Servetifünun ve Fecriati: Tevfik Fikret, Cenap Şahabettin, Halit Ziya, Ahmet Haşim

Bir fen dergisinden doğan topluluğun 1896–1901 arasındaki kısa ömrünü, sanat için sanat anlayışını ve ağır dilini; Fikret'ten Halit Ziya'ya sanatçılarını, topluluk dışında kalan Hüseyin Rahmi ile Ahmet Rasim'i ve ilk edebî bildiriyi yayımlayan Fecriati'yi Ahmet Haşim'le birlikte ÖSYM'nin sorduğu ipuçlarıyla anlatıyoruz.

9 durakAYT
19 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 19tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
1891–1901 · SERVETİFÜNUN

Servetifünun topluluğu: bir fen dergisinden doğan yeni edebiyat

MEB 10. sınıf · Roman · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTanzimat edebiyatının ikinci dönemi (ikinci kuşağı) özellikleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Tanzimat edebiyatı II). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Tanzimat edebiyatının (1860–1896) ikinci döneminde şairler toplumun sorunlarından çok kendi duygularını yazdı: aşk, tabiat ve ölüm başlıca konular oldu. Sade dil artık hedef değildi; eski nazım biçimlerinin yanında Batı'dan gelen yeni biçimler denendi. Kuşağın önde gelen adları Recaizade Mahmut Ekrem, Abdülhak Hâmit Tarhan, Samipaşazade Sezai ve Nabizade Nâzım'dır; Muallim Naci ile eski–yeni tartışması da bu dönemdedir.

İkinci kuşağın anlayışı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Servetifünun topluluğu nasıl kuruldu, ne zaman ve neden dağıldı?

Kısa cevap: Servetifünun (Edebiyât-ı Cedîde, “yeni edebiyat”), Recaizade Mahmut Ekrem'in öncülüğünde, Tevfik Fikret'in Şubat 1896'da edebiyat yönetimini üstlendiği Servet-i Fünûn dergisi çevresinde toplanan sanatçıların topluluğudur. Dönem 1896–1901 yılları arasındadır: Ekim 1901'de Hüseyin Cahit'in Fransızcadan çevirdiği “Edebiyat ve Hukuk” yazısı yüzünden dergi kapatılınca topluluk fiilen dağıldı.

1891 baharında İstanbul'da bir gazete, okurlarına bir bilim eki vermeye başladı. Beş yıl sonra aynı eki Türk edebiyatının yeni kuşağı yönetiyordu.

Dergiyi TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre Ahmet İhsan (Tokgöz) 27 Mart 1891'de Servet gazetesinin eki olarak çıkardı. Adı “fenlerin serveti” demektir ve ilk yıllarında bilim ve teknik ağırlıklı bir dergiydi. Tanzimat'ın ikinci kuşağını Tanzimat II sayfasında bireysel konulara ve Batılı biçimlere yönelirken bırakmıştık; bu yönelişi bir topluluğa dönüştüren, işte bu derginin sayfaları oldu.

Recaizade'nin tavsiyesi, Fikret'in yönetimi

TDV'ye göre Recaizade Mahmut Ekrem 1895'te Ahmet İhsan'a dergiyi yeni edebiyat anlayışını savunan gençlere açmasını tavsiye etti. Aynı yılın sonlarında dergide başlayan bir tartışma da dikkatleri buraya çekti: kafiye göz için mi, kulak için mi? Klasik “göz için kafiye” anlayışına karşı “kulak için kafiye”yi ilk kez savunan da Recaizade'dir. Ardından 7 Şubat 1896 tarihli 256. sayıdan itibaren derginin edebiyat yönetimi Tevfik Fikret'e geçti ve topluluk böyle doğdu.

Dönem bu yüzden “Recaizade Mahmut Ekrem öncülüğünde” toplanan sanatçıların dönemi diye tanımlanır. Recaizade de iki dönemde anılır: Tanzimat'ın ikinci kuşağında Araba Sevdası'nın yazarı, Servetifünun'da ise gençlerin önderi ve koruyucusudur. ÖSYM 2020'de bir Servetifünun sorusunda onun komedisi Çok Bilen Çok Yanılır'ı da (TDV'ye göre ölümünden sonra yayımlandı) Recaizade'ye bağlattı.

Kimler vardı?

TDV'nin topluluğa katılanlar arasında saydığı adlardan bazıları şunlardır: Halit Ziya, Cenap Şahabettin, Mehmet Rauf, Hüseyin Cahit (Yalçın), Ali Ekrem (Bolayır), Süleyman Nazif, Hüseyin Suat, Celal Sahir, Faik Âli ve Ahmet Hikmet (Müftüoğlu). Sınavın öne çıkardığı adlar ise belli: şiirde Tevfik Fikret ve Cenap Şahabettin, roman ve hikâyede Halit Ziya ile Mehmet Rauf, hikâye ve eleştiride Hüseyin Cahit.

Servetifünun dönemi: temsilci, tür, eser, ipucu
SanatçıTürBaşlıca eserBelirleyici ipucu
Tevfik FikretşiirRübâb-ı Şikeste, Halûk'un Defteriedebiyat yönetimi (1896), “Sis”, iki dönem
Cenap Şahabettinşiir, geziTâmât, Hac Yolundailk sone, ses ve ahenk, “dekadan”
Halit Ziyaroman, hikâyeMai ve Siyah, Aşk-ı MemnuAhmed Cemil, Batı tekniğine uygun ilk roman
Mehmet RaufromanEylülilk psikolojik roman, en sade dil
Hüseyin Cahithikâye, eleştiriKavgalarım, Edebî Hatıralar“Edebiyat ve Hukuk” çevirisi, kalem kavgaları
Hüseyin Rahmi (topluluk dışı)romanŞık, Şıpsevdimizah, Meftun Bey, Ahmet Mithat'ın “manevi evladı”

Beş yıllık ömür: çatlak ve kapatılma

Topluluk dışarıdan saldırıya uğradı (Ahmet Mithat'ın “dekadan” suçlaması, Cenap Şahabettin konusunda), içeriden de çatladı. TDV'ye göre ilk ciddi çatlağı 1900'de Ali Ekrem'in “Şiirimiz” yazısı açtı; Tevfik Fikret 1901'de bir yönetim anlaşmazlığıyla dergiden ayrıldı. Asıl darbe aynı yılın ekim ayında geldi: Hüseyin Cahit'in Fransızcadan çevirdiği “Edebiyat ve Hukuk” yazısı bir jurnal üzerine suç sayıldı ve dergi kapatıldı. Topluluk fiilen dağıldı; dergi sonra yeniden çıktıysa da edebî kimliğini büyük ölçüde yitirdi.

Jurnalin ne demek olduğunu tarih serisinin Meşrutiyet dönemi sayfasında görmüştük: II. Abdülhamit'in İstibdat yıllarında ihbar mektupları kimin sürüleceğini belirliyor, gazeteler ağır sansür altında çıkıyordu. Servetifünun bu ortamın içinde doğdu ve bu ortamın bir ihbarıyla susturuldu. Topluluğun neden içe döndüğünü bir sonraki konuda bu zeminden okuyacağız.

Dergi 1891'de, topluluk 1896'da doğdu; 1901'de topluluk dağıldı, dergi yaşamaya devam etti. Fecriati bildirisi de yine bu dergide yayımlandı.Görsel: Sınav Defteri (şema, ölçekli değildir)
Akılda kalsın: Servet-i Fünûn “fenlerin serveti”dir: adını bilimden, ününü edebiyattan aldı. Üç tarih yeter: 1891 dergi doğar (fen, Ahmet İhsan), 1896 topluluk doğar (Fikret), 1901 topluluk dağılır (bir çeviri, bir jurnal).
Sınavda

Nasıl sorulurDönem bilgisi ÖSYM'de çoğu zaman topluluğu tanıtan bir paragrafla gelir. 2022'de topluluk, baskı yıllarında hayale yönelişi ve ağır diliyle tanıtıldı; parçada Halit Ziya'nın sansür yıllarını anlattığı anısından bir kesit vardı ve dönemin adı soruldu.

TuzakTuzak 1: dergi 1891'de çıktı, topluluk 1896'da doğdu; “Servetifünun 1891'de kuruldu” cümlesi dergi için doğru, dönem için yanlıştır. Tuzak 2: Recaizade iki dönemde anılır; “Tanzimat sanatçısıdır, Servetifünun'la ilgisi yoktur” yargısı yanlıştır.

↕Kronolojik sıralama oklarla diz

  1. “Edebiyat ve Hukuk” çevirisi yüzünden dergi kapatıldı
  2. Ahmet İhsan, Servet-i Fünûn'u bir fen dergisi olarak çıkardı
  3. Fecriati'nin beyannamesi Servet-i Fünûn'da yayımlandı
  4. Tevfik Fikret derginin edebiyat yönetimini üstlendi

?Soru çöz

Bir gazetenin eki olarak bilim ve teknik konularıyla yayın hayatına başlayan dergi, beş yıl sonra yönetimini bir şaire bırakınca yeni bir edebiyat kuşağının merkezi oldu. Bu kuşak, Tanzimat'ın ikinci döneminin bireye yönelişini sürdürdü; roman ve hikâyede ilk yetkin örnekleri verdi. Topluluğun ömrü, Fransızcadan çevrilen bir yazının ihbar edilmesi üzerine derginin kapatılmasıyla sona erdi.
Bu parçada sözü edilen edebî topluluk aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Fen eki olarak doğan dergi, yönetimin Tevfik Fikret'e geçmesi (1896), roman ve hikâyenin ilk yetkin örnekleri ve 1901'deki kapatılma Servetifünun'u gösterir. Fecriati 1909'da toplandı ve bildirisini bu dergide yayımladı; Tanzimat'ın ikinci kuşağı Servetifünun'dan önceki kuşaktır; Genç Kalemler Millî Edebiyat'ın dergisidir.
1896–1901 · SERVETİFÜNUN · ANLAYIŞ

Servetifünun edebiyatının özellikleri: sanat için sanat, ağır dil, yeni biçimler

MEB 10. sınıf · Roman · Okuma 9 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaTürk edebiyatı hangi dönemlere ayrılır, dönemlerin tarih aralıkları nelerdir?Bağlantılı konudan (Edebiyat ve Türk edebiyatının dönemleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Türk edebiyatı üç ana döneme ayrılır: İslamiyet öncesi Türk edebiyatı (?–XI. yüzyıl; sözlü ve yazılı dönem), İslami dönem Türk edebiyatı (XI–XIX. yüzyıl; geçiş dönemi, ardından halk ve divan edebiyatı) ve Batı etkisinde gelişen Türk edebiyatı (XIX. yüzyıl–günümüz; Tanzimat 1860–1896, Servetifünun 1896–1901, Fecriati 1909–1913, Millî Edebiyat 1911–1923, Cumhuriyet 1923–…).

Türk edebiyatının dönemleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Servetifünun edebiyatının özellikleri nelerdir?

Kısa cevap: Servetifünun sanatçıları “sanat sanat içindir” görüşünü benimsedi; aşk, tabiat, ölüm, hayal kırıklığı gibi bireysel konuları karamsar bir duyarlıkla ve Arapça-Farsça terkiplerle yüklü ağır, sanatlı bir dille işledi. Şiirde aruzu korudular; sone ve serbest müstezatı kullandılar, parnasizm ve sembolizmden etkilendiler. Roman ve hikâyede realist bir anlayışla bu türlerin Türk edebiyatındaki ilk yetkin örneklerini verdiler.

Sansürün yazılabilecek kelimeleri her gün biraz daha azalttığı bir şehirde, bir grup genç sokağa değil kendi içine bakmayı seçti.

Neden bireye döndüler?

Tanzimat'ın birinci döneminde hak, adalet, hürriyet gibi sosyal konular işlenmiş, ikinci dönemde bunların yerini aşk, tabiat, ölüm gibi bireysel konular almıştı. Servetifünun bu ikinci yolu sonuna kadar yürüdü. Sebep yalnız zevk değildi: İstibdat yıllarında gazeteler ağır sansür altındaydı ve siyasi, toplumsal konularda yazmak tehlikeliydi. Halit Ziya anılarında sansürün gazetelerin hareket alanını nasıl daralttığını anlatır; ÖSYM 2022'de topluluğu tam bu ipucuyla, baskı ortamında hayale yönelen ve ağır bir dille yazan topluluk olarak tanıttı.

Böylece eserlere bir karamsarlık ve kaçış duygusu sindi. Gerçek hayatta tutunamayan, hayalleri yıkılan kahramanlar (Ahmed Cemil), sisli ve boğucu bir İstanbul (“Sis”), hastalık ve karşılıksız aşk (Mehmet Rauf) dönemin ortak havasıdır.

“Sanat sanat içindir”

TDV, topluluğun “sanat sanat içindir” görüşünü benimsediğini ve büyük ölçüde Fransız yazarları örnek aldığını yazar. Tanzimat'ın birinci kuşağı edebiyatı halkı eğitmenin aracı sayıyordu; Servetifünun için ise eserin değeri, ne söylediğinden çok nasıl söylediğindeydi. Bu tartışmanın kökünü Edebiyat ve Türk edebiyatının dönemleri sayfasında “edebiyat ve toplum” başlığında açmıştık.

Dil: ağır ve sanatlı

Dönemin dili ağır ve sanatlıdır. Şairler eski sözcükleri yeni terkiplerde buluşturdu; Cenap Şahabettin'in “ûd-ı mükevkeb” (yıldızlı ut) terkibi TDV'nin verdiği örneklerdendir. Dilin sesine ve rengine verilen önem, onu sıradan okurdan uzaklaştırdı. Topluluğun içinden bile eleştiri geldi: Ali Ekrem, Cenap ile Halit Ziya'yı Fransızcayı taklit eden yapay bir dil kullanmakla suçladı (TDV). Dışarıdan gelen en sert suçlama ise Ahmet Mithat'ın “dekadan” sıfatıydı (Cenap Şahabettin konusunda). Bu ağır dil, birkaç yıl sonra Millî Edebiyat'ın “Yeni Lisan” hareketinin hedefi olacaktı (Millî Edebiyat şiiri).

Farkı görmek için aynı akşamı iki ayrı kalemle yazalım. Birincisi bir Servetifünun nesrinin, ikincisi Millî Edebiyat'ın sade söyleyişinin taklididir:

(1) Pencerenin buğulu camlarından hüzn-âlûd bir akşamın mor ve lerzişli gölgeleri odaya süzülüyordu; ruhunda, adını bilmediği muzlim bir hasret, uzak bir nağme-i mübhem gibi titriyordu.

(2) Akşam oldu; çobanlar sürüyü köye çevirdi, kahvenin önünde ihtiyarlar yarınki hasadı konuşuyordu.

Birinci cümlede terkipler (hüzn-âlûd, nağme-i mübhem), renk (mor), titreşen bir ses (lerziş) ve kaynağı belirsiz bir iç sıkıntı var: Servetifünun dilinin dört işareti. İkincisinde bunların hiçbiri yok; anlatılan, kişinin iç dünyası değil köyün akşamıdır.

Şiirde biçim: aruz, sone, serbest müstezat

Servetifünun şairleri ölçü olarak aruzu korudu (Şiirin yapısı sayfasında). Yenilik biçimdeydi. Batı'dan soneyi aldılar; tanımını Şiir türleri sayfasında verdik, TDV'ye göre Türk şiirinde soneyi ilk deneyen Cenap Şahabettin'dir (1895). Divandan aldıkları müstezatı ise serbest müstezata dönüştürdüler: uzun ve kısa dizelerin düzenli sırası bozuldu, dize uzunluğu anlamın akışına göre serbest kaldı, aruz yerinde durdu. Bu kuralsız müstezatlar serbest şiire uzanan yolun ilk adımları arasında sayılır. Divandaki biçimini Divan nazım biçimleri sayfasında görmüştük.

Beyit bağımsızlığı da çözüldü. TDV, Tevfik Fikret'in anlamı beyitte bitirmek yerine şiirin bütününe yaydığını; TEİS de şiir cümlesini nesre yaklaştırdığını ve bu dönemde şiirde bütünlük ve kompozisyon anlayışının öne çıktığını yazar. Resimle şiirin de yolları kesişti: Recaizade, Cenap ve Fikret “tablo altına şiir” yazan şairler arasında anılır.

Akımlar: parnasizm, sembolizm, realizm

Şiirde iki Fransız akımının izi var: tasvire ve dış güzelliğe ağırlık veren parnasizm ile sezdirmeye ve musikiye yaslanan sembolizm. TDV, Cenap'ın şiirinde tasvirin öne çıktığını ve parnasizmin etkisini, ÖSYM 2025 onun sembolistlerden etkilendiğini, ÖSYM 2020 de Fikret'in ilk bireysel şiirlerinde parnasizmin etkisini anar. İki akımı Batı edebiyatı akımları II sayfasında karşılaştırıyoruz. Roman ve hikâyede ise realizm egemendi: Halit Ziya'nın Mai ve Siyah'ı realist romanın örneğidir (Realizm).

Servetifünun, ikinci kuşağın açtığı yolu daha ileri götürdü; Fecriati çoğu bakımdan onun devamıdır.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Tanzimat'ın birinci kuşağı ne söylediğine baktı (hak, hürriyet, sade dil); Servetifünun nasıl söylediğine (sanat için sanat, ağır dil, yeni kalıp). Serbest müstezatın adındaki “serbest” dizenin uzunluğuna aittir, ölçüye değil.
Sınavda

Nasıl sorulurKalıp: “Bazı özellikleri verilen edebî dönem veya topluluk aşağıdakilerden hangisidir?” Maddelerde sanat için sanat, bireysellik, ağır dil, sone ve serbest müstezat gibi özellikler sıralanır; ÖSYM 2018'de aynı kalıbı Millî Edebiyat için kurdu ve Servetifünun'u çeldirici yaptı.

TuzakTuzak 1: Fecriati de sanat için sanatı ve aynı dili sürdürdü; iki topluluk ancak somut ipucuyla ayrılır: 1896–1901, Fikret, Halit Ziya, roman ve hikâyenin ilk yetkin örnekleri Servetifünun'u; 1909, bildiri ve “sanat şahsî ve muhteremdir” Fecriati'yi gösterir. Tuzak 2: serbest müstezat aruzludur; serbest ölçü ile karıştırma.

⇄Bilgi eşleştirme kavram ↔ Servetifünun'daki karşılığı

?Soru çöz

▪ “Sanat sanat içindir” görüşü benimsenmiştir.
▪ Arapça ve Farsça terkiplerle yüklü, ağır ve sanatlı bir dil kullanılmıştır.
▪ Şiirde aruz korunmuş, sone ve serbest müstezat kullanılmıştır.
▪ Roman ve hikâyenin Türk edebiyatındaki ilk yetkin örnekleri verilmiştir.
Bazı özellikleri verilen edebî dönem veya topluluk aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Dördüncü madde belirleyicidir: roman ve hikâyenin ilk yetkin örnekleri Servetifünun'dadır. Fecriati de sanat için sanatı ve aynı dili sürdürdü ama roman ve hikâyede böyle bir yeri yoktur; Millî Edebiyat sade dili ve heceyi, Tanzimat'ın birinci dönemi sadeleşmeyi ve toplum için sanatı savunur.

?Parçadan soru

Yukarıdaki (1) numaralı cümlenin dili ve duyuşu en çok hangi döneme özgüdür?

✓ B. Arapça-Farsça terkipler, renk ve ses imgeleri, kaynağı belirsiz bir hüzün ve iç dünyaya dönüş Servetifünun'un ağır ve sanatlı dilini gösterir. Tanzimat'ın birinci kuşağı sade dili amaçladı ve toplumu anlattı; Millî Edebiyat (2) numaralı cümledeki gibi konuşma diline yöneldi; Garip ise süslü söyleyişi tümden reddetti.
1896–1915 · SERVETİFÜNUN ŞİİRİ

Tevfik Fikret: Rübâb-ı Şikeste'den Halûk'un Defteri'ne kırık sazın şairi

MEB 11. sınıf · Şiir · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTariz nedir, tariz sanatı şiirde nasıl anlaşılır?Bağlantılı konudan (Söz sanatları I). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Tariz, bir kişiyi ya da durumu eleştirmek, iğnelemek için sözü, kastedilenin tam tersini söyleyerek kullanma sanatıdır: tembel birine “Maşallah, ne çalışkansın!” demek gibi. Klasik belâgatte daha geniş anlamıyla sözün ucunu dolaylı yoldan birine dokundurmak diye tanımlanır ve kinayenin bir türü sayılır.

Tariz

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Tevfik Fikret kimdir, eserleri ve şiirinin özellikleri nelerdir?

Kısa cevap: Tevfik Fikret (1867–1915), 1896'da Servet-i Fünûn'un edebiyat yönetimini üstlenerek topluluğu kuran şairdir. Servetifünun yıllarında sanat için sanat anlayışıyla bireysel şiirler yazdı ve bunları Rübâb-ı Şikeste'de (1900) topladı; 1900'den sonra istibdata karşı toplumsal şiire yöneldi (“Sis”, “Han-ı Yağma”). Oğlu için yazdığı şiirleri Halûk'un Defteri'nde (1911), çocuk şiirlerini Şermin'de (1914) topladı; sone ve serbest müstezatın önde gelen uygulayıcısıdır.

1905'te Rumelihisarı'nın sırtında, planını sahibinin kendisinin çizdiği bir ev yükseldi. Adı Âşiyan, yani “yuva”ydı; şair kalan ömrünü büyük ölçüde orada geçirdi.

Tevfik Fikret TDV'ye göre 24 Aralık 1867'de İstanbul Aksaray'da doğdu. Galatasaray Mekteb-i Sultânîsi'nde Türkçe öğretmenliği yaptı; 28 Aralık 1908'de bu okulun müdürü oldu, ama dört ay sonra istifa etti. Hayatının sonuna kadar Robert College'da Türkçe hocalığını sürdürdü ve 1915'te öldü. Âşiyan 1945'te Edebiyât-ı Cedîde Müzesi oldu; şairin mezarı da 1962'de bu evin bahçesine taşındı.

İki dönem, iki ses

Fikret'in şiiri ikiye ayrılır ve sınav tam bu kırılmayı sorar. TDV'ye göre Servetifünun yıllarında (1896–1901) sanat için sanat anlayışıyla bireyi öne çıkaran şiirler yazdı. ÖSYM 2020'de onu Servetifünun şiirinin öncüleri arasında saydı: önce parnasizmin etkisinde bireysel şiirler yazmış, sonra toplumun sorunlarına dönerek ilk anlayışından epey uzaklaşmıştı. İlk dönemin kitabı Rübâb-ı Şikeste (“kırık saz”, 1900) adını da bu kırgın, içe dönük sesten alır.

TDV'ye göre 1900'den itibaren siyasi ve sosyal içerikli manzumeler yazdı, istibdat yönetimine duyduğu öfkeyi dile getirdi. Bu yolun dönüm noktası 1902'de yazdığı “Sis”tir: Boğaz'a çöken sis, şehrin boğucu havasıyla bir olur ve İstanbul karamsar bir gözle anlatılır. 1908'de II. Meşrutiyet ilan edilince “Millet Şarkısı”nı yazdı ve Hüseyin Cahit'le birlikte Tanin gazetesini çıkaranlar arasında yer aldı. Meşrutiyet'in ilk yıllarındaki hayal kırıklığı ise “Han-ı Yağma” ve “Doksan Beşe Doğru”da sert bir hicve dönüştü; “Han-ı Yağma”yı Şiir türleri sayfasında satirik şiirin örneği olarak anmıştık.

Halûk ve insan sevgisi

Oğlu Halûk 1895'te doğdu; Fikret onu ülkenin geleceğini temsil eden bir gençlik sembolü olarak gördü. Oğlunun mühendislik öğrenimi için İskoçya'ya gönderilmesiyle doğan şiirler Halûk'un Defteri'nde (1911) toplandı; bu bağı Şiir türleri sayfasında şair–şiir ilişkisinin örneği olarak görmüştük. TDV, “Hasta Çocuk”, “Balıkçılar” ve “Ramazan Sadakası”nı şairin insani temalı şiirleri arasında sayar; ÖSYM 2026'da “Hasta Çocuk”u, oğlunun bir gece ansızın hastalanmasıyla şairin yaşadığı sıkıntının ürünü olarak tanıttı. Çocuklar için yazdığı Şermin (1914) ise bir sürprizdir: aruzun şairi bu kitapta hece ölçüsünü ve sade bir dili kullandı.

Biçimde yenilik

TDV'ye göre Fikret başta sone olmak üzere Fransız nazım şekillerini denedi ve eski müstezatları hatırlatan serbest müstezat örnekleri verdi; TEİS bu biçimin tekdüzeliği kırdığını vurgular. Aynı madde, Fikret'in aruzu kullanma imkânlarını genişlettiğini ve bu çizginin sonra Mehmet Âkif tarafından ileri taşındığını yazar (Millî Edebiyat şiiri). Fikret, söyleyişi hemen tanınan üslup sahibi şairler arasında Yunus Emre, Fuzûlî, Bâkî, Nedîm ve Şeyh Gâlip'in yanında anılır.

  • Rübâb-ı Şikeste (şiir, 1900): Servetifünun yıllarının bireysel şiirleri.
  • Târîh-i Kadîm (şiir; TDV'ye göre 1905'te yazıldı): toplumsal içerikli şiirleri arasında sayılır.
  • Halûk'un Defteri (şiir, 1911) ve Rübâb'ın Cevabı (şiir, 1911).
  • Şermin (çocuk şiirleri, 1914): hece ölçüsüyle, sade dille.
  • Tek şiirler: “Sis” (1902), “Millet Şarkısı” (1908), “Han-ı Yağma”, “Doksan Beşe Doğru”, “Hasta Çocuk”.
Akılda kalsın: İki kitabın adı aynı sazı anar: önce kırık rübap (Rübâb-ı Şikeste, 1900), on bir yıl sonra rübabın cevabı (Rübâb'ın Cevabı, 1911). 1911'in öbür kitabı oğluna yazılan Halûk'un Defteri'dir. Arada sesi değiştiren şiir: “Sis” (1902).
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM Fikret'i iki kez sordu: 2024'te bir diyalogdaki boşlukla (“Sis” ve İstanbul'a karamsar bakış), 2026'da tanıtım paragrafıyla (“Hasta Çocuk”, Halûk'un Defteri).

TuzakÇeldiriciler aynı kümeden gelir: Cenap Şahabettin, Ahmet Haşim, Recaizade, Abdülhak Hâmit, Mehmet Âkif. Tuzak 1: Fikret'in iki dönemi var; “toplum için sanatı baştan beri savundu” da “hiç toplumsal şiir yazmadı” da yanlıştır. Tuzak 2: Şermin heceyle yazılmıştır, ama Fikret'in asıl ölçüsü aruzdur.

?Soru çöz

Galatasaray'da ve Robert College'da Türkçe hocalığı yapan şair, 1896'da bir derginin edebiyat yönetimini üstlenerek yeni bir topluluğun kurulmasını sağladı. İlk kitabındaki içe dönük, kırgın şiirlerinden sonra istibdat yönetimine öfkesini dile getiren manzumelere yöneldi; Boğaz'ı saran sisi şehrin boğucu havasıyla birleştirdi. Mühendislik öğrenimi için yurt dışına gönderdiği oğluna seslenen şiirlerini ayrı bir kitapta topladı.
Bu parçada sözü edilen şair aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. 1896'da derginin yönetimini üstlenmesi, bireysel şiirden istibdat karşıtı şiire geçişi, “Sis” ve oğlu Halûk için yazdığı Halûk'un Defteri Tevfik Fikret'i gösterir. Cenap da Servetifünun şairidir ama dergiyi yönetmedi; Recaizade topluluğun önderidir, Fikret'i dergiye öneren de odur ama dergiyi kendisi yönetmedi; Ahmet Haşim Fecriati kuşağındandır.

▭Boşluk doldurma

Tevfik Fikret, Servetifünun yıllarında yazdığı bireysel şiirleri 1900'de adlı kitapta topladı. Oğlunun yurt dışındaki öğrenimi sırasında ona seslenen şiirleri ise 1911'de adıyla yayımlandı.

Rübâb-ı ŞikesteHalûk'un DefteriTâmâtGöl Saatleri
1896–1901 · SERVETİFÜNUN ŞİİRİ

Cenap Şahabettin: Paris'ten dönen doktor, şiirde ses ve sembolizm

MEB 11. sınıf · Şiir · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSembolizm nedir, parnasizmden farkı nedir ve Türk edebiyatında temsilcileri kimlerdir?Bağlantılı konudan (Batı edebiyatı akımları II). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Sembolizm, 1886'da Jean Moréas'ın bildirisiyle adını alan, şiirde açık anlatım yerine sezdirmeyi, müziği ve simgeyi esas alan akımdır. Öncüsü Baudelaire (Les Fleurs du mal, 1857), başlıca temsilcileri Mallarmé, Verlaine ve Rimbaud'dur. Parnasizm görünen dünyayı nesnel olarak tasvir eder; sembolizm görünenin ardındaki anlamı sezdirir. Türk edebiyatında Cenap Şahabettin, Ahmet Haşim ve Ahmet Hamdi Tanpınar sembolizmden etkilendi.

Sembolizm

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Cenap Şahabettin kimdir, eserleri ve şiirinin özellikleri nelerdir?

Kısa cevap: Cenap Şahabettin (1871–1934), Servetifünun topluluğunun Tevfik Fikret'le birlikte en önemli şairidir. Paris'te tıp ihtisası yaparken parnasyen ve sembolist şairleri, özellikle Verlaine'i okudu; şiirde musikiye, ahenge ve tasvire önem verdi, yeni terkiplerle ağır bir dil kurdu. İlk şiir kitabı Tâmât'tır; TDV'ye göre Türk şiirinde soneyi ilk deneyen odur. Fecriati üyesi değildir.

1890'ın başında Askerî Tıbbiye'yi yeni bitirmiş bir genç, cilt hastalıkları okumak için Paris'e gönderildi. Dört yıl sonra İstanbul'a hekimlikle birlikte Fransız şiirini de getirdi.

Cenap Şahabettin TDV'ye göre 2 Nisan 1871'de Manastır'da doğdu. 1889'da Askerî Tıbbiye'den mezun oldu ve 1890 başlarında ihtisas için Paris'e gönderildi; orada kaldığı dört yılda parnasyen ve sembolist şairleri okudu, en çok Verlaine'den etkilendi. Şiire daha önce, Recaizade ile Abdülhak Hâmit'in etkisinde başlamıştı; ÖSYM 2025'in hatırlattığı gibi ilk kitabı Tâmât'ı çok genç yaşta yayımladı. Mekteb dergisindeki şiirlerinden sonra, Fikret'in derginin edebiyat yönetimini üstlenmesinden yaklaşık iki ay sonra Servet-i Fünûn kadrosuna katıldı (TDV). 1934'te öldü.

Ses, renk ve terkip

TDV'ye göre Cenap'ın şiirinde tasvir öne çıkar ve parnasizmin etkisi görülür; şair resim ve musiki kültürüne sahiptir, şiirde musikiye önem verir. Ahenk için heceyi değil aruzu seçti ve yeni, özgün terkipleriyle tanındı. ÖSYM 2025 onu tam bu yönüyle, sembolistlerden etkilenerek ses ve ahenk unsurlarına önem veren şair olarak tanıttı. Nesiller boyu okunan şiiri “Elhân-ı Şitâ”dır (kış ezgileri). Biçimde de bir “ilk”i var: TDV'ye göre Türk şiirinde soneyi ilk kez 1895'te yazdığı “Şi'r-i Nânüvişte”de uyguladı.

Dekadanlık tartışması

Yeni dil ve yeni hayaller herkesi memnun etmedi. Tanzimat'ın usta yazarı Ahmet Mithat, Sabah gazetesinde yayımladığı “Dekadanlar” yazısında Servetifünuncuları, en başta da Cenap'ı Fransızca bir sözcükle “dekadan” (çöküş edebiyatı yapan) olmakla suçladı. Cenap cevap yazılarında sanat anlayışlarının zamanla değişebileceğini ve edebiyatta yenilik yapılabileceğini savundu (TDV). ÖSYM bu tartışmayı iki kez ipucu olarak kullandı: 2025'te Cenap'ı, 2023'te Hüseyin Cahit'i tanıtırken.

Nesir ve sonraki yıllar

Cenap şiir kadar nesir de yazdı. Hac Yolunda bir gezi kitabıdır; mektuplar ve yazı dizileri, özlü sözler ve bir tiyatro eseri de vardır. TDV'ye göre Meşrutiyet'ten sonra Türkçülerin başlattığı “yeni lisan” hareketine karşı çıktı, Arapça ve Farsçayla zenginleşmiş Osmanlıcayı savundu. Bütün şiirleri ölümünden çok sonra, 1984'te bir araya getirildi.

  • Tâmât (şiir): ilk kitabı, Servetifünun'dan önce.
  • Hac Yolunda (gezi).
  • Avrupa Mektupları, Suriye Mektupları (mektup biçiminde yazılar).
  • Nesr-i Harb, Nesr-i Sulh ve Tiryâki Sözleri (düzyazı): son bölümü kısa, özlü sözlerden oluşur.
  • Kör Ebe (tiyatro): 1917'de Tepebaşı Tiyatrosu'nda oynandı.

Topluluğun öbür şairleri

TDV'nin topluluk üyeleri arasında saydığı Süleyman Nazif, Ali Ekrem (Bolayır), Hüseyin Suat, Celal Sahir ve Faik Âli de Servetifünun şiirinin adlarıdır. Bunlardan Celal Sahir ile Faik Âli sekiz yıl sonra Fecriati'nin bildirisine de imza attı; Faik Âli o topluluğun başkanı oldu (Fecriati). Ali Ekrem'in “Şiirimiz” yazısının topluluğu nasıl sarstığını ilk konuda görmüştük.

Akılda kalsın: Cenap'ı üç S ile tut: Sone (Türk şiirinde ilk sone, 1895), Ses (musiki ve ahenk), Sembolizm (Paris'te Verlaine). Fecriati'de değil: o yıllarda dördüncü bir S'nin, Servetifünun'un adamıdır.
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM 2025'te boşluklu bir paragraf verdi: Recaizade ve Hâmit etkisinde başlama, genç yaşta Tâmât, dekadanlık tartışması, sembolizm ve ahenk.

TuzakÇeldiriciler Tevfik Fikret, Süleyman Nazif, Ahmet Haşim ve Muallim Naci'ydi. ÖSYM 2019'da ise Fecriati'yi tanıtıp “bu topluluğun üyesi değildir” diye sordu; dört şık Fecriati üyesiydi, cevap Cenap Şahabettin'di. Tuzak: Cenap da Haşim de sembolizmle anılır; Cenap Servetifünun'dur (1896–1901), Haşim Fecriati'yle başlayıp bağımsız sürdü.

?Soru çöz

Paris'te tıp ihtisası yaptığı yıllarda Fransız şairlerini yakından tanıyan ----, şiirde ses ve ahenge, renkli tasvirlere önem verdi; özgün terkipleriyle ağır bir dil kurdu. Türk şiirinde ilk soneyi yazan şair olarak da anılır. Nesir alanındaki eserlerinden ---- ise bir gezi kitabıdır.
Bu parçada boş bırakılan yerlere aşağıdakilerden hangisi sırasıyla getirilmelidir?

✓ B. Paris'teki tıp ihtisası, ses ve ahenk, terkipler ve ilk sone Cenap Şahabettin'i; gezi kitabı Hac Yolunda'dır. Frankfurt Seyahatnamesi de bir gezi kitabıdır ama Ahmet Haşim'indir; Tevfik Fikret Paris'te tıp okumadı.

⇄Bilgi eşleştirme Cenap'ın eseri ↔ türü

1896–1901 · SERVETİFÜNUN ROMANI

Halit Ziya Uşaklıgil: Mai ve Siyah ve Aşk-ı Memnu ile Batılı anlamda roman

MEB 10. sınıf · Roman · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaRealizm akımının özellikleri nelerdir, temsilcileri kimlerdir ve Türk edebiyatına nasıl yansıdı?Bağlantılı konudan (Batı edebiyatı akımları I). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Realizm (gerçekçilik), XIX. yüzyılın ortasında romantizmin idealize ettiği dünyaya tepki olarak doğan, doğayı, insanı ve toplumu gözlem ve belgeye dayanarak olduğu gibi yansıtmayı amaçlayan akımdır. Fransa'da 1850–1885 yılları arasına yerleştirilir. Yazar tarafsız kalır, kişiler çevreleriyle birlikte ve ayrıntılı betimlemelerle anlatılır, sıradan insanın gündelik hayatı konu edilir. Başlıca temsilcileri Balzac (İnsanlık Komedyası), Stendhal (Kırmızı ve Siyah), Flaubert (Madame Bovary) ve Rus romanında Tolstoy (Savaş ve Barış) ile Dostoyevski'dir. Türk edebiyatında MEB'e göre ilk realist roman Recaizade Mahmut Ekrem'in Araba Sevdası'dır; Halit Ziya'nın Mai ve Siyah'ı realist roman örneğidir.

Realizm

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Halit Ziya Uşaklıgil'in romanları nelerdir, Mai ve Siyah neyi anlatır?

Kısa cevap: Halit Ziya Uşaklıgil (1865–1945), Servetifünun'un en önemli romancı ve hikâyecisidir. Batı tekniğine uygun ilk Türk romanı sayılan eser, Servet-i Fünûn'da tefrika edilen Mai ve Siyah'tır: edebiyat dünyasında ün kazanma hayalleri birer birer yıkılan genç şair Ahmed Cemil'in hikâyesidir. Öbür başlıca romanları Aşk-ı Memnu, Kırık Hayatlar ve Nesl-i Ahîr; anıları Kırk Yıl ve Saray ve Ötesi'dir.

Mülkiye'yi yeni bitirmiş bir genç, geceleri gazete idarehanesinde çeviri yaparken adının herkesin dilinde olacağı günü düşler. Romanın sonunda aynı genç, yıllarca emek verdiği kitabını sobaya atar.

Halit Ziya TDV'ye göre 1865'te İstanbul'da doğdu. Gençliği İzmir'de geçti: 1884'te Nevruz dergisini, 1886'da Hizmet gazetesini çıkardı; ilk romanı Sefile 1887'de bu gazetede tefrika edildi. Nemide ve Bir Ölünün Defteri de bu yılların ürünüdür. İstanbul'a geçip Servet-i Fünûn'da yazmaya başlayınca topluluğun, TDV'nin deyişiyle, tartışmasız en önemli romancı ve hikâyecisi oldu. Türk edebiyatında kent ve kültür romancılığının öncüsü sayılır.

Mai ve Siyah: bir kuşağın romanı

Ahmed Cemil, Mülkiye'de yatılı okuyan, edebiyata tutkun bir gençtir. Babasının ölümüyle annesine ve kız kardeşi İkbal'e bakmak zorunda kalır; çeviri yapar, ders verir, bir gazetede çalışır. Büyük bir eser yazıp edebiyat dünyasında yer edinmeyi, Hüseyin Nazmi adlı arkadaşının kız kardeşi Lamia ile evlenmeyi düşler. Ama İkbal mutsuz bir evlilikten sonra ölür, Lamia başkasıyla nişanlanır, çıkan kitabı sert bir eleştiriyle karşılanır. Ahmed Cemil eserini yakar ve İstanbul'dan uzak bir yere tayinini ister.

TDV, romanın Ahmed Cemil aracılığıyla Servetifünun kuşağının özlemlerini, edebiyat ve hayat karşısındaki tavrını anlattığını, bu yüzden bir tür edebî beyanname gibi okunduğunu yazar. Hayal ile gerçek arasındaki uçurum, ikinci konuda gördüğümüz karamsarlığın ta kendisidir. Mai ve Siyah hem Batı tekniğine uygun ilk roman hem de realist roman örneği sayılır. ÖSYM 2021'de eseri ve yazarını, hayal kırıklığına uğrayan bir şairin hikâyesi ipucuyla sordu.

Aşk-ı Memnu ve öbür romanlar

Adı “yasak aşk” anlamına gelen Aşk-ı Memnu'da yazar, TDV'nin deyişiyle “yeniden ev içine” döner: roman, varlıklı bir İstanbul ailesinin Batılı yaşam biçiminin etkisiyle çözülüşünün hikâyesi olarak okunur. TDV realist temalarını Kırık Hayatlar bağlamında anar; Nesl-i Ahîr 1908–1909'da Sabah gazetesinde tefrika edildi. Hikâyelerini Bir Yazın Tarihi (1900) ve Solgun Demet (1901) gibi kitaplarda topladı.

Üslup, sadeleştirme ve anılar

TDV'ye göre Halit Ziya, olayı merkeze alan sade anlatım yerine kahramanların iç dünyasını sanatkârane bir üslupla çözümleyen yeni bir anlayış getirdi; “büyük bir üslup ustası”dır ve romanlarında toplumsal mesaj kaygısı gütmez. Ömrünün sonlarında, 1938–1939'da Mai ve Siyah ile Aşk-ı Memnu'yu sadeleştirerek yeniden yayımladı. II. Meşrutiyet'ten sonra Nisan 1909–Temmuz 1912 arasında saray başkâtibi (mabeyin başkâtibi) oldu. Bu yıllar Saray ve Ötesi'ne, edebiyat hayatı ise Kırk Yıl'a (1936) konu oldu; Kırk Yıl anı türünün sık anılan örneklerindendir.

