Cumhuriyet hikâyesi 1923–1940: Anadolu kasabasından İstanbul kıyılarına
MEB 11. sınıf · Hikâye · Okuma 8 dk · 3 etkinlik
Önce hatırlaÖmer Seyfettin'in hikâyelerinin özellikleri nelerdir, başlıca eserleri hangileridir?Bağlantılı konudan (Millî Edebiyat nesri). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Ömer Seyfettin (1884–1920), Millî Edebiyat'ın öncüsü ve Türk edebiyatında olay hikâyesinin (Maupassant tarzı) önde gelen temsilcisidir. Selanik'te Genç Kalemler dergisinde dilin sadeleşmesini savundu ve bu dili sade, akıcı hikâyelerinde uyguladı. Hikâyelerinde çocukluk anılarını, Türk tarihini, millî bilinci ve alafrangalığı işledi; başlıca eserleri Efruz Bey, Kaşağı, Pembe İncili Kaftan, Yalnız Efe ve Harem'dir.
✎Konu anlatımı
Cumhuriyet döneminde 1923–1940 arası hikâyenin özellikleri nelerdir, kimler öne çıkar?
Kısa cevap: Cumhuriyet'in ilk yıllarında hikâye Millî Mücadele'yi, yeni rejimle başlayan siyasi ve sosyal değişimi, Anadolu'yu ve Anadolu insanını işledi; 1930'lardan sonra konular çeşitlendi. Millî Edebiyat'tan gelen olay hikâyesi çizgisinin yanında Memduh Şevket Esendal ve Sait Faik Abasıyanık'la durum hikâyesi güçlendi. Sabahattin Ali ve Kenan Hulusi Koray da dönemin önde gelen hikâyecileridir.Cumhuriyet ilan edildiğinde Türk hikâyesi, Ömer Seyfettin'in bıraktığı yerdeydi: merak uyandıran bir olay ve beklenmedik bir son. On yıl içinde yanına bambaşka bir hikâye geldi: olayı neredeyse olmayan, bir memurun dairedeki gününü ya da bir balıkçının sabahını anlatan hikâye.
MEB ders kitabına göre Cumhuriyet'in ilanı toplumu ve kültürü hızla dönüştürdü; hikâye de bu dönüşümün dışında kalmadı. İlk yıllarda hikâyeciler Millî Mücadele'yi, Cumhuriyet'le gelen siyasi ve sosyal değişimi, Anadolu coğrafyasını ve insanını yazdı. 1930'lardan sonra konu çeşitliliği arttı; MEB bu yılların ünlü hikâyecileri arasında Esendal'ı, Sait Faik'i, Sabahattin Ali'yi ve Kenan Hulusi Koray'ı sayar.
Neden “bir olay, bir durum”?
Bu dönemin hikâyesini anlamanın anahtarı iki hikâye anlayışını ayırabilmektir: olay hikâyesi ve durum hikâyesi. İki tarzın tanımını, Maupassant ve Çehov adlarını hikâye ve roman anlatım teknikleri sayfasında gördük. Bu sayfada soru şu: Cumhuriyet'in ilk yirmi yılında bu iki çizgiyi kimler taşıdı?
Önce farkı iki kısa parçayla gör. İkisi de bu konu için yazıldı:
Kasabanın tek eczacısı o gece kapıyı çalan yabancıya ilacı vermedi; reçetesi yoktu. Sabah karakoldan gelen haberle olduğu yerde donup kaldı: yabancı, yıllardır aradığı oğluymuş.
Örnek parça I
Hilmi Bey dairenin penceresinden avludaki çınara baktı. Çayı soğumuştu. Yan masada Necati Efendi yine aynı hikâyeyi anlatıyordu; Hilmi Bey dinlemedi, ama başını sallamayı unutmadı. Saat beşi vurunca paltosunu aldı.
Örnek parça II
Birincisinde bir düğüm (ilaç verilmez) ve okuru şaşırtan bir çözüm (yabancı oğludur) vardır: olay hikâyesi. İkincisinde hiçbir şey “olmaz”; bir memurun sıradan öğleden sonrası, bir ruh hâli olarak verilir: durum hikâyesi.
Olay hikâyesi çizgisi: eski ustalar, yeni konular
Olay hikâyesini Cumhuriyet'e taşıyanların bir kısmı Millî Edebiyat'ta yetişmişti. MEB'in olay hikâyesi temsilcileri arasında saydığı Refik Halit Karay ve Reşat Nuri Güntekin, Halide Edip ve Yakup Kadri gibi, kalemlerini yeni dönemde de bırakmadı; Millî Mücadele, Yakup Kadri'nin Millî Savaş Hikâyeleri gibi kitapların da konusudur. Bu yazarların asıl dönemi Millî Edebiyat nesri sayfasındadır. Yeni kuşakta çizginin en güçlü adı Sabahattin Ali oldu: TDV'ye göre Maupassant'ın klasik hikâye çizgisine yakın durdu, ama anlattığı şey toplumun ezilen insanlarıydı. Onu toplumcu gerçekçi hikâye durağında ayrıntılı göreceğiz.
Durum hikâyesi çizgisi: iki usta
Durum hikâyesinin bu dönemdeki iki büyük adı Memduh Şevket Esendal ve Sait Faik Abasıyanık'tır. TDV'nin hikâye maddesi Esendal'ı giriş ve sonucu olmayan, gündelik hayattan bir kesit sunan Çehov tarzı hikâyenin Türk edebiyatındaki başlatıcısı sayar; Sait Faik'i ise İstanbul'un küçük insanlarını olaysız ve şiirli bir dille anlatan yazar olarak tanıtır. Esendal'ın memurları ve esnafı, Sait Faik'in balıkçıları ve yoksulları bir sonraki iki durağın konusudur.
Öteki sesler
1930'larda Vakit gazetesi çevresinde Sadri Ertem'in öncülüğünde bir grup hikâyeyi toplumsal bir içerikle yeniden kurmaya çalıştı; Kenan Hulusi Koray bu grubun içindeydi (Bahar Hikâyeleri, Bir Otelde Yedi Kişi). Halikarnas Balıkçısı denizi ve denizcileri mitolojik bir şiirsellikle anlattı (Ege Kıyılarından, Merhaba Akdeniz, Ege'nin Dibi). Necip Fazıl metafizik ve ruhçu hikâyeler denedi (Birkaç Hikâye Birkaç Tahlil); Kemal Bilbaşar ve Samim Kocagöz Anadolu'dan hikâyelerle göründü (TDV, “hikâye” maddesi).
Nasıl sorulurÖSYM 2018–2026'da Cumhuriyet romanı ve hikâyesinden 13 soru sordu; hikâye tarafında Sabahattin Ali (2018, beş hikâye kitabıyla), Esendal (2019, Mendil Altında) ve Haldun Taner (2023) tanıtım paragrafıyla geldi, 2020'de bir parça için “durum hikâyesine özgü nitelikler” şıkkı tartıldı.
TuzakÇeldiriciler aynı kümedendir: Orhan Kemal, Sabahattin Ali, Esendal, Refik Halit Karay, Aziz Nesin, Halikarnas Balıkçısı. Tuzak: Millî Edebiyat ↔ Cumhuriyet. Refik Halit ve Reşat Nuri iki dönemde de yazdı; soruda Millî Mücadele sonrası Anadolu, yeni rejimin değişimi ya da 1930'lar geçiyorsa Cumhuriyet bağlamındasın.
⇄Bilgi eşleştirme yazar ↔ hikâye kitabı
?Soru çöz
Cumhuriyet'in ilk yıllarında (1923–1940) yazılan hikâyelerin başlıca konuları arasında aşağıdakilerden hangisi gösterilemez?
?Parçadan soru olay mı, durum mu?
I. Kasabanın tek eczacısı o gece kapıyı çalan yabancıya ilacı vermedi; reçetesi yoktu. Sabah karakoldan gelen haberle olduğu yerde donup kaldı: yabancı, yıllardır aradığı oğluymuş.
II. Hilmi Bey dairenin penceresinden avludaki çınara baktı. Çayı soğumuştu. Yan masada Necati Efendi yine aynı hikâyeyi anlatıyordu; Hilmi Bey dinlemedi, ama başını sallamayı unutmadı. Saat beşi vurunca paltosunu aldı.
I ve II numaralı parçalar sırasıyla hangi hikâye anlayışına örnektir?