · Okuma 8 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaTanzimat edebiyatı nasıl doğdu, ilk Türkçe gazeteler hangileridir?Bağlantılı konudan (Tanzimat edebiyatı I). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Tanzimat edebiyatı 1839 Tanzimat Fermanı'nın açtığı Batılılaşma ortamında, gazeteyle birlikte doğdu. Resmî Takvim-i Vekayi (1831) ve bir İngiliz'in çıkardığı yarı resmî Ceride-i Havadis'ten (1840) sonra 22 Ekim 1860'ta Âgâh Efendi ile Şinasi'nin çıkardığı Tercümân-ı Ahvâl, Türklerin çıkardığı ilk özel gazete oldu; onu Şinasi'nin Tasvir-i Efkâr'ı (1862) izledi.
1839–1860: Ferman, gazete, yeni okur
✎Konu anlatımı
Makale ve deneme nedir, aralarındaki farklar nelerdir; denemenin ilk örnekleri ve önemli temsilcileri kimlerdir?
Kısa cevap: Makale, bilimsel, toplumsal ya da edebî bir konuyu bilgiye ve kanıta dayanarak açıklayan, bir görüşü ispatlamaya çalışan gazete ve dergi yazısıdır. Deneme ise yazarın bir konudaki kişisel görüşlerini kesin sonuca varmadan, kendisiyle konuşur gibi samimi bir dille anlattığı türdür. Denemeyi tür olarak ortaya koyan Montaigne'dir (Essais, 1580); İngiltere'de Francis Bacon'ın Essays'i 1597'de çıktı. Türk edebiyatında modern denemenin ilk önemli yazarı Nurullah Ataç'tır.Aynı sabah iki yazar aynı soruyu masalarına koyar: Şehirler neden bu kadar gürültülü?
Birincisi ölçüm sonuçlarını toplar, bir belediye raporuna ve iki araştırmaya başvurur, gürültünün uykuya etkisini rakamlarla gösterir ve sonunda bir öneri sunar. İkincisi çocukluğundaki pazar yerini hatırlar, kalabalığın sesini neden hâlâ sevdiğini düşünür, kesin bir hüküm vermeden yazıyı bitirir. İkisi de bir düşünceyi anlatıyor, ikisi de gerçek kişiler; ama birincisi bir makale, ikincisi bir deneme yazdı.
Önce ortak zemin: öğretici metin
Bu sayfadaki on beş türün hepsi öğretici metindir: okura bilgi, düşünce ya da yaşanmış bir deneyim aktarır. Edebî metinle farkı metinlerin sınıflandırılması konusunda görmüştük; burada bir ayrıntıyı ekleyelim. Öğretici metinlerde yazarla anlatıcı aynı kişidir; yani konuşan kurmaca bir anlatıcı değil, gerçek bir insandır. Bu yüzden öğretici bir metni okurken “yazar hangi açıdan bakıyor, taraf mı tutuyor, öznel mi nesnel mi?” diye sorarız.
Türlerin çoğu bir yayın aracıyla doğdu. MEB'e göre Batı etkisindeki dönemde makale, fıkra ve eleştiri Türk edebiyatına girdi; bunların yolu, Tanzimat sayfasında gördüğümüz gibi, gazete sayfasından geçti. Bugün aynı şeyi internet yapıyor: mektubun yanına e-posta, günlüğün yanına blog eklendi.
Makale: konuyu kanıtla açıklamak
TDK makaleyi bilim, fen, siyaset, ekonomi ve toplum konularını açıklayan ya da yorumlayan gazete veya dergi yazısı diye tanımlar. Makale yazarı bir görüş ortaya koyar ve onu kanıtlamaya çalışır: istatistik verir, tanık gösterir, örnek sıralar, karşı görüşü tartışır. Dili açık ve nesneldir, terim kullanır, giriş, gelişme ve sonuç bölümleri belirgindir. MEB kitabı tartışmacı anlatımın tipik örneği olarak makaleyi gösterir; anlatım biçimlerinin ayrıntısı Türkçe serisindeki anlatım biçimleri ve düşünceyi geliştirme yolları sayfasında.