  • Roman: Sefile (1887), Nemide, Bir Ölünün Defteri, Mai ve Siyah, Aşk-ı Memnu, Kırık Hayatlar, Nesl-i Ahîr.
  • Hikâye: Bir Yazın Tarihi (1900), Solgun Demet (1901).
  • Anı: Kırk Yıl (1936), Saray ve Ötesi, Bir Acı Hikâye.
Akılda kalsın: Halit Ziya'nın iki büyük romanını içeriğiyle eşle: genç şair Ahmed Cemil → Mai ve Siyah (yıkılan hayaller); yasak aşk ve çözülen aile → Aşk-ı Memnu (adı zaten “yasak aşk”). İzmir'de başladı (Sefile), İstanbul'da zirveye çıktı, sarayda başkâtip oldu.
Sınavda

Nasıl sorulurT2 kalıbı: konu ya da roman kişisi verilir, yazar ve eser sorulur (2021: hayal kırıklığı yaşayan şair → Mai ve Siyah).

TuzakÖSYM 2018'de Hüseyin Rahmi sorusunda Kırık Hayatlar'ı çeldirici yaptı; Halit Ziya'nın eserlerini tanımak çeldiriciyi de eler. Tuzak: “ilk”ler karışır. Batı tekniğine uygun ilk roman Mai ve Siyah, ilk realist roman Araba Sevdası, ilk psikolojik roman Eylül'dür.

Sınavda işaretle“ilk realist roman” sorulursa Araba Sevdası; Halit Ziya'nın Sefile'sini bu soruda cevap sayma (bazı kaynaklar öyle sayar, bkz. Realizm).

▭Boşluk doldurma

Halit Ziya'nın adlı romanında Mülkiye'yi bitiren Ahmed Cemil, büyük bir eser yazıp ün kazanmayı düşler; ama hayalleri birer birer yıkılır. Yazarın adı “yasak aşk” anlamına gelen, varlıklı bir ailenin çözülüşünü anlatan romanı ise 'dur.

Mai ve SiyahAşk-ı MemnuEylülSergüzeşt

?Soru çöz

“Mehmet Rauf'un Mai ve Siyah adlı eseri, Batı tekniğine uygun ilk Türk romanı sayılır.”
Bu cümlede yer alan bilgi yanlışı aşağıdaki değişikliklerin hangisiyle düzeltilir?

✓ A. Mai ve Siyah Halit Ziya'nındır ve Batı tekniğine uygun ilk roman sayılır. B'deki düzeltme yeni bir yanlış doğurur: Eylül Mehmet Rauf'undur ama ilk psikolojik romandır. C'deki “ilk realist roman” Araba Sevdası'dır; eser hikâye değil romandır.
1896–1901 · SERVETİFÜNUN NESRİ

Mehmet Rauf ve Hüseyin Cahit: Eylül'ün iç dünyası, Kavgalarım'ın kalemi

MEB 10. sınıf · Roman · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİç konuşma, iç çözümleme ve bilinç akışı tekniği arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Hikâye ve romanın unsurları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Üç teknik de kişinin iç dünyasını yansıtır; fark, sözü kimin söylediği ve düşüncenin ne kadar düzenli olduğudur. İç çözümlemede anlatıcı araya girip kişinin duygu ve düşüncelerini kendi cümleleriyle, üçüncü kişiyle aktarır. İç konuşmada (iç monolog) kişi kendi kendine, kendi sesiyle ve bir mantık sırası içinde konuşur. Bilinç akışında zihinden geçenler çağrışımlarla, düzensiz ve aracısız akar; cümleler bölünür, zaman ve konu atlar.

İç konuşma, iç çözümleme, bilinç akışı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Mehmet Rauf'un Eylül romanı neden önemlidir, Hüseyin Cahit Yalçın'ın eserleri nelerdir?

Kısa cevap: Mehmet Rauf (1875–1931), Türk edebiyatının ilk psikolojik romanı sayılan Eylül'ün yazarıdır; mensur şiirlerini Siyah İnciler'de topladı. Hüseyin Cahit Yalçın (1875–1957) Servetifünun'un hikâyeci, romancı ve eleştirmenidir: Hayat-ı Muhayyel, Hayal İçinde, Kavgalarım (1910) ve Edebî Hatıralar (1935) başlıca eserleridir. Dergiyi 1901'de kapattıran “Edebiyat ve Hukuk” onun çevirisidir.

Bahriye Mektebi'ni bitirmiş genç bir deniz subayı, İzmir'deki bir romancıya mektuplar yazıyordu. O mektuplar onu birkaç yıl içinde Servet-i Fünûn'un sayfalarına taşıdı.

Mehmet Rauf: duygunun romancısı

Mehmet Rauf TDV'ye göre 1875'te İstanbul Balat'ta doğdu, 1894'te Bahriye Mektebi'ni bitirip deniz subayı oldu. Edebiyat hayatı Halit Ziya ile kurduğu mektup dostluğuyla başladı; Mekteb dergisinde yazmaya davet edildi, 1897'den itibaren yaklaşık beş yıl Servet-i Fünûn'da hikâye, roman, mensur şiir ve makale yayımladı. TDV, eserlerinde aşırı duygusallığın, kötümser bir havanın, hastalık, ölüm ve karşılıksız aşkların işlendiğini; kahramanlarının çoğunlukla müzik seven, aşka düşkün kişiler olduğunu yazar. Aynı maddeye göre Mehmet Rauf topluluğun en sade dilini kullanan yazardır.

Asıl eseri Eylül'dür. Türk edebiyatının ilk psikolojik romanı sayılır: olaylardan çok kişilerin ruh hâllerini, iç çatışmalarını çözümler. Psikolojik roman türünü Roman türleri konusunda tanımlamıştık. Mensur şiirlerini Siyah İnciler'de (1901) topladı. Topluluk dağıldıktan sonra da yazmayı sürdürdü: Ferdâ-yı Garâm (1913), Genç Kız Kalbi (1914), Karanfil ve Yasemin (1924) ve Böğürtlen (1926) romanlarıdır; İhtizâr ile Âşıkane (1909) hikâye kitapları, Pençe (1909) bir oyunudur.

Hüseyin Cahit: hikâyeci, eleştirmen, gazeteci

Hüseyin Cahit Yalçın TDV'ye göre 1875'te Balıkesir'de doğdu. 1897'den itibaren hikâye, roman ve edebî eleştirilerini Servet-i Fünûn'da yayımladı; Servetifünun edebiyatının önemli adlarındandır. Tenkit yazılarıyla dönemin kalem kavgalarına girdi; ÖSYM 2023'te onu dekadanlık tartışmasında yer alan, basın ve edebiyat hayatını anılarında anlatan yazar olarak tanıttı. Hikâye ve romanları arasında Nâdîde (1891), Hayat-ı Muhayyel (1898) ve Hayal İçinde (1901) vardır.

Topluluğun sonunu getiren yazı da onun kaleminden çıktı: Fransızcadan çevirdiği “Edebiyat ve Hukuk” yüzünden dergi 1901'de kapatıldı ve Hüseyin Cahit edebiyattan uzaklaştı. II. Meşrutiyet'ten sonra asıl alanı gazetecilik ve siyaset oldu: 1 Ağustos 1908'de Hüseyin Kâzım Kadri ve Tevfik Fikret'le birlikte Tanin'i çıkarmaya başladı, mebus seçildi. Çevirileri TDV'ye göre 26.000 sayfayı bulur. Edebiyat tarihi için en değerli eserleri ise Kavgalarım (1910) ile Edebî Hatıralar'dır (1935); bunlar Servetifünun'u içeriden anlatan tanıklıklardır.

Akılda kalsın: İki 1875'li: ikisi de 1875'te doğdu, ikisi de 1897'de dergiye yazmaya başladı. Rauf duyguyu yazdı (Eylül, ilk psikolojik roman), Cahit kavgayı (Kavgalarım, eleştiri ve polemik); topluluğu kapattıran çeviri de kavgacı kalemden çıktı.
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM 2023'te Hüseyin Cahit'i tanıtım paragrafıyla sordu: tenkit yazıları, kalem kavgaları, Kavgalarım ve Edebî Hatıralar.

TuzakÇeldiriciler Ahmet Rasim, Tevfik Fikret, Hüseyin Rahmi ve Refik Halit'ti. Tuzak 1: anı adları karışır. Edebî Hatıralar Hüseyin Cahit'in, Kırk Yıl Halit Ziya'nın, Gençlik ve Edebiyat Hatıraları Yakup Kadri'nindir (ÖSYM 2024). Tuzak 2: Zehra da psikolojik yönü güçlü bir romandır ve bazı kaynaklar onu ilk sayar (Natüralizm).

Sınavda işaretle“ilk psikolojik roman” sorulursa Mehmet Rauf'un Eylül'ü.

⇄Bilgi eşleştirme eser ↔ Servetifünun sanatçısı

?Soru çöz

Balıkesir'de doğan yazar, Servetifünun döneminde hikâye ve romanlarının yanında keskin eleştiri yazılarıyla tanındı; dönemin kalem kavgalarında hep ön saflardaydı. Fransızcadan yaptığı bir çeviri, yazdığı derginin kapatılmasına yol açtı. II. Meşrutiyet'in ilanından sonra Tevfik Fikret'le birlikte bir gazete çıkardı ve uzun yıllar siyasetle uğraştı. Edebiyat ve basın hayatına dair tanıklıklarını Edebî Hatıralar'da topladı.
Bu parçada sözü edilen yazar aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Balıkesir, eleştiri ve kalem kavgaları, derginin kapatılmasına yol açan çeviri, Fikret'le çıkarılan Tanin ve Edebî Hatıralar Hüseyin Cahit'i gösterir. Mehmet Rauf deniz subayı ve Eylül'ün yazarıdır; Halit Ziya'nın anıları Kırk Yıl'dır; Ahmet Rasim topluluk dışında kalan fıkra ve sohbet yazarıdır.
1896–1901 · TOPLULUK DIŞI

Topluluk dışında kalanlar: Hüseyin Rahmi Gürpınar ve Ahmet Rasim

MEB 10. sınıf · Roman · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAhmet Mithat Efendi'nin eserleri nelerdir, Felâtun Bey ile Râkım Efendi romanının konusu nedir?Bağlantılı konudan (Tanzimat edebiyatı I). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Ahmet Mithat Efendi (1844–1912), romanı ve gazeteyi halkı eğitmenin aracı sayan Tanzimat yazarıdır. İlk telif hikâyeleri Letaif-i Rivayat'ta topladı; Felâtun Bey ile Râkım Efendi'de (1875) alafranga mirasyedi Felâtun ile emeğiyle yükselen Râkım'ı karşılaştırarak yanlış Batılılaşmayı eleştirdi. İlk polisiye Esrar-ı Cinayat, macera romanı Hasan Mellah, gezi yazısı Avrupa'da Bir Cevelan ve Tercüman-ı Hakikat gazetesi onundur.

Ahmet Mithat: halkın öğretmeni

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Servetifünun döneminde topluluk dışında kalan yazarlar kimlerdir, Hüseyin Rahmi Gürpınar'ın eserleri nelerdir?

Kısa cevap: Servetifünun döneminde topluluğa katılmayan, Ahmet Mithat'ın gazetesinde yetişip geniş okur için yazan iki önemli yazar Hüseyin Rahmi Gürpınar ile Ahmet Rasim'dir. Hüseyin Rahmi (1864–1944) ince mizahla yanlış Batılılaşmayı ve batıl inançları işleyen romanlarıyla (Şık, Mürebbiye, Şıpsevdi, Gulyabani), Ahmet Rasim (1865–1932) İstanbul hayatını sade bir dille anlatan fıkra ve sohbetleriyle (Şehir Mektupları) tanınır.

Servetifünun şairleri terkiplerini cilalarken aynı şehirde iki yazar, konak sofasının ve sokak kahvesinin dilini kâğıda geçiriyordu.

Bir dönemde yazan herkes o dönemin topluluğuna üye değildir. ÖSYM bu ayrımı “Servetifünun Dönemi bağımsız yazarları” diye sorar. Bu yazarlar Edebiyât-ı Cedîde'nin ağır dilini ve “sanat için sanat” anlayışını paylaşmadı; ustaları Tanzimat'ın halk için yazan yazarı Ahmet Mithat'tı.

Hüseyin Rahmi: gülerek eleştiren romancı

Hüseyin Rahmi TDV'ye göre 1864'te İstanbul Ayaspaşa'da doğdu, 1908'e kadar memurluk yaptı. Ahmet Mithat'ı “üstat” bildi; TEİS'e göre Ahmet Mithat da onu “manevi evladı” ilan etti. İlk romanı Şık 1887'de Ahmet Mithat'ın Tercüman-ı Hakikat gazetesinde tefrika edilmeye başladı, 1889'da kitap oldu. TDV, onun toplum yararını amaçlayan, gerçekçi, zaman zaman natüralist bir tarzla yazdığını; mizahı, canlı diyalogları ve zengin İstanbul halk ağzıyla öne çıktığını belirtir. Konuları batıl inançlar, yanlış Batılılaşma ve kadının toplumdaki yeridir.

Mürebbiye (1899) natüralist roman örneği sayılır; TDV ise yazarın Zola'dan çok Maupassant ve Anatole France'ı sevdiğini söylediğini kaydeder. Akım tartışmasını Natüralizm konusunda açmıştık. Şıpsevdi'nin (1911) Meftun Bey'i, ÖSYM 2026'da gözü parada, çıkarcı alafranga tipin örneği olarak geldi. Hüseyin Rahmi 1944'e kadar yazdı, 1936–1943'te Kütahya milletvekilliği yaptı ve Heybeliada'da öldü; bu yüzden adı Millî Edebiyat ve Cumhuriyet yıllarında da anılır.

  • Şık (roman, 1889): ilk romanı.
  • Mürebbiye (roman, 1899): natüralist roman örneği.
  • Şıpsevdi (roman, 1911): çıkarcı alafranga Meftun Bey.
  • Kuyruklu Yıldız Altında Bir İzdivaç (1912), Gulyabani (1913), Cadı (1913).
  • Kadınlar Vaizi (hikâye).

Ahmet Rasim: İstanbul'un sohbetçisi

Ahmet Rasim TDV'ye göre 1865'te doğdu; yazı hayatına 1885'te Ahmet Mithat'ın Tercüman-ı Hakikat'inde başladı ve onun teşvikiyle gazeteciliğe yöneldi. Fıkra, sohbet (musahabe), hatıra, hikâye, roman ve tarih yazdı. Yazıları Servet-i Fünûn'da da çıktı, ama TDV'nin topluluk üyeleri listesinde adı yoktur. Dili sade ve konuşma diline yakındır, en çok fıkra ve sohbetlerinde. İstanbul hayatını anlattığı Şehir Mektupları sohbet (söyleşi) türünün bilinen örneğidir; türün özelliklerini Öğretici metinler sayfasında görüyoruz. Çocukluk hatıralarını Gecelerim ve Falaka'da (1927), gazetecilik hayatını Muharrir Bu Ya'da (1926) anlattı. Altmış beş kadar şarkı besteledi, 1927'de milletvekili seçildi, 1932'de Heybeliada'da öldü.

Aynı yıllarda iki ayrı dünya: içeride ağır dil ve iç dünya, dışarıda mizah, sokak ve sade dil. Kesik çizgili kartlar topluluk dışındaki yazarlardır.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Topluluk dışı ikilinin yolu Ahmet Mithat'ın Tercüman-ı Hakikat'inden geçer: ikisi de orada yazdı, ikisi de Heybeliada'da öldü, 1908'de birlikte Boşboğaz ile Güllâbi adlı bir mizah gazetesi çıkardılar. Rahmi romanla güldürdü, Rasim sohbetle anlattı.
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM 2018'de Hüseyin Rahmi'yi maddelerle tanıttı: Servetifünun döneminin bağımsız yazarı, ince mizah, eski–yeni çatışması, yüzeysel Batılılaşma, aile geçimsizlikleri; cevap Şık, çeldiricilerden biri Halit Ziya'nın Kırık Hayatlar'ıydı. 2026'da tip boşluğu sordu: Ahmet Mithat'ın mirasyedi Felâtun Bey'i ile Şıpsevdi'nin çıkarcı Meftun'u; çeldiriciler Bihruz, Râkım ve başka romanlardan tiplerdi.

Tuzak“Servetifünun döneminde yazdı” ile “Servetifünun topluluğundandır” aynı şey değildir; Hüseyin Rahmi ve Ahmet Rasim topluluk dışıdır.

?Soru çöz

Ahmet Mithat Efendi'nin “manevi evladı” saydığı yazar, Servetifünun döneminde topluluğa katılmadı; ilk romanını da ustasının gazetesinde tefrika etti. Romanlarında İstanbul halkının konuşma dilini ustalıkla kullanır, batıl inançları ve kuru bir taklitten öteye geçemeyen alafrangalığı ince bir mizahla eleştirir. Gözünü paraya dikmiş Meftun Bey de onun yarattığı tiplerdendir.
Bu parçada sözü edilen yazar aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Ahmet Mithat'ın “manevi evladı”, topluluk dışı konum, İstanbul halk ağzı, batıl inanç ve alafrangalık eleştirisi, Şıpsevdi'nin Meftun Bey'i Hüseyin Rahmi'yi gösterir. Ahmet Rasim de topluluk dışıdır ama roman tipleriyle değil fıkra ve sohbetleriyle tanınır; Halit Ziya ile Mehmet Rauf topluluk üyesidir.

▭Boşluk doldurma

Yazı hayatına Ahmet Mithat'ın gazetesinde başlayan , Servetifünun topluluğunun dışında kaldı ve sade, konuşma diline yakın fıkra ve sohbetleriyle tanındı. İstanbul hayatını anlattığı sohbet (söyleşi) türünün bilinen örneğidir.

Ahmet RasimŞehir MektuplarıHüseyin RahmiGulyabani
1909–1913 · FECRİATİ

Fecriati: ilk edebî bildiri ve “sanat şahsî ve muhteremdir”

MEB 11. sınıf · Şiir · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaParnasizm nedir, özellikleri ve temsilcileri kimlerdir, Türk edebiyatına nasıl yansıdı?Bağlantılı konudan (Batı edebiyatı akımları II). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Parnasizm, XIX. yüzyılın ikinci yarısında Fransa'da romantizmin taşkın duygusallığına karşı doğan, "sanat sanat içindir" ilkesini benimseyen şiir akımıdır. Şair kişisel duygusunu geri çeker, dış dünyayı nesnel bir gözle ve kusursuz bir biçimle tasvir eder. Adını 1866'da yayımlanan Le Parnasse contemporain antolojisinden alır; önderi Leconte de Lisle'dir. Türk edebiyatında Servetifünun şiirinde, özellikle Tevfik Fikret'te etkisi görülür.

Parnasizm

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Fecriati topluluğu nedir, bildirisinde ne söylendi, üyeleri kimlerdir?

Kısa cevap: Fecriati, II. Meşrutiyet'ten sonra 1909'da bir araya gelen genç sanatçıların topluluğudur; 24 Şubat 1910'da Servet-i Fünûn dergisinde yayımladıkları beyanname Türk edebiyatının ilk edebî bildirisidir. Sanatı “şahsî ve muhterem” sayan topluluk Servetifünun edebiyatının devamı niteliğindedir ve kısa sürede dağıldı. En önemli şairi Ahmet Haşim topluluktan en erken kopan üye oldu ve bağımsız sürdü (bir sonraki konu).

Bir gazete idarehanesinde toplanan gençler kendilerine bir ad arıyordu. Ahmet Haşim “Sînâ-yı Emel” dedi; kabul gören Yakup Kadri'nin önerisi oldu: Fecr-i Âtî, yani “gelecek şafak”.

Kuruluş ve bildiri

1908'de II. Meşrutiyet ilan edildi; tarih serisinin Meşrutiyet dönemi sayfasında gördüğümüz gibi basın serbestleşti, gazete ve dergi sayısı birden arttı. TDV'ye göre bir grup genç Hilâl gazetesinin idarehanesinde toplandı; ilk toplantı 20 Mart 1909'da yapıldı ve başkanlığa en yaşlı üye olarak otuz dört yaşındaki Faik Âli getirildi. Adı, giriş cümlesindeki öneriler arasından seçildi (TEİS). “Fecr-i Âtî Encümen-i Edebîsi Beyannâmesi” 24 Şubat 1910'da hem Servet-i Fünûn dergisinde hem Tanin gazetesinde yayımlandı.

Fecriati, Servetifünun'u aşan bir edebiyat kurmak isteyen bir topluluktur; Türk edebiyatının ilk edebî bildirisi de onlarındır. TDV'ye göre beyannamede sanata ve estetiğe bağlı kalacakları, ama yeniliğe daha çok açılacakları söylendi. Topluluk sanatı “şahsî ve muhterem” kabul etti: sanat kişiye özgüdür ve saygıyı hak eder. Bu cümle Servetifünun'un “sanat sanat içindir” görüşünün yeni kuşaktaki karşılığıdır.

Üyeler: tanıdık adlar, farklı yollar

Beyannamenin altındaki imzalar arasında Ahmet Haşim, Emin Bülent, Refik Halit, Yakup Kadri, Şahabettin Süleyman, Celal Sahir, Hamdullah Suphi, Faik Âli, Tahsin Nahit, Müfit Ratip ve Mehmet Fuat (Köprülü) vardır (TDV). Bu listede iki tür geçiş göze çarpar. Celal Sahir ile Faik Âli daha önce Edebiyât-ı Cedîde'nin de üyesiydi; yani iki toplulukta birden yer aldılar. Yakup Kadri ve Refik Halit ise sonra Millî Edebiyat'ın önde gelen yazarları oldu: ikisi Millî Edebiyat Dönemi hikâye yazarları arasında anılır (Millî Edebiyat nesri).

Servetifünun'un devamı, kısa bir ömür

TDV, topluluğun Edebiyât-ı Cedîde'ye bir tepkiden doğduğu iddiasını kabul etmez: verdikleri eserler ve estetik görüşler onların devamı olduklarını gösterir; şiir ve nesirdeki kelime kadrosu da pek farklı değildir. Topluluk uzun yaşamadı. TDV'ye göre kuruluşundan bir buçuk yıl sonra, Ekim 1910'da grupta on kişi kalmıştı; 1912 sonlarında adından artık söz edilmiyordu. Dönem genellikle 1909–1913 diye verilir. ÖSYM 2020'de dönemin şiirini anlatırken, kendine özgü bireysel tutumuyla ayrılan Ahmet Haşim dışındaki Fecriaticilerin millî zemine geçtiğini ve toplumcu bir hassasiyete yöneldiğini belirtti.

Kesişimde iki toplulukta da yer alan Celal Sahir ve Faik Âli var. ÖSYM'nin “üyesi değildir” sorusunun cevabı çoğu zaman sol kümeden gelir.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Fecr-i Âtî “gelecek şafak” demektir, ama bu şafak Servetifünun'un güneşinden doğdu: dil ve estetik aynı, yeni olan bildiri. Sıra: 1909 toplantı, 1910 bildiri.
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM 2019'da topluluğu “ilk kez bir bildirgeyle ortaya çıkan, bireyci sanat görüşlü, amaçlarına ulaşamadan dağılan” diye tanıttı ve “üyesi değildir” diye sordu; şıklarda Yakup Kadri, Refik Halit, Ahmet Haşim, Celal Sahir ve cevap olarak Cenap Şahabettin vardı.

TuzakTuzak 1: ilk edebî bildiri Fecriati'nindir, Servetifünun'un değil. Tuzak 2: Celal Sahir ve Faik Âli iki toplulukta da anılır; Cenap Şahabettin ise yalnız Servetifünun'dur.

Sınavda işaretletarih sorulursa 1909 topluluğun toplandığı, 1910 bildirinin yayımlandığı yıldır.

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi 1910'da yayımlanan Fecriati beyannamesini imzalayanlar arasında yer almaz?

✓ A. Hüseyin Cahit Servetifünun'un hikâyeci ve eleştirmenidir; derginin 1901'de kapatılmasına yol açan çeviri de onundur, Fecriati'ye katılmadı. Refik Halit, Emin Bülent ve Şahabettin Süleyman beyannamenin altında imzası bulunan Fecriati üyeleridir.

⇄Bilgi eşleştirme ad ↔ Fecriati'deki yeri

1909–1933 · FECRİATİ → BAĞIMSIZ

Ahmet Haşim: anlatmayan, sezdiren şiir

MEB 11. sınıf · Şiir · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaŞiirde imge ve sembol nedir, aralarındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Şiirde tür ve tema). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İmge, şairin sözcüklere yeni anlamlar yükleyerek okurun zihninde canlandırdığı özgün görüntüdür; MEB'e göre edebî sanatlar bu zeminde oluşur. Sembol ise soyut bir kavramın yerini tutan somut bir nesne ya da işarettir: zincir esareti, bahar gençliği ve umudu karşılar.

İmge ve sembol

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Ahmet Haşim kimdir, şiir anlayışı nedir ve eserleri nelerdir?

Kısa cevap: Ahmet Haşim (1887–1933), Fecriati beyannamesini imzalayan ama topluluktan ilk kopan, sonra hiçbir topluluğa bağlanmadan yazan sembolist şairdir. Ona göre şiir anlatmaz, sezdirir; sözden çok musikiye yakındır. Şiir kitapları Göl Saatleri (1921) ve Piyâle'dir (1926); Bize Göre, Gurebâhâne-i Laklakan ve Frankfurt Seyahatnamesi düzyazılarıdır.

Bir gölün kıyısında akşam olur; su önce kırmızıya, sonra mora döner. Haşim bu anı anlatmaz; okurun içinde yeniden yaşatmak ister.

Ahmet Haşim TDV'ye göre 1887'de Bağdat'ta doğdu. 1909'da Fecriati çevresine katıldı, topluluğun yayın organı Servet-i Fünûn'da on beş kadar şiir yayımladı ve 1910 bildirisini imzaladı; ama TEİS'e göre toplantılara çok az katıldı, TDV de onu “toplulukla en az ilgilenen ve en önce kopan” üye olarak anar. Bu yüzden iki dönemle anılır: Fecriati'yle başladı, sonra hiçbir topluluğa bağlanmadan kendi yolunu yürüdü. İzmir Sultânîsi'nde ve Mülkiye'de Fransızca öğretmenliği yaptı, 1933'te İstanbul'da öldü.

TDV'ye göre Haşim'in şiiri Batılı sembolist-empresyonist akımın etkisindedir; madde Fransız sembolist şair Mallarmé'yi anar. Ona göre şiir sözden çok musikiye yakın bir ifade sanatıdır; şiirde anlam ve anlaşılırlık aranmaz. Şiirleri netliği silinmiş, gölgelenmiş tablolara benzer; renkler, hüzün ve belirsizlik öne çıkar. Piyâle'deki renk, zaman ve duygu dünyasını (kırmızı, akşam, hüzün) ve sembolün tanımını Şiir türleri sayfasında görmüştük. Şiir anlayışını Piyâle'nin başına koyduğu “Şiir Hakkında Bazı Mülâhazalar” yazısında açıkladı:

Denilebilir ki şiir nesre kabil-i tahvil olmayan nazımdır. (…) En güzel şiirler mânâlarını kâriin ruhundan alan şiirlerdir.

Ahmet Haşim (ö. 1933), “Şiir Hakkında Bazı Mülâhazalar”, Piyâle önsözü

İlk cümle şiirin düzyazıya çevrilemeyeceğini, ikincisi en güzel şiirin anlamını okurun ruhundan aldığını söyler: şair her şeyi açıkça söylemez, okur kendi duygusuyla tamamlar. Bu anlayış Haşim'i yıllar sonra bambaşka bir şairin karşısına koyacaktı: ÖSYM 2020'de kurgusal bir tartışmada Haşim ahengi ve biçimi, Orhan Veli doğal söyleyişi ve anlamı savundu (Garip ve İkinci Yeni). Akımın kendisini Batı edebiyatı akımları II sayfasında açıyoruz.

  • Göl Saatleri (şiir, 1921): TEİS'e göre dört bölümdür; bölümlerden biri “Serbest Müstezad Nazımları”dır.
  • Piyâle (şiir, 1926): önsözü “Şiir Hakkında Bazı Mülâhazalar”.
  • Bize Göre (1928) ve Gurebâhâne-i Laklakan (1928): düzyazı kitapları; TDV'ye göre Haşim'in nesri fıkra, edebî tenkit ve seyahat notlarından oluşur, dili açık, berrak ve nüktelidir.
  • Frankfurt Seyahatnamesi (gezi, 1933).
Akılda kalsın: Haşim'in kuralı tek cümle: şiir anlatmaz, sezdirir. Kitapları da bir akşamın sırasıyla gelir: önce gölün kıyısında saatler (Göl Saatleri, 1921), sonra elde kadeh (Piyâle, 1926).
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM 2020'de dönemin şiirini anlatırken, öteki Fecriaticiler millî zemine geçerken kendine özgü bireysel tutumuyla ayrılan şairi boşluğa koydu: Ahmet Haşim. Aynı yıl kurgusal bir tartışmada Haşim ahengi ve biçimi, Orhan Veli doğal söyleyişi ve anlamı savundu.

TuzakHaşim'i Cenap Şahabettin'le karıştırmaktır: ikisi de sembolizmle anılır, ama Cenap Servetifünun'dur.

Sınavda işaretleHaşim'in dönemi sorulursa “Fecriati'yle başladı, sonra bağımsız”.

?Soru çöz

Bağdat'ta doğan şair, 1910'daki edebî bildiriyi imzalayanlar arasındaydı; ama topluluğun toplantılarına pek katılmadı ve ondan ilk kopan üye oldu. Şiirin düzyazıya çevrilemeyeceğini, sözden çok musikiye yakın olduğunu savundu; şiirlerinde akşamın renklerini, hüznü ve belirsizliği işledi. İlk kitabının bölümlerinden birine “Serbest Müstezad Nazımları” adını verdi.
Bu parçada sözü edilen şair aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Bağdat, 1910 bildirisine imza, topluluktan en önce kopması, şiirin musikiye yakınlığı ve Göl Saatleri'nin “Serbest Müstezad Nazımları” bölümü Ahmet Haşim'i gösterir. Cenap da sembolizmden etkilendi ama Fecriati üyesi değildir; Celal Sahir de bildiriyi imzaladı ama Göl Saatleri'nin şairi değildir ve TDV topluluktan en önce kopan üye olarak Haşim'i anar; Tevfik Fikret Servetifünun şairidir.

?Parçadan soru

Ahmet Haşim'in yukarıdaki önsöz cümlelerine göre aşağıdakilerden hangisi onun şiir anlayışına uygundur?

✓ C. “Mânâlarını kâriin (okurun) ruhundan alan şiirler” sözü, anlamın okurun ruhunda tamamlandığını söyler: sembolizmin sezdirme ilkesi. A ilk cümlenin tersidir (şiir nesre çevrilemez); B açıklığı, D toplum için sanatı savunur, ikisi de Haşim'in anlayışına aykırıdır.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Romanın bir bölümünde anlatıcı okura dönerek elindeki kitabın henüz yazılmakta olduğunu, sonunu kendisinin de bilmediğini söyler. Bir sonraki bölümde uydurma bir tarihçinin günlüğünden gerçek bir belgeymiş gibi uzun alıntılar yapılır; ardından herkesin bildiği bir masal, alaycı bir taklitle yeniden anlatılır. Okur, hangi olayın "gerçekten" yaşandığını hiçbir zaman öğrenemez.
Bu parçada sözü edilen özellikler aşağıdaki roman anlayışlarından hangisiyle ilişkilendirilebilir?

✓ B. Romanın kendi yazılışını anlatması (üstkurmaca), uydurma belgeyi gerçek gibi sunması, masalın parodisi ve kurmaca ile gerçeğin ayırt edilemez olması postmodern romanı gösterir. Varoluşçu roman bireyin varoluşunu ve anlamsızlığı sorgular; kurmacanın kendisiyle oynamak onun ayırıcı özelliği değildir.Kaynak: Batı edebiyatı akımları II · Postmodernizm ve postmodern roman

?Soru 2

Devlet hizmetinde sadrazamlığa kadar yükseldi; ilk Türkologlardan biri sayılır. Valiliği sırasında bulunduğu şehirde düzenli temsiller veren bir tiyatro kurdurdu. Fransız komedi yazarının oyunlarının bir bölümünü aslına bağlı kalarak çevirdi, bir bölümünü de kişileri ve çevreyi yerlileştirerek uyarladı. Türkçeden Türkçeye ilk sözlük de onun eseridir.

Bu parçada sözü edilen sanatçı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Sadrazamlık, Bursa valiliğinde kurdurulan tiyatro, Molière çevirileri ve uyarlamaları ile Lehçe-i Osmânî Ahmet Vefik Paşa'yı gösterir. Şemsettin Sami de sözlükçüdür ama sözlüğü Kamus-ı Türkî'dir ve Molière uyarlaması yoktur.Kaynak: Tanzimat edebiyatı I · Ahmet Vefik Paşa, Şemsettin Sami, romanın temaları

?Soru 3

Bu kitaptaki sayfaları uykuyla uyanıklık arasındaki o kısa anlarda, kalemimi hiç durdurmadan yazdım. Hiçbir cümleyi düzeltmedim; aklım araya girip "bu olmaz" demeden önce sözcükler birbirini çağırdı. Rüyanın gerçeğin bir parçası, hatta en derin parçası olduğuna inanıyorum: bilinçaltının sesini duymak için mantığın kapısını kapatmak gerekiyordu.
Bu parçada dile getirilen düşünceler aşağıdaki edebî akımlardan hangisiyle ilişkilendirilebilir?

✓ D. Düzeltmeden, aklın denetimi olmadan yazmak otomatik yazıdır; rüyayı gerçeğin parçası saymak ve bilinçaltına yönelmek sürrealizmi gösterir. A dadaizm de kuralları tanımaz ama rüyayı ve bilinçaltını bilgi kaynağı yapmaz; B ekspresyonizm iç dünyayı çarpıtma ve simgeyle dışa vurur, otomatik yazı onun yöntemi değildir; C sembolizm ses ve imgeyle sezdirir, “kalemi durdurmadan” yazmak onda yoktur.Kaynak: Batı edebiyatı akımları II · Dadaizm ve sürrealizm

?Soru 4

Tanzimat'ın ikinci kuşağındandır. Eski tarzdaki ilk şiirlerinden sonra yeni tarzdaki şiirlerini üç ciltlik bir kitapta topladı; bu kitabın önsözleri edebiyat çevrelerinde sert bir tartışma başlattı. Şiirde güzelliği fikir, his ve hayalin birlikteliğinde arayan sanatçı, oğlunun ölümü üzerine yazdıklarıyla devrinde mersiye şairi olarak anıldı. Ölümünden sonra yayımlanan Çok Bilen Çok Yanılır adlı oyunuyla tiyatroda da hatırlanır.
Bu parçada söz edilen sanatçı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Üç ciltlik kitap Zemzeme, oğlu için yazdığı kitap Nijad Ekrem, ölümünden sonra yayımlanan oyun Çok Bilen Çok Yanılır'dır: üçü de Recaizade'nin. Muallim Naci Zemzeme önsözlerine cevap veren taraftır; Abdülhak Hâmit eşinin ölümünü Makber'de işledi; Sezai'nin şöhreti Sergüzeşt ve Küçük Şeyler'den gelir.Kaynak: Tanzimat edebiyatı II · Recaizade Mahmut Ekrem

?Soru 5

Batılı anlamda kısa hikâyenin bizdeki ilk başarılı örneklerini verdi. 1891'de yayımlanan kitabındaki hikâyelerde sıradan insanların küçük dramlarını sağlam bir kurgu ve psikolojik ayrıntılarla anlattı; Halit Ziya bu kitabın önünde açtığı yeni ufku coşkuyla anlatır. Romanı ise bir konakta yaşanan aşk üzerinden esaretin acısını işler ve yazarının göz hapsine alınmasına yol açar.
Bu parçada söz edilen sanatçı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. 1891'deki hikâye kitabı Küçük Şeyler, esaret romanı Sergüzeşt'tir. Ahmet Mithat ilk telif hikâyeleri yazdı ama Batılı tarzdaki ilk küçük hikâyeler Sezai'nindir; Nabizade Nâzım'ın 1891'deki eseri köy hayatını anlatan Karabibik'tir; Recaizade'nin romanı alafrangalığı işleyen Araba Sevdası'dır.Kaynak: Tanzimat edebiyatı II · Samipaşazade Sezai

?Soru 6

Maliye öğrenimi için gönderildiği Paris'te Batı edebiyatını yakından tanıdı. Racine, La Fontaine ve Lamartine gibi şairlerden yaptığı manzum çevirileri bir kitapta topladı; böylece Batı şiiri Türk okuruna ilk kez bu kitapla tanıtıldı. Türk atasözlerini Arapça, Farsça ve Fransızca karşılıklarıyla birlikte derleyen eseri de türünün ilk sistematik örneği sayılır.

Bu parçada sözü edilen sanatçı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Paris'teki maliye öğrenimi, Tercüme-i Manzume'deki Fransız şiiri çevirileri ve Durub-ı Emsal-i Osmaniye Şinasi'yi gösterir. A Namık Kemal vatan ve hürriyet şiirleri ve oyunlarıyla tanınır, Batı şiirini ilk tanıtan çeviri kitabı onun değildir; B Ahmet Vefik Paşa da çevirmendir ama Molière'den oyun uyarlamıştır; C Ziya Paşa'nın çevirisi Rousseau'nun Emile'idir.Kaynak: Tanzimat edebiyatı I · Şinasi: gazete, tiyatro, sade dil

?Soru 7

XIX. yüzyılın ikinci yarısında Fransa'da ortaya çıkan bu akımın şairleri, romantik şiirin yakınan sesini bırakıp kişisel duygularını şiirden uzak tutmaya çalıştı. Dizelerini bir heykeltıraş sabrıyla işlediler; Eski Yunan'dan ve uzak ülkelerden seçtikleri konuları nesnel bir gözle, kusursuz bir biçimde tasvir ettiler. Akım, adını ortak bir şiir antolojisinden aldı.
Bu parçada sözü edilen edebî akım aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Romantizme tepki, kişisizlik, kusursuz biçim, Antik ve uzak konular ve adını bir antolojiden (Le Parnasse contemporain, 1866) alması parnasizmi gösterir. C klasisizm de Eskileri örnek alır ama XVII. yüzyılın akımıdır, parçadaki XIX. yüzyıla uymaz; B sembolizm parçadaki nesnel tasvirin tersine sezdirmeyi esas alır; D empresyonizm nesnenin kendisini değil, bıraktığı anlık izlenimi verir.Kaynak: Batı edebiyatı akımları II · Parnasizm

?Soru 8

Olaylar III. Murat döneminde, Osmanlı ile İran arasındaki savaşlar sırasında geçer. Yazarın şairane hayallere fazla yer vermesi, eserde dönemin tarihî atmosferinin gerçekçi bir biçimde kurulmasını güçleştirmiştir. Eser, Türk edebiyatında türünün ilk örneği kabul edilir.

Bu parçada sözü edilen eser aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. III. Murat dönemi Türk–İran savaşları ve “ilk tarihî roman” nitelemesi Namık Kemal'in Cezmi'sini gösterir. Yeniçeriler Ahmet Mithat'ın daha önceki tarihî denemesidir ve konusu başkadır; İntibah tarihî değildir; Celâleddin Harzemşah bir tiyatro eseridir.Kaynak: Tanzimat edebiyatı I · Namık Kemal: vatan ve hürriyet

?Soru 9

Bu kuşağın sanatçıları edebiyatı halkı eğitmenin aracı olmaktan çıkarıp şairin kendi iç dünyasına yöneltti. Aşk, tabiat ve ölüm şiirin başlıca konuları oldu; Batı'dan alınan nazım biçimleri denendi, dilde sadeleşme ise bir amaç olmaktan çıktı. Kuşağın önde gelenleri bir önceki neslin sanatçılarıyla mektuplaşarak yetişti; içlerinden biri yıllar sonra bir dergiyi yeni edebiyatı savunan gençlere açtırarak sonraki topluluğun doğmasına yol açtı.
Bu parçada özellikleri anlatılan kuşak aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Bireysel konular, Batılı biçimler ve sadeleşmenin bırakılması ikinci dönemin ölçütleridir; dergiyi gençlere açtıran Recaizade'dir. Birinci kuşak sosyal konulara ve sade dile yöneldi. Servetifünun ve Fecriati bireysel konuları sürdürdü ama Tanzimat sanatçılarıyla yetişen ve yeni topluluğu hazırlayan kuşak değildir; Servetifünun o topluluğun kendisidir.Kaynak: Tanzimat edebiyatı II · İkinci kuşağın anlayışı

?Soru 10

Yazar bu eserini 1889'da yazdı; roman ancak yedi yıl sonra bir dergide tefrika edilerek okura ulaştı. Okuduğu romantik eserlerin etkisiyle gerçeklikten kopan, çevresindeki herkes tarafından aldatılan zengin ve alafranga bir gencin gülünç serüvenini anlatır. Romanın asıl simgesi, kahramanın borcunu ödeyemediği için elinden alınan gösterişli taşıtıdır.
Bu parçada söz edilen eser ve yazarı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. 1889'da yazılıp 1896'da tefrika edilmesi, romantik hayallerle aldatılan alafranga kahraman (Bihruz Bey) ve elinden alınan araba Araba Sevdası'nın ipuçlarıdır. Dört çift de doğrudur, ama Felâtun Bey mirasyedi bir tiptir ve romanında araba sembolü yoktur; Sergüzeşt esareti, Zehra kıskançlığı işler.Kaynak: Tanzimat edebiyatı II · Araba Sevdası ve Bihruz Bey
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Edebiyat soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →