Divan şairleri I: XIII–XVI. yüzyıl, Ahmedî'den Fuzûlî ve Bâkî'ye

Farsçanın egemen olduğu Selçuklu sarayından Kanuni'nin İstanbul'una divan şiirinin önde gelen şairlerini yüzyıl yüzyıl kuruyor; Harnâme'den Leylâ vü Mecnun'a ÖSYM'nin sorduğu eserleri belirleyici ipuçlarıyla ayırıyoruz.

8 durakAYT
17 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 17tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
XIII–XIV. YÜZYIL · DİVAN ŞİİRİ

Anadolu'da divan şiirinin doğuşu: Farsçanın gölgesinden Türkçe beyite

MEB 10. sınıf · Şiir · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDivan şiirinin özellikleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Divan şiiri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Divan şiiri, XIII. yüzyıldan XIX. yüzyıla kadar Arap ve Fars edebiyatlarını örnek alarak saray ve şehir çevresinde gelişen, aruz ölçüsü ve beyit nazım birimiyle yazılan şiirdir. Dilinde Arapça ve Farsça sözcükler yoğundur, her beyit kendi içinde bir anlam bütünü kurar, sevgili değişmeyen ideal bir güzel olarak anlatılır. Şair şiirlerini divan adlı kitapta toplar.

Divan şiirinin özellikleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Anadolu'da divan şiiri nasıl doğdu, ilk divan şairleri kimlerdir?

Kısa cevap: XIII. yüzyılda Anadolu Selçuklu saraylarında ve medreselerinde şiirin dili Farsçaydı; Türkçe önce dinî-tasavvufi eserlerde, Mevlânâ'nın dağınık beyitlerinde ve Sultan Veled'in bir gazelinde göründü. Divan tarzında Türkçe şiirin bilinen öncüsü Hoca Dehhânî'dir (TDV onu XIV. yüzyıla yerleştirir). XIV. yüzyılda beylik saraylarının desteğiyle Türkçe mesneviler ve divanlar çoğaldı; şiir XV. yüzyılda Osmanlı sarayında olgunlaştı, XVI. yüzyılda Fuzûlî ve Bâkî ile zirveye çıktı.

Konya'daki Selçuklu sarayında şiir okunuyor, ama dil Farsça. Türkçe ise şimdilik saray kapısının dışında, dervişlerin ve halkın dilinde bekliyor.

Divan şiiri; aruzu, nazım biçimlerini ve mazmunlarını Arap ve Fars şiirinden alıp İslam kültürü içinde gelişen, şiirlerini Divan adlı kitaplarda toplayan şairlerin edebiyatıdır. Bu şiirin özelliklerini, gazeli ve kasideyi Divan şiiri: özellikler, gazel, kaside sayfasında, mesneviyi ve öteki biçimleri Divan nazım biçimleri sayfasında anlatıyoruz. Bu sayfa şairleri yüzyıl yüzyıl izliyor: her dönemin önde gelen adları ve ÖSYM'nin sorduğu eserler.

XIII. yüzyıl: sarayda Farsça, tekkede Türkçe

TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre XIII. yüzyıl Anadolu Selçuklu saraylarında ve medreselerinde Farsça hâkimdi; Türk asıllı şairler de önce Farsça yazdı. Türkçe yazı dili olarak ilk kez dinî-tasavvufi eserlerde göründü; Ahmed Fakih'in Çarhnâme'si bu edebiyatın en eski örneklerinden sayılır. Mevlânâ'da Türkçe yalnız dağınık beyitlerdir; oğlu Sultan Veled'de baştan sona Türkçe bir gazel görülür. TDV'nin vardığı sonuç önemlidir: XIII. yüzyıldan divan tarzında Türkçe bir şiir metni elimize geçmemiştir, divan şiirinin doğuşunda bir "boşluk" vardır.

Beylikler: Türkçeye sahip çıkan saraylar

Selçuklu devleti dağılırken kurulan beylikler Türkçenin hamisi oldu. Karamanoğlu Mehmed Bey'in 1277'deki fermanını tarih serisinin beylikler konusunda görmüştük; ÖSYM 2024'teki Gülşehrî sorusu da paragrafına bu fermanla başladı. Germiyanoğullarının Kütahya'daki sarayı Ahmedî ve Şeyhî gibi şairlerin yetiştiği bir merkezdi. TDV'ye göre Orhan Bey'den itibaren gelişen medrese ve saray düzeniyle Osmanlı sarayı da divan şiiri için en elverişli merkez hâline geldi; Yıldırım Bayezid zamanında ünlü şairler yetişti.

Hoca Dehhânî: dünyevî şiirin öncüsü

TDV Hoca Dehhânî'yi "Anadolu'da divan şiirinin öncülerinden", XIV. yüzyıl şairi diye tanıtır. Tek kasidesinde Horasan'dan geldiğini söyler. Bir kayda göre ona Farsça bir Selçuklu şehnamesi yazdırılmıştır, ama böyle bir eser bugüne ulaşmadı. Elimizde bir kaside ve altı gazel, toplam yetmiş dört beyit var.

Dehhânî'yi önemli kılan konusudur. Çağdaşlarının çoğu dinî-tasavvufi konulara yönelirken o bahar, gül ve içki meclisi gibi dünyevî zevkleri, dünyevî aşkın hasretini ve hayatın geçiciliğini işledi. Köprülü bu yüzden onu Anadolu'da "lâdinî (dinî olmayan) klasik şiirin başlangıcı" sayar. Teşbih ve istiareleri yalın, söyleyişi şuh bir edalıdır.

Aynı çevreden bir ad daha: TDV'nin "Anadolu sahası Türk edebiyatının ilk şairlerinden" saydığı Şeyyad Hamza. Mezar taşındaki 1348 tarihi o yıl hayatta olduğunu gösterir. Yaklaşık 1529 beyitlik Yûsuf u Zelîhâ'sı sanat kaygısı taşımayan sade bir üslupla yazılmış, Eski Anadolu Türkçesinin kuruluş dönemini en iyi yansıtan mesnevi sayılır; MEB'in 10. sınıf kitabı da mesnevi örnekleri arasında ondan bir parça verir. Yusuf kıssasını aşağıda Hamdullah Hamdi'de yeniden göreceğiz.

Yüzyıl şeridi: Farsçanın egemen olduğu XIII. yüzyıldan Bâkî'nin öldüğü 1600'e Anadolu (ve Herat, Bağdat) divan şiirinin önde gelen adları. Soru işaretli yıllar kaynaklarda kesin değildir.Görsel: Sınav Defteri (şema, ölçekli değildir)
Ek bilgi: Dehhânî'nin bağlandığı sultan

Dehhânî'nin hangi Selçuklu sultanına bağlandığı tartışmalıdır: Fuad Köprülü III. Alâeddin Keykubad'ı (1298–1302), başka bir araştırmacı I. Alâeddin Keykubad'ı (1220–1237) önerir. Sınavda bu tartışma değil, Dehhânî'nin dünyevî konulu şiiri sorulur.

Akılda kalsın: Dört yüzyılı dört mekânla say: XIII sarayda Farsça (Mevlânâ), XIV beylik saraylarında Türkçe (Dehhânî, Ahmedî), XV Osmanlı sarayında olgunluk (Şeyhî, Ahmet Paşa, Necati), XVI İstanbul ve Bağdat'ta zirve (Bâkî, Fuzûlî).
Sınavda

Nasıl sorulurBu sayfanın şairleri ÖSYM'de çoğunlukla tanıtım paragrafıyla (kim?) ya da boşluklu paragrafla (şair - eser) gelir; 2018–2026'da on ayrı şair en az bir kez soruldu. Şıklardaki adların hepsi gerçek divan şairidir, bu yüzden ilk ayırıcı yüzyıl, ikincisi belirleyici eser ya da olaydır.

Tuzak"XIV. yüzyıl" ipucunu görüp XVI. yüzyıl şairi seçmek ya da Mevlânâ'yı Türkçe yazan şair sanmak (eserleri Farsçadır).

⇄Bilgi eşleştirme ilk adımlar

?Soru çöz

TDV İslâm Ansiklopedisi'nin XIV. yüzyıla yerleştirdiği bu şair, tek kasidesinde Horasan'dan Anadolu'ya geldiğini söyler. Çağdaşlarının çoğu dinî-tasavvufi konulara yönelirken o bahar, gül ve içki meclisini, dünyevî aşkı ve hayatın geçiciliğini işlemiştir. Günümüze bir kaside ile altı gazeli ulaşmıştır; adına anılan Farsça Selçuklu şehnamesi ise kayıptır.

Bu parçada söz edilen şair aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Horasan'dan gelişi, dünyevî konuları (bahar, gül, meclis), bir kaside ile altı gazelden ibaret şiirleri ve kayıp şehname kaydı Hoca Dehhânî'yi gösterir. Şeyyad Hamza Yûsuf u Zelîhâ mesnevisiyle, Gülşehrî Mantıku't-Tayr'la, Âşık Paşa Garibnâme'yle tanınır; üçü de dinî-tasavvufi ve öğretici eserler yazmıştır.
XIV. YÜZYIL · DİVAN ŞİİRİ

XIV. yüzyıl: Âşık Paşa, Gülşehrî, Kadı Burhaneddin, Nesîmî ve Ahmedî

MEB 10. sınıf · Şiir · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDinî-tasavvufi halk şiiri (tekke şiiri) nedir, özellikleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Dinî-tasavvufi halk şiiri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Dinî-tasavvufi halk şiiri (tekke şiiri), tarikat çevrelerinde yetişen mutasavvıf şairlerin tasavvufu ve dinî bilgileri halka anlatmak, Allah aşkını dile getirmek için söylediği şiirdir. Anadolu'da XIII. yüzyılda Yunus Emre'yle olgunlaşır. Şairi bellidir; dili sadedir; çoğunlukla hece ölçüsüyle, ama aruzla da yazılır ve ezgiyle okunur. Başlıca türleri ilahi, nefes, nutuk, devriye ve şathiyedir.