İki tür makale vardır: fen ve sosyal bilimlerde yazılan bilimsel makale ve edebiyat konusundaki edebî makale. Bilimsel makale kaynak gösterir; metin içinde ve sonunda hangi bilginin nereden alındığını belirtir. Edebiyat tarihimizin dönüm noktalarından bazıları da birer makaledir: Namık Kemal'in 1866'da Tasvir-i Efkâr'da çıkan ve yeni edebiyatın esaslarını koyan yazısı (Namık Kemal), Ziya Paşa'nın “Şiir ve İnşa”sı ve 1911'de Millî Edebiyat'ı başlatan “Yeni Lisan” (Genç Kalemler). TDV, Cenap Şahabettin'in Evrâk-ı Eyyâm'ını onun daha sade bir üslupla yazdığı makalelerin toplandığı kitap olarak anar.
Deneme: kesin sonuca varmadan düşünmek
MEB'in tanımında denemenin ölçütü, yazarın kendi seçtiği konuda vardığı yargıları kesinleştirmemesidir: deneme kişisel görüşleri açık uçlu bırakır. Konular insana dairdir: sanat, edebiyat, doğa, yaşam, dünya görüşü. Denemeci gözlem ve deneyimlerinden yararlanır, kendisiyle konuşur gibi içten ve yapmacıksız yazar. En önemlisi, söylediklerini kanıtlama zorunluluğu yoktur; okuru ikna etmekten çok düşündürmek ister.
Makale
- Bir görüşü kanıtlamaya çalışır.
- Nesnel; bilgi, belge, istatistik.
- Terimli, açık, ciddi dil.
- Bilimsel olanında kaynak gösterilir.
- Gazete, dergi, bilimsel yayın.
Deneme
- Kesin sonuca varmaz, kanıtlamaz.
- Öznel; kişisel gözlem ve deneyim.
- Samimi, kendisiyle konuşur gibi.
- Kaynak gösterme zorunluluğu yok.
- Dergi, kitap; konu insana dair.
Türün ilk örnekleri ve temsilcileri
MEB, denemeyi tür olarak ortaya koyan ve onu öbür türlerden ayıranın Montaigne olduğunu söyler. Larousse'a göre Essais (Denemeler) 1580'de Bordeaux'da iki cilt hâlinde çıktı, 1588 baskısına üçüncü kitap eklendi; “essai” (deneme, sınama) sözcüğü Montaigne'in kullanımıyla bir tür adına dönüştü. İngiliz düşünür Francis Bacon'ın denemeleri de Larousse'a göre ilk kez 1597'de yayımlandı.
Türk edebiyatında TEİS, Nurullah Ataç'ı (1898–1957) modern anlamda denemenin ilk önemli yazarı sayar; onun yazılarında deneme ile eleştiri iç içedir. MEB türün tanınmış temsilcileri olarak Ataç'ın yanında Sabahattin Eyuboğlu, Suut Kemal Yetkin, Salah Birsel ve Şevket Rado'yu sayar. Mehmet Kaplan da deneme kitaplarıyla anılır.
- Nurullah Ataç: Günlerin Getirdiği (1946), Karalama Defteri (1952), Söz Arasında (1957) (deneme).
- Sabahattin Eyuboğlu: Mavi ve Kara (1961) (deneme).
- Mehmet Kaplan: Nesillerin Ruhu (1967), Kültür ve Dil (1982) (deneme).
- Dünya: Montaigne, Essais (1580); Bacon, Essays (1597).
Nasıl sorulurÖğretici türler ÖSYM'de çoğunlukla paragraf sorularının içinde gelir: bir parça verilir ve “bu parça hangi türden alınmış olabilir?” ya da “parçanın türüyle ilgili hangisi söylenebilir?” diye sorulur. Belirleyici ölçüt kanıttır: istatistik, kaynak, terim varsa makale; kişisel izlenim, “bana öyle geliyor” tonu ve kesin sonuca varmayan bir bitiş varsa deneme.
TuzakTuzak: deneme öznel olduğu hâlde edebî değil öğretici metindir; makale de bir görüşü savunur, ama onu kanıtlarla savunur.
?Soru çöz
Yazar bu türde insanı yakından ilgilendiren bir konuyu seçer; gözlemlerinden ve okuduklarından yararlanarak kişisel düşüncelerini açıklar. Söylediklerini kanıtlama kaygısı taşımaz, konuyu tartışmaya açık bırakır ve kendisiyle konuşur gibi içten bir dil kullanır. Türün adı, onu bir kitabın başlığı yaparak ortaya koyan Fransız yazarın eserinden gelir.
Bu parçada tanıtılan tür aşağıdakilerden hangisidir?