Hikâye ve romanın unsurları: bakış açısı, anlatım teknikleri, roman türleri

Olay örgüsünden temaya hikâyenin unsurlarını, Maupassant ile Çehov tarzını ve üç bakış açısını kuruyor; ÖSYM'nin en çok sorduğu iç konuşma, iç çözümleme ve bilinç akışını kendi yazdığımız parçalarla ayırıyor, roman türlerini MEB örnekleriyle eşleştiriyoruz.

8 durakAYT
16 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 16tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KAVRAM · OLAY ÖRGÜSÜ

Hikâye ve romanın unsurları: olay örgüsünden temaya

MEB 9. sınıf · Hikâye · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaEdebî metin ile öğretici metin arasındaki farklar nelerdir, metinler nasıl sınıflandırılır?Bağlantılı konudan (Edebiyat ve Türk edebiyatının dönemleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Metinler ikiye ayrılır. Edebî (sanatsal) metinler kurmacadır; öznel, çok anlamlıdır ve hissettirir, sezdirir, çağrıştırır. Öğretici metinler gerçekliği olduğu gibi aktarır; nesnel, açık ve tek anlamlıdır, okuru bilgilendirir. Edebî metinler de coşku ve heyecana bağlı (şiir) ve olay çevresinde gelişen metinler olarak ikiye, olay çevresindekiler de anlatmaya bağlı (hikâye, roman, destan, masal) ve göstermeye bağlı (tiyatro) olarak ikiye ayrılır.

Edebî ve öğretici metinler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hikâye ve romanın unsurları nelerdir; olay örgüsü, çatışma, konu ve tema nedir?

Kısa cevap: Hikâye ve romanın yapı unsurları olay örgüsü, şahıs kadrosu (kişiler), mekân ve zamandır; bunlara çatışma, konu, tema, anlatıcı ve bakış açısı eklenir. Olay örgüsü, sebep-sonuç bağıyla dizilmiş olaylardır ve klasik planda serim, düğüm, çözüm bölümlerinden oluşur. Konu metinde anlatılan olay ya da durum, tema ise metnin işlediği ana duygu ya da düşüncedir.

Gece yarısı bir kasaba otobüsü son durağa yanaşır; inen tek yolcu, elindeki adresi sokak lambasının altında okumaya çalışır. Kim bu yolcu, neden gelmiş, onu ne bekliyor?

Bu üç sorunun cevabı bir hikâyenin bütün parçalarını içinde taşır. Yolcu şahıs kadrosuna, kasaba mekâna, gece yarısı zamana, adres arayışı olaya aittir. Hikâyenin unsurları 9. sınıfta şöyle sayılır: kişiler, olay örgüsü, mekân, zaman, çatışma, konu, tema, anlatıcı ve bakış açısı. Bu durakta olay örgüsü, çatışma, konu ve temayı açıyoruz; kişiler, zaman ve mekân ikinci durakta, anlatıcı dördüncü durakta.

Olay örgüsü: olaylar nasıl bağlanıyor?

Olay örgüsü, kurmaca bir metindeki olayların sebep-sonuç ilişkisiyle birbirine bağlanıp belli bir düzende sıralanmasıdır. Önemli olan olayların art arda gelmesi değil, birinin ötekini doğurmasıdır: yolcu adresi bulamaz, bu yüzden açık kalmış tek kahveye girer, kahvede yıllardır görmediği bir tanıdığa rastlar. Olayları incelerken hem aralarındaki ilişkiye hem de nasıl “kurgulandığına” bakılır; yani olay örgüsü takvim sırasıyla aynı olmak zorunda değildir. Yazar hikâyeye sondan başlayıp geriye dönebilir, iki olayı yan yana anlatabilir.

Klasik plan üç bölümlüdür. Serimde kişiler, yer ve zaman tanıtılır, okur olayın içine alınır. Düğümde bir sorun ortaya çıkar, gerilim adım adım artar ve merak en yüksek noktaya varır. Çözümde sorun bir sonuca bağlanır, merak giderilir. Her metin bu planı izlemez: durum hikâyesinde ve modern romanda son çoğu zaman açık bırakılır, sonucu okur kurar (üçüncü durak).

Klasik olay örgüsü bir gerilim eğrisi gibi yükselir ve iner. Durum hikâyesinde bu eğri yoktur ya da çok yumuşaktır.Görsel: Sınav Defteri

Çatışma: hikâyeyi yürüten güç

Olay örgüsünü ileri iten şey bir karşıtlıktır. Bir metinde önce temel çatışma, sonra onun çevresindeki öteki çatışmalar ya da karşıtlıklar aranır. Çatışma kişi ile kişi, kişi ile toplum, kişi ile doğa arasında olabileceği gibi kişinin kendi iç dünyasında da yaşanabilir: bir yanı gitmek, bir yanı kalmak ister. “Karşılaşma” sözü de bu yüzden önemlidir; çatışma her zaman kavga değildir, iki farklı dünyanın yüz yüze gelmesi de olabilir: köylü ile kentli, gelenek ile yenilik, eski kuşak ile yeni kuşak.

Konu mu, tema mı?

Konu somuttur ve “Ne anlatılıyor?” sorusuna bir cümleyle cevap verir: “Yıllar sonra kasabasına dönen bir adamın evini satılmış bulması.” Tema soyuttur ve “Bu metin ne üzerine?” sorusuna bir kavramla cevap verir: yalnızlık, gurbet, aidiyet, vatan sevgisi, adalet. Aynı tema yüzlerce farklı konuyla işlenebilir; gurbet teması bir askerin mektubunda da, büyük şehre göçen bir ailenin hikâyesinde de karşımıza çıkar.

Akılda kalsın: Konu bir cümleyle söylenir (kim, ne yaşadı), tema bir kavramla (yalnızlık, özlem, adalet). Cevabın bir özet cümlesine benziyorsa konuyu, tek bir soyut sözcüğe sığıyorsa temayı bulmuşsundur.
Sınavda

Nasıl sorulurBir parça verilir ve konusu, teması ya da temel çatışması sorulur; T1 tipinde (“Bu parçayla ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?”) şıklardan biri olay örgüsü ya da çatışma üzerine kurulur.

TuzakÖteki unsurları tema sanmaktır: “bir kış gecesi” zaman, “deniz kıyısındaki fener” mekân, “fener bekçisi ile balıkçılar” şahıs kadrosudur; hiçbiri tema değildir.

↕Olay örgüsünü kur oklarla diz

  1. Kış ortasında ağanın oğlu hastalanır; kasabaya giden tek kestirme yolu öğretmen bilmektedir.
  2. Genç öğretmen, kar yağarken bir dağ köyüne varır; köy ve okulun hâli tanıtılır.
  3. Öğretmen çocuğu kasabaya yetiştirir; baharda okul yeni binasında açılır.
  4. Köyün ağası okulun açılmasına karşı çıkar, öğretmenle arası açılır.

?Soru çöz

Yıllardır aynı fenerde tek başına nöbet tutan Rıza Efendi, bir kış gecesi fırtınaya yakalanan bir balıkçı teknesini fenerin ışığıyla kıyıya ulaştırır. Ertesi sabah balıkçılar onu ilk kez sofralarına çağırır; Rıza Efendi o gün, yıllar sonra ilk kez kalabalık bir masada oturur.

Bu hikâye özetinin konusu ve teması sırasıyla aşağıdakilerin hangisinde verilmiştir?