Tasavvuf ve tekke şiiri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

XIV. yüzyıl divan şairleri kimlerdir; Garibnâme, Mantıku't-Tayr ve İskendernâme kimindir?

Kısa cevap: XIV. yüzyılın öne çıkan beş şairi: Kırşehirli Âşık Paşa (ö. 1332) öğretici-tasavvufi mesnevisi Garibnâme'yi 1330'da Türkçe yazdı; Gülşehrî Farsça Feleknâme'den sonra Attâr'ın Mantıku't-Tayr'ını 1317'de Türkçeye kazandırdı; Sivas hükümdarı Kadı Burhaneddin (ö. 1398) gazel ve tuyuğlarıyla, Hurufi şair Nesîmî tasavvufi şiirleriyle Azerî sahasının eski divanlarını bıraktı; Ahmedî (ö. 1412-13) İskendernâme mesnevisiyle tanınır, divanı elde bulunan en eski Osmanlı divanıdır.

Kırşehir'de bir zaviyede yaşlı bir şeyh, Farsçanın şiir dili sayıldığı bir çağda kalemini Türkçeye çevirir ve okurlarına Türkçenin bu işin altından kalkabileceğini söyler.

Kırşehir'in iki şeyhi: Âşık Paşa ve Gülşehrî

TDV'ye göre asıl adı Ali olan Âşık Paşa 1272'de Kırşehir'de doğdu, 1332'de orada öldü; dedesi Horasan'dan Anadolu'ya gelen Baba İlyas'tır. Mutasavvıf bir şairdir ve ünü tek bir esere dayanır: 1330'da yazdığı Garibnâme. Yaklaşık on iki bin beyitlik bu mesnevi dinî, tasavvufi ve öğreticidir; halkı eğitmek amacıyla Türkçe ve sade bir dille yazıldığı için geniş bir okur kitlesine ulaştı.

Aynı şehirde bir zaviye sahibi, çok müridi olan bir şeyh daha vardı: Gülşehrî. Önce 1301'de İlhanlı hükümdarı Gazan Han adına Farsça Feleknâme'yi yazdı. Asıl eseri, İranlı şair Ferîdüddin Attâr'ın Farsça mesnevisine dayanan Mantıku't-Tayr'dır: 1317'de tamamlanan, nüshalara göre beş bin beyit dolayında, vahdet-i vücut inancını kuşların yolculuğuyla anlatan alegorik bir Türkçe mesnevidir (kuşların hikâyesini Dinî-tasavvufi halk şiiri sayfasında anlattık). TDV, Gülşehrî'yi çağında Türkçenin Arapça ve Farsça karşısında yetersiz olmadığını savunan neredeyse tek şair olarak anar; Ahmedî üzerinde etkisi açıktır.

Sivas'ın hükümdar şairi ve Halep'in şehidi

Kadı Burhaneddin (1345–1398) bir şairden önce bir hükümdardır: Eretnaoğulları Beyliği'nin başına geçti, sonra Sivas'ta kendi hükümdarlığını ilan etti; 1398'de Akkoyunlu Karayülük Osman Bey'e yenilip öldürüldü. TDV'ye göre divanında 1300'ü aşkın gazel, yirmi rubai ve 115 tuyuğ vardır ve TDV onu tuyuğun Anadolu'ya taşınmasında köprü sayar (tuyuğu Divan nazım biçimleri sayfasında tanıyoruz). Savaş meydanlarında yaşamış bir hükümdarın tavrı şiirine de siner:

Sûfîlerin dileği mihrâb namaz
Er kişinin arzusı meydan olur

Kadı Burhaneddin (ö. 1398), Divan; metin TDV İslâm Ansiklopedisi "Kadı Burhâneddin" maddesinden

Sûfî mihrabı, er kişi meydanı ister: dize sade bir Türkçeyle iki hayat tarzını karşı karşıya koyar. Nesîmî ise Hurufilik adlı tasavvufi akımın şairidir. Halep'te öldürüldü (en yaygın kabul 1417). Harflere ve sayılara kutsallık yükledi, insanı Tanrı'nın göründüğü ayna saydı; Hallâc-ı Mansûr'a hayranlığı yüzünden "ikinci Mansûr" diye anıldı. Türkçe ve Farsça divanı vardır. TDV'ye göre Nesîmî ile Kadı Burhaneddin'in divanları, dilleri Azerî Türkçesinin özelliklerini taşıyan Azerî sahasının eski divanlarıdır.

Ahmedî: İskender'in şairi, Osmanlı'nın ilk tarihçilerinden

Ahmedî (ö. 1412-13) Aydınoğullarına ve Germiyanoğullarına bağlandı, sonra Osmanlı şehzadesi Emîr Süleyman'ın çevresine girdi. En tanınmış eseri İskendernâmedir: 1390'da tamamlanıp Emîr Süleyman'a sunulmuş, 1410'a kadar eklemelerle genişletilmiş bir mesnevidir. Sonundaki Osmanlı padişahlarının tarihini anlatan bölüm, tarih serisinin Osmanlı kuruluş konusunda gördüğün gibi kuruluşa dair bugüne ulaşan en eski Osmanlı kaynağıdır; savaş sahneleri ise mesneviye epik bir renk verir (Şiir türleri sayfasına bak). TDV, Ahmedî'nin divanını elde mevcut en eski Osmanlı divanı olarak gösterir.

  • İskendernâme (mesnevi, 1390; sonunda Osmanlı tarihi bölümü)
  • Cemşîd ü Hurşîd (aşk mesnevisi, 1403; Selmân-ı Sâvecî'nin eserine dayanır ama yeni bölümlerle neredeyse yeni bir eserdir)
  • Divan
Ek bilgi: Gülşehrî, Nesîmî ve Ahmedî'nin hayatından

Gülşehrî'nin ölümü 1317'den sonradır; Ahî Evran'ın talebesi olması muhtemeldir ve onu öven Türkçe Kerâmât-ı Ahî Evran'ı da yazmıştır. Nesîmî Fazlullah-ı Hurûfî'nin halifesiydi; onun ölümünden sonra Anadolu'ya, oradan Halep'e geçti ve Halep ulemasının fetvasıyla öldürüldü. Türkçe divanında 457 gazel ve 315 tuyuğ vardır. Ahmedî muhtemelen 1334-35'te doğdu; kaynaklar onun Germiyanlı mı Sivaslı mı olduğu konusunda ayrılır. Tıp konulu Tervîhu'l-ervâh mesnevisi de onundur. Garibnâme on bölümden oluşur.

Akılda kalsın: XIV. yüzyılı beş şehirle bağla: Kırşehir'de iki şeyh (Âşık Paşa öğüt verdi: Garibnâme; Gülşehrî kuşları uçurdu: Mantıku't-Tayr), Sivas'ta hükümdar (Kadı Burhaneddin, tuyuğ), Halep'te şehit (Nesîmî, Hurufilik), Germiyan ile Bursa arasında tarihçi şair (Ahmedî, İskendernâme).
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM İskendernâme'yi iki kez sordu: 2019'da yazar-yüzyıl-eser tablosunda, 2023'te bir araştırmacının anlatımında. 2024'te Gülşehrî boşluklu paragrafla geldi: önce Farsça Feleknâme, sonra Türkçeye çevrilen kuş hikâyesi, Hüdhüd rehber.

TuzakÇeldiriciler aynı kümedendi: Yunus Emre - Risaletü'n-Nushiyye, Ahmedî - İskendernâme, Mevlânâ - Mesnevî. Tuzak: Garibnâme'yi Gülşehrî'ye vermek (ikisi de Kırşehirli şeyh) ya da Feleknâme'yi Türkçe sanmak (Farsçadır).

⇄Bilgi eşleştirme şair ↔ eser

?Soru çöz

Kaynaklar onun Germiyanlı mı Sivaslı mı olduğu konusunda ayrılır. Beylik saraylarından sonra Osmanlı şehzadesi Emîr Süleyman'ın çevresine girmiştir. 1390'da tamamladığı ünlü mesnevisinin sonuna Osmanlı padişahlarının tarihini anlatan bir bölüm eklemiştir. Selmân-ı Sâvecî'nin eserine dayanan bir aşk mesnevisi ve tıp konulu manzum bir eseri de vardır.

Bu parçada söz edilen şair aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. 1390'da tamamlanan ve sonunda Osmanlı tarihi bölümü bulunan mesnevi İskendernâme'dir; Selmân-ı Sâvecî'ye dayanan aşk mesnevisi Cemşîd ü Hurşîd, tıp konulu eser Tervîhu'l-ervâh'tır: Ahmedî. Şeyhî de Germiyan'da yetişmiş bir hekimdir, ama eserleri Hüsrev ü Şîrîn ile Harnâme'dir. Âşık Paşa Garibnâme'nin, Gülşehrî Mantıku't-Tayr'ın şairidir.
XV. YÜZYIL (I. YARI) · DİVAN ŞİİRİ

Şeyhî ve Süleyman Çelebi: hekimin eşeği, Bursa imamının mevlidi

MEB 10. sınıf · Hikâye · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHacı Bayram Veli, Kaygusuz Abdal ve Eşrefoğlu Rûmî kimdir, eserleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Dinî-tasavvufi halk şiiri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

XIV–XV. yüzyılda Yunus'un açtığı yolda üç ad öne çıkar. Hacı Bayram Veli (ö. 1430) Ankara'da Bayramiyye tarikatını kurdu; az sayıdaki şiirini sade bir dille ve hece ölçüsüyle söyledi. Kaygusuz Abdal Alevi-Bektaşi edebiyatının kurucusu sayılır ve mizahi şathiyeleriyle tanınır (Budalanâme, Saraynâme). Eşrefoğlu Rûmî (ö. 1469-70) İznik'te Kadiriyye'nin Eşrefiyye kolunu kurdu; ilahileri bestelendi, Müzekki'n-nüfûs adlı mensur eseri çok okundu.

Hacı Bayram, Kaygusuz, Eşrefoğlu

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Harnâme'nin şairi Şeyhî kimdir, Vesîletü'n-Necât'ı kim yazdı?

Kısa cevap: Kütahyalı göz hekimi Şeyhî (ö. 1431?) Hacı Bayram Veli'ye bağlanmış, XV. yüzyılın büyük mesnevi ustasıdır: Nizâmî'den aktardığı aşk mesnevisi Hüsrev ü Şîrîn, tımar köyü yüzünden başına gelenleri bir eşeğin hikâyesiyle anlatan 126 beyitlik mizahi Harnâme ve bir Divan yazdı. Bursa Ulucami imamı Süleyman Çelebi (ö. 1422) 1409'da Vesîletü'n-Necât'ı yazdı; Türkçe mevlitlerin ilki ve en meşhurudur.

Bir hekim, sultanın gözünü iyileştirdiği için ödül olarak bir köy alır; köye giderken yolu kesilir, elinde ne varsa alınır. Hıncını kılıçla değil, bir eşeğin hikâyesiyle alır.

1402 Ankara Savaşı'ndan sonraki karışık yıllarda ve ardından Çelebi Mehmed ile II. Murad zamanında Osmanlı sarayı şairlerin yeni merkezi oldu. Bu yarım yüzyılın iki adı, biri saray hekimi, öbürü cami imamı, divan şiirini iki ayrı yöne taşıdı: biri mesnevide sanata, öbürü halkın gönlüne.

Şeyhî: göz hekimi, mesnevi ustası

MEB'in 10. sınıf kitabına göre Şeyhî'nin asıl adı Yusuf Sinaneddin'dir, "Hekim Sinan" diye ün yapmış ve Çelebi Mehmed'in hekimliğini yapmıştır. TDV'ye göre Germiyanoğullarının merkezi Kütahya'da doğdu, mahir bir göz hekimiydi; Çelebi Mehmed'in gözünü tedavi ettikten sonra Osmanlı'nın ilk saray hekimbaşı oldu. ÖSYM 2024'teki tanıtıma göre İran'da tasavvuf ve tıp eğitimi aldı, Hacı Bayram Veli'ye bağlanınca "Şeyhî" mahlasını aldı (Hacı Bayram'ı Dinî-tasavvufi halk şiiri sayfasında tanıdık). Ama MEB ve TDV aynı noktada birleşir: Şeyhî'nin asıl ünü mesnevidendir.

Hüsrev ü Şîrîn, TDV'ye göre 6944 beyitlik bir aşk mesnevisidir ve Türk edebiyatında yazılan ikinci Hüsrev ü Şîrîn'dir; Nizâmî-i Gencevî'nin aynı adlı Farsça eserinden aktarılarak meydana getirildi. MEB kitabı da onu aşk temasını işleyen başarılı mesneviler arasında sayar.

Harnâme: boynuz isteyen eşek

Harnâme ("eşek kitabı") TDV'ye göre 126 beyitlik bir mesnevidir ve II. Murad'a sunulmuştur. Yük taşımaktan yorulmuş zayıf bir eşek, besili öküzlere imrenir; boynuz bulmak için yola çıkar, sonunda kulağını ve kuyruğunu kaybeder. MEB kitabı eseri Türk edebiyatında hiciv türünün en güzel örneklerinden sayar ve yazılışıyla ilgili iki rivayet aktarır. Birine göre Çelebi Mehmed'i tedavi eden Şeyhî'ye Tokuzlu adlı bir köy tımar olarak verilir, köyün eski sahipleri yolunu kesip her şeyini alır. İki rivayette de eşek, hakkını alamayan şairin kendisidir. Hayvanların konuştuğu ve sonunda bir ders çıkan bu yapı Harnâme'yi fabla yaklaştırır (fablı Halk anlatıları sayfasında görüyoruz).

Süleyman Çelebi: Ulucami'nin imamı

TDV'ye göre Süleyman Çelebi Bursa'da doğdu; Yıldırım Bayezid devrinde bir süre Dîvân-ı Hümâyun imamlığı yaptı, 1400'de tamamlanan Bursa Ulucami'nin imamlığına getirildi; 1422'de öldüğü genellikle kabul edilir. Vesîletü'n-Necât'ı 1409'da Bursa'da tamamladı: on altı bölüm ve 768 beyitlik, aruzla yazılmış bir mesnevidir. Yaygın bir rivayete göre Ulucami'de bir vaizin Hz. Muhammed'in Hz. İsa'dan üstün olmadığını söylemesi üzerine çıkan tartışmada Süleyman Çelebi bir beyit söylemiş, eseri bu beyti geliştirerek yazmıştır.

TDV eserin dilini "sade bir Türkçe" diye niteler: halka yönelik bölümler çok sade, dinî kavramların anlatıldığı yerler zaman zaman ağırdır. Eser bestelendi, başka dillere çevrildi, nazireleri yazıldı ve doğum, ölüm, sünnet gibi vesilelerle okunan bir geleneğe dönüştü. Mevlit geleneğini ve bu eserin "şair–şiir ilişkisi"ndeki yerini Şiir türleri, tema ve imge sayfasında ayrıntısıyla anlattık.

Ek bilgi: Şeyhî'nin divanı ve Harnâme'nin ikinci rivayeti

Kaynaklar Şeyhî'yi “şeyhü'ş-şuarâ” gibi sıfatlarla anar; divanında gazellerin yanında kaside, terkibibent ve terciibent de vardır. Harnâme'nin yazılışıyla ilgili ikinci rivayete göre II. Murad onu vezir yapmak isteyince kıskançlar araya girer; Şeyhî Hüsrev ü Şîrîn'in ilk bölümüyle sultandan ihsan alır, dönüşte haramilere soyulur.

Akılda kalsın: Şeyhî'nin iki mesnevisi iki yüzdür: Hüsrev ü Şîrîn ile aşk, Harnâme ile hiciv. Hikâyesi de tek cümle: eşek boynuz istedi, kulağından oldu. Süleyman Çelebi için üç kelime yeter: 1409, Bursa, mevlit.
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM Şeyhî'yi 2020'de "eşeğin başından geçenleri anlatan mizahi mesnevi" ipucuyla, 2024'te boşluklu bir tanıtımla sordu: İran'da tıp, Hacı Bayram, Tokuzlu köyü, sultana manzum şikâyet. 2024'ün şıkları hep gerçek çiftlerdi: Nâbî - Hayriyye, Nef'î - Sihâm-ı Kazâ, Âşık Paşa - Garibnâme, Fuzûlî - Şikâyetnâme.

Tuzak"şikâyet" sözcüğünü görüp Şikâyetnâme'yi seçmek; o, Fuzûlî'nin mensur mektubudur. Mevlit sorusunda (2026) eserin halk arasındaki adı Mevlid, asıl adı Vesîletü'n-Necât'tır; Hamdullah Hamdi'nin de bir mevlidi vardır, ama geleneği başlatan Süleyman Çelebi'dir.

▭Boşluk doldurma

Kütahyalı göz hekimi , Nizâmî'nin Farsça eserinden aktardığı adlı aşk mesnevisinin yanında, boynuz ararken kulağını yitiren bir eşeği anlatan Harnâme'yi de yazmıştır.

ŞeyhîCemşîd ü HurşîdHüsrev ü ŞîrînAhmedî

?Soru çöz

Bursa'da doğmuştur. Yıldırım Bayezid devrinde bir süre Dîvân-ı Hümâyun imamlığı yapmış, ardından yeni yapılan Ulucami'nin imamlığına getirilmiştir. 1409'da tamamladığı, Hz. Peygamber'in doğumunu anlatan sade dilli mesnevisi yüzyıllardır doğum, ölüm ve sünnet gibi vesilelerle okunmaktadır.

Bu parçada söz edilen şair aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Bursa, Ulucami imamlığı ve 1409'da tamamlanan mevlit, Vesîletü'n-Necât'ın şairi Süleyman Çelebi'yi gösterir. Hamdullah Hamdi de bir mevlit (Ahmediyye) yazdı, ama Göynüklüdür ve eseri 1494-95 tarihlidir. Şeyhî Kütahyalı bir hekimdir; Ahmedî'nin en ünlü eseri İskendernâme'dir.
XV. YÜZYIL (II. YARI) · DİVAN ŞİİRİ

Ahmet Paşa ve Necati: Fatih'in vezir şairi, Anadolu'nun "Hüsrev"i

MEB 10. sınıf · Şiir · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKafiye ve redif nasıl bulunur, kafiye türleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Şiirin yapısı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kafiye (uyak), dize sonlarında görevleri farklı ama sesleri benzeşen hecelerdir; redif, kafiyeden sonra gelen ve yazılışı, görevi, anlamı aynı olan ek ya da sözcüklerdir. Tek ses benzerliği yarım, iki ses tam, üç ve daha çok ses zengin kafiyedir; yazılışı aynı, anlamı farklı sözcüklerle yapılan kafiye cinaslı kafiyedir.

Kafiye ve redif

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Ahmet Paşa ve Necati kimdir, divan şiirine katkıları nelerdir?

Kısa cevap: Ahmet Paşa (ö. 1496-97) Fatih'in kazaskeri, hocası ve veziriydi; gözden düşünce padişaha gönderdiği "kerem" redifli kaside ile "benefşe" ve "âb" redifli kasideleri ünlüdür, devrinde "sultânü'ş-şuarâ" diye anıldı. Necati (ö. 1509; asıl adı İsa) gazellerinde sade bir Türkçe, atasözleri ve deyimler kullanarak aruzlu şiiri konuşma diline yaklaştırdı; "döne döne" redifli gazeliyle ünlendi ve "Hüsrev-i Rûm" (Anadolu şairlerinin padişahı) diye anıldı.

Sarayın bir odasına kapatılmış bir vezir, padişahına bir dilekçe değil bir kaside yollar; her beytin sonunda aynı sözcük döner: kerem.

İstanbul'un fethinden sonra şiirin merkezi Osmanlı sarayıydı ve şairler yeni başkentte, Bursa'da, Edirne'de ve şehzade sancaklarında yetişiyordu. XV. yüzyılın ikinci yarısının iki büyük adı bu düzenin içinden çıktı: biri vezirlikten, öbürü divan kâtipliğinden.

Ahmet Paşa: gözden düşen vezirin kasideleri

TDV'ye göre Ahmet Paşa büyük ihtimalle Edirne'de doğdu; babası II. Murad'ın kazaskerlerindendi. Fatih tahta çıkınca kısa sürede kazasker, ardından padişahın musahibi ve hocası oldu, vezirlik rütbesine ulaştı; İstanbul'un fethinde Fatih onu yanından ayırmadı. Bu yakınlık kıskançlık doğurdu ve dedikodular üzerine hapsedildi. Kurtuluşunu padişaha gönderdiği "kerem" redifli kasidesine borçludur, ama saraydan uzaklaştırılmaktan kurtulamadı: II. Bayezid zamanında Bursa sancak beyi oldu ve orada öldü.

"Kerem"in yanında "benefşe" (menekşe) ve "âb" (su) redifli kasideleri de çok meşhurdur; redifin şiire adını verdiği bu kasideleri Şiirin yapısı sayfasında da andık. TDV'ye göre Ahmet Paşa devrinde "sultânü'ş-şuarâ" unvanını aldı; tezkireciler, Ziya Paşa ve Muallim Naci onu Şeyhî ile Necati arasında yetişen en büyük şair saydı. Doğu'yla bağı da güçlüdür: Herat'taki Ali Şir Nevaî'nin otuz üç gazeli II. Bayezid aracılığıyla ona gönderildi, o da bunlara nazireler yazdı (nazireyi Divan şiiri sayfasında görüyoruz).

Necati: atasözüyle konuşan gazel

TDV'ye göre asıl adı Îsâ olan Necati Fatih'in ilk saltanat yıllarında Edirne'de doğdu, İstanbul'da divan kâtibi oldu ve Fatih için kasideler yazdı. 1509'da öldü. Günümüze ulaşan tek eseri Divan'ıdır.

Necati'yi farklı kılan dilidir. TDV gazellerinin sade ve etkileyici olduğunu, halk diline ve psikolojisine yakın, nükteli bir söyleyişle yazıldığını, atasözü ve deyimleri yeri geldikçe şiire kattığını, kafiye ve rediflerini çoğunlukla Türkçe sözcüklerden seçtiğini belirtir; tezkireci Latîfî'ye göre şiirde atasözü söylemeyi olgunluğa erdirdi (atasözüyle kurulan sanat, irsalimesel: Söz sanatları II). MEB'in 10. sınıf kitabına göre çağdaşları ona "Hüsrev-i Rûm", yani Rum diyarının (Anadolu'nun) şairler padişahı diyordu. "Döne döne" redifli gazeli Bursa'da Ahmet Paşa'ya kadar ulaştı ve beğenildi; Mihrî Hatun, Fuzûlî, Bâkî ve Nedîm gibi şairler onun şiirlerine nazireler yazdı. TDV'nin aktardığına göre mezar taşında şu beyit vardır:

Bir seng-dil firâkına ölen Necâtî'nin
Billâhi mermer ile yapasız mezârını

Necati (ö. 1509), Divan; metin TDV İslâm Ansiklopedisi "Necâtî Bey" maddesinden

"Seng-dil" taş yürekli demektir: taş yürekli bir sevgilinin ayrılığından ölen şair, mezarının da mermerden yapılmasını ister. Acı bir nükte, gündelik bir yemin sözü ("billâhi") ve taş ile mermer arasında kurulan uygunluk (tenasüp) Necati'nin sesini tek beyitte gösterir.

Ek bilgi: Ahmet Paşa ve Necati'nin görev yerleri

Ahmet Paşa saraydan uzaklaştırılınca Bursa'daki Orhan ve Muradiye medreselerinin mütevelliliğine atandı, sonra çeşitli sancaklarda görev yaptı; II. Bayezid'in emriyle tertip edilen divanında 352 gazel vardır. Necati, II. Bayezid döneminde önce Karaman'da Şehzade Abdullah'ın, sonra Manisa'da Şehzade Mahmud'un yanında kâtiplik ve nişancılık yaptı; iki şehzadenin genç yaşta ölümüne de mersiye yazdı.

Akılda kalsın: İkisini kurtuluş ve ün yoluyla ayır: Ahmet Paşa kasideyle kurtuldu (kerem), Necati atasözüyle sevildi (döne döne). Unvanlarda tek kural: Hüsrev-i Rûm = Necati.
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM 2021'de Ahmet Paşa'yı tanıtım paragrafıyla sordu: Fatih ve II. Bayezid dönemi, şiirlerinin Hüseyin Baykara'nın Herat sarayında okunması, "Şeyhî ile Necati arasında" yetişmesi ve kerem, benefşe, âb redifli kasideler. 2022'de Necati boşluklu paragrafla geldi: halk söyleyişleri, atasözü ve deyim, "döne döne" gazeli, "Hüsrev-i Rûm".

TuzakÇeldiriciler Şeyhî, Ahmet Paşa, Ahmed-i Dâî ve Fuzûlî'ydi. Tuzak: "sonraki şairleri etkiledi" ve "nazire yazıldı" bilgisi ikisi için de doğrudur; ayırıcı olan redif adları ve unvandır.

?Soru çöz

Edirne'de doğmuş, gençliğinde Kastamonu'ya gitmiştir. Fatih'in divan kâtibi olmuş, ardından Karaman ve Manisa'da iki şehzadenin yanında görev yapmış, ikisinin ölümüne de mersiye yazmıştır. Günümüze ulaşan tek eseri divanıdır; kafiye ve rediflerini çoğunlukla Türkçe sözcüklerden seçmiştir.

Bu parçada söz edilen şair aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Kastamonu, Fatih'in divan kâtipliği, Şehzade Abdullah ile Şehzade Mahmud'un yanındaki görevleri ve ikisine yazdığı mersiyeler, Türkçe kafiye ve redif tercihi Necati'yi gösterir. Ahmet Paşa da Edirne doğumludur ama Fatih'in kazaskeri, hocası ve veziri olmuş, Bursa'da ölmüştür. Şeyhî Kütahyalı bir hekimdir; Hayâlî XVI. yüzyılda Kanuni'nin musahibidir.

↕Sırala Ahmet Paşa'nın hayatı

  1. "Kerem" redifli kasidesiyle hapisten kurtuldu
  2. II. Bayezid zamanında Bursa sancak beyi oldu
  3. Fatih tahta çıkınca kazasker, sonra hocası ve veziri oldu
  4. Kıskançlık ve dedikodu yüzünden hapsedildi
XV. YÜZYIL (II. YARI) · HERAT VE ANADOLU

Ali Şir Nevaî ve Hamdullah Hamdi: Herat'tan Göynük'e iki hamse

MEB 10. sınıf · Şiir · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHamse nedir, Anadolu sahasında ilk hamse sahibi kimdir?Bağlantılı konudan (Divan nazım biçimleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Hamse, bir şairin beş mesnevisinden oluşan külliyattır. Türü İranlı şair Nizâmî başlattı; Türk edebiyatında ilk hamseyi XV. yüzyılda Çağatay sahasında Ali Şir Nevaî, Anadolu sahasında ilk hamseyi Hamdullah Hamdi yazdı. Taşlıcalı Yahya da hamse sahibidir; Şah u Geda onun mesnevisidir.

Hamse

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Ali Şir Nevaî ve Hamdullah Hamdi kimdir, Anadolu'nun ilk hamsesi kimindir?

Kısa cevap: Herat'ta yaşayan Ali Şir Nevaî (1441–1501), TDV'nin deyişiyle klasik Çağatay edebiyatının etkisi Osmanlı sahasına da uzanan en büyük şairidir: beş mesnevilik Hamse'si, Türkçenin Farsçadan üstünlüğünü savunduğu Muhâkemetü'l-Lugateyn'i ve Türk dilinde yazılmış ilk şuara tezkiresi Mecâlisü'n-Nefâis'i vardır. Akşemseddin'in oğlu Hamdullah Hamdi (1449–1503) Anadolu sahasında hamse sahibi ilk şairdir; en tanınmış eseri 1492'de yazdığı Yûsuf u Züleyhâ'dır.

Herat'ta bir sarayda Türkçe ile Farsça yarıştırılır; hakem, iki dilde de şiir yazan bir vezirdir ve kararını Türkçeden yana verir.

Önce bir kavram: Fars şairi Nizâmî'nin beş mesnevisi "Penc Genc" (beş hazine) diye anılır; ondan sonra beş mesnevi yazan şaire hamse sahibi denir. Hamseyi ve mesnevinin yapısını Divan nazım biçimleri sayfasında açıyoruz; burada XV. yüzyılın iki hamse sahibini tanıyoruz.

Ali Şir Nevaî: Çağatay Türkçesinin büyük ustası

TDV'ye göre Ali Şir Nevaî 1441'de Herat'ta doğdu, 1501'de orada öldü. Timurlu hükümdarı Hüseyin Baykara'nın çocukluk arkadaşıydı; onun sarayında divan beyliği ve nedimlik yaptı. Farsça ve Türkçe şiir yazdığı için "zü'l-lisâneyn" (iki dilli) diye tanındı; etkisi o kadar büyüktü ki Çağatay Türkçesine "Nevaî dili" dendi ve Osmanlı şairleri onu üstat saydı. Türk dili üzerine yazdıkları yüzünden Kaşgarlı Mahmut ve Yusuf Has Hacip'le birlikte anılır.

  • Hamse (beş mesnevi): Hayretü'l-ebrâr, Ferhâd ü Şîrîn, Leylâ vü Mecnûn, Seb'a-i Seyyâre, Sedd-i İskenderî
  • Muhâkemetü'l-Lugateyn (Cemâziyelevvel 905 / Aralık 1499): Türkçeyi Farsçayla karşılaştırır, Türkçenin ifade gücünü savunur (Geçiş dönemi eserleri sayfasında Divânu Lugâti't-Türk'le karşılaştırdık)
  • Mecâlisü'n-Nefâis (1491-92): Türk dilinde yazılmış ilk şuara tezkiresi; MEB de Türk edebiyatının ilk tezkiresi olarak verir (tezkireyi Divan nesri sayfasında görüyoruz)

Nevaî'nin Anadolu'yla bağını Ahmet Paşa'da görmüştük: otuz üç gazeli II. Bayezid aracılığıyla Bursa'ya ulaştı ve nazirelerle karşılandı.

Hamdullah Hamdi: Anadolu'nun ilk hamsesi

TDV'ye göre asıl adı Mehmed Hamdullah olan, daha çok Hamdi Çelebi diye anılan Hamdullah Hamdi 1449'da Göynük'te doğdu, 1503'te orada öldü. Fatih'in hocası Akşemseddin'in en küçük oğludur. TDV onu Anadolu sahasında hamse sahibi ilk şair olarak tanıtır. Maddede adı geçen mesneviler şunlardır:

  • Yûsuf u Züleyhâ (1492): en tanınmış eseri
  • Leylâ vü Mecnûn (1499-1500): Câmî'nin etkisiyle
  • Ahmediyye (1494-95): daha çok Mevlid adıyla bilinir

Yûsuf u Züleyhâ'yı Hamdi, bir kısmını Fars şairi Câmî'den çevirdiğini ve ona nazire olarak yazdığını söyleyerek sunar; TDV ise eserin Câmî'ninkinden birçok yönden ayrıldığını vurgular. TDV'ye göre Fuzûlî'nin Leylâ vü Mecnun'una kadar Türk edebiyatının en başarılı mesnevisi kabul edildi. ÖSYM 2025'teki tanıtıma göre Hamdi, Câmî'nin etkisindeki eserini millî ve mahallî ögelerle yeniden kurguladı; eser dönemin yalın ve akıcı Türkçesini yansıtır. Kıssanın motiflerini tanımak da işe yarar: ÖSYM 2022'de kuyu, köle pazarı, gömlek ve buğday motiflerinden Yûsuf u Züleyhâ'nın bulunmasını istedi. Hz. Yusuf'a gönderme yapmak bir telmihtir (Söz sanatları II).

Ek bilgi: Nevaî'nin ve Hamdi'nin öteki eserleri

Nevaî'nin dört divanı Hazâinü'l-meânî'de birleşir; Mîzânü'l-evzân tuyuğ gibi millî biçimlere de yer veren bir aruz risalesidir. Hamdi'nin öteki mesnevileri: en özgünü sayılan Tuhfetü'l-uşşâk ve 150 beyitlik Kıyâfetnâme. Bir rivayete göre Şeyhî'nin kıskançları onun vezirliği için “önce Nizâmî gibi beş mesnevi yazsın” demişti; hamsenin bir ustalık ölçüsü sayıldığını gösterir.

Akılda kalsın: Hamse = beş mesnevi. Herat'ta Nevaî, Anadolu'da ilk Hamdi (Göynük, Akşemseddin'in oğlu), XVI. yüzyılda Taşlıcalı Yahya. Yusuf kıssası da bir zincir: Şeyyad Hamza → Hamdi → Taşlıcalı Yahya.
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM 2025'te Hamdi'yi tanıtım paragrafıyla sordu: Anadolu sahasının hamse sahibi ilk şairi, Yûsuf u Züleyhâ, Câmî etkisi, millî ve mahallî ögeler. Şıklar Şeyhî, Necati, Ahmet Paşa ve Taşlıcalı Yahya'ydı.

TuzakTaşlıcalı Yahya da hamse sahibidir ve onun da bir Yûsuf u Zelîha'sı vardır; ayırıcı "Anadolu'nun ilk hamsesi" + XV. yüzyıl. Nevaî tuzağı: Muhâkemetü'l-Lugateyn Türkçeyi Farsçayla, Divânu Lugâti't-Türk Türkçeyi Arapça açıklamalarla verir.

⇄Bilgi eşleştirme eser ↔ tanım

?Soru çöz

Herat'ta doğmuş, hükümdar Hüseyin Baykara'nın çocukluk arkadaşı olmuş ve onun sarayında divan beyliği yapmıştır. Farsça ve Türkçe şiir yazdığı için "iki dilli" anlamında zü'l-lisâneyn diye anılmıştır. Ferhâd ü Şîrîn ve Sedd-i İskenderî'nin de içinde bulunduğu beş mesnevisiyle hamse sahibidir.

Bu parçada söz edilen şair aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Herat, Hüseyin Baykara, zü'l-lisâneyn sıfatı ve Ferhâd ü Şîrîn ile Sedd-i İskenderî'yi içeren hamse Ali Şir Nevaî'yi gösterir. Hamdullah Hamdi de hamse sahibidir ama Göynüklüdür ve Anadolu sahasında yaşamıştır. Ahmet Paşa Nevaî'nin gazellerine nazire yazan Osmanlı şairidir; Fuzûlî Bağdat çevresinde yaşamış, hamse yazmamıştır.
XVI. YÜZYIL · DİVAN ŞİİRİ

Fuzûlî: Bağdat'tan yükselen aşk ve ıstırap sesi

MEB 10. sınıf · Şiir · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaGazel nedir, matla, makta ve beytü'l-gazel ne demektir?Bağlantılı konudan (Divan şiiri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Gazel, aşkı, sevgilinin güzelliğini ve ayrılık acısını işleyen, genellikle 5–15 beyitten oluşan, aa, ba, ca… diye kafiyelenen divan şiiri nazım biçimidir. İlk beyte matla, şairin mahlasını söylediği son beyte makta, en güzel beyte beytü'l-gazel (şah beyit) denir. Bütün beyitleri aynı konuyu işleyen gazel yek-ahenk, bütün beyitleri aynı güzellikte olan gazel yek-avaz gazeldir.

Gazel

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Fuzûlî kimdir, eserleri nelerdir; Leylâ vü Mecnun, Hadîkatü's-Süedâ ve Şikâyetnâme nasıl eserlerdir?

Kısa cevap: Fuzûlî (ö. 1556) Irak'ta, Kerbelâ ve Bağdat çevresinde yaşamış, Türkçe, Farsça ve Arapça divanı olan XVI. yüzyıl şairidir; aşkı ve ıstırabı içten, lirik bir dille söyler. En ünlü eseri mesnevisi Leylâ vü Mecnun'dur. Türkçe mensur eserlerinden Hadîkatü's-Süedâ Hz. Hüseyin'in Kerbelâ'da şehit edilişini anlatır; Şikâyetnâme ise kendisine bağlanan maaşı alamayışını anlattığı mektubudur. "Su" redifli kasidesi türünün şaheseri sayılan bir naattır.

1534'te Kanuni'nin ordusu Bağdat'a girdiğinde şehirde üç dilde şiir yazan bir şair, fethin tarihini bir mısraya sığdırıyordu.

Hayatı: Kerbelâ, Bağdat ve dokuz akçe

TDV'ye göre Fuzûlî'nin asıl adı Mehmed, babasının adı Süleyman'dır. Doğumu 1480 dolayına konur; doğum yeri olarak kaynakların çoğu Bağdat'ı, TDV Kerbelâ'yı gösterir. Kanuni 1534'te Bağdat'ı alınca Osmanlı himayesine yöneldi. Bu sırada Bağdat seferinde bulunan Taşlıcalı Yahya ve Hayâlî ile tanışıp dost oldu. ÖSYM 2023'teki tanıtıma göre Taşlıcalı Yahya, Fuzûlî'yi Leylâ vü Mecnun'u yazmaya teşvik etti. Fuzûlî 1556'da bir veba salgınında, büyük olasılıkla Kerbelâ'da öldü.

MEB'in 10. sınıf kitabındaki bir inceleme onu XVI. yüzyıldan bugüne Türk edebiyatının en büyük lirik şairi sayar: Türk, Arap ve İran kültürlerinin iç içe geçtiği Irak'ta Arapçayı, Farsçayı ve çağının ilimlerini öğrenmiş, bu yüzden kaynaklarda "Mevlânâ Fuzûlî" diye anılmıştır. Dili de bu coğrafyanın izini taşır: TDV'ye göre Fuzûlî Azerî Türkçesinin konuşulduğu bölgenin Türkmenlerindendir ve bu ağzın özellikleri bazı şiirlerine yansır, ama şiir dili devrinin Osmanlı Türkçesinden uzak değildir. Hem Azerbaycan'da hem Anadolu'da sevilmesinin bir sebebi budur.

Şiiri: içtenlik ve anlaşılırlık

TDV Fuzûlî'nin şiirini içtenlik, lirizm, duygu derinliği, yalnızlık ve hüzünle niteler; gazelleri kasidelerinden başarılıdır, pek çoğu bestelendi, Tanzimat şairleri bile onun etkisinde kaldı (lirik şiirde Fuzûlî örneği için Şiir türleri sayfasına bak). Türkçe divanının önsözünde (dibace) şiir anlayışını tek beyitte söyler:

Mazmûnu zevk-bahş ü serîü'l-husûl ola
Andan ne sûd ki ola mübhem ibâreti

Fuzûlî (ö. 1556), Türkçe Divan'ın dibacesi; metin TDV İslâm Ansiklopedisi "Fuzûlî" maddesinden

Şiirin anlamı (mazmun) zevk vermeli ve çabuk kavranmalıdır; ifadesi kapalı (mübhem) olan sözden ne fayda gelir? Fuzûlî derin duyguyu anlaşılır bir söyleyişle vermeyi savunur. ÖSYM 2018'de bütün beyitleri tek bir konu ve duygu etrafında birleşen yek-ahenk gazelleri sorarken bu tür gazellerin Fuzûlî'nin hem Divan'ında hem Leylâ vü Mecnun'unda çok olduğunu hatırlattı (gazel türlerini Divan şiiri sayfasında görüyoruz). "Su" redifli naatını ve bu kasidedeki hüsnütalili de Söz sanatları II sayfasında incelemiştik.

Eserleri: üç dil, manzum ve mensur

TDV Leylâ vü Mecnun'u Fuzûlî'ye asıl şöhretini kazandıran, klasik dönem Türk mesnevilerinin en güzeli diye tanıtır. Hadîkatü's-Süedâ mensur bir eserdir, yer yer manzum parçalar içerir ve Hz. Hüseyin'in Kerbelâ'da şehit edilişini anlatır; Şikâyetnâme ise Nişancı Celâlzâde Mustafa Çelebi'ye yazılmış bir mektuptur: Bağdat'ın fethinden sonra Fuzûlî'ye vakıf gelirinden günlük dokuz akçe bağlanır, şair bunu azımsar, ödeme de aksayınca sitemini bu mektupta dile getirir. ÖSYM 2025 onu şairin kişisel hayatına ışık tutan eser diye sordu.

Fuzûlî'nin eserleri dile ve söyleyişe göre: ÖSYM'nin sorduğu üç eser Türkçe sütunundadır, ikisi mensurdur.Görsel: Sınav Defteri
Ek bilgi: Fuzûlî'nin soyu ve Hadîka'nın kaynağı

Fuzûlî, Irak'taki Akkoyunlu Türkmenlerinin Bayat boyundandır; Safevîler döneminde Bağdat valisi İbrahim Han'ın çevresindeydi. Hadîkatü's-Süedâ, Hüseyin Vâiz-i Kâşifî'nin Farsça Ravzatü'ş-şühedâ'sı esas alınarak hazırlanmıştır.

Akılda kalsın: Fuzûlî'yi üç dil ve iki şikâyetle hatırla: üç dilde divan; bir şehidin şikâyeti olan Hadîka (Kerbelâ) ve bir şairin şikâyeti olan Şikâyetnâme (dokuz akçe). Aşkın büyük hikâyesi de onundur: Leylâ vü Mecnun.
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM 2025'te iki boşluklu bir paragraf verdi: Türkçe mensur eserlerinden biri Kerbelâ'yı anlatır, mektup biçimindeki öbürü şairin hayatına ışık tutar (Hadîkatü's-Süedâ - Şikâyetnâme). 2018'de yek-ahenk gazel ve Leylâ vü Mecnun, 2020'de ise Fuzûlî'nin aşk şiirinin epik değil lirik olduğu soruldu.

TuzakTuzaklar: Şikâyetnâme'yi manzum sanmak; Leylâ vü Mecnun'u Nevaî'ye ya da Hamdi'ye vermek (onların da aynı adlı mesnevisi var, ama ÖSYM'de Leylâ vü Mecnun → Fuzûlî); Kanuni mersiyesini Fuzûlî'ye yüklemek (Bâkî'nindir).

▭Boşluk doldurma

Fuzûlî'nin Türkçe mensur eseri Hz. Hüseyin'in Kerbelâ'da şehit edilişini anlatır. Gençlik yıllarında Şah İsmail'e sunduğu Türkçe mesnevisi ise adını taşır.

ŞikâyetnâmeHadîkatü's-SüedâHeft CâmBeng ü Bâde

?Soru çöz

Fuzûlî ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ C. Şikâyetnâme bir mersiye değil, Fuzûlî'nin bağlanan maaşı alamayışını Nişancı Celâlzâde Mustafa Çelebi'ye anlattığı mektuptur; Kanuni'nin ölümüne yazılan ünlü mersiye Bâkî'nindir. Üç dilde divanı olması, Leylâ vü Mecnun'la ün kazanması ve "su" redifli naatı Fuzûlî için doğrudur.
XVI. YÜZYIL · DİVAN ŞİİRİ

Bâkî, Hayâlî ve Taşlıcalı Yahya: Kanuni'nin İstanbul'unda şiir

MEB 10. sınıf · Şiir · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKasideler neden redifiyle anılır, en ünlü kaside şairleri kimlerdir?Bağlantılı konudan (Divan şiiri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kasideler işlediği konuya (bahariye, şitaiye, ramazaniye, ıydiye), redifine (su, kerem, benefşe kasidesi) ya da kafiye harfine göre adlandırılır. XV. yüzyılda Ahmet Paşa “kerem”, “benefşe” ve “âb” redifli kasideleriyle, XVI. yüzyılda Fuzûlî “su” redifli naatıyla tanınır; Türk edebiyatının en büyük kaside şairi XVII. yüzyılda yaşayan Nef'î'dir.

Redifli kasideler ve ustalar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Bâkî, Hayâlî ve Taşlıcalı Yahya kimdir, eserleri ve şiirlerinin özellikleri nelerdir?

Kısa cevap: Kanuni döneminde divan şiirinin merkezi İstanbul'dur. Bâkî (1526-27–1600) çağının en büyük şairi sayılıp "sultânü'ş-şuarâ" (şairler sultanı) diye anıldı; gazellerinde aşkı, eğlenceyi, İstanbul'u ve tabiatı ahenkli ve nükteli bir dille söyledi, Kanuni'nin ölümüne ünlü bir mersiye yazdı. Hayâlî (ö. 1556-57) Kanuni'nin musahibi, tasavvufi heyecanı güçlü bir gazel şairidir. Taşlıcalı Yahya (ö. 1582) cesur Şehzade Mustafa mersiyesi ve Şâh u Gedâ'nın bulunduğu hamsesiyle tanınır.

1566'da Kanuni, Zigetvar önlerinde ölür. İstanbul'da kırk yaşlarında bir şair, sultanın ardından edebiyatımızın en güzel mersiyelerinden biri sayılacak şiiri yazar.

Bâkî: şairler sultanı

TDV'ye göre asıl adı Mahmud Abdülbâkî olan Bâkî 1526-27'de İstanbul'da doğdu, 7 Nisan 1600'de öldü. Kanuni döneminde çağının en büyük şairi sayılarak "sultânü'ş-şuarâ" unvanıyla anıldı ve unvanı asırlarca korudu. Yaşadığı dört padişahın yanında itibar gördü: Kanuni'ye mersiye, II. Selim'e tahta çıkışı için şiir sundu; müderrislik ve kadılık yaptı, Rumeli kazaskerliğine yükseldi. Divan'ı Kanuni'nin isteğiyle tertip edildi.

TDV Bâkî'yi esas olarak bir gazel şairi sayar. Çağdaşı Fuzûlî'den farklı olarak manevi ıstırap yerine hayatın zevklerini, aşkı, içkiyi ve eğlenceyi öne çıkarır; ihâm ve tevriye gibi sanatları yoğun kullanır, nüktesiyle tanınır (mahlasındaki tevriye için Söz sanatları II). Aruzu Türkçeye daha pürüzsüz uygulayarak divan şiirine söyleyiş kolaylığı ve ahenk kazandırdı; tabiattan ve İstanbul'dan canlı tablolar çizdi, İstanbul Türkçesinin şiire yerleşmesine katkıda bulundu. ÖSYM 2026'daki bir beyitte de sevgilinin güzelliği bir bahçenin çiçekleriyle anlatılıyordu. Tevhit, münacat, naat gibi dinî manzumeleri ve tasavvufi tonu yoktur; bu yönüyle Hayâlî'den ve Yahya'dan ayrılır. Bâkî'nin rindane sesi, TDV'nin II. Selim'e ima taşıdığı iddia edilen bir gazelden aktardığı şu beyitte duyulur:

Gınâ sadrındaki mağrûr u nâ-âsûde serverden
Fenâ bezminde hâb-âlûd olan mestânemiz yeğdir

Bâkî (ö. 1600), Divan, gazel; metin TDV İslâm Ansiklopedisi "Bâkî" maddesinden

Zenginliğin baş köşesinde oturan kibirli ve huzursuz bir hükümdardan, fanilik meclisinde uyuklayan bizim sarhoşumuz daha iyidir: dünyevî makamı küçümseyen rind tavrı, ağır tamlamalara rağmen akıcı bir ahenkle söylenir.

Hayâlî: Kalenderî dervişten sultanın musahibine

TDV'ye göre asıl adı Mehmed, lakabı Bekâr Memi olan Hayâlî Vardar Yenicesi'nde doğdu. Gençliğinde Kalenderî şeyhi Baba Ali Mest-i Acemî'nin müritleriyle dolaştı; sonra Sadrazam İbrahim Paşa'nın teveccühünü kazandı, Kanuni'nin musahipleri arasına girdi ve Rodos, Irakeyn ve Bağdat seferlerinde padişahın yanında bulundu. 1556-57'de Edirne'de öldü. Tek eseri Divan'ıdır. Gazellerinde samimiyet, güçlü ilham, gurur ve istiğna öne çıkar; Necati'nin izinden giderek şehirli Türkçeyi atasözü ve deyimlerle kullandı. Kalenderîlik yılları yüzünden şiirinde tasavvufi heyecan güçlüdür, ama TDV onu doğrudan mutasavvıf bir şair saymaz.

Taşlıcalı Yahya: akıncı şair, cesur mersiye

TDV'ye göre Taşlıcalı Yahya Arnavut asıllı Dukakin ailesindendir ve kaynaklarda "Dukakinzâde" diye anılır. Devşirilip sipahi oldu, akıncılara katıldı; 1582'de öldü. Kanuni'nin oğlu Şehzade Mustafa'nın öldürülmesi üzerine yazdığı mersiye cesaretiyle bilinir; TDV'ye göre hükümdara ve çevresine ağır ithamlar taşıdığı için onu divanına almadı.

TDV, Yahya'nın İran örneklerine bağlı kalmadan yerli renklerle ve sade bir dille yazdığını, halk ağzına yakın söyleyişi ve çok sayıda atasözü ile deyimiyle şiir dilinin sadeleşmesine katkı sağladığını belirtir; kasidelerinde Osmanlı gazisinin coşkusu vardır. ÖSYM 2023'te onu hamsesiyle sordu: hamsesinde Yûsuf u Zelîha ile klasik çizgide yürür, Şâh u Gedâ ile özgün konuya yönelir.

  • Hamse: Şâh u Gedâ, Gencîne-i Râz, Yûsuf u Zelîha, Kitâb-ı Usûl, Gülşen-i Envâr
  • Divan (34 kaside, 515 gazel)
  • Şehrengizler: Şehrengîz-i Edirne, Şehrengîz-i İstanbul
Ek bilgi: Bâkî, Hayâlî ve Yahya'nın hayatından ayrıntılar

Bâkî'nin Arapçadan çevirdiği Fezâilü'l-cihâd (1567), siyer çevirisi Meâlimü'l-yakîn ve Fezâil-i Mekke de vardır; TDV onun şiir dilinin gelişmesinde Zâtî'nin payını da anar. Hayâlî'nin durumu hamileri ölünce Rüstem Paşa döneminde zayıfladı; Ali Nihat Tarlan tasavvufi heyecanda onu Bâkî'nin üstünde görür. Taşlıcalı Yahya, Kanuni'nin Hayâlî'ye gösterdiği iltifat kendisinden esirgenince Rüstem Paşa'nın himayesine girdi, bir süre Eyüp Vakfı'nın mütevellisi oldu, sonra İzvornik'e uzaklaştırıldı. Bâkî 1592'de Rumeli kazaskeri oldu; hayatı boyunca şeyhülislam olmak istedi, ama bu makam ona nasip olmadı. Taşlıcalı Yahya Acemi Oğlanları Ocağı'nda yetişti, Yahyalı akıncılarına katıldı ve doksanı aşkın bir yaşta öldü.

Akılda kalsın: Kanuni'nin üç şairini üç sözcükle ayır: Bâkî = zevk ve ahenk (sultânü'ş-şuarâ, Kanuni mersiyesi), Hayâlî = tasavvuf heyecanı (Kalenderî geçmiş, Bekâr Memi), Yahya = cesaret ve hamse (Şehzade Mustafa mersiyesi, Şâh u Gedâ).
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM 2020'de Bâkî'yi boşluklu paragrafla sordu: Kanuni'ye sunduğu şiirler, padişahın ölümüne yazdığı mersiye, "şairler sultanı" unvanı; şıklar Hayâlî, Taşlıcalı Yahya, Fuzûlî, Bâkî ve Necati'ydi. 2023'te Taşlıcalı Yahya tanıtımla geldi: Fuzûlî'yi teşvik etmesi, hamse, Şâh u Gedâ.

Tuzak"sultânü'ş-şuarâ" unvanı tek kişiye ait değildir; TDV'ye göre Ahmet Paşa da devrinde bu unvanı aldı, tezkireler Hayâlî'yi de "diyâr-ı Rûm'un sultânü'ş-şuarâsı" diye andı. Paragrafta Kanuni + mersiye varsa cevap Bâkî'dir.

⇄Bilgi eşleştirme lakap ↔ şair

?Soru çöz

Arnavut asıllı bir aileden gelir; devşirilip sipahi olmuş, akıncılarla seferlere katılmıştır. Şehzade Mustafa'nın öldürülmesi üzerine yazdığı cesur mersiyeyle tanınır. Edirne ve İstanbul için birer şehrengiz yazmıştır; Şâh u Gedâ ve Gencîne-i Râz onun hamsesindedir.

Bu parçada söz edilen şair aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Arnavut asıllı Dukakin ailesi, akıncılık, Şehzade Mustafa mersiyesi, iki şehrengiz ve Şâh u Gedâ ile Gencîne-i Râz'ı içeren hamse Taşlıcalı Yahya'yı gösterir. Hayâlî Kanuni'nin musahibidir, hamsesi yoktur; Bâkî Kanuni'ye mersiye yazmıştır; Hamdullah Hamdi de hamse sahibidir ama XV. yüzyılda Göynük'te yaşamıştır.
XVI. YÜZYIL · TÜRKÎ-İ BASİT

Türkî-i basit: aruzla ama Arapça ve Farsçasız şiir denemesi

MEB 10. sınıf · Şiir · Okuma 6 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaÂşık tarzı halk şiiri nedir, âşık geleneğinin özellikleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Âşık tarzı halk şiiri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Âşık tarzı halk şiiri, adı bilinen halk şairlerinin (âşık, saz şairi) çoğunlukla saz eşliğinde ve hece ölçüsüyle söylediği şiirdir. Âşık bir usta yanında yetişir, mahlasını ustasından alır ve bu mahlası şiirin son dörtlüğünde söyler (tapşırma); en çok kullandığı nazım biçimi koşmadır.

Âşık geleneği

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkî-i basit nedir, kimler temsil etmiştir?

Kısa cevap: Türkî-i basit, XVI. yüzyılda Arapça ve Farsça kelime ve tamlamalara az yer vererek aruzla sade Türkçe şiir yazma eğilimidir. Terimi 1921'de Fuad Köprülü kullandı; Köprülü'ye göre bu yolda ilk Tatavlalı Mahremî, ardından Edirneli Nazmî yazdı ve en çok örnek Nazmî'nin divanındadır. Eğilim kalıcı bir akıma dönüşmedi; araştırmacılar onu tek tük denemeler ya da mahallîleşme eğiliminin bir yansıması sayar.

Bâkî'nin ve Fuzûlî'nin Farsça tamlamalarla örülü beyitleri dolaşırken bir şair, bütün bir gazeli yalnız Türkçe sözcüklerle aruza oturtmayı dener.

Bu sayfada Necati'nin, Hayâlî'nin ve Taşlıcalı Yahya'nın atasözüne ve halk söyleyişine yaslanan dilini gördük. Onlar yine de divan şiirinin Arapça ve Farsçayla örülü dilinin içinde kaldı. XVI. yüzyılda bir grup şair bir adım öteye geçmeyi denedi.

Nedir, kim başlattı?

TDV'ye göre Türkî-i basit ("sade Türkçe"), divan şiirinde Arapça ve Farsça kelime ve tamlamalara az yer vererek sade Türkçeyle şiir yazma eğilimini anlatan bir terimdir ve ilk kez 1921'de Mehmed Fuad Köprülü tarafından kullanıldı. Köprülü bu tarzın XVI. yüzyılda İran şiirinin etkisiyle Arapça ve Farsça unsurların artmasına bir tepki olarak doğduğunu düşünür. Ona göre önce Tatavlalı Mahremî, ardından Edirneli Nazmî aruzla ve tamlamasız bir Türkçeyle yazmaya başladı. Önemli olan şu: bu şairler hece ölçüsüne dönmedi, aruzla yazdı.

Ne kadar başarılı oldu?

En çok örnek Edirneli Nazmî'nin divanındadır: TDV'ye göre bütün nazım biçimlerini içeren en büyük Osmanlı divanı sayılan bu eserdeki türkî-i basit şiirlerini Köprülü Dîvân-ı Türkî-i Basît adıyla yayımladı. TDV akımın varlığını bile tartışmalı bulur: kimi araştırmacılar bu örneklerin sanat değeri taşımadığını, kimi bilinçli bir milliyetçiliğin değil münferit davranışların ürünü olduğunu söyler; bir başka görüşe göre bu eğilim, divan şiirindeki mahallîleşme eğiliminin bir yansımasıdır (mahallîleşmeyi Divan şairleri II sayfasında açıyoruz). Dilde sadeleşme ancak XIX. yüzyılda Tanzimat ile bir amaç hâline gelecek, Millî Edebiyat ile ilkeye dönüşecekti.

Dört yüzyılın özeti

XIII. yüzyıldan 1600'e uzanan yolu tek bakışta görmek için şairleri, belirleyici ipuçlarıyla birlikte aşağıdaki tabloda topladık. ÖSYM'nin eser-yazar sorularında en çok işe yarayan son iki sütundur.

XIII–XVI. yüzyıl divan şairleri: tek satır kartlar
YüzyılŞairYer, çevreBelirleyici eserÖSYM ipucu
XIVHoca DehhânîHorasan'dan Anadolu'ya1 kaside, 6 gazelbahar, gül, meclis: dünyevî şiirin öncüsü
XIVÂşık PaşaKırşehir, şeyhGaribnâme (1330)öğretici-tasavvufi mesnevi, sade Türkçe
XIVGülşehrîKırşehir, şeyhMantıku't-Tayr (1317)Attâr'dan, kuşların yolculuğu; Farsça Feleknâme
XIVKadı BurhaneddinSivas, hükümdarDivangazel ve tuyuğ; Azerî sahası
XIV–XVNesîmîHurufi, Halep'te öldürüldüTürkçe ve Farsça divan“ikinci Mansûr”; Azerî sahası
XIV–XVAhmedîGermiyan, Emîr Süleymanİskendernâme, Cemşîd ü Hurşîdsonunda Osmanlı tarihi; en eski Osmanlı divanı
XVSüleyman ÇelebiBursa Ulucami imamıVesîletü'n-Necât (1409)mevlit, sade dil
XVŞeyhîKütahya, göz hekimiHarnâme, Hüsrev ü Şîrîneşek hikâyesiyle hiciv; Hacı Bayram
XVAhmet PaşaFatih'in veziri“kerem” redifli kasidekasideyle hapisten kurtuldu; sultânü'ş-şuarâ
XVNecatidivan kâtibiDivan“Hüsrev-i Rûm”; atasözü; “döne döne”
XVAli Şir NevaîHeratHamse, Muhâkemetü'l-LugateynÇağatay; Türkçeyi savunur; ilk Türkçe tezkire
XVHamdullah HamdiGöynük, Akşemseddin'in oğluYûsuf u Züleyhâ (1492)Anadolu'nun ilk hamsesi
XVIFuzûlîBağdat, KerbelâLeylâ vü MecnunHadîkatü's-Süedâ, Şikâyetnâme; üç dilde divan
XVIBâkîİstanbulDivansultânü'ş-şuarâ; Kanuni mersiyesi
XVIHayâlîKanuni'nin musahibiDivantasavvufi heyecan; “Bekâr Memi”
XVITaşlıcalı Yahyaakıncı şairŞâh u Gedâ (hamse)Şehzade Mustafa mersiyesi; şehrengizler
Ek bilgi: Türkî-i basit üzerine tartışmalar

Bazı araştırmacılar Aydınlı Visâlî'yi türkî-i basitin ilk şairi sayar; TDV ise onun bu çerçeveye girecek başka şiiri bulunmadığını belirtir. Mahremî'nin Basîtnâme adlı eseri bulunamadığı için bu konudaki yeri bilinmiyor.

Akılda kalsın: Türkî-i basit = aruz + Türkçe − Arapça/Farsça tamlama. Adını Köprülü koydu (1921), en çok örneği Edirneli Nazmî verdi. Hece ölçüsüyle yazılmadı; "basit" burada "sade" demektir.
Sınavda

Nasıl sorulurTürkî-i basit 2018–2026'da ÖSYM'de ayrı soru olarak çıkmadı; ama divan şiirindeki akımları soran sorularda (2026'da hikemî tarz, Sebk-i Hindî, mahallîleşme) komşu kavram olarak çeldirici olabilir.

TuzakTürkî-i basiti hece ölçüsüyle yazılmış şiir sanmak (aruzla yazıldı) ya da onu mahallîleşmenin kendisiyle eşitlemek; ayırıcı ipucu Arapça ve Farsça tamlamadan kaçınmaktır. Şair - eser sorularında ise yukarıdaki tablonun son iki sütunu yeter.

↕Sırala eserler, eskiden yeniye

  1. Vesîletü'n-Necât (Süleyman Çelebi)
  2. Garibnâme (Âşık Paşa)
  3. Yûsuf u Züleyhâ (Hamdullah Hamdi)
  4. Mantıku't-Tayr (Gülşehrî)
  5. Cemşîd ü Hurşîd (Ahmedî)

?Soru çöz

XVI. yüzyılda bazı divan şairleri, İran şiirinin etkisiyle artan Arapça ve Farsça kelime ve tamlamalara tepki olarak aruz ölçüsünü bırakmadan, bu unsurlardan olabildiğince arınmış bir Türkçeyle şiir yazmayı denemiştir. Bu eğilime adını 1921'de Fuad Köprülü vermiştir; en çok örneği Edirneli Nazmî'nin divanında bulunur.

Bu parçada söz edilen eğilim aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Aruzla ama Arapça ve Farsça tamlamalardan arınmış Türkçe, Köprülü'nün 1921'de koyduğu ad ve Edirneli Nazmî Türkî-i basiti gösterir. Sebk-i Hindî kapalı ve sanatlı üsluba, hikemî tarz düşünceyi öne çıkarmaya dayanır; mahallîleşme günlük hayatı ve konuşma dilini şiire taşıyan daha geniş bir eğilimdir, bir görüşe göre Türkî-i basit onun yansımasıdır ama aynı şey değildir.

?Soru çöz kim? karma

Sûfîlerin dileği mihrâb namaz
Er kişinin arzusı meydan olur

Bir divan şairinin beyti

Bu beyit, savaş meydanlarında geçen bir hayatın izini taşır. Beytin şairi XIV. yüzyılda Sivas'ta hükümdarlık etmiş, divanında gazellerin yanında yüzü aşkın tuyuğ bulunan bir şairdir.

Bu şair aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Sivas hükümdarlığı, savaşçı hayat ve tuyuğ Kadı Burhaneddin'i gösterir; beyitteki “meydan” onun hayatının izidir. Yunus Emre ve Ahmet Yesevi tekke şiirinin şairleridir: Yunus ilahileri ve Risaletü'n-Nushiyye'siyle, Yesevi hikmetleriyle (Divân-ı Hikmet) tanınır; ikisinin de hükümdarlıkla ilgisi yoktur. Âşık Paşa XIV. yüzyıldandır ama Kırşehirli bir şeyhtir, ünü Garibnâme'dendir.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Bir gül açtı bahçede sabah yeli eserken
      gönlüm uyandı
Bülbül ona yalvardı güneş yeni doğarken
      bağrı yandı

Bu dizelerin yapısı aşağıdaki nazım biçimlerinden hangisine uygundur?

✓ A. Her uzun dizenin ardından kısa bir dize (ziyade) gelir; uzun dizeler (eserken / doğarken) ve kısa dizeler (uyandı / yandı) kendi aralarında kafiyelidir. Bu düzen müstezatın belirleyici özelliğidir. Tuyuğ eşit dizeli tek dörtlüktür, şarkıda nakarat vardır, mesnevi beyitlerle ilerler.Kaynak: Divan nazım biçimleri · Müstezat

?Soru 2

Halka olmuş seyircinin arasında zurna bir hava çalar. Elinde şakşağıyla meydana gelen kişi önce dört bir yanı selamlar, sonra zurnacıyla şakalaşarak konuşur. Konuşmanın sonunda seyirciye dönüp o akşam hangi oyunun oynanacağını duyurur ve zurnacıdan oyunu başlatacak havayı ister.

Bu parça orta oyununun hangi bölümünden alınmış olabilir?

✓ A. Zurnacı'nın çaldığı havayla meydana gelen Pişekâr'ın seyirciyi selamlaması, Zurnacı ile konuşması ve oyunu duyurması giriş (mukaddime) bölümüdür. Muhavere Pişekâr ile Kavuklu'nun söyleşmesidir, asıl olay fasılda işlenir, bitişte ise özür dilenip sonraki oyun haber verilir.Kaynak: Geleneksel Türk tiyatrosu · Orta oyunu: Pişekâr ve Kavuklu

?Soru 3

Divan şiirinde olay anlatmaya en elverişli biçim budur. Her beytin dizeleri kendi arasında kafiyelenir, kafiye bir sonraki beyte taşınmaz. Bu yüzden beyit sayısına sınır konmamıştır ve Türk edebiyatında bu biçimle yazılmış ilk eser XI. yüzyıla aittir.

Bu parçada sözü edilen nazım biçimi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Kafiyenin beyit içinde kalması (aa, bb, cc), sınırsız beyit ve ilk örneğin XI. yüzyıldaki Kutadgu Bilig olması mesneviyi gösterir. Gazel ve kasidede beyitler ilk beytin kafiyesine bağlanır; kıtada beyitlerin yalnız ikinci dizeleri kafiyelidir.Kaynak: Divan nazım biçimleri · Mesnevi

?Soru 4

Hikâyeyle başladığı yazarlık hayatını tiyatroyla sürdüren sanatçı, özellikle kabare oyunlarında orta oyunu, meddah ve Karagöz gibi geleneksel tiyatronun unsurlarından yararlanmıştır. 1964'te sahnelenen bir oyunu, Türk edebiyatında epik tiyatronun ilk örneği kabul edilir.

Bu parçada sözü edilen sanatçı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Hikâyeden tiyatroya geçiş, kabarede geleneksel tiyatro unsurları ve 1964'te sahnelenen ilk epik tiyatro (Keşanlı Ali Destanı) Haldun Taner'i gösterir. Şinasi, Namık Kemal ve Abdülhak Hâmit Tanzimat döneminin Batı tarzı tiyatro yazarlarıdır.Kaynak: Geleneksel Türk tiyatrosu · Köy oyunları, tuluat, ünlü adlar

?Soru 5

Çehre-i zerdin Fuzûlînin dutuptur eşk-i âl
Gör ana ne rengler geçmiş sipihr-i nîl-gûn

Fuzûlî, Türkçe Divan, gazel

Bu beyitle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

✓ B. Matla gazelin ilk beytidir; bu beyitte ise “Fuzûlî” mahlası geçiyor, yani son beyit olan maktadır (A doğru). Üstelik dizelerin sonları (âl / nîl-gûn) kafiyeli değildir: maktada yalnız ikinci dize, matlaın kurduğu “-ûn” kafiyesine bağlanır. Şairin kendinden “Fuzûlî'nin yüzü” diye üçüncü kişiyle söz etmesi (C) ve acının sarı yüz, kızıl gözyaşı, mavi gök renkleriyle anlatılması (D) beyitte açıkça vardır.Kaynak: Divan şiiri · Gazel

?Soru 6

Divan şiirinin Arap ve İran edebiyatında karşılığı bulunmayan bu biçimi, söz ile ezginin birlikte düşünüldüğü bir yapıya sahiptir. Genellikle dört dizelik bentlerle kurulur; ilk bendin ikinci dizesi sonraki bentlerin sonunda yeniden duyulur. Konusu çoğunlukla aşk ve eğlencedir; XVIII. yüzyılda en parlak örneklerine ulaşmıştır.

Bu parçada sözü edilen nazım biçimi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Yerli olması, ezgiyle birlikte düşünülmesi, ikinci dizenin nakarat olarak dönmesi ve XVIII. yüzyıldaki zirvesi (Nedîm) şarkıyı gösterir. Murabba da dörtlük bentlerle kurulur, ama beste için yazılan yerli bir biçim değildir; terciibentte tekrarlanan bir beyittir, rubai ise tek dörtlüktür.Kaynak: Divan nazım biçimleri · Şarkı

?Soru 7

Geleneksel tiyatromuzun bu sanatçısı, kalabalık bir kahvehanede iskemlesine oturur. Ne perdesi ne dekoru ne de yardımcısı vardır. Omzunda bir mendil, elinde bir değnek vardır. Hikâyesindeki herkesi, hatta hayvanları kendi sesiyle ve ağzıyla konuşturarak dinleyenleri eğlendirir.

Bu parçada sözü edilen sanatçı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. İskemlede tek başına anlatma, mendil ve değnek, perde ve yardımcı olmaması, bütün kişileri taklit etme meddahı gösterir. Hayalî perde arkasında tasvir oynatır; Pişekâr ve Zurnacı orta oyununun kişileridir.Kaynak: Geleneksel Türk tiyatrosu · Meddah: tek kişilik tiyatro

?Soru 8

Kasidede şairin kendi şairlik gücünü övdüğü, bazen de dileğini bildirdiği bölüme ----; kasidenin asıl amacına uygun olarak bir kişinin övüldüğü bölüme ---- denir.
Bu cümlede boş bırakılan yerlere aşağıdakilerden hangisi sırasıyla getirilmelidir?

✓ D. Şairin kendini övdüğü bölüm fahriye, övülen kişiden söz eden bölüm methiyedir. Tegazzül kasidenin içindeki gazel, nesib ise giriş bölümüdür; A'da iki övgü bölümü yer değiştirmiştir.Kaynak: Divan şiiri · Kaside ve bölümleri

?Soru 9

Türklerin divan şiirine kazandırdığı bu biçim dört dizeden oluşur ve genellikle aaxa düzeninde kafiyelenir. Kafiyelerde cinasa çok başvurulur, mahlas kullanılmaz. Anadolu'daki ilk örnekleri XIV. yüzyılda Kadı Burhaneddin vermiştir; ancak biçim Anadolu'da fazla yaygınlaşmamış, yerini başka bir dörtlüğe bırakmıştır.

Bu parçada tanıtılan nazım biçimi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Yerli olması, cinaslı aaxa kafiye, mahlassızlık ve Kadı Burhaneddin tuyuğu gösterir. Rubai de dört dize ve aaxa'dır, ama İran'dan gelmiştir; Anadolu'da tuyuğun yerini alan dörtlük odur. Kıtanın matlası yoktur (xa xa), şarkı ise bentlerden kurulur.Kaynak: Divan nazım biçimleri · Rubai, tuyuğ, kıta

?Soru 10

Divan şiirinde ölçü ----, temel nazım birimi ---- olarak kullanılır; şairler şiirlerini ---- adı verilen kitaplarda toplar.
Bu cümlede boş bırakılan yerlere aşağıdakilerden hangisi sırasıyla getirilmelidir?

✓ C. Divan şiiri aruz ölçüsüyle ve beyit birimiyle yazılır, şiirler divanda toplanır. Hece ve dörtlük halk şiirinin, cönk de halk şiirlerinin derlendiği defterin adıdır.Kaynak: Divan şiiri · Divan şiirinin özellikleri
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Edebiyat soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →