Hikâye ve romanın unsurları: olay örgüsünden temaya
MEB 9. sınıf · Hikâye · Okuma 6 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaEdebî metin ile öğretici metin arasındaki farklar nelerdir, metinler nasıl sınıflandırılır?Bağlantılı konudan (Edebiyat ve Türk edebiyatının dönemleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Metinler ikiye ayrılır. Edebî (sanatsal) metinler kurmacadır; öznel, çok anlamlıdır ve hissettirir, sezdirir, çağrıştırır. Öğretici metinler gerçekliği olduğu gibi aktarır; nesnel, açık ve tek anlamlıdır, okuru bilgilendirir. Edebî metinler de coşku ve heyecana bağlı (şiir) ve olay çevresinde gelişen metinler olarak ikiye, olay çevresindekiler de anlatmaya bağlı (hikâye, roman, destan, masal) ve göstermeye bağlı (tiyatro) olarak ikiye ayrılır.
✎Konu anlatımı
Hikâye ve romanın unsurları nelerdir; olay örgüsü, çatışma, konu ve tema nedir?
Kısa cevap: Hikâye ve romanın yapı unsurları olay örgüsü, şahıs kadrosu (kişiler), mekân ve zamandır; bunlara çatışma, konu, tema, anlatıcı ve bakış açısı eklenir. Olay örgüsü, sebep-sonuç bağıyla dizilmiş olaylardır ve klasik planda serim, düğüm, çözüm bölümlerinden oluşur. Konu metinde anlatılan olay ya da durum, tema ise metnin işlediği ana duygu ya da düşüncedir.Gece yarısı bir kasaba otobüsü son durağa yanaşır; inen tek yolcu, elindeki adresi sokak lambasının altında okumaya çalışır. Kim bu yolcu, neden gelmiş, onu ne bekliyor?
Bu üç sorunun cevabı bir hikâyenin bütün parçalarını içinde taşır. Yolcu şahıs kadrosuna, kasaba mekâna, gece yarısı zamana, adres arayışı olaya aittir. Hikâyenin unsurları 9. sınıfta şöyle sayılır: kişiler, olay örgüsü, mekân, zaman, çatışma, konu, tema, anlatıcı ve bakış açısı. Bu durakta olay örgüsü, çatışma, konu ve temayı açıyoruz; kişiler, zaman ve mekân ikinci durakta, anlatıcı dördüncü durakta.
Olay örgüsü: olaylar nasıl bağlanıyor?
Olay örgüsü, kurmaca bir metindeki olayların sebep-sonuç ilişkisiyle birbirine bağlanıp belli bir düzende sıralanmasıdır. Önemli olan olayların art arda gelmesi değil, birinin ötekini doğurmasıdır: yolcu adresi bulamaz, bu yüzden açık kalmış tek kahveye girer, kahvede yıllardır görmediği bir tanıdığa rastlar. Olayları incelerken hem aralarındaki ilişkiye hem de nasıl “kurgulandığına” bakılır; yani olay örgüsü takvim sırasıyla aynı olmak zorunda değildir. Yazar hikâyeye sondan başlayıp geriye dönebilir, iki olayı yan yana anlatabilir.
Klasik plan üç bölümlüdür. Serimde kişiler, yer ve zaman tanıtılır, okur olayın içine alınır. Düğümde bir sorun ortaya çıkar, gerilim adım adım artar ve merak en yüksek noktaya varır. Çözümde sorun bir sonuca bağlanır, merak giderilir. Her metin bu planı izlemez: durum hikâyesinde ve modern romanda son çoğu zaman açık bırakılır, sonucu okur kurar (üçüncü durak).
Çatışma: hikâyeyi yürüten güç
Olay örgüsünü ileri iten şey bir karşıtlıktır. Bir metinde önce temel çatışma, sonra onun çevresindeki öteki çatışmalar ya da karşıtlıklar aranır. Çatışma kişi ile kişi, kişi ile toplum, kişi ile doğa arasında olabileceği gibi kişinin kendi iç dünyasında da yaşanabilir: bir yanı gitmek, bir yanı kalmak ister. “Karşılaşma” sözü de bu yüzden önemlidir; çatışma her zaman kavga değildir, iki farklı dünyanın yüz yüze gelmesi de olabilir: köylü ile kentli, gelenek ile yenilik, eski kuşak ile yeni kuşak.
Konu mu, tema mı?
Konu somuttur ve “Ne anlatılıyor?” sorusuna bir cümleyle cevap verir: “Yıllar sonra kasabasına dönen bir adamın evini satılmış bulması.” Tema soyuttur ve “Bu metin ne üzerine?” sorusuna bir kavramla cevap verir: yalnızlık, gurbet, aidiyet, vatan sevgisi, adalet. Aynı tema yüzlerce farklı konuyla işlenebilir; gurbet teması bir askerin mektubunda da, büyük şehre göçen bir ailenin hikâyesinde de karşımıza çıkar.
Nasıl sorulurBir parça verilir ve konusu, teması ya da temel çatışması sorulur; T1 tipinde (“Bu parçayla ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?”) şıklardan biri olay örgüsü ya da çatışma üzerine kurulur.
TuzakÖteki unsurları tema sanmaktır: “bir kış gecesi” zaman, “deniz kıyısındaki fener” mekân, “fener bekçisi ile balıkçılar” şahıs kadrosudur; hiçbiri tema değildir.
↕Olay örgüsünü kur oklarla diz
- Kış ortasında ağanın oğlu hastalanır; kasabaya giden tek kestirme yolu öğretmen bilmektedir.
- Genç öğretmen, kar yağarken bir dağ köyüne varır; köy ve okulun hâli tanıtılır.
- Öğretmen çocuğu kasabaya yetiştirir; baharda okul yeni binasında açılır.
- Köyün ağası okulun açılmasına karşı çıkar, öğretmenle arası açılır.
?Soru çöz
Yıllardır aynı fenerde tek başına nöbet tutan Rıza Efendi, bir kış gecesi fırtınaya yakalanan bir balıkçı teknesini fenerin ışığıyla kıyıya ulaştırır. Ertesi sabah balıkçılar onu ilk kez sofralarına çağırır; Rıza Efendi o gün, yıllar sonra ilk kez kalabalık bir masada oturur.
Bu hikâye özetinin konusu ve teması sırasıyla aşağıdakilerin hangisinde verilmiştir?