✓ B. Konu bir cümleyle anlatılan olaydır, tema soyut bir duygu ya da düşüncedir. A'da sıra ters, C'de zaman ve mekân, D'de şahıs kadrosu ile bir çatışma verilmiştir.
KAVRAM · ŞAHIS KADROSU

Tip mi karakter mi? Kişiler, zaman ve mekân

MEB 9. sınıf · Hikâye · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaŞiirde tema nedir, konudan farkı nedir ve tema nasıl bulunur?Bağlantılı konudan (Şiirde tür ve tema). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Tema, şiirin etrafında döndüğü temel duygu ya da düşüncedir ve soyut bir kavramla söylenir: ayrılık, özlem, ölüm, vatan sevgisi. Konu ise temanın somutlaşmış hâlidir, yani şiirde anlatılan durum ya da olaydır. Gazel ve koşma gibi beyit ya da dörtlükleri görece bağımsız şiirlerde birden çok tema bir arada bulunabilir.

Tema ve konu

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Tip ve karakter arasındaki fark nedir; kurgu zamanı ile tarihsel zaman nasıl ayrılır?

Kısa cevap: Şahıs kadrosu, olayların merkezindeki başkarakter ile yardımcı karakterlerden oluşur. Tip, bir zümrenin, düşüncenin ya da zihniyetin ortak özelliklerini temsil eden ve çoğunlukla değişmeyen kişidir (alp tipi, gazi tipi, alafranga züppe); karakter ise kendine özgü bir iç dünyası olan, olaylar içinde değişip gelişebilen kişidir. Kurgu zamanı olayların metinde hangi süreye yayıldığını ve nasıl sıralandığını, tarihsel zaman ise olayların gerçek tarihte hangi döneme denk geldiğini gösterir.

Bir romanı kapattıktan yıllar sonra bile adını unutmadığın biri varsa, büyük ihtimalle ya bir kalıbın en parlak örneğidir ya da kimseye benzemeyen biridir. Birincisine tip, ikincisine karakter denir.

Hikâyede olayların merkezinde duran kişi başkarakterdir; onun yanında olayların gelişmesine etki eden kişilere yardımcı karakter denir. Kişiler insan olmak zorunda değildir: fablda hayvanlar, masalda kişileştirilmiş varlıklar da şahıs kadrosuna girer. Kişileri incelerken olay akışını etkileyen fiziksel, psikolojik ve ahlaki özelliklerine, toplumsal konumlarına, varsa gerçek bir tarihsel kişilikle ilişkilerine ve tip mi karakter mi olduklarına bakılır.

Tip: bir kalabalığın yüzü

MEB kitabı tipi, anlatıya dayalı eserlerde belli bir düşüncenin, zihniyetin ya da ideolojinin temsilciliğini yüklenen kişi diye tanımlar. Bu yüzden tipler bir toplumun değişimini izlemeye yarar. İslamiyet öncesi destanlarda yiğit, töreye bağlı alp tipi yüceltilir; İslamiyet'ten sonraki destan ve halk hikâyelerinde alpin özelliklerini İslam'ı koruma ülküsüyle birleştiren gazi tipi öne çıkar (destanlar ve halk anlatıları sayfaları). Tanzimat romanında ise Batı'ya yüzeysel biçimde özenen gülünç alafranga züppe belirir: Ahmet Mithat Efendi'nin Felâtun Bey'i, Recaizade Mahmut Ekrem'in Bihruz Bey'i (ayrıntı Tanzimat sayfalarında).

Karakter: kimseye benzemeyen

Karakterin iç dünyası derinlemesine işlenir; çelişkileri, tereddütleri, kendine özgü tepkileri vardır ve olaylar onu değiştirir. Okur bir tipi ilk sayfada tanır, bir karakteri ise roman boyunca keşfeder. Küçük bir not: MEB kitapları “karakter” sözcüğünü genel olarak hikâyedeki kişi anlamında da kullanır (başkarakter, yardımcı karakter); “tip mi karakter mi?” sorusunda ise sözcük bu dar anlamıyla geçer.

Tip

  • Bir zümreyi, zihniyeti temsil eder.
  • Özellikleri belirgin, sınırlı ve çoğunlukla değişmez.
  • Okur onu önceden bildiği bir kalıptan tanır.

Karakter

  • Kendine özgüdür, kimseyi temsil etmek zorunda değildir.
  • İç dünyası derinlemesine işlenir, çelişkileri vardır.
  • Olaylar içinde değişir, gelişir.

Mekân ve zaman

Mekân olayın geçtiği yerdir; gerçek dünyadan alınabileceği gibi (konak, vapur, çarşı) kurmaca da olabilir. Mekânın kişinin ruh hâliyle ilişkisine dikkat et: dar, basık bir oda sıkışmışlığı; uçsuz bir bozkır yalnızlığı yansıtabilir. Zamanda ise iki ayrı katman vardır ve ikisini ayırmak gerekir.

  • Kurgu zamanı: Yazarın olayları hangi zaman dilimine yaydığı ve nasıl sıraladığı: bir gece, üç ay, otuz yıl; düz akış ya da geriye dönüşler ve ileri gidişler. Özetleme zamanı kısaltır, ayrıntılı bir sahne uzatır.
  • Tarihsel zaman: Olayların gerçek tarihteki hangi döneme denk geldiği: II. Abdülhamit dönemi, Mütareke yılları, 1950'lerin İstanbul'u.

Bir roman tek bir tren yolculuğunda, yani bir gecede geçebilir (kurgu zamanı); yolcunun hatırladıkları onu Millî Mücadele yıllarına götürebilir (tarihsel zaman). İkisi aynı metinde birlikte bulunur, ama aynı soruya cevap vermez.

Akılda kalsın: Kurgu zamanı saate bakar (ne kadar sürdü, hangi sırayla anlatıldı), tarihsel zaman takvime (hangi dönemde geçti).
Sınavda

Nasıl sorulurTanıtım paragraflarında roman kişileri belirleyici ipucudur (Felâtun Bey, Bihruz Bey); T1 şıklarında “kişiler tip özelliği taşımaktadır” ya da “olaylar belirli bir tarihsel dönemde geçmektedir” gibi yargılar çıkar.

TuzakTipi yalnız gülünç ya da kötü kişi sanmak (alp tipi yüce bir kahramandır); “üç gün sürdü” gibi bir süre bilgisini tarihsel zaman sanmak; tarihsel bir dönemde geçen her romanı tarihî roman saymak (son durak).

⇄Bilgi eşleştirme şahıs kadrosu

▭Boşluk doldurma

Roman üç gün içinde geçiyor ama geriye dönüşlerle on yıl öncesine gidiliyorsa bu, romanın zamanıyla ilgilidir. Olayların II. Abdülhamit döneminde geçmesi ise zamanı gösterir.

kurgutarihselmekânkronolojik
TÜR · HİKÂYE

Maupassant mı Çehov mu? Olay hikâyesi, durum hikâyesi ve roman

MEB 9. sınıf · Hikâye · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaLirik şiir ve epik şiir nedir, örnekleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Şiirde tür ve tema). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Şiirler konu bakımından beşe ayrılır: lirik, epik, pastoral, satirik, didaktik. Lirik şiir duygu ve heyecanı coşkulu bir dille anlatır (gazel, şarkı, güzelleme, ağıt; Fuzûlî'nin gazelleri). Epik şiir savaşı, kahramanlığı, yiğitliği ve yurt sevgisini anlatır (koçaklama, destan; Mehmet Âkif'in "Çanakkale Şehitlerine"si).

Lirik ve epik şiir

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Olay hikâyesi ile durum hikâyesi arasındaki fark nedir, roman hikâyeden nasıl ayrılır?

Kısa cevap: Olay hikâyesinde (Maupassant tarzı) merak uyandıran bir olay serim, düğüm ve çözüm planıyla gelişir; Türk edebiyatında Ömer Seyfettin, Refik Halit Karay ve Reşat Nuri Güntekin bu tarzın temsilcileri arasındadır. Durum hikâyesinde (Çehov tarzı) olay geri plandadır; hayattan bir kesit ya da bir ruh hâli anlatılır, son çoğu zaman okura bırakılır; bu tarzın önde gelen adları arasında Sait Faik Abasıyanık, Memduh Şevket Esendal ve Tarık Buğra vardır. Roman, hikâyeden daha uzun bir olay örgüsüne, daha kalabalık bir şahıs kadrosuna, daha çok mekâna ve daha geniş bir zamana yayılır.

