Anadolu'da divan şiirinin doğuşu: Farsçanın gölgesinden Türkçe beyite
MEB 10. sınıf · Şiir · Okuma 7 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaDivan şiirinin özellikleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Divan şiiri). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Divan şiiri, XIII. yüzyıldan XIX. yüzyıla kadar Arap ve Fars edebiyatlarını örnek alarak saray ve şehir çevresinde gelişen, aruz ölçüsü ve beyit nazım birimiyle yazılan şiirdir. Dilinde Arapça ve Farsça sözcükler yoğundur, her beyit kendi içinde bir anlam bütünü kurar, sevgili değişmeyen ideal bir güzel olarak anlatılır. Şair şiirlerini divan adlı kitapta toplar.
✎Konu anlatımı
Anadolu'da divan şiiri nasıl doğdu, ilk divan şairleri kimlerdir?
Kısa cevap: XIII. yüzyılda Anadolu Selçuklu saraylarında ve medreselerinde şiirin dili Farsçaydı; Türkçe önce dinî-tasavvufi eserlerde, Mevlânâ'nın dağınık beyitlerinde ve Sultan Veled'in bir gazelinde göründü. Divan tarzında Türkçe şiirin bilinen öncüsü Hoca Dehhânî'dir (TDV onu XIV. yüzyıla yerleştirir). XIV. yüzyılda beylik saraylarının desteğiyle Türkçe mesneviler ve divanlar çoğaldı; şiir XV. yüzyılda Osmanlı sarayında olgunlaştı, XVI. yüzyılda Fuzûlî ve Bâkî ile zirveye çıktı.Konya'daki Selçuklu sarayında şiir okunuyor, ama dil Farsça. Türkçe ise şimdilik saray kapısının dışında, dervişlerin ve halkın dilinde bekliyor.
Divan şiiri; aruzu, nazım biçimlerini ve mazmunlarını Arap ve Fars şiirinden alıp İslam kültürü içinde gelişen, şiirlerini Divan adlı kitaplarda toplayan şairlerin edebiyatıdır. Bu şiirin özelliklerini, gazeli ve kasideyi Divan şiiri: özellikler, gazel, kaside sayfasında, mesneviyi ve öteki biçimleri Divan nazım biçimleri sayfasında anlatıyoruz. Bu sayfa şairleri yüzyıl yüzyıl izliyor: her dönemin önde gelen adları ve ÖSYM'nin sorduğu eserler.
XIII. yüzyıl: sarayda Farsça, tekkede Türkçe
TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre XIII. yüzyıl Anadolu Selçuklu saraylarında ve medreselerinde Farsça hâkimdi; Türk asıllı şairler de önce Farsça yazdı. Türkçe yazı dili olarak ilk kez dinî-tasavvufi eserlerde göründü; Ahmed Fakih'in Çarhnâme'si bu edebiyatın en eski örneklerinden sayılır. Mevlânâ'da Türkçe yalnız dağınık beyitlerdir; oğlu Sultan Veled'de baştan sona Türkçe bir gazel görülür. TDV'nin vardığı sonuç önemlidir: XIII. yüzyıldan divan tarzında Türkçe bir şiir metni elimize geçmemiştir, divan şiirinin doğuşunda bir "boşluk" vardır.
Beylikler: Türkçeye sahip çıkan saraylar
Selçuklu devleti dağılırken kurulan beylikler Türkçenin hamisi oldu. Karamanoğlu Mehmed Bey'in 1277'deki fermanını tarih serisinin beylikler konusunda görmüştük; ÖSYM 2024'teki Gülşehrî sorusu da paragrafına bu fermanla başladı. Germiyanoğullarının Kütahya'daki sarayı Ahmedî ve Şeyhî gibi şairlerin yetiştiği bir merkezdi. TDV'ye göre Orhan Bey'den itibaren gelişen medrese ve saray düzeniyle Osmanlı sarayı da divan şiiri için en elverişli merkez hâline geldi; Yıldırım Bayezid zamanında ünlü şairler yetişti.
Hoca Dehhânî: dünyevî şiirin öncüsü
TDV Hoca Dehhânî'yi "Anadolu'da divan şiirinin öncülerinden", XIV. yüzyıl şairi diye tanıtır. Tek kasidesinde Horasan'dan geldiğini söyler. Bir kayda göre ona Farsça bir Selçuklu şehnamesi yazdırılmıştır, ama böyle bir eser bugüne ulaşmadı. Elimizde bir kaside ve altı gazel, toplam yetmiş dört beyit var.
Dehhânî'yi önemli kılan konusudur. Çağdaşlarının çoğu dinî-tasavvufi konulara yönelirken o bahar, gül ve içki meclisi gibi dünyevî zevkleri, dünyevî aşkın hasretini ve hayatın geçiciliğini işledi. Köprülü bu yüzden onu Anadolu'da "lâdinî (dinî olmayan) klasik şiirin başlangıcı" sayar. Teşbih ve istiareleri yalın, söyleyişi şuh bir edalıdır.
Aynı çevreden bir ad daha: TDV'nin "Anadolu sahası Türk edebiyatının ilk şairlerinden" saydığı Şeyyad Hamza. Mezar taşındaki 1348 tarihi o yıl hayatta olduğunu gösterir. Yaklaşık 1529 beyitlik Yûsuf u Zelîhâ'sı sanat kaygısı taşımayan sade bir üslupla yazılmış, Eski Anadolu Türkçesinin kuruluş dönemini en iyi yansıtan mesnevi sayılır; MEB'in 10. sınıf kitabı da mesnevi örnekleri arasında ondan bir parça verir. Yusuf kıssasını aşağıda Hamdullah Hamdi'de yeniden göreceğiz.
Ek bilgi: Dehhânî'nin bağlandığı sultan
Dehhânî'nin hangi Selçuklu sultanına bağlandığı tartışmalıdır: Fuad Köprülü III. Alâeddin Keykubad'ı (1298–1302), başka bir araştırmacı I. Alâeddin Keykubad'ı (1220–1237) önerir. Sınavda bu tartışma değil, Dehhânî'nin dünyevî konulu şiiri sorulur.
Nasıl sorulurBu sayfanın şairleri ÖSYM'de çoğunlukla tanıtım paragrafıyla (kim?) ya da boşluklu paragrafla (şair - eser) gelir; 2018–2026'da on ayrı şair en az bir kez soruldu. Şıklardaki adların hepsi gerçek divan şairidir, bu yüzden ilk ayırıcı yüzyıl, ikincisi belirleyici eser ya da olaydır.
Tuzak"XIV. yüzyıl" ipucunu görüp XVI. yüzyıl şairi seçmek ya da Mevlânâ'yı Türkçe yazan şair sanmak (eserleri Farsçadır).
⇄Bilgi eşleştirme ilk adımlar
?Soru çöz
TDV İslâm Ansiklopedisi'nin XIV. yüzyıla yerleştirdiği bu şair, tek kasidesinde Horasan'dan Anadolu'ya geldiğini söyler. Çağdaşlarının çoğu dinî-tasavvufi konulara yönelirken o bahar, gül ve içki meclisini, dünyevî aşkı ve hayatın geçiciliğini işlemiştir. Günümüze bir kaside ile altı gazeli ulaşmıştır; adına anılan Farsça Selçuklu şehnamesi ise kayıptır.
Bu parçada söz edilen şair aşağıdakilerden hangisidir?