Servetifünun topluluğu: bir fen dergisinden doğan yeni edebiyat
MEB 10. sınıf · Roman · Okuma 7 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaTanzimat edebiyatının ikinci dönemi (ikinci kuşağı) özellikleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Tanzimat edebiyatı II). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Tanzimat edebiyatının (1860–1896) ikinci döneminde şairler toplumun sorunlarından çok kendi duygularını yazdı: aşk, tabiat ve ölüm başlıca konular oldu. Sade dil artık hedef değildi; eski nazım biçimlerinin yanında Batı'dan gelen yeni biçimler denendi. Kuşağın önde gelen adları Recaizade Mahmut Ekrem, Abdülhak Hâmit Tarhan, Samipaşazade Sezai ve Nabizade Nâzım'dır; Muallim Naci ile eski–yeni tartışması da bu dönemdedir.
✎Konu anlatımı
Servetifünun topluluğu nasıl kuruldu, ne zaman ve neden dağıldı?
Kısa cevap: Servetifünun (Edebiyât-ı Cedîde, “yeni edebiyat”), Recaizade Mahmut Ekrem'in öncülüğünde, Tevfik Fikret'in Şubat 1896'da edebiyat yönetimini üstlendiği Servet-i Fünûn dergisi çevresinde toplanan sanatçıların topluluğudur. Dönem 1896–1901 yılları arasındadır: Ekim 1901'de Hüseyin Cahit'in Fransızcadan çevirdiği “Edebiyat ve Hukuk” yazısı yüzünden dergi kapatılınca topluluk fiilen dağıldı.1891 baharında İstanbul'da bir gazete, okurlarına bir bilim eki vermeye başladı. Beş yıl sonra aynı eki Türk edebiyatının yeni kuşağı yönetiyordu.
Dergiyi TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre Ahmet İhsan (Tokgöz) 27 Mart 1891'de Servet gazetesinin eki olarak çıkardı. Adı “fenlerin serveti” demektir ve ilk yıllarında bilim ve teknik ağırlıklı bir dergiydi. Tanzimat'ın ikinci kuşağını Tanzimat II sayfasında bireysel konulara ve Batılı biçimlere yönelirken bırakmıştık; bu yönelişi bir topluluğa dönüştüren, işte bu derginin sayfaları oldu.
Recaizade'nin tavsiyesi, Fikret'in yönetimi
TDV'ye göre Recaizade Mahmut Ekrem 1895'te Ahmet İhsan'a dergiyi yeni edebiyat anlayışını savunan gençlere açmasını tavsiye etti. Aynı yılın sonlarında dergide başlayan bir tartışma da dikkatleri buraya çekti: kafiye göz için mi, kulak için mi? Klasik “göz için kafiye” anlayışına karşı “kulak için kafiye”yi ilk kez savunan da Recaizade'dir. Ardından 7 Şubat 1896 tarihli 256. sayıdan itibaren derginin edebiyat yönetimi Tevfik Fikret'e geçti ve topluluk böyle doğdu.
Dönem bu yüzden “Recaizade Mahmut Ekrem öncülüğünde” toplanan sanatçıların dönemi diye tanımlanır. Recaizade de iki dönemde anılır: Tanzimat'ın ikinci kuşağında Araba Sevdası'nın yazarı, Servetifünun'da ise gençlerin önderi ve koruyucusudur. ÖSYM 2020'de bir Servetifünun sorusunda onun komedisi Çok Bilen Çok Yanılır'ı da (TDV'ye göre ölümünden sonra yayımlandı) Recaizade'ye bağlattı.
Kimler vardı?
TDV'nin topluluğa katılanlar arasında saydığı adlardan bazıları şunlardır: Halit Ziya, Cenap Şahabettin, Mehmet Rauf, Hüseyin Cahit (Yalçın), Ali Ekrem (Bolayır), Süleyman Nazif, Hüseyin Suat, Celal Sahir, Faik Âli ve Ahmet Hikmet (Müftüoğlu). Sınavın öne çıkardığı adlar ise belli: şiirde Tevfik Fikret ve Cenap Şahabettin, roman ve hikâyede Halit Ziya ile Mehmet Rauf, hikâye ve eleştiride Hüseyin Cahit.
| Sanatçı | Tür | Başlıca eser | Belirleyici ipucu |
|---|---|---|---|
| Tevfik Fikret | şiir | Rübâb-ı Şikeste, Halûk'un Defteri | edebiyat yönetimi (1896), “Sis”, iki dönem |
| Cenap Şahabettin | şiir, gezi | Tâmât, Hac Yolunda | ilk sone, ses ve ahenk, “dekadan” |
| Halit Ziya | roman, hikâye | Mai ve Siyah, Aşk-ı Memnu | Ahmed Cemil, Batı tekniğine uygun ilk roman |
| Mehmet Rauf | roman | Eylül | ilk psikolojik roman, en sade dil |
| Hüseyin Cahit | hikâye, eleştiri | Kavgalarım, Edebî Hatıralar | “Edebiyat ve Hukuk” çevirisi, kalem kavgaları |
| Hüseyin Rahmi (topluluk dışı) | roman | Şık, Şıpsevdi | mizah, Meftun Bey, Ahmet Mithat'ın “manevi evladı” |
Beş yıllık ömür: çatlak ve kapatılma
Topluluk dışarıdan saldırıya uğradı (Ahmet Mithat'ın “dekadan” suçlaması, Cenap Şahabettin konusunda), içeriden de çatladı. TDV'ye göre ilk ciddi çatlağı 1900'de Ali Ekrem'in “Şiirimiz” yazısı açtı; Tevfik Fikret 1901'de bir yönetim anlaşmazlığıyla dergiden ayrıldı. Asıl darbe aynı yılın ekim ayında geldi: Hüseyin Cahit'in Fransızcadan çevirdiği “Edebiyat ve Hukuk” yazısı bir jurnal üzerine suç sayıldı ve dergi kapatıldı. Topluluk fiilen dağıldı; dergi sonra yeniden çıktıysa da edebî kimliğini büyük ölçüde yitirdi.
Jurnalin ne demek olduğunu tarih serisinin Meşrutiyet dönemi sayfasında görmüştük: II. Abdülhamit'in İstibdat yıllarında ihbar mektupları kimin sürüleceğini belirliyor, gazeteler ağır sansür altında çıkıyordu. Servetifünun bu ortamın içinde doğdu ve bu ortamın bir ihbarıyla susturuldu. Topluluğun neden içe döndüğünü bir sonraki konuda bu zeminden okuyacağız.
Nasıl sorulurDönem bilgisi ÖSYM'de çoğu zaman topluluğu tanıtan bir paragrafla gelir. 2022'de topluluk, baskı yıllarında hayale yönelişi ve ağır diliyle tanıtıldı; parçada Halit Ziya'nın sansür yıllarını anlattığı anısından bir kesit vardı ve dönemin adı soruldu.
TuzakTuzak 1: dergi 1891'de çıktı, topluluk 1896'da doğdu; “Servetifünun 1891'de kuruldu” cümlesi dergi için doğru, dönem için yanlıştır. Tuzak 2: Recaizade iki dönemde anılır; “Tanzimat sanatçısıdır, Servetifünun'la ilgisi yoktur” yargısı yanlıştır.
↕Kronolojik sıralama oklarla diz
- “Edebiyat ve Hukuk” çevirisi yüzünden dergi kapatıldı
- Ahmet İhsan, Servet-i Fünûn'u bir fen dergisi olarak çıkardı
- Fecriati'nin beyannamesi Servet-i Fünûn'da yayımlandı
- Tevfik Fikret derginin edebiyat yönetimini üstlendi
?Soru çöz
Bir gazetenin eki olarak bilim ve teknik konularıyla yayın hayatına başlayan dergi, beş yıl sonra yönetimini bir şaire bırakınca yeni bir edebiyat kuşağının merkezi oldu. Bu kuşak, Tanzimat'ın ikinci döneminin bireye yönelişini sürdürdü; roman ve hikâyede ilk yetkin örnekleri verdi. Topluluğun ömrü, Fransızcadan çevrilen bir yazının ihbar edilmesi üzerine derginin kapatılmasıyla sona erdi.
Bu parçada sözü edilen edebî topluluk aşağıdakilerden hangisidir?