İki hikâye düşün. Birinde kasaba bankası soyulur ve hırsız son sayfada hiç beklenmedik biri çıkar. Ötekinde yaşlı bir adam vapur iskelesinde simidini martılarla paylaşır ve hikâye biter.

İkisi de hikâyedir, ama okuru farklı bir soruyla baş başa bırakır. MEB kitabına göre hikâye, yaşanmış ya da yaşanabilir olayları anlatır; kahramanların kişilik özellikleri derinlemesine işlenmez, hayatın tamamı yerine kısa bir bölümü verilir ve genellikle tek bir ana olay vardır. Bu ortak zeminde iki tarz ayrılır.

Olay hikâyesi: “Sonra ne oldu?”

Olay hikâyesinde merak ve heyecan uyandıran bir olay vardır ve bu olay serim, düğüm, çözüm planıyla gelişir (birinci duraktaki eğri). Tarz, MEB'in belirttiğine göre dünya edebiyatında ilk örneklerini veren Fransız yazar Maupassant'ın adıyla anılır. Türk edebiyatında Ömer Seyfettin, Refik Halit Karay ve Reşat Nuri Güntekin bu tarzın temsilcileri arasındadır; Ömer Seyfettin olay hikâyesinin önde gelen adıdır ve Kaşağı gibi hikâyelerinde çocukluk anılarından yararlanır (ayrıntı Millî Edebiyat nesri sayfasında).

Durum hikâyesi: “Nasıl bir hâl?”

Durum hikâyesinde olay ön planda değildir; yerini durumlar, gündelik hayattan kısa kesitler ve ruh hâlleri alır. Merak geri çekilir, duygu ve izlenim öne geçer; çoğu zaman bir sonuç bile yoktur, hikâye okurun zihninde sürer. Tarz, ilk örneklerini veren Rus yazar Çehov'un adıyla anılır. Türk edebiyatındaki önemli temsilcileri Sait Faik Abasıyanık, Memduh Şevket Esendal ve Tarık Buğra'dır. Bu iki çizginin Cumhuriyet döneminde nasıl sürdüğünü Cumhuriyet hikâyesi sayfasında göreceğiz.

Olay hikâyesi (Maupassant tarzı)

  • Merak ve heyecan uyandıran bir olay
  • Serim, düğüm, çözüm planı
  • Sonuç belli, merak giderilir
  • Ömer Seyfettin, Refik Halit, Reşat Nuri

Durum hikâyesi (Çehov tarzı)

  • Hayattan bir kesit, bir ruh hâli
  • Klasik plan yok ya da belirsiz
  • Son çoğu zaman okura bırakılır
  • Sait Faik, Memduh Şevket Esendal, Tarık Buğra

Hikâyeden romana

Romanı hikâyeden ayıran yönler sınavın sık konusudur. MEB kitabı farkı şöyle özetler: romanın olay örgüsü hikâyeninkinden uzundur, kişi ve mekân sayısı daha fazladır, olaylar daha uzun bir zaman diliminde geçer. Buna kişilerin derinliği eklenir: hikâye bir kesiti gösterirken roman bir hayatı, hatta bir dönemi anlatabilir; ana olayın çevresinde yan olaylar örülür, kişiler roman boyunca değişir.

Akılda kalsın: Olay hikâyesi “Sonra ne oldu?” diye, durum hikâyesi “Nasıl bir hâl?” diye okunur. Okurken merak ediyorsan Maupassant'tasın, bir duyguyu paylaşıyorsan Çehov'dasın.
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM parça verip “ile ilgili söylenemez” diye sorar ve tür etiketini şıklardan birine koyar. 2021'de Yaban romanından bir parçada “olay hikâyesine özgü bir anlatım” şıkkı yanlıştı: parça bir romandandı ve anlatıcının iç konuşmasından oluşuyordu. Durum hikâyesi de tanıtım paragraflarında “sıradan insanlar, gündelik kesitler” ipuçlarıyla gelir.

TuzakOlay hikâyesi ile durum hikâyesini olayın varlığına göre ayırmak. Durum hikâyesinde de küçük olaylar olur; ölçüt, merakın ve serim-düğüm-çözüm planının öne çıkıp çıkmadığıdır.

▭Boşluk doldurma

Serim, düğüm ve çözüm planıyla gelişen olay hikâyesine tarzı; hayattan bir kesiti anlatan durum hikâyesine tarzı hikâye denir.

MaupassantÇehovTolstoyBalzac

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi durum hikâyesinin özelliklerinden biri değildir?

✓ D. Serim-düğüm-çözüm planı olay hikâyesinin (Maupassant tarzı) belirleyici özelliğidir. A, B ve C durum hikâyesine (Çehov tarzı) uyar.
TEKNİK · BAKIŞ AÇISI

Bakış açısı: anlatıcı ne kadar biliyor?

MEB 9. sınıf · Hikâye · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaŞiirde söyleyici ve muhatap nedir, mahlas ile tapşırma arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Şiirin yapısı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Şiirde konuşan, şairin kendisi değil şiirin kurduğu kurgusal kişilik ya da varlıktır; buna söyleyici denir. Söyleyicinin seslendiği kişi, grup, varlık ya da genel okuyucu muhataptır. Şair adını şiire koyarsa bu divan şiirinde mahlas (gazelde son beyit, makta), halk şiirinde tapşırma (son dörtlük) olur.

Söyleyici, mahlas, tapşırma

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hâkim, kahraman ve gözlemci bakış açısı nedir, nasıl ayırt edilir?

Kısa cevap: Anlatıcı, yazarın olayları aktarmak için kurguladığı sestir; yazarla aynı kişi değildir. Hâkim (ilahi) bakış açısında anlatıcı her şeyi bilir: kişilerin iç dünyasını, geçmişini, geleceğini. Kahraman bakış açısında olayları içinde yer alan bir kişi, çoğunlukla birinci kişi ağzından ve yalnız yaşadığı ve gözlemleyebildiği kadarıyla anlatır. Gözlemci (müşahit) bakış açısında anlatıcı bir tanık gibi yalnız görüneni tarafsızca aktarır, kimsenin içini bilmez.

Aynı düğünü üç kişi anlatsın: davetlilerin hepsinin kalbini okuyabilen biri, gelinin kendisi ve salonun köşesine kurulmuş bir kamera. Olay aynıdır, ama üç anlatı birbirine hiç benzemez.

Hikâyede yazar anlatma görevini bir anlatıcıya verir. MEB kitabının vurguladığı gibi anlatıcı da kişiler, zaman ve mekân gibi yazarın kurguladığı bir unsurdur; “ben” diye konuşan anlatıcı yazarın kendisi değildir. Olayların kimin gözünden ve ne kadar bilgiyle anlatıldığına bakış açısı denir. Üç bakış açısını bilmen yeter: hâkim, kahraman ve gözlemci.

Hâkim (ilahi) bakış açısı

Anlatıcı olayların dışındadır ama her şeyi görür ve bilir: kişilerin aklından geçenleri, geçmişlerini, başlarına ne geleceğini. Anlatım çoğunlukla üçüncü kişiyle yapılır (düşündü, bilmiyordu, yıllar sonra anlayacaktı). Bir kişinin içinden geçeni ve öbür kişinin bilmediği bir gerçeği aynı paragrafta söyleyebilen anlatıcı hâkimdir.

Kahraman bakış açısı

Yazar anlatmayı olayların içindeki bir kişiye verir. Bu anlatıcı ayrıntıları kendi gözünden görür; bilgisi yaşadığı ve gözlemleyebildiği kadardır, başkalarının içini ancak tahmin eder. Anlatım çoğunlukla birinci kişiyledir (gördüm, sandım, hâlâ bilmiyorum). MEB kitabı Reşat Nuri Güntekin'in Çalıkuşu'nu bir “ben” romanı olarak anar; Feride romanın beş kısmının dördünün anlatıcısıdır. Yakup Kadri'nin Yaban'ı da kahraman anlatıcının ağzından, iç konuşmalarla ilerler (romanlar Millî Edebiyat nesri ve Cumhuriyet romanı sayfalarında).

Gözlemci (müşahit) bakış açısı

Anlatıcı olayların tanığıdır ve sınırlı bir bakış iznine sahiptir. Gördüğünü ve duyduğunu tarafsızca aktarır; kişilerin ne düşündüğünü, ne hissettiğini, olayların geçmişini ve geleceğini bilemez. Anlatım bir kamera kaydına benzer: Kadın zarfı masaya bıraktı, pencereye yürüdü, uzun süre dışarı baktı. Kadının neden baktığını okur kendisi çıkarır.

Bakış açısını kişi eki değil, anlatıcının bilgisinin sınırı belirler: kimin içini, ne kadarını biliyor?Görsel: Sınav Defteri

Bakış açısı ne işe yarar?

Program, seçilen bakış açısının anlatımı nasıl etkilediğinin değerlendirilmesini ister: anlatıcı okuru yönlendiriyor mu, olayları yorumluyor mu, yazarın düşüncelerini taşıyan bir sözcü gibi mi davranıyor, taraf tutuyor mu? Hâkim anlatıcı olayı kesip okura açıklama yapabilir, ona yol gösterebilir. Kahraman anlatıcı samimiyet ve yakınlık kazandırır, ama tek taraflıdır: okur yalnız onun gördüğünü görür. Gözlemci anlatıcı nesnelliği öne çıkarır ve yorumu okura bırakır.

Bir metinde birden fazla anlatıcı ve bakış açısı bulunabilir; anlatıcı değişince bakış açısı da değişebilir. Çalıkuşu'nda Feride'nin beş kısmın yalnız dördünü anlatması bunun bilinen örneğidir.

Akılda kalsın: Hâkim herkesi, kahraman kendini, gözlemci hiç kimseyi içinden bilir. Parçada başka birinin aklından geçen bir cümle bulduysan anlatıcı hâkimdir.
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM bakış açısını çoğunlukla T1 tipinde, bir roman ya da hikâye parçasından sonra şıklardan biri olarak sorar (2019, 2021). 2019'daki parça birinci kişiyle, anlatıcının kendi yaşadığı bir sokak sahnesiyle ilerliyordu ve “hâkim bakış açısı” şıkkı söylenemezdi; 2021'de Yaban parçasında “kahraman bakış açısı” doğru şıklardandı.

TuzakÜçüncü kişili her anlatımı hâkim saymak. Anlatıcı kimsenin içine girmeden yalnız görüneni veriyorsa gözlemcidir; hâkimi ele veren tek ipucu iç dünya ya da gelecek bilgisidir.

⇄Bilgi eşleştirme cümle ve bakış açısı

?Soru çöz

İstasyona vardığımda tren çoktan kalkmıştı. Bekleme salonunun soğuk tahta sırasına oturdum; karşımdaki yaşlı kadın sepetindeki yumurtaları tek tek sayıyordu. Annemin de pazardan dönünce aynı titizlikle yumurta saydığını hatırladım ve içimde, utanarak bastırmaya çalıştığım bir özlem kıpırdadı.

Bu parçayla ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

✓ A. Parça kahraman bakış açısıyla yazılmıştır: anlatıcı yalnız kendi içini bilir, yaşlı kadının ne düşündüğünü bilmez. Soğuk tahta sıra ve sepet betimleyici ayrıntıdır; özlem duygusu anlatıcının ruh hâlidir.
TEKNİK · ANLATMA VE GÖSTERME

Anlatmak mı göstermek mi? Tahkiyeden diyaloğa anlatım teknikleri

MEB 9. sınıf · Hikâye · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaŞair ile şiir arasındaki ilişki nedir; Kaldırımlar Şairi, millî şair ve mevlit geleneği nereden gelir?Bağlantılı konudan (Şiirde tür ve tema). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bir şiir şairin hayatı ve görüşleriyle ilişkilendirilir; bazı şiirler şairini tanıtır, bazıları toplumda bir gelenek başlatır. Necip Fazıl "Kaldırımlar" şiiriyle "Kaldırımlar Şairi" diye anılır; Mehmet Âkif, 12 Mart 1921'de TBMM'de kabul edilen İstiklâl Marşı ile "millî şair" olarak anılır; Süleyman Çelebi'nin 1409'da yazdığı Vesîletü'n-Necât mevlit geleneğini başlatmıştır.

Şair ile şiir

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Anlatım teknikleri nelerdir; tahkiye, gösterme, özetleme, geriye dönüş ve diyalog nasıl ayırt edilir?

Kısa cevap: Anlatım teknikleri, olayı ya da durumu okura ulaştırma yollarıdır. Tahkiyede (anlatma) anlatıcı olayı kendi ağzından aktarır, açıklar ve yorumlar; göstermede anlatıcı geri çekilir, olay kişilerin konuşma ve davranışlarıyla bir sahne gibi sunulur. Özetleme uzun zaman dilimlerini birkaç cümleye sığdırır, geriye dönüş anlatıyı şimdiki zamandan geçmişe götürür, diyalog kişileri karşılıklı konuşturur. Mektup ve günlük de anlatım tekniği olarak kullanılabilir.

Bir yönetmen bazen kamerayı bir sahneye kilitler ve oyunculara bırakır; bazen de ekrana yalnızca “Aradan on yıl geçti” yazar. Romancının elinde de aynı araçlar vardır.

Önce bir ayrım: anlatım biçimleri ile anlatım teknikleri aynı şey değildir. Öyküleme, betimleme, açıklama ve tartışma Türkçe serisindeki Anlatım biçimleri ve düşünceyi geliştirme sayfasında ayrıntılı işlendi. Öyküleyici metinde öyküleme olayı ilerletir, betimleme ise olayı durdurup mekânı ya da kişiyi gözde canlandırır; romanda ikisi iç içedir. Anlatım teknikleri ise 9. sınıfta on bir başlıkta toplanır: gösterme, tahkiye, özetleme, geriye dönüş, diyalog, iç konuşma, iç çözümleme, bilinç akışı, pastiş, parodi, ironi. Bu durakta ilk beşini, sonraki iki durakta öbürlerini görüyoruz.

Tahkiye (anlatma): anlatıcı konuşur

Tahkiye “hikâye etme” demektir; MEB kitabı aynı tekniğe anlatma tekniği der. Anlatıcı olayı okura doğrudan aktarır; yaptığı açıklama ve yorumlarla dikkati kendi üzerine çeker: Hasan Bey cimri bir adamdı; misafir geleceğini duyunca hastalık bahanesiyle odasına kapanırdı. Masal, halk hikâyesi ve meddah hikâyesi geleneksel tahkiye türleridir; anlatıcının sesi hep duyulur.

Gösterme: sahne konuşur

Göstermede anlatıcı aradan çekilir; olay belli bir yerde ve zamanda, kişilerin konuşma ve eylemleriyle okurun önünde olup biter. Yargıya okur kendisi varır. Aynı cimriliği göstererek anlatmak şöyle olur: — Çay da mı ücretli? dedi Hasan Bey, hesap fişini ikinci kez okuyarak. Cüzdanını açtı, kapattı, garsona baktı. “Cimri” sözcüğü hiç geçmez, ama okur anlar. MEB kitabı tiyatroyu “göstermeye bağlı” metin sayar; gösterme tekniği romana bu sahne duygusunu taşır (tiyatro sayfası).

Özetleme ve geriye dönüş: zamanı hızlandırmak, geri sarmak

Özetlemede olaylar ve kişiler belirgin çizgileriyle birkaç satırda verilir; sayfalar sürecek bir anlatım birkaç cümleye sığar: Sonraki üç yıl çabuk geçti; dükkân büyüdü, borçlar kapandı, iki oğul askere gidip döndü. Geriye dönüşte anlatı, o anki şimdisinden koparılıp kişinin geçmişine ya da olayın asıl başladığı güne taşınır: Fotoğrafa bakınca yirmi yıl önceki o bayram sabahını hatırladı. Geriye dönüş olay örgüsünü takvim sırasından çıkarır; birinci durakta gördüğümüz “kurgulanmış” olay örgüsünün en sık aracıdır.

Diyalog, mektup ve günlük

Diyalogda kişiler karşılıklı konuşturulur. Anlatıma doğallık kazandırır, olayların gelişmesine katılır ve kişileri tanıtır: konuşma biçimi, sözcük seçimi ve şivesi bir kişinin kim olduğunu anlatıcıdan daha iyi söyler. Diyalog göstermenin en güçlü aracıdır. Mektup ve günlük de hikâye ve romanda bir anlatım tekniği olarak kullanılır: mektup tekniğinde kişilerin duygu ve tepkileri anlatıcı araya girmeden mektuplarla sunulur; Çalıkuşu'nda Feride'nin anlatımı büyük ölçüde günlük sayfalarından oluşur.

Akılda kalsın: Tahkiyede anlatıcı konuşur, göstermede sahne. Özetleme ileri sarar, geriye dönüş geri sarar, diyalog sesi açar.
Sınavda

Nasıl sorulur“Bu parçada aşağıdaki anlatım tekniklerinden hangisine başvurulmuştur?” ya da T1 şıklarında “geriye dönüşlere yer verilmiştir”, “diyaloglarla kişiler tanıtılmıştır”.

TuzakGeçmiş zaman kipini geriye dönüş sanmak (bütün bir anlatı -dı'lı olabilir; geriye dönüş için anlatının şimdisinden daha eski bir zamana gidilmelidir); “aradan yıllar geçti” cümlesini geriye dönüş sanmak (zaman ileri gidiyorsa özetlemedir); tırnak içinde tek bir sözü diyalog saymak (diyalogda en az iki kişi karşılıklı konuşur).

⇄Bilgi eşleştirme teknik ve örnek

?Soru çöz

Bir romanda anlatıcının olayları kendi ağzından aktarıp açıklama ve yorumlarıyla öne çıktığı tekniğe ----; anlatıcının aradan çekilip olayı kişilerin konuşma ve davranışlarıyla bir sahne gibi sunduğu tekniğe ---- denir.

Bu parçada boş bırakılan yerlere sırasıyla aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

✓ C. Anlatıcının öne çıktığı teknik tahkiye (anlatma), sahnenin öne çıktığı teknik göstermedir. A'da sıra ters; özetleme zamanı kısaltır, sahne kurmaz.
TEKNİK · BİLİNÇ AKIŞI

İç konuşma, iç çözümleme, bilinç akışı: zihne açılan üç kapı

MEB 9. sınıf · Hikâye · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaEdebiyatın tarih, din, toplum, felsefe, psikoloji ve sanat akımlarıyla ilişkisi nedir?Bağlantılı konudan (Edebiyat ve Türk edebiyatının dönemleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Edebiyat tarihî gerçekliği kurmaca içinde yeniden yorumlar, tarih de edebî metinlerden bilgi alır. Dinî hayat edebî dönemleri belirleyen etkenlerdendir. Edebiyat toplum sorunlarını dile getirerek toplumsal değişime etki eder, felsefi düşünceleri yansıtır, psikolojinin insanın iç dünyasına dair bilgisinden yararlanır. Belli bir sanat anlayışıyla yazılan eserlerin toplamı da edebiyat ve sanat akımlarını oluşturur.

Tarih, din, toplum, felsefe, psikoloji

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İç konuşma, iç çözümleme ve bilinç akışı tekniği arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Üç teknik de kişinin iç dünyasını yansıtır; fark, sözü kimin söylediği ve düşüncenin ne kadar düzenli olduğudur. İç çözümlemede anlatıcı araya girip kişinin duygu ve düşüncelerini kendi cümleleriyle, üçüncü kişiyle aktarır. İç konuşmada (iç monolog) kişi kendi kendine, kendi sesiyle ve bir mantık sırası içinde konuşur. Bilinç akışında zihinden geçenler çağrışımlarla, düzensiz ve aracısız akar; cümleler bölünür, zaman ve konu atlar.

Bir kadın tren penceresinden dışarı bakıyor. Ne düşündüğünü öğrenmenin üç yolu var: biri bize anlatır, kadın kendi kendine konuşur ya da başının içine bir mikrofon koyarız.

ÖSYM'nin anlatım tekniklerinden en çok sorduğu üçlü budur: 2018–2026 sorularında bilinç akışı iki, iç konuşma ve iç çözümleme birer soruda sınandı. Üçü de “iç dünya” tekniğidir ve birbirine karıştırılmak için çok uygundur. Ayırmak için iki soru yeter: Kim konuşuyor? ve Düşünce düzenli mi?

İç çözümleme: anlatıcı aktarır

İç çözümlemede anlatıcı olayı anlatırken bir an durur, kişinin içine döner ve orada olup biteni, yani kafasından geçeni, neler hissettiğini okura kendisi anlatır. Söz anlatıcınındır, fiiller üçüncü kişidir: Selim istasyonda beklerken babasının ona hiçbir zaman güvenmediğini düşünüyor, bu düşünce içinde bir taş gibi ağırlaşıyordu. MEB kitabına göre burada anlatıcıya düşen görev kişinin durumunu inandırıcı biçimde verebilmektir; anlatıcı aktarırken kendi duygularını araya sokmaz. Çoğunlukla hâkim bakış açısıyla birlikte görülür, çünkü başkasının içini ancak her şeyi bilen anlatıcı görebilir.

İç konuşma (iç monolog): kişi kendi kendine konuşur

İç konuşmada kişi sesli söylemediği düşüncelerini kendi kendine, kendi sesiyle dile getirir. Fiiller birinci kişidir, cümleler düzenlidir, düşünce bir mantık sırası izler: Bu kez susmayacağım. Yarın müdürün odasına gireceğim, önce teşekkür edeceğim, sonra itirazımı tek tek anlatacağım. Düşünce kişinin ağzından çıkar ama yazar onu düzenlemiştir; okur karmaşa değil, toparlanmış bir iç ses duyar. MEB kitabı bunun yanında iç diyalogu da ayrıca tanımlar: kişi kendini ikiye bölüp karşısında biri varmış gibi konuşur, tartışır (Ne yapacaksın şimdi, söyle bakalım? Kaçmak mı? Sen mi?). Sınav için ikisini “iç konuşma” başlığında düşünmen yeter. Sınavda işaretle: kişi kendi kendine konuşuyorsa, “sen” diye de seslense, iç konuşma.

Bilinç akışı: zihin kendisi akar

Bilinç akışında kişinin zihninden geçenler okura doğrudan, hiçbir düzenleme yapılmadan aktarılır. Düşünce, anı, görüntü ve duygular arasında mantıksal bir bağ yoktur; hepsi çağrışım ilkesine göre birbirini çağırır. Cümleler yarım kalır, noktalama seyrekleşir, şimdiki an ile çocukluk aynı satırda buluşur: tren yine geç annem de hep geç kalırdı ıhlamur kokusu o kış kar sokağın sonuna kadar babam neden hiç. İç konuşmadan farkı, düzenin kalkmasıdır: iç konuşmada iç ses toparlanmış hâliyle, bilinç akışında bütün karmaşasıyla verilir.

Üç teknik aynı iç dünyayı üç farklı mesafeden gösterir. Ayırırken önce konuşanı, sonra düşüncenin düzenini sor.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Söz anlatıcınınsa iç çözümleme; söz kişinin ve düzenliyse iç konuşma; söz zihnin ve dağınıksa bilinç akışı.
Sınavda

Nasıl sorulurEn sık kalıp T5 tipidir: kökte tekniğin tanımı verilir, şıklarda beş kısa roman parçası bulunur ve “Bu açıklamaya göre aşağıdakilerden hangisi … tekniğine örnek gösterilebilir?” diye sorulur (2019'da bilinç akışı, 2025'te iç çözümleme). 2019 açıklamasında bilinç akışının, yazarın denetimindeki iç monologdan ayrıldığı da vurgulandı. T1 tipinde ise bir şık tekniği yanlış adlandırır: 2020'deki parçada düşünceler düzenli bir iç konuşmayla veriliyordu ve “bilinç akışı” şıkkı yanlıştı.

TuzakTuzaklar: iç konuşma ↔ bilinç akışı (ölçüt düzen), iç çözümleme ↔ iç konuşma (ölçüt şahıs: “düşünüyordu” mu, “düşünüyorum” mu).

?Soru çöz

İç konuşma tekniğinde kişi, sesli söylemediği düşüncelerini kendi kendine ve kendi sesiyle dile getirir. Düşünceler birinci kişi ağzından, belli bir düzen ve mantık sırası içinde verilir.

Bu açıklamaya göre aşağıdakilerden hangisi iç konuşma tekniğine örnek gösterilebilir?

✓ A. Kişi birinci kişi ağzından, düzenli ve mantık sırası izleyen bir iç sesle konuşuyor. B'de anlatıcı kişinin içini üçüncü kişiyle aktarıyor (iç çözümleme); C'de çağrışımlar düzensiz akıyor (bilinç akışı); D'de karşılıklı konuşma ve eylem var (diyalog, gösterme).

▭Boşluk doldurma

Kişinin zihninden geçenlerin çağrışımlarla, mantık sırası gözetilmeden aktarıldığı teknik ; anlatıcının araya girip kişinin duygularını kendi cümleleriyle aktardığı teknik ise tekniğidir.

bilinç akışıiç çözümlemeiç konuşmageriye dönüş
TEKNİK · PARODİ

Pastiş, parodi, ironi: başka bir metinle ya da tersiyle konuşmak

MEB 9. sınıf · Hikâye · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTariz nedir, tariz sanatı şiirde nasıl anlaşılır?Bağlantılı konudan (Söz sanatları I). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Tariz, bir kişiyi ya da durumu eleştirmek, iğnelemek için sözü, kastedilenin tam tersini söyleyerek kullanma sanatıdır: tembel birine “Maşallah, ne çalışkansın!” demek gibi. Klasik belâgatte daha geniş anlamıyla sözün ucunu dolaylı yoldan birine dokundurmak diye tanımlanır ve kinayenin bir türü sayılır.

Tariz

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Pastiş, parodi ve ironi nedir, aralarındaki fark nedir?

Kısa cevap: Pastiş, bir yazarın ya da eserin üslubunu alay etmeden, saygıyla ya da oyun amacıyla taklit ederek yeni bir metin yazmaktır. Parodi, bilinen bir eserin ya da üslubun biçimini koruyup içeriğini gülünç hâle getiren alaycı taklittir. İroni ise söylenenle kastedilenin birbirine zıt düştüğü, örtülü alaycı söyleyiştir.

Bir arkadaşının konuşma tarzını taklit ettiğini düşün. Onu sevdiğin için mi yapıyorsun, onunla dalga geçmek için mi? Pastiş ile parodiyi ayıran tam da bu niyettir.

Listenin son üç tekniği, metnin bir başka metinle ya da kendi söylediğinin tersiyle kurduğu ilişkiye dayanır. Pastiş ve parodi taklittir; ironi taklit etmez, söylediğinin altına ikinci bir anlam saklar.

Pastiş: saygılı taklit

Pastişte yazar başka bir yazarın, bir eserin ya da bir dönemin üslubunu öykünerek yeni bir metin kurar: o dönemin sözcüklerini, cümle yapısını, anlatım alışkanlıklarını kullanır. Amaç alay değildir; bir ustaya saygı göstermek, bir çağın havasını yeniden kurmak ya da üsluplarla oynamaktır. Bir romanın içine eski bir vakayinamenin diliyle yazılmış birkaç sayfa yerleştirmek pastiştir.

Parodi: alaycı taklit

Parodi de taklit eder, ama güldürmek ve çoğu zaman eleştirmek için. Bilinen bir eserin ya da üslubun kalıbı korunur, içine uymayan bir içerik konur; yüce bir dil bayağı bir konuyu anlatır ya da tersi olur, okur bu uyumsuzluğa güler. ÖSYM 2019'da Tanpınar'ın Saatleri Ayarlama Enstitüsü'nü adını vermeden, Türk modernleşmesini bir parodiye çeviren roman diye tarif etti (roman Cumhuriyet romanı sayfasında).

Pastiş

  • Üslubu taklit eder
  • Saygı, oyun, dönem havası
  • Alay yok

Parodi

  • Eseri ya da üslubu taklit eder
  • Güldürü ve eleştiri
  • Biçim ile içerik bilerek uyumsuz

İroni: tersini söyleyerek anlatmak

İronide söylenenle kastedilen zıttır: bütün gün telefonuyla oynayan çocuğuna babasının “Kitaplara epey yüklendin bugün, dinlen biraz.” demesi gibi. Romanda ironi yalnız sözde değil, durumda da olur: kişi felaketten kaçmak için yaptığı şeyle felakete koşar, okur bunu kişiden önce görür. Divan şiirindeki tariz de söylenenin tersini kastederek iğneleme sanatıdır; ironinin söz sanatlarındaki akrabasıdır (Söz sanatları I).

On bir teknik tek tabloda

Anlatım teknikleri: kim konuşuyor, zaman nasıl akıyor?
TeknikKim konuşuyor?ZamanÖrnek cümle
Tahkiye (anlatma)anlatıcı; açıklar, yorumlarolay akışını anlatıcı yönetirHasan Bey cimri bir adamdı.
Göstermekişiler; anlatıcı geri çekilirsahnenin kendi zamanı— Çay da mı ücretli? dedi.
Özetlemeanlatıcıileri sararSonraki üç yıl çabuk geçti.
Geriye dönüşanlatıcı ya da kişigeri sararYirmi yıl önceki o sabahı hatırladı.
Diyalogen az iki kişi, karşılıklıkonuşma anı— Gelir misin? — Gelirim.
İç çözümlemeanlatıcı, kişinin içini (3. kişi)kişinin o anki iç dünyasıYalnız kalmaktan korkuyordu.
İç konuşmakişi kendi kendine (1. kişi), düzenlio anYarın gidip özür dileyeceğim.
Bilinç akışızihnin kendisi, aracısız, düzensizşimdi ile geçmiş karışırtren geç annem de ıhlamur…
Pastişbaşka bir üslubun saygılı taklidi—eski bir vakayiname dilinde birkaç sayfa
Parodibaşka bir üslubun alaycı taklidi—kahramanlık diliyle kümes kavgası
İronisöyleyen, tersini kastederek—“Kitaplara epey yüklendin bugün.”
Akılda kalsın: Pastiş saygıyla, parodi alayla taklit eder; ironi taklit etmez, tersini söyler.
Sınavda

Nasıl sorulurBu üç terim ÖSYM'de çoğunlukla bir tanıtım paragrafının içinde ipucu olarak geçer (“modernleşmeyi parodiye dönüştüren roman”, “ironik bir dille kaleme alınmış”).

TuzakPastiş ile parodiyi karıştırmak (ölçüt niyettir: alay varsa parodi); her gülünç sözü ironi saymak (ironide söylenenle kastedilen arasında bir zıtlık bulunmalıdır, yalnızca komik olması yetmez).

⇄Bilgi eşleştirme terim ve tanım

?Soru çöz

Yazar, eski kahramanlık anlatılarının tumturaklı söyleyişini ve kalıp sözlerini olduğu gibi alır; ama bunları iki komşunun bir kümes yüzünden çıkan kavgasını anlatmak için kullanır. Okur, yüce bir üslupla sıradan bir çekişmenin yan yana gelmesine güler; yazar da bu yolla mahalle hayatındaki küçük hesapları eleştirir.

Bu parçada sözü edilen anlatım tekniği aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Bilinen bir üslubun kalıbı korunmuş, içine uymayan bir içerik konmuş ve bu uyumsuzluk güldürü ve eleştiri için kullanılmış: parodi. A pastişte de taklit vardır ama alay ve eleştiri amacı yoktur, parçada ise okur güler; C iç çözümleme kişinin iç dünyasını anlatır, parçada kimsenin içi açılmıyor; D özetleme olayları kısaltır, parça bir üslup taklidini anlatıyor.
TÜR · ROMAN

Roman türleri: konusuna ve akımına göre

MEB 9. sınıf · Roman · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaOlay hikâyesi ile durum hikâyesi arasındaki fark nedir, roman hikâyeden nasıl ayrılır?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Olay hikâyesinde (Maupassant tarzı) merak uyandıran bir olay serim, düğüm ve çözüm planıyla gelişir; Türk edebiyatında Ömer Seyfettin, Refik Halit Karay ve Reşat Nuri Güntekin bu tarzın temsilcileri arasındadır. Durum hikâyesinde (Çehov tarzı) olay geri plandadır; hayattan bir kesit ya da bir ruh hâli anlatılır, son çoğu zaman okura bırakılır; bu tarzın önde gelen adları arasında Sait Faik Abasıyanık, Memduh Şevket Esendal ve Tarık Buğra vardır. Roman, hikâyeden daha uzun bir olay örgüsüne, daha kalabalık bir şahıs kadrosuna, daha çok mekâna ve daha geniş bir zamana yayılır.

Olay hikâyesi, durum hikâyesi, roman

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Roman türleri nelerdir; tarihî, sosyal, psikolojik ve tezli roman nasıl ayırt edilir?

Kısa cevap: MEB roman türlerini iki ölçütle sınıflandırır. Konusuna göre: tarihî, sosyal, psikolojik (tahlil), tezli, macera, biyografik, otobiyografik, bilim kurgu ve fantastik roman. Edebî akımına göre: klasik, romantik, realist, natüralist, modernist, egzistansiyalist (varoluşçu) ve postmodern roman. Bir roman birden çok türe girebilir; Nabizade Nâzım'ın Zehra'sı hem tezli hem natüralist roman örneği olarak gösterilir.

Kitapçıda raflar “tarihî”, “macera”, “bilim kurgu” diye ayrılır. Edebiyat tarihi de romanları benzer raflara dizer, ama iki ayrı ölçütle: neyi anlattıklarına ve hangi akımın gözüyle anlattıklarına.

Roman türlerinin ayrıntılı tablosu MEB'in 11. sınıf kitabındadır. Aşağıdaki örneklerin hepsi o tablodan; romanların ve yazarların dönem içindeki yeri ilgili dönem sayfalarında.

Konusuna göre romanlar

  • Tarihî roman: Konusunu tarihten alır; tarihsel kişi ve olaylar kurmaca bir çerçevede işlenir. Devlet Ana (Kemal Tahir), Küçük Ağa (Tarık Buğra).
  • Sosyal roman: Bir dönemin toplumsal ilişkilerini, siyasal olaylarını, toplumsal sorunlarını ele alır. Bereketli Topraklar Üzerinde (Orhan Kemal), Sinekli Bakkal (Halide Edip Adıvar).
  • Psikolojik (tahlil) roman: Kişilerin ruhsal çözümlemesini, kişi ve olaylarla şekillenen iç dünyasını yansıtır. Eylül (Mehmet Rauf), Bir Tereddüdün Romanı (Peyami Safa).
  • Tezli roman: Toplumsal, felsefi ya da siyasi bir görüşü savunmak, kanıtlamak için kurgulanır; öğretici bir üslubu vardır. Zehra (Nabizade Nâzım), Felâtun Bey ile Râkım Efendi (Ahmet Mithat Efendi).
  • Macera romanı: Sürekli hareket, merak ve heyecan. Hasan Mellah (Ahmet Mithat Efendi), Robinson Crusoe (Daniel Defoe).
  • Otobiyografik ve biyografik roman: Otobiyografik romanda yazar kendi hayatından ayrıntıları kurgular: Dokuzuncu Hariciye Koğuşu (Peyami Safa), Kafa Kâğıdı (Necip Fazıl Kısakürek). Biyografik romanda gerçek bir kişinin hayatı anlatılır: Bir Bilim Adamının Romanı (Oğuz Atay), Zühre Ninem (Kemal Bilbaşar).
  • Bilim kurgu ve fantastik roman: Bilim kurgu bilim ve teknolojiye dayanır: Ay'a Yolculuk (Jules Verne). Fantastik roman gerçeküstü kişi, olay ve yerleri anlatır: Hobbit, Yüzüklerin Efendisi (J. R. R. Tolkien). MEB 9. sınıf kitabı uzak ve yabancı ülkeleri anlatan egzotik romanı da sayar.
Konusuna göre türü bulmak için romanın neyi anlattığını tek bir cümleye indir, sonra kutusunu ara.Görsel: Sınav Defteri

Edebî akımına göre romanlar

İkinci ölçüt romanın hangi akımın ilkeleriyle yazıldığıdır. MEB'in örnekleri: romantik roman duygu ve duygusal tepkileri öne çıkarır (İntibah, Namık Kemal; Sefiller, Victor Hugo); realist roman toplumu ve insanı gerçekçi bir gözle yansıtır (Mai ve Siyah, Halit Ziya Uşaklıgil); natüralist roman toplumu bir laboratuvar gibi bilimsel yöntemle inceler (Zehra, Nabizade Nâzım; Mürebbiye, Hüseyin Rahmi Gürpınar); modernist roman iç dünyasına çekilen, yabancılaşan bireyi geleneksel yapının dışına çıkarak anlatır (Bir Düğün Gecesi, Adalet Ağaoğlu); egzistansiyalist roman bireyin varoluşunu, özgürlüğünü ve hayatın anlamsızlığı karşısındaki bunalımını işler (Aylak Adam, Yusuf Atılgan; Dava, Kafka); postmodern roman kurmaca gerçekliği öne çıkarır ve anlam çoğulluğunu hedefler (Tutunamayanlar, Oğuz Atay; Suskunlar, İhsan Oktay Anar). Klasik romanın örneği Madame de La Fayette'in La Princesse de Clèves'idir; MEB'e göre Türk edebiyatında bu türün doğrudan bir örneği yoktur. Akımların kendisi Batı edebiyatı akımları sayfalarında.

Örnek romanları dönemlerinde bul

Bu sayfadaki örnekler, yazarlarıyla birlikte dönem sayfalarında ayrıntılı anlatılır: İntibah ve Felâtun Bey ile Râkım Efendi Tanzimat birinci dönem, Zehra Tanzimat ikinci dönem, Mai ve Siyah ve Eylül Servetifünun, Sinekli Bakkal, Bir Tereddüdün Romanı ve Dokuzuncu Hariciye Koğuşu Cumhuriyet romanı (1923–1950), Devlet Ana, Küçük Ağa, Aylak Adam ve Tutunamayanlar Cumhuriyet romanı (1950 sonrası) sayfasında. Şimdilik yalnız eserin hangi rafa girdiğini bilmen yeter.

Akılda kalsın: Tür sorusunda önce romanın ne anlattığına bak, sonra nasıl anlattığına: “ne” sana konusuna göre türü, “nasıl” akımına göre türü verir. Bu yüzden Zehra iki rafta birden durabilir.
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM 2024'te tarihî romanı tarif eden bir paragraf verip beş romandan hangisinin bu türde yazılmadığını sordu; cevap Reşat Nuri Güntekin'in Yaprak Dökümü'ydü. Bu roman, modernleşen toplumda değerlerin yozlaşmasını bir ailenin çözülüşü üzerinden anlatan bir aile ve toplum romanıdır.

TuzakGeçmişte geçen ya da tarihsel bir dönemi arka plana alan her romanı tarihî roman saymak. Tarihî romanda tarihsel kişi ve olaylar kurmacanın merkezindedir. İkinci tuzak: tezli roman ile sosyal romanı karıştırmak; sosyal roman bir dönemi gösterir, tezli roman bir görüşü kanıtlamaya çalışır.

⇄Bilgi eşleştirme roman ve türü

?Soru çöz

Bu tür romanlar bireyin dünyadaki varoluşunu, sorumluluğunu ve özgürlüğünü sorgular; hayatın anlamsızlığı karşısında bireyin yaşadığı derin bunalımı konu edinir.

Bu açıklamaya uyan roman aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Açıklama egzistansiyalist (varoluşçu) romanı tarif ediyor; MEB'in örneği Yusuf Atılgan'ın Aylak Adam'ıdır. İntibah romantik, Mai ve Siyah realist, Zehra natüralist ve tezli roman örneğidir.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Hâl-i dili ne yâr ü ne ağyâr ile söyleş
Ferhâd-ı belâkeş gibi kûhsâr ile söyleş

Neşâtî (ö. 1674); TDV İslâm Ansiklopedisi, “Telmih” maddesi

Bu beyitte aşağıdaki edebî sanatlardan hangisi yoktur?

✓ B. Beyitte iki anlamı birlikte düşündürüp uzak anlamı kastedilen bir sözcük yoktur. “Ferhâd-ı belâkeş” adı dağları delen Ferhat'ın hikâyesini hatırlatır (telmih); “yâr” (sevgili) ile “ağyâr” (rakipler, yabancılar) karşıt kavramlardır (tezat); şair “gibi” edatıyla kendini dertli Ferhat'a benzetir (teşbih).Kaynak: Söz sanatları II · 14 edebî sanat tek tabloda

?Soru 2

Aşağıdaki dizelerin hangisinde bir olay, gerçek nedeninin dışında güzel ve hayalî bir nedene bağlanmıştır?

✓ C. Güneşin bulutların arkasında kalması, sevgilinin yüzünü görüp kıskanmasın diye saklanmasına bağlanmıştır: hüsnütalil. A'daki neden (rüzgâr) gerçektir. B'de ayın ışığı gümüş bir yola benzetilmiş (teşbih), D'de bahçe dünyasından sözcükler bir araya gelmiştir (tenasüp).Kaynak: Söz sanatları II · Hüsnütalil

?Soru 3

Sel gibi indik ovaya at üstünde
Kalkanlar parladı güneşin önünde
Yurdu yağıya vermedik, can verdik
Adımız kaldı o dağın göğsünde
Bu dörtlük içerik bakımından aşağıdaki şiir türlerinden hangisine örnektir?

✓ A. Dörtlükte bir savaş anı, yurt savunması ve kahramanca ölüm coşkuyla anlatılmıştır. B lirik değil: kişisel bir aşk ya da iç acı yok, “vermedik, can verdik” diyen bir topluluk konuşur; C pastoral değil: ova ve dağ yalnız savaşın geçtiği yerdir, kırsal hayata özlem yok; D didaktik değil: dörtlükte öğüt ya da bilgi verilmez.Kaynak: Şiirde tür ve tema · Lirik ve epik şiir

?Soru 4

Aşağıdaki dizelerin hangisinde açık istiare vardır?

✓ D. Gözden inci dökülmez; bu karine “inci”nin gözyaşı yerine kullanıldığını gösterir. Benzeyen (gözyaşı) söylenmemiş, yalnız benzetilen (inci) söylenmiştir. A'da iki temel öge de olduğu için teşbih, B'de hasret bitkinin özelliğini aldığı için kapalı istiare, C'de köy orada yaşayanların yerine kullanıldığı için mecazımürsel vardır.Kaynak: Söz sanatları I · İstiare: açık ve kapalı

?Soru 5

Aşağıdaki dizelerin hangisinde altı çizili sözcük soyut bir kavramın sembolü olarak kullanılmıştır?

✓ A. Saçlara inen kış, ağaran saçları ve titreyen ellerle birlikte yaşlılığı karşılar: somut bir mevsim soyut bir kavramın yerini tutmuştur. Öteki dizelerde kış gerçek anlamında, yılın bir mevsimi olarak geçer.Kaynak: Şiirde tür ve tema · İmge ve sembol

?Soru 6

Aşağıdaki dizelerin hangisinde hem teşhis hem intak vardır?

✓ C. Gül bir insan gibi bülbüle dönüp öğüt veriyor (teşhis) ve konuşuyor (intak). A'da rüzgâra kapı çalıp kaçmak gibi insanca bir davranış verilmiş ama konuşma yok: yalnız teşhis. B'de insan aslana benzetilmiş (teşbih), D'de inci gözyaşı yerine kullanılmış (açık istiare).Kaynak: Söz sanatları I · Teşhis ve intak

?Soru 7

Hz. Peygamber'in doğumunu, mucizelerini ve vefatını anlatan bu mesnevi 1409'da yazılmıştır. Bölümleri arasında ilahiler okunur; doğumdan ölüme pek çok törende okunması zamanla bir geleneğe dönüşmüştür.
Bu parçada tanıtılan eserin şairi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. 1409'da yazılan ve mevlit geleneğini başlatan Vesîletü'n-Necât Süleyman Çelebi'nindir. Ahmedî İskendernâme'siyle, Fuzûlî Leylâ vü Mecnun'uyla, Nâbî didaktik Hayriyye'siyle tanınır.Kaynak: Şiirde tür ve tema · Şair ile şiir

?Soru 8

Aşağıdaki dizelerin hangisinde tecahülüarif sanatı vardır?

✓ B. Şair gelenin yâr olduğunu bildiği hâlde onu bahara benzer bulduğu için bilmezlikten gelerek sorar; övgü soru içinde sezdirilmiştir. A'da Mecnun'a gönderme ve benzetme (telmih, teşbih), C'de kişileştirme ve abartı (teşhis, mübalağa), D'de atasözü (irsalimesel) vardır.Kaynak: Söz sanatları II · Tecahülüarif

?Soru 9

Bu sanatta bir sözcüğün akla ilk gelen anlamı perde gibi kullanılır; şair ise sözcüğün daha uzak, gizli anlamını kasteder. Divan şairleri bu sanatı çoğu zaman mahlaslarında da kullanır.
Bu açıklamada sözü edilen edebî sanat aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Yakın anlamın perde, uzak anlamın asıl olması ve mahlasta kullanılması tevriyeyi gösterir. Kinayede tek bir sözün gerçek ve mecaz yüzü vardır, tarizde söylenenin tersi kastedilir, tecahülüarifte bilinen şey bilinmiyormuş gibi sorulur.Kaynak: Söz sanatları II · Tevriye; kinaye ve tarizden farkı

?Soru 10

Aşağıdaki dizelerin hangisinde mecazımürsel vardır?

✓ A. Pencerelere koşan mahalle değil, mahallede oturanlardır; yer, orada bulunanların yerine kullanılmış, benzetme yoktur. B'de kirpik oka edatsız benzetilmiş (teşbih), C'de dağlara insana özgü ağlama verilmiş (teşhis), D'de ömür muma “gibi” ile benzetilmiştir (teşbih).Kaynak: Söz sanatları I · Mecazımürsel ve ilgileri
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Edebiyat soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →