Cumhuriyet hikâyesi: olay ve durum hikâyesi, 1940–1960 eğilimleri, küçürek hikâye

Esendal'ın memurlarından Sait Faik'in balıkçılarına, Sabahattin Ali'nin kasabasından 1950 kuşağının bunalımına ve küçürek hikâyeye kadar Cumhuriyet hikâyesini dönem dönem, belirleyici ipucu ve ÖSYM tuzağıyla veriyoruz.

8 durakAYT
17 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 17tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
1923–1940 · CUMHURİYET HİKÂYESİ

Cumhuriyet hikâyesi 1923–1940: Anadolu kasabasından İstanbul kıyılarına

MEB 11. sınıf · Hikâye · Okuma 8 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaÖmer Seyfettin'in hikâyelerinin özellikleri nelerdir, başlıca eserleri hangileridir?Bağlantılı konudan (Millî Edebiyat nesri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Ömer Seyfettin (1884–1920), Millî Edebiyat'ın öncüsü ve Türk edebiyatında olay hikâyesinin (Maupassant tarzı) önde gelen temsilcisidir. Selanik'te Genç Kalemler dergisinde dilin sadeleşmesini savundu ve bu dili sade, akıcı hikâyelerinde uyguladı. Hikâyelerinde çocukluk anılarını, Türk tarihini, millî bilinci ve alafrangalığı işledi; başlıca eserleri Efruz Bey, Kaşağı, Pembe İncili Kaftan, Yalnız Efe ve Harem'dir.

Ömer Seyfettin

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Cumhuriyet döneminde 1923–1940 arası hikâyenin özellikleri nelerdir, kimler öne çıkar?

Kısa cevap: Cumhuriyet'in ilk yıllarında hikâye Millî Mücadele'yi, yeni rejimle başlayan siyasi ve sosyal değişimi, Anadolu'yu ve Anadolu insanını işledi; 1930'lardan sonra konular çeşitlendi. Millî Edebiyat'tan gelen olay hikâyesi çizgisinin yanında Memduh Şevket Esendal ve Sait Faik Abasıyanık'la durum hikâyesi güçlendi. Sabahattin Ali ve Kenan Hulusi Koray da dönemin önde gelen hikâyecileridir.

Cumhuriyet ilan edildiğinde Türk hikâyesi, Ömer Seyfettin'in bıraktığı yerdeydi: merak uyandıran bir olay ve beklenmedik bir son. On yıl içinde yanına bambaşka bir hikâye geldi: olayı neredeyse olmayan, bir memurun dairedeki gününü ya da bir balıkçının sabahını anlatan hikâye.

MEB ders kitabına göre Cumhuriyet'in ilanı toplumu ve kültürü hızla dönüştürdü; hikâye de bu dönüşümün dışında kalmadı. İlk yıllarda hikâyeciler Millî Mücadele'yi, Cumhuriyet'le gelen siyasi ve sosyal değişimi, Anadolu coğrafyasını ve insanını yazdı. 1930'lardan sonra konu çeşitliliği arttı; MEB bu yılların ünlü hikâyecileri arasında Esendal'ı, Sait Faik'i, Sabahattin Ali'yi ve Kenan Hulusi Koray'ı sayar.

Neden “bir olay, bir durum”?

Bu dönemin hikâyesini anlamanın anahtarı iki hikâye anlayışını ayırabilmektir: olay hikâyesi ve durum hikâyesi. İki tarzın tanımını, Maupassant ve Çehov adlarını hikâye ve roman anlatım teknikleri sayfasında gördük. Bu sayfada soru şu: Cumhuriyet'in ilk yirmi yılında bu iki çizgiyi kimler taşıdı?

Önce farkı iki kısa parçayla gör. İkisi de bu konu için yazıldı:

Kasabanın tek eczacısı o gece kapıyı çalan yabancıya ilacı vermedi; reçetesi yoktu. Sabah karakoldan gelen haberle olduğu yerde donup kaldı: yabancı, yıllardır aradığı oğluymuş.

Örnek parça I

Hilmi Bey dairenin penceresinden avludaki çınara baktı. Çayı soğumuştu. Yan masada Necati Efendi yine aynı hikâyeyi anlatıyordu; Hilmi Bey dinlemedi, ama başını sallamayı unutmadı. Saat beşi vurunca paltosunu aldı.

Örnek parça II

Birincisinde bir düğüm (ilaç verilmez) ve okuru şaşırtan bir çözüm (yabancı oğludur) vardır: olay hikâyesi. İkincisinde hiçbir şey “olmaz”; bir memurun sıradan öğleden sonrası, bir ruh hâli olarak verilir: durum hikâyesi.

Olay hikâyesi çizgisi: eski ustalar, yeni konular

Olay hikâyesini Cumhuriyet'e taşıyanların bir kısmı Millî Edebiyat'ta yetişmişti. MEB'in olay hikâyesi temsilcileri arasında saydığı Refik Halit Karay ve Reşat Nuri Güntekin, Halide Edip ve Yakup Kadri gibi, kalemlerini yeni dönemde de bırakmadı; Millî Mücadele, Yakup Kadri'nin Millî Savaş Hikâyeleri gibi kitapların da konusudur. Bu yazarların asıl dönemi Millî Edebiyat nesri sayfasındadır. Yeni kuşakta çizginin en güçlü adı Sabahattin Ali oldu: TDV'ye göre Maupassant'ın klasik hikâye çizgisine yakın durdu, ama anlattığı şey toplumun ezilen insanlarıydı. Onu toplumcu gerçekçi hikâye durağında ayrıntılı göreceğiz.

Durum hikâyesi çizgisi: iki usta

Durum hikâyesinin bu dönemdeki iki büyük adı Memduh Şevket Esendal ve Sait Faik Abasıyanık'tır. TDV'nin hikâye maddesi Esendal'ı giriş ve sonucu olmayan, gündelik hayattan bir kesit sunan Çehov tarzı hikâyenin Türk edebiyatındaki başlatıcısı sayar; Sait Faik'i ise İstanbul'un küçük insanlarını olaysız ve şiirli bir dille anlatan yazar olarak tanıtır. Esendal'ın memurları ve esnafı, Sait Faik'in balıkçıları ve yoksulları bir sonraki iki durağın konusudur.

Öteki sesler

1930'larda Vakit gazetesi çevresinde Sadri Ertem'in öncülüğünde bir grup hikâyeyi toplumsal bir içerikle yeniden kurmaya çalıştı; Kenan Hulusi Koray bu grubun içindeydi (Bahar Hikâyeleri, Bir Otelde Yedi Kişi). Halikarnas Balıkçısı denizi ve denizcileri mitolojik bir şiirsellikle anlattı (Ege Kıyılarından, Merhaba Akdeniz, Ege'nin Dibi). Necip Fazıl metafizik ve ruhçu hikâyeler denedi (Birkaç Hikâye Birkaç Tahlil); Kemal Bilbaşar ve Samim Kocagöz Anadolu'dan hikâyelerle göründü (TDV, “hikâye” maddesi).

Dönem sınırlarıyla Cumhuriyet hikâyesi: her kutu bu sayfada bir ya da birkaç durağa karşılık gelir.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Bu dönemi haritayla hatırla: Anadolu kasabası Sabahattin Ali'nin, memur evleri ve devlet dairesi Esendal'ın, İstanbul'un balıkçıları ve yoksulları Sait Faik'in, Ege kıyıları Halikarnas Balıkçısı'nın.
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM 2018–2026'da Cumhuriyet romanı ve hikâyesinden 13 soru sordu; hikâye tarafında Sabahattin Ali (2018, beş hikâye kitabıyla), Esendal (2019, Mendil Altında) ve Haldun Taner (2023) tanıtım paragrafıyla geldi, 2020'de bir parça için “durum hikâyesine özgü nitelikler” şıkkı tartıldı.

TuzakÇeldiriciler aynı kümedendir: Orhan Kemal, Sabahattin Ali, Esendal, Refik Halit Karay, Aziz Nesin, Halikarnas Balıkçısı. Tuzak: Millî Edebiyat ↔ Cumhuriyet. Refik Halit ve Reşat Nuri iki dönemde de yazdı; soruda Millî Mücadele sonrası Anadolu, yeni rejimin değişimi ya da 1930'lar geçiyorsa Cumhuriyet bağlamındasın.

⇄Bilgi eşleştirme yazar ↔ hikâye kitabı

?Soru çöz

Cumhuriyet'in ilk yıllarında (1923–1940) yazılan hikâyelerin başlıca konuları arasında aşağıdakilerden hangisi gösterilemez?

✓ D. Almanya'ya işçi göçü 1960'larda başladı; TDV bu konunun 1960 sonrasında toplumcu hikâyeye girdiğini belirtir. A, B ve C, MEB'in Cumhuriyet'in ilk yıllarının hikâyesi için saydığı konulardır.

?Parçadan soru olay mı, durum mu?

I. Kasabanın tek eczacısı o gece kapıyı çalan yabancıya ilacı vermedi; reçetesi yoktu. Sabah karakoldan gelen haberle olduğu yerde donup kaldı: yabancı, yıllardır aradığı oğluymuş.
II. Hilmi Bey dairenin penceresinden avludaki çınara baktı. Çayı soğumuştu. Yan masada Necati Efendi yine aynı hikâyeyi anlatıyordu; Hilmi Bey dinlemedi, ama başını sallamayı unutmadı. Saat beşi vurunca paltosunu aldı.
I ve II numaralı parçalar sırasıyla hangi hikâye anlayışına örnektir?

✓ B. I'de serim (gece gelen yabancı), düğüm (ilacın verilmemesi) ve okuru şaşırtan bir çözüm (yabancının oğlu çıkması) vardır; bu, Maupassant tarzı olay hikâyesidir. II'de merak uyandıran bir olay ve son yoktur; bir memurun gündelik hayatından bir kesit ve ruh hâli verilir; bu, Esendal'ın da yazdığı Çehov tarzı durum hikâyesidir. A sırayı ters kurar; C ve D iki parçayı aynı tarza koyar, oysa birinde olay örgüsü, ötekinde kesit vardır.
1884–1952 · MEMDUH ŞEVKET ESENDAL

Memduh Şevket Esendal: memurların, esnafın, ev kadınlarının durum hikâyecisi

MEB 11. sınıf · Hikâye · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaRefik Halit Karay'ın Memleket Hikâyeleri neden önemlidir, yazarın başlıca eserleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Millî Edebiyat nesri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Refik Halit Karay (1888–1965), Fecriati'den gelip Millî Edebiyat'ın önemli hikâyecilerinden biri olan yazardır. Sinop, Çorum ve Bilecik'teki sürgün yıllarının gözlemlerini Memleket Hikâyeleri'nde (1919) topladı; bu kitap Anadolu'yu yerinde gözlemleyerek anlatan ilk eserlerden biri sayılır. İkinci sürgününü geçirdiği Halep yıllarından Gurbet Hikâyeleri doğdu; siyasi mizah yazılarında “Kirpi” takma adını kullandı.

Refik Halit Karay

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Memduh Şevket Esendal kimdir, hikâyelerinin özellikleri ve eserleri nelerdir?

Kısa cevap: Memduh Şevket Esendal (1884–1952), Türk edebiyatında Çehov tarzı durum hikâyesinin en güçlü temsilcilerindendir; TDV onu bu tarzın başlatıcısı sayar. Memurları, esnafı, ev kadınlarını, sıradan insanların gündelik hayatından kesitleri konuşma diline dayanan sade bir dille ve ince bir mizahla anlattı. Hikâyeleri Otlakçı, Mendil Altında gibi kitaplarda toplandı; Cumhuriyet'in ilk yıllarının Ankara'sını anlatan Ayaşlı ile Kiracıları onun romanıdır.

Esendal'ın hikâyelerinde kimse dünyayı kurtarmaz. Bir memur dairesine gider, bir ev kadını komşusuyla konuşur, bir esnaf dükkânını açar; hikâye de tam bu sıradanlığın içinde başlar.

Esendal 1884'te Çorlu'da doğdu. Hayatının büyük bölümü edebiyattan çok siyaset ve diplomaside geçti: 1906'da İttihat ve Terakki'ye katıldı, 1920–1924'te Ankara Hükümeti'nin Bakü temsilcisi, 1925–1932'de Tahran, 1933–1941'de Kabil büyükelçisi oldu; milletvekilliği yaptı ve 1942'de CHP genel sekreteri oldu (TEİS). 1952'de Ankara'da öldü. Bu yüzden tanıtım paragraflarında edebiyat dışı bir ipucu da çıkabilir: diplomat ve siyaset adamı bir hikâyeci.

Bir kesit, bir hâl

TEİS onu modern hikâyemizin kurucularından biri ve Çehov tarzı durum hikâyesinin Türk edebiyatındaki en güçlü temsilcilerinden biri sayar; MEB de onu durum hikâyesinin önemli temsilcileri arasında anar. Hikâyelerinde merak uyandıran bir olay ya da şaşırtıcı bir son aramazsın: hayattan kesilmiş bir dilim, bir ruh hâli, birkaç küçük davranış vardır. İlk döneminde siyasi, ikinci döneminde sosyal konulara yöneldi; yaklaşık üç yüz hikâye yazdı ve bunların birçoğu dergi ve gazete sayfalarında kaldı (TEİS).

Kimleri anlattı?

Kişileri geniş bir yelpazeden gelir: memur, bürokrat, din adamı, esnaf, köylü, ev kadını. Bürokrasi ve amir–memur ilişkileri, yoksullar, aile ve değişim sık işlediği konulardır. Bürokrat, yarı aydın, züppe ve alafranga tipleri karikatürleştirerek eskimiş düzeni çoğunlukla mizahi bir dille eleştirdi (TEİS). Ağırlık merkezi kasaba ve şehir hayatıdır. TEİS köy yaşamını da konuları arasında sayar, ama ÖSYM'nin 2019 tanıtımı onu köyün sorunlarını, büyük toplumsal çatışmaları ve tarihin kahramanlarını işleyen yazarlardan ayırdı: Esendal'ın dünyası resmî dairelerde, sokakta ve evlerde geçen sıradan hayatların dünyasıdır.

Konuşur gibi yazmak

Dili özgün ve durudur. TEİS'e göre Esendal, konuşma diline dayanan bir yazı dilinin hikâye ve romanda kullanılmasına öncülük etti. ÖSYM de 2019'daki tanıtımda onun bir gözlemci gibi durmasını, fazla sözü atmasını, sahneyi birkaç kısa ve yalın cümleyle kurmasını öne çıkardı: yazarken eklemekten çok ayıklayan bir yazar. Mizahı planlanmış değildir; okuru gülümseten, gündelik hayatın kendi küçük tuhaflıklarıdır.

Eserleri

Hikâyeleri sağlığında Hikâyeler adıyla iki kitapta toplandı (1946); öteki hikâyeleri ölümünden sonra yayımlanan kitaplarda bir araya geldi (TEİS). Mendil Altında hem bir hikâyenin hem de hikâyelerinin toplandığı bir kitabın adıdır: ÖSYM 2019'da onu “öykü” olarak andı, MEB kitabı da hikâye kitapları arasında gösterir. Romanı Ayaşlı ile Kiracıları (1934) Ankara'da odaları tek tek kiraya verilen bir apartmanın sakinleri üzerinden Cumhuriyet'in ilk yıllarından bir toplum kesiti sunar; ayrıntısı Cumhuriyet romanı 1923–1950 sayfasındadır.

  • Hikâye: Hikâyeler (iki kitap, 1946); ölümünden sonra toplananlar: Otlakçı, Mendil Altında, Sahan Külbastısı, Veysel Çavuş, Bir Kucak Çiçek
  • Roman: Ayaşlı ile Kiracıları (1934), Vassaf Bey, Miras (tefrikası yarım kaldı)
  • Mektup ve anı: Kızıma Mektuplar, Oğullarıma Mektuplar, Tahran Anıları ve Düşsel Yazılar
Akılda kalsın: Esendal'ı bir Ankara apartmanında düşün. Binanın adı Ayaşlı ile Kiracıları (roman); odalardan birinde mendil altında uyuklayan bir memur, sofrada davetsiz bir otlakçı: Mendil Altında ve Otlakçı (hikâye kitapları).
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM Esendal'ı iki kez sordu: 2018'de Ayaşlı ile Kiracıları'nın tanıtımıyla (Ankara, bir apartmanın kiracıları, bürokrasi eleştirisi), 2019'da hikâyeci kimliğiyle (gözlemci tavır, sade ve kısa cümleler, gündelik hayatın mütevazı insanı, Mendil Altında). 2019'da çeldiriciler Refik Halit Karay, Orhan Kemal, Sabahattin Ali ve Aziz Nesin'di: dört hikâyeci. Ayırıcı ipuçları: devlet dairesi ve memur, konuşma diline dayalı dil, kendiliğinden doğan mizah, diplomatlık.

TuzakEsendal ile Sait Faik'i karıştırmak. İkisi de durum hikâyecisidir; Sait Faik'in kişileri İstanbul'un balıkçıları ve yoksullarıdır, anlatımı çoğu zaman birinci kişi ve şiirlidir; Esendal'ınki memur ve esnaf, anlatımı sade ve mizahlıdır.

Kendini sına: Esendal'ın durum hikâyesi anlayışı romanında da görülür mü? (Önce kendin cevapla, sonra aç.)

Görülür. Ayaşlı ile Kiracıları tek bir büyük olayın çevresinde değil, Ankara'da odaları tek tek kiraya verilen bir apartmanın sakinlerinin gündelik hayatı üzerinden kurulur; roman bir toplum kesiti sunar. Kesit, gözlem ve kendiliğinden doğan mizah, Esendal'ın hikâyeleriyle romanını birbirine bağlar. Romanın ayrıntısı Cumhuriyet romanı 1923–1950 sayfasında.

▭Boşluk doldurma

Esendal'ın, Cumhuriyet'in ilk yıllarının Ankara'sını bir apartmanın kiracıları üzerinden anlatan romanı 'dır. Hikâyelerinde olaydan çok hayattan bir kesiti anlatan tarzını uygular.

Ayaşlı ile KiracılarıÇehovKiralık KonakMaupassant

?Soru çöz

Hayatının büyük bölümünü siyasette ve diplomaside geçirdi; Tahran ve Kabil'de büyükelçilik yaptı, bir dönem iktidar partisinin genel sekreterliğini üstlendi. Konuşma diline dayanan bir yazı dilinin hikâyede kullanılmasına öncülük etti. Memur, bürokrat, esnaf ve ev kadını gibi kişileri gündelik hayatın içinden, kendiliğinden doğan bir mizahla anlattı; hikâyeleri ölümünden sonra Otlakçı, Sahan Külbastısı gibi kitaplarda toplandı.
Bu parçada söz edilen yazar aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Tahran ve Kabil büyükelçiliği, CHP genel sekreterliği, konuşma diline dayalı dil ve Otlakçı Esendal'ı gösterir. Sait Faik de durum hikâyecisidir ama siyasetle uğraşmadı; Refik Halit'in ünü Memleket Hikâyeleri'nden gelir; Orhan Kemal Çukurova'nın işçilerini anlattı.
1906–1954 · SAİT FAİK ABASIYANIK

Sait Faik Abasıyanık: balıkçıların, yoksulların, kıyıların hikâyecisi

MEB 11. sınıf · Hikâye · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHâkim, kahraman ve gözlemci bakış açısı nedir, nasıl ayırt edilir?Bağlantılı konudan (Hikâye ve romanın unsurları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Anlatıcı, yazarın olayları aktarmak için kurguladığı sestir; yazarla aynı kişi değildir. Hâkim (ilahi) bakış açısında anlatıcı her şeyi bilir: kişilerin iç dünyasını, geçmişini, geleceğini. Kahraman bakış açısında olayları içinde yer alan bir kişi, çoğunlukla birinci kişi ağzından ve yalnız yaşadığı ve gözlemleyebildiği kadarıyla anlatır. Gözlemci (müşahit) bakış açısında anlatıcı bir tanık gibi yalnız görüneni tarafsızca aktarır, kimsenin içini bilmez.

Anlatıcı ve bakış açıları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Sait Faik Abasıyanık kimdir, hikâyelerinin özellikleri ve eserleri nelerdir?

Kısa cevap: Sait Faik Abasıyanık (1906–1954), Cumhuriyet döneminin önde gelen hikâyecisi ve Esendal'la birlikte durum hikâyesinin (Çehov tarzı) en önemli temsilcisidir. İstanbul'un küçük insanlarını, balıkçıları, işsizleri, çocukları, hayvanları ve doğayı çoğu zaman birinci kişi ağzından, kendine özgü şiirli bir dille anlattı. Başlıca hikâye kitapları Semaver, Sarnıç, Lüzumsuz Adam, Mahalle Kahvesi, Son Kuşlar ve Alemdağ'da Var Bir Yılan'dır.

Sait Faik öldükten sonra annesi, Burgazada'daki evi müzeye çevirdi ve her yıl en iyi hikâye kitabına verilecek bir armağan kurdu. Bugün hâlâ onun adıyla anılan hikâye ödülü böyle bir yasın içinden doğdu.

Sait Faik 1906'da Adapazarı'nda varlıklı bir ailede doğdu. İstanbul ve Bursa'da okudu, birkaç yıl İsviçre ve Fransa'da kaldı, 1934'te diploma almadan döndü. Öğretmenlik, adliye muhabirliği ve küçük ticaret denedi, hiç evlenmedi; 1954'te öldü (TDV).

Olaydan duruma

İlk hikâyesi “Uçurtmalar” 1929'da yayımlandı. TDV'ye göre ilk hikâyelerinde Maupassant'ın ve Ömer Seyfettin, Refik Halit Karay gibi yazarların etkisi görülür; yani Sait Faik de işe olay hikâyesinin geleneğinden başladı. Fransa dönüşünde kendine özgü bir hikâye dili kurdu ve durum hikâyesinin ustası oldu; MEB onu bu tarzın Türk edebiyatındaki önemli temsilcilerini sayarken ilk sırada anar. TDV'nin hikâye maddesi, 1950'den sonra gerçeküstücü bir anlatıma yöneldiğini de ekler.

Kimin hikâyesi?

Hikâyelerinin insanları yoksullar, balıkçılar ve denizle uğraşanlar, Anadolu'dan İstanbul'a gelenler, işsizler, çocuklardır; hayvanlar ve doğa da bu dünyanın parçasıdır. Hikâyelerde çoğu zaman yalnızlık ve sıkıntıya sessizce katlanma duygusu vardır. TDV'nin saydığına göre 206 hikâyesinin 169'u birinci kişi ağzından anlatılır; bu yüzden pek çoğu yaşanmış izlenimi bırakan bir tür hatıra-hikâye gibidir. Anlatıcı çoğu zaman yazarın kendisine benzeyen, çevresine bakan ve kendini anlatan bir “ben”dir. Bu “ben”in insanlara bakışı, en çok bilinen hikâyelerinden birinin tek cümlesine sığar:

Bir insanı sevmekle başlar her şey.

Sait Faik Abasıyanık (ö. 1954), “Haritada Bir Nokta”, Alemdağ'da Var Bir Yılan

Ödüller, şiir ve iki roman denemesi

1953'te ABD'deki Mark Twain Derneği onu onur üyeliğine seçti. Aynı yıl yayımlanan Şimdi Sevişme Vakti şiirlerini toplar. Roman denemeleri Medâr-ı Maîşet Motoru (1940'ta tefrika, 1944'te kitap) ve Kayıp Aranıyor'dur (1953); TDV ikincisini “uzatılmış bir hikâye” diye niteler ve eleştirmenlerin romanlarını hikâyelerinden zayıf bulduğunu yazar. Annesinin kurduğu Sait Faik Hikâye Armağanı sonraki kuşakların da ölçüsü oldu: Orhan Kemal bu armağanı iki kez aldı (TDV). TDV, Sait Faik'i Ömer Seyfettin'den sonra Türk hikâyesinin ikinci büyük adı olarak görür.

  • Hikâye: Semaver (1936), Sarnıç, Lüzumsuz Adam (1948), Mahalle Kahvesi (1950), Son Kuşlar (1952), Alemdağ'da Var Bir Yılan (1954)
  • Roman: Medâr-ı Maîşet Motoru, Kayıp Aranıyor
  • Şiir: Şimdi Sevişme Vakti (1953)
Akılda kalsın: Sait Faik'in yolu bir semaverin başında başlar, bir yılanla biter: Semaver (1936, ilk kitap) → Lüzumsuz Adam (1948) → Son Kuşlar (1952) → Alemdağ'da Var Bir Yılan (1954, ölüm yılı; gerçeküstü havanın kitabı).
Sınavda

Nasıl sorulurSait Faik'in adı 2018–2026 kitapçıklarında doğrudan cevap olmadı, ama durum hikâyesi ve “gündelik hayattan kesit” ipuçları her yıl şıklarda dolaşıyor; adı gelirse tanıtım paragrafı (T2) beklenir. Belirleyici ipuçları: balıkçılar ve İstanbul'un yoksulları, birinci kişi anlatım, şiirli dil, Mark Twain Derneği, Semaver, Şimdi Sevişme Vakti.

TuzakTuzak 1: Sait Faik ↔ Orhan Kemal. İkisi de küçük insanı anlatır; ama Orhan Kemal toplumcu gerçekçidir, Çukurova işçisini diyaloglarla verir, Sait Faik bireyin duygusuna ve şiirli bir dile yaslanır. Tuzak 2: “Sait Faik Hikâye Armağanı'nı kazandı” ipucu Sait Faik'i değil, ödülü alan yazarı gösterir.

↕Kronolojik sıralama yayım sırasına diz

  1. Son Kuşlar
  2. Semaver
  3. Alemdağ'da Var Bir Yılan
  4. Lüzumsuz Adam

?Soru çöz

Adapazarı'nda doğdu, gençliğinde birkaç yıl Avrupa'da kaldı. İlk hikâyelerinde olay hikâyesi ustalarının izi görülse de sonra kendine özgü, şiirli bir hikâye dili kurdu. Balıkçıları, kıyı insanlarını, işsizleri ve çocukları çoğu zaman birinci kişi ağzından anlattı; son yıllarında gerçeküstü bir havaya yöneldi. Ölümünden önceki yıl bir Amerikan derneğinin onur üyeliğine seçildi; şiirlerini de bir kitapta topladı.
Bu parçada söz edilen sanatçı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Adapazarı, balıkçılar, birinci kişi anlatım, geç dönemdeki gerçeküstücülük ve 1953'teki Mark Twain Derneği onur üyeliği Sait Faik'e aittir. Orhan Kemal Çukurova'nın işçilerini anlattı; Haldun Taner ironisiyle ve tiyatrosuyla bilinir; Esendal Çorlu doğumlu bir diplomattır.
1935–1960 · TOPLUMCU GERÇEKÇİ HİKÂYE

Toplumcu gerçekçi hikâye: Sabahattin Ali'nin kasabası, Orhan Kemal'in Çukurova'sı

MEB 11. sınıf · Hikâye · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaNâzım Hikmet'in şiir özellikleri ve eserleri nelerdir; Cumhuriyet döneminde toplumcu şiir nasıl başladı?Bağlantılı konudan (Cumhuriyet şiiri 1923–1960). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Cumhuriyet döneminde toplumcu şiirin öncüsü Nâzım Hikmet Ran'dır (1901–1963). İlk şiirlerinde hece ölçüsünü kullandı; 1921'de gittiği Moskova'da Rus fütüristlerinden ve Mayakovski'den etkilenerek serbest ölçüye ve basamaklı dizeye geçti. 835 Satır, Jokond ile Si-Ya-U (1929), Benerci Kendini Niçin Öldürdü (1932), Taranta Babu'ya Mektuplar (1935), Simavne Kadısıoğlu Şeyh Bedreddin Destanı (1936) ve Memleketimden İnsan Manzaraları başlıca eserleridir. Bu çizginin öteki toplumcu şairi Attilâ İlhan'dır.

Nâzım Hikmet ve toplumcu şiir

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Toplumcu gerçekçi hikâyenin özellikleri nelerdir; Sabahattin Ali ve Orhan Kemal'in hikâye kitapları hangileridir?

Kısa cevap: Toplumcu gerçekçi hikâye, yoksul ve ezilen insanların hayatını, toplumsal sorunları gerçekçi bir bakışla ve edebiyatın topluma yön vermesi gerektiği düşüncesiyle anlatır. Cumhuriyet döneminde ilk büyük adı Sabahattin Ali'dir (Değirmen, Kağnı, Ses, Yeni Dünya, Sırça Köşk); 1940'lardan sonra Orhan Kemal (Ekmek Kavgası, Sarhoşlar, Çamaşırcının Kızı, Grev) ve köy enstitüsü çıkışlı yazarlar bu çizgiyi sürdürdü.

Yozgat'ta yalnız geçen yıllar, sonra Konya ve Sinop cezaevleri: Sabahattin Ali hikâyelerinin malzemesini bu duraklardan topladı.

Sabahattin Ali: şiirden hikâyeye

Sabahattin Ali 1907'de bugün Bulgaristan sınırları içinde kalan Eğridere'de doğdu. Edebiyata şiirle girdi; ilk kitabı Dağlar ve Rüzgâr (1934) bir şiir kitabıdır (TDV), ÖSYM de 2018'de onu halk şiiri geleneğini sürdüren ürünlerle edebiyata girip sonra hikâyeye geçen yazar olarak tanıttı. Fikir hayatına Türkçülükle başladı, Almanya'da tanıştığı Marksist düşüncenin etkisiyle eserlerini toplumcu bir yönde verdi. 1948'de Bulgaristan'a geçmek için yola çıktığında öldürüldü (TDV).

Hikâyelerinde Anadolu insanını, köyü ve kasabayı anlattı; Yozgat'taki yalnızlığı ve cezaevlerindeki gözlemleri de hikâyelerine girdi. TDV onu memleketçi edebiyatın kurucuları arasında sayar ve anlatımında Maupassant'ın klasik hikâye çizgisine yakın durduğunu belirtir: olay örgüsü belirgindir, ama hikâyenin derdi toplumdur. Sanat görüşü ÖSYM'nin de sorduğu bir ipucudur: gerçekçiliği savundu, ama sanatı hayatın kopyası saymadı; ona insanı ahlak ve duygu bakımından ileri taşıma görevi verdi (TDV). TDV, “Ses” hikâyesini Anadolu insanının yüksek değer duygusunu anlatan, Türk edebiyatının en güzel hikâyelerinden biri sayar. 1946'da Aziz Nesin'le birlikte mizah dergisi Marko Paşa'yı çıkardı. Romanları Kuyucaklı Yusuf, İçimizdeki Şeytan ve Kürk Mantolu Madonna'yı Cumhuriyet romanı 1923–1950 sayfasında açıyoruz.

  • Hikâye: Değirmen (1935), Kağnı (1936), Ses (1937), Yeni Dünya (1943), Sırça Köşk (1947)
  • Roman: Kuyucaklı Yusuf (1937), İçimizdeki Şeytan (1940), Kürk Mantolu Madonna (1943)
  • Şiir: Dağlar ve Rüzgâr (1934)

Orhan Kemal: Çukurova'nın işçileri, şehrin kenarı

Orhan Kemal'in gerçek adı Mehmet Raşit'tir; 1914'te Ceyhan'da doğdu, 1970'te Sofya'da öldü. O da şiirle başladı: Kayseri hapishanesinde hece ölçüsüyle yazdığı şiirler Raşit Kemâlî adıyla yayımlandı. 1940'ta Bursa Cezaevi'nde Nâzım Hikmet'le tanıştı; Nâzım onu şiirden hikâye ve romana yönelmeye teşvik etti (TDV). TDV onu sosyal gerçekçi bir yazar olarak tanımlar; kişileri haylaz ve yoksul gençler, işçiler, Çukurova'nın tarım ve fabrika insanları, İstanbul'un küçük ve yoksul insanlarıdır. Anlatımının en güçlü yanı diyalogdur: konuşmalar olaya ritim katar, anlatıcı kişilerin arasına karışmaz.

Orhan Kemal'in iki eseri programda başka türlerle ilişki içinde anılır. “Sağ İç” hikâyesi, Ömer Seyfettin'in “Kaşağı”sı gibi anıdan yararlanılarak yazılmıştır (10. sınıf, anı ünitesi; MEB). Romanı Vukuat Var (1958) ise bir haberden yola çıkılarak yazılan eserlere örnektir (10. sınıf, haber metni ünitesi). Hikâyeleriyle 1958'de ve 1969'da iki kez Sait Faik Hikâye Armağanı'nı aldı; 1972'den beri onun adıyla bir roman armağanı verilir (TDV). Romanlarını Cumhuriyet romanı 1950 sonrası sayfasında görüyoruz.

  • Hikâye: Ekmek Kavgası (1949), Sarhoşlar (1951), Çamaşırcının Kızı (1952), 72. Koğuş (1954), Grev (1954), Kardeş Payı (1957)
  • Roman: Baba Evi, Murtaza, Bereketli Topraklar Üzerinde, Vukuat Var

Köy hikâyesi

1950'lerde toplumcu gerçekçi çizgi köye yöneldi. TDV'ye göre Mahmut Makal'ın köy notları Bizim Köy (1950) bu eğilimi başlatmış sayılır; ardından Köy Enstitüleri'nden yetişen Talip Apaydın, Fakir Baykurt (Çilli) ve Mehmet Başaran köy hayatını içeriden yazdı. Yaşar Kemal'in Sarı Sıcak'ı ve Kemal Tahir'in Göl İnsanları da bu yılların hikâye kitaplarıdır. TDV, bu yazarların bir kısmının sanat kaygısını geri plana atıp güdümlü bir edebiyata kaydığı yönündeki eleştirileri de not eder.

Akılda kalsın: Sabahattin Ali'nin beş hikâye kitabı yayım sırasıyla bir yolculuk gibidir: değirmenden kağnıyla yola çıkan bir ses, yeni dünyayı geçip sırça köşke varır: Değirmen, Kağnı, Ses, Yeni Dünya, Sırça Köşk.
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM 2018'de Sabahattin Ali'yi tanıtım paragrafıyla sordu: toplumcu gerçekçi hikâyeci, halk şiiri geleneğiyle başlayan yazar, beş hikâye kitabı, üç roman ve sanata yüklediği ahlaki amaç.

TuzakOrhan Kemal ise 2019'da ve 2023'te çeldirici oldu. Tuzak: Sabahattin Ali ↔ Orhan Kemal. İkisi de toplumcudur ve ikisi de şiirle başladı. Ayırıcılar: Sabahattin Ali'de Anadolu kasabası, Maupassant çizgisi, Marko Paşa, 1948'deki ölüm; Orhan Kemal'de Çukurova ve Adana, işçi, güçlü diyalog, Nâzım Hikmet'in teşviki, Mehmet Raşit adı. İkinci tuzak: olay hikâyesini yalnız Millî Edebiyat'a bağlamak. Sabahattin Ali de olay örgüsü belirgin hikâyeler yazdı.

⇄Bilgi eşleştirme eser ↔ ipucu

?Soru çöz

Gerçek adı başkadır; ilk şiirlerini hapishanede hece ölçüsüyle yazdı ve bunları bir takma adla yayımladı. Bursa Cezaevi'nde tanıştığı ünlü bir şairin teşvikiyle hikâye ve romana yöneldi. Çukurova'nın tarım ve fabrika işçilerini, şehrin kenar mahallelerindeki yoksul gençleri güçlü diyaloglarla anlattı. İlk hikâye kitabı Ekmek Kavgası'dır.
Bu parçada söz edilen yazar aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Gerçek adı Mehmet Raşit olan Orhan Kemal, Raşit Kemâlî adıyla şiir yayımladı, Bursa Cezaevi'nde Nâzım Hikmet'in teşvikiyle düzyazıya geçti; Ekmek Kavgası (1949) ilk hikâye kitabıdır. Sabahattin Ali de şiirle başladı ama Anadolu kasabasını anlattı; Kemal Tahir'in hikâye kitabı Göl İnsanları'dır; Fakir Baykurt köy enstitüsünden yetişen bir köy hikâyecisidir.
1940–1960 · DÖRT EĞİLİM

1940–1960 hikâyesi: dört eğilim, iç dünyadan inanca

MEB 11. sınıf · Hikâye · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaRoman türleri nelerdir; tarihî, sosyal, psikolojik ve tezli roman nasıl ayırt edilir?Bağlantılı konudan (Hikâye ve romanın unsurları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

MEB roman türlerini iki ölçütle sınıflandırır. Konusuna göre: tarihî, sosyal, psikolojik (tahlil), tezli, macera, biyografik, otobiyografik, bilim kurgu ve fantastik roman. Edebî akımına göre: klasik, romantik, realist, natüralist, modernist, egzistansiyalist (varoluşçu) ve postmodern roman. Bir roman birden çok türe girebilir; Nabizade Nâzım'ın Zehra'sı hem tezli hem natüralist roman örneği olarak gösterilir.

Roman türleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

1940–1960 arası Türk hikâyesinde hangi eğilimler vardır, temsilcileri kimlerdir?

Kısa cevap: 1940–1960 hikâyesi dört eğilimle okunur: bireyin iç dünyasını esas alan, toplumcu gerçekçi, millî-dinî duyarlılıkları yansıtan ve modernist hikâye. Bireyin iç dünyasında Ahmet Hamdi Tanpınar, Sait Faik çizgisini sürdüren Oktay Akbal ve Necati Cumalı ile Bahaeddin Özkişi; millî-dinî duyarlılıkta Tarık Buğra ve Nurettin Topçu öne çıkar. Toplumcu gerçekçiler bir önceki durakta, modernistler bir sonrakindedir.

İkinci Dünya Savaşı Türkiye'yi cepheye sokmadı ama hayatı sarstı: köyden kente göç hızlandı, fabrikalar büyüdü, insan kalabalığın içinde yalnız kalmaya başladı.

MEB kitabı savaş sonrasını hızlı sosyoekonomik değişimlerle anlatır: bireyi merkeze alan hikâyeler çoğaldı; öte yandan köyün dertleri, kente göç, sanayileşme ve fabrikayla birlikte doğan işçi sınıfı da hikâyenin konusu oldu. Tek bir yön yoktu; aynı yıllarda bir yazar kahramanın rüyasına, öteki fabrikanın önündeki kalabalığa, bir başkası inancın ve geleneğin sarsılışına bakıyordu. Bu çeşitlilik dört başlıkta toplanır.

Programın dört eğilimi ve kaynakların nitelemelerine göre önde gelen adlar. Bir yazar iki sütuna birden yakın olabilir; karar parçadaki ipucundadır.Görsel: Sınav Defteri

Bireyin iç dünyası

Bu eğilimde hikâyenin merkezinde toplum değil, kahramanın ruhu durur. Ahmet Hamdi Tanpınar hikâyelerinde rüya ve masal havası içinde ruh portreleri çizdi (Abdullah Efendi'nin Rüyaları, 1943; Yaz Yağmuru, 1955; TDV). Romanını ve şiirini Cumhuriyet romanı ve Cumhuriyet şiiri sayfalarında görüyoruz. TDV'ye göre Necati Cumalı, Sabahattin Kudret Aksal ve Oktay Akbal Sait Faik'in çizgisini sürdürdü; Akbal'ın Önce Ekmekler Bozuldu ve Aşksız İnsanlar'ı, Aksal'ın Gazoz Ağacı'ı bu yılların kitaplarıdır.

Bahaeddin Özkişi (1928–1975) Tanpınar'ın teşvikiyle hikâyeye yöneldi; ilk kitabı Bir Çınar Vardı 1959'da çıktı, 1960'larda yazdıkları Göç Zamanı'nda toplandı. TEİS'e göre hikâyelerinde başkişi geçmişi hatırlayarak kendini sorgular, anlatım iç monolog ve bilinç akışıyla ilerler, kötülük dış koşullarda değil bireyin içinde aranır. Romanı Sokakta'da Batılılaşmanın millî ve manevi değerlere etkisini işlediği için millî-dinî duyarlılıkla da anılır. MEB de onu savaş sonrasının öne çıkan hikâyecileri arasında sayar.

Millî-dinî duyarlılık

Bu eğilimin kökü 1930'lara uzanır: Necip Fazıl'ın metafizik ve ruhçu hikâyeleri (TDV). 1940–1960'ta çizginin önde gelen adı Tarık Buğra'dır (1918–1994). Edebiyata hikâyeyle başladı; TEİS'e göre hikâyelerinde insanı merkeze alır, olaydan çok durumu öne çıkaran bir anlatım kullanır ve millî ve manevi değerleri öne çıkarır. MEB de onu Sait Faik ve Esendal'la birlikte durum hikâyesinin temsilcileri arasında sayar. TDV ise hikâyelerinde yalnızlığı ve bireysel psikolojiyi vurgular; yani Buğra, iç dünya ile millî-dinî duyarlılığın kesiştiği yerdedir. Hikâye kitapları Oğlumuz (1949), İki Uyku Arasında (1954) ve Yarın Diye Bir Şey Yoktur'dur; Küçük Ağa, Osmancık gibi romanları 1950 sonrası roman sayfasında. Düşünür Nurettin Topçu ise TDV'ye göre mistik ve İslami bir bakışla, sosyal duyarlığı da olan hikâyeler yazdı (Taşralı, 1959). Bu çizginin 1960 sonrasındaki devamını 1960 sonrası durağında göreceğiz.

Akılda kalsın: Sait Faik'in mirası iki yöne akar. Şiirli ve içe dönük yanı Oktay Akbal, Necati Cumalı ve Sabahattin Kudret Aksal'da iç dünya hikâyesi olarak sürer; son yıllarındaki gerçeküstü havası ise 1950 kuşağının beslendiği gerçeküstücülükle aynı yöne, modernizme bakar.
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM bu dört eğilimi bir sınıflama sorusu olarak sormadı; eğilim, tanıtım paragrafının içinde ipucu olarak gelir (2018'de Sabahattin Ali toplumsal gerçekçi hikâyeci olarak tanıtıldı). Yalnızlık, rüya, hatıra, iç monolog bireyin iç dünyasına; işçi, köylü, ağa, göç toplumcu gerçekçiliğe; inanç, gelenek, manevi değer millî-dinî duyarlılığa; varoluşçuluk, bunalım, biçim deneyi modernizme işarettir.

TuzakBir yazarı tek kutuya kilitlemek. Tarık Buğra hem durum hikâyecisi hem millî-dinî duyarlılığın temsilcisidir; romanlarıyla da tarihî roman yazarıdır. Şıktaki adı değil, parçadaki ipucunu izle.

⇄Bilgi eşleştirme eğilim ↔ temsilci

▭Boşluk doldurma

Durumu öne çıkaran hikâyelerinde millî ve manevi değerleri işleyen , ilk hikâye kitabı Oğlumuz'u 1949'da yayımladı. Tanpınar'ın teşvikiyle yazmaya başlayan ise Bir Çınar Vardı'da iç monologla kendini sorgulayan kahramanlar çizdi.

Tarık BuğraBahaeddin ÖzkişiOktay AkbalKemal Tahir
1949–1960 · MODERNİST HİKÂYE

Haldun Taner ve 1950 kuşağı: ironiden varoluşçu yalnızlığa

MEB 11. sınıf · Hikâye · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİç konuşma, iç çözümleme ve bilinç akışı tekniği arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Hikâye ve romanın unsurları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Üç teknik de kişinin iç dünyasını yansıtır; fark, sözü kimin söylediği ve düşüncenin ne kadar düzenli olduğudur. İç çözümlemede anlatıcı araya girip kişinin duygu ve düşüncelerini kendi cümleleriyle, üçüncü kişiyle aktarır. İç konuşmada (iç monolog) kişi kendi kendine, kendi sesiyle ve bir mantık sırası içinde konuşur. Bilinç akışında zihinden geçenler çağrışımlarla, düzensiz ve aracısız akar; cümleler bölünür, zaman ve konu atlar.

İç konuşma, iç çözümleme, bilinç akışı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Haldun Taner'in hikâyeleri nasıldır; 1950 kuşağı modernist hikâyecileri kimlerdir?

Kısa cevap: Haldun Taner (1915–1986) 1950'lerde Sait Faik ve Orhan Kemal'le birlikte hikâyenin önde gelen adlarından biri oldu; toplumsal çarpıklıkları ince bir ironiyle anlattı. Şişhane'ye Yağmur Yağıyordu (1953) ve deneysel Ayışığında “Çalışkur” (1954) başlıca hikâye kitaplarıdır. 1950'lerde ortaya çıkan modernist kuşak (Vüs'at O. Bener, Leylâ Erbil, Bilge Karasu, Demir Özlü, Ferit Edgü, Onat Kutlar) varoluşçuluk ve gerçeküstücülükten beslenerek klasik olay örgüsünü bıraktı.

1953'te bir Amerikan gazetesiyle bir İstanbul gazetesinin birlikte düzenlediği uluslararası hikâye yarışmasında birincilik bir Türk yazara gitti; ödül alan hikâye sonra on iki dile çevrildi.

Haldun Taner: iki kuşağın dışında bir yol

Yazar Haldun Taner, hikâye Şişhane'ye Yağmur Yağıyordu'ydu; yarışma New York Herald Tribune ile Yeni İstanbul gazetelerinin işbirliğiydi (TEİS). Taner 1940'larda hikâye yazmaya başladı. TEİS'e göre 1950'lerde Sait Faik ve Orhan Kemal'le birlikte hikâyenin önde gelen isimlerinden sayıldı, ama ne toplumcu gerçekçilere ne de 1950 kuşağına katıldı: kendine özgü bir tarz kurdu ve Ahmet Mithat, Hüseyin Rahmi ve Memduh Şevket Esendal'ın geleneğine yakın durdu. MEB'e göre Viyana'da felsefe ve tiyatro eğitimi aldı, Doğu ve Batı kültürünü özümsedi.

Hikâyelerinde toplumsal aksaklıkları bireylerin üzerinden, ince bir ironiyle gösterir; dili akıcıdır. Doğa ile medeniyetin çatışması temalarından biridir; hayvanları başkişi yaptığı hikâyeleri onu çağdaş bir fabl yazarına yaklaştırır (TEİS). MEB'e göre hikâyeleri, insanın hem doğadan hem kendinden uzaklaşmasını öne çıkarır. TEİS'e göre en ayrıksı kitabı Ayışığında “Çalışkur”'dur: beş bölümlüdür, okurun ve eleştirmenin tepkileri metnin içine girer ve hikâye bu tepkilere göre yeniden kurulur. Hikâyeyle başlayan yazar sonra tiyatroya geçti; Türk edebiyatının ilk epik tiyatro örneği sayılan Keşanlı Ali Destanı'nı (1964) modern Türk tiyatrosu sayfasında görüyoruz.

  • Hikâye: Yaşasın Demokrasi (1949), Tuş (1951), Şişhane'ye Yağmur Yağıyordu (1953), Ayışığında “Çalışkur” (1954), On İkiye Bir Var (1954), Konçinalar (1967)
  • Tiyatro: Günün Adamı, Keşanlı Ali Destanı, Gözlerimi Kaparım Vazifemi Yaparım

1950 kuşağı: modernist hikâye

1950'lerde yetişen yeni bir nesil hikâyeyi bambaşka bir yere götürdü. MEB bu yazarlar için 1950 kuşağı adını kullanır. TDV'ye göre eserleri, İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra Avrupa'da yayılan varoluşçu felsefeden ve gerçeküstücülükten beslendi ve şiirdeki İkinci Yeni hareketiyle paralellik gösterdi; TDV, bu felsefenin Türkiye'de somut karşılığının zayıf olduğu yönündeki eleştirileri de not eder. Akımların kendisini Batı edebiyatı akımları sayfasında açıyoruz.

Bu hikâyelerde klasik olay örgüsü dağılır; merak, kesin son ve açık anlatım yerini yalnızlığa, bunalıma, yabancılaşmaya ve sezdiren bir dile bırakır. Vüs'at O. Bener TEİS'e göre varoluşçu yaklaşımın ağır bastığı, klasik olay örgüsünden ve kesin sonlardan uzak duran, göstermekten çok sezdiren kısa öyküler yazdı (Dost, 1952). Ferit Edgü'nün ilk kitabı Kaçkınlar'da (1959) yalnızlık, bunalım, şiddet, yabancılaşma ve hiçlik temaları varoluşçuluğun izleri olarak görünür (MEB). Kuşağın öteki önde gelen adları ve ilk kitapları (TDV): Demir Özlü (Bunaltı, 1958), Onat Kutlar (İshak, 1959), Leylâ Erbil (Hallaç, 1961), Bilge Karasu (Troya'da Ölüm Vardı, 1963), Sevim Burak (Yanık Saraylar, 1965).

Akılda kalsın: Taner'in 1953–1954'teki üç kitabı tek bir sahne kurar: Şişhane'ye yağmur yağarken, ay ışığında Çalışkur saatine bakar, on ikiye bir var: Şişhane'ye Yağmur Yağıyordu, Ayışığında “Çalışkur”, On İkiye Bir Var.
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM 2023'te Haldun Taner'i tanıtım paragrafıyla sordu: 1940 sonrasında düzyazı, öykü ve tiyatro yazan, toplumsal yapıyı gerçekçi ve eleştirel bir dille veren yazar; ipucu iki öykü kitabıydı: Şişhane'ye Yağmur Yağıyordu ve Ayışığında Çalışkur.

TuzakÇeldiriciler Orhan Kemal, Halikarnas Balıkçısı, Esendal ve Sabahattin Ali'ydi. Tuzak 1: Ayışığında “Çalışkur” bir oyun değil, hikâye kitabıdır (TEİS, 1954); Taner'in tiyatro yanını hatırlayıp onu oyun sanma. Tuzak 2: 1950 kuşağını toplumcu gerçekçilikle karıştırmak. Modernist hikâyede belirleyici olan konu değil anlatımdır: varoluşçu bunalım, dağılmış olay örgüsü, sezdiren dil.

?Soru çöz

1940'larda hikâyeye başlayan yazar, toplumcu gerçekçilerle 1950 kuşağının dışında kendine özgü bir yol tuttu. Toplumsal aksaklıkları bireylerin üzerinden ince bir ironiyle gösterdi; hayvanları başkişi yaptığı hikâyeleriyle çağdaş bir fabl yazarını andırdı. Bir hikâyesi uluslararası bir yarışmada birinci oldu; beş bölümlük deneysel bir kitabında ise okurun ve eleştirmenin tepkilerini metne katarak hikâyeyi yeniden kurdu. Sonraki yıllarda daha çok tiyatroyla anıldı.
Bu parçada söz edilen yazar aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Uluslararası yarışma Şişhane'ye Yağmur Yağıyordu'yu, beş bölümlük deneysel kitap Ayışığında “Çalışkur”'u, tiyatroya geçiş de Haldun Taner'i gösterir. Oktay Akbal Sait Faik çizgisinde içe dönük hikâyeler yazdı; Sait Faik tiyatroya geçmedi; Vüs'at O. Bener 1950 kuşağının varoluşçu öykücüsüdür, kuşağın dışında değil.

▭Boşluk doldurma

1950 kuşağı hikâyecileri, savaş sonrası Avrupa'da yayılan ve gerçeküstücülükten beslendi; bu yönleriyle şiirdeki ile paralel görülür.

varoluşçulukİkinci YeninatüralizmGarip
1960 SONRASI · HİKÂYE

1960 sonrası hikâye: toplumcu dönüş, kadın hikâyeciler, Diriliş çizgisi

MEB 12. sınıf · Hikâye · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAnlatım teknikleri nelerdir; tahkiye, gösterme, özetleme, geriye dönüş ve diyalog nasıl ayırt edilir?Bağlantılı konudan (Hikâye ve romanın unsurları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Anlatım teknikleri, olayı ya da durumu okura ulaştırma yollarıdır. Tahkiyede (anlatma) anlatıcı olayı kendi ağzından aktarır, açıklar ve yorumlar; göstermede anlatıcı geri çekilir, olay kişilerin konuşma ve davranışlarıyla bir sahne gibi sunulur. Özetleme uzun zaman dilimlerini birkaç cümleye sığdırır, geriye dönüş anlatıyı şimdiki zamandan geçmişe götürür, diyalog kişileri karşılıklı konuşturur. Mektup ve günlük de anlatım tekniği olarak kullanılabilir.

Tahkiye, gösterme, özetleme, geriye dönüş, diyalog

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

1960 sonrası Türk hikâyesinin özellikleri nelerdir, temsilcileri kimlerdir?

Kısa cevap: 1960 sonrasında, 1950'lerde geri çekilen toplumcu gerçekçilik 1960'ların ortasında yeniden canlandı (Bekir Yıldız) ve Almanya'ya işçi göçü gibi yeni konular hikâyeye girdi. 1970'lerde Füruzan, Tomris Uyar, Selim İleri ve Adalet Ağaoğlu bireyin ve kadının dünyasını öne çıkardı, Oğuz Atay ironik bir anlatım getirdi. Aynı yıllarda Diriliş dergisi çevresinde Rasim Özdenören, Cahit Zarifoğlu ve Mustafa Kutlu millî-dinî duyarlılığı modern bir anlatımla sürdürdü.

1960'larda Türkiye'den Almanya'ya işçi göçü başladı; çok geçmeden bu bavullu yolculuk hikâyenin de konusu oldu.

Program 12. sınıfta 1960 sonrasından dört hikâye okutur. TDV'nin hikâye maddesi bu yılları üç ana yolla anlatır; isimler kalabalıktır, ama yolları bilen her adı doğru kutuya koyar.

Birinci yol: toplumcu dönüş

TDV'ye göre 1950'lerde gözden düşen toplumcu gerçekçilik 1960'ların ortasında yeniden canlandı; hikâyeyi bu çizgiye yeniden bağlayan ad Bekir Yıldız'dır (Reşo Ağa, 1968). Almanya'ya giden işçiler toplumcu hikâyenin yeni konuları arasına girdi. Köy hikâyesi de sürdü: Talip Apaydın'ın Ateş Düşünce'si (1967) bu yılların kitabıdır.

İkinci yol: bireyin ve kadının dünyası

TDV, 1950'lerden başlayarak kadın hikâyecilerin sayısının 1960, 1970 ve 1980'lerde belirgin biçimde arttığını yazar. Füruzan Parasız Yatılı (1971) ve Kuşatma'yla (1972) öne çıktı; eleştirmen Mehmet Kaplan, Parasız Yatılı'da yoksul bir anneyle kızının hâlini çocukların gözünden duyurabilmesini över (MEB). Tomris Uyar (İpek ve Bakır, 1971), Selim İleri (ilk kitabı Cumartesi Yalnızlığı, 1968) ve Adalet Ağaoğlu (Yüksek Gerilim, 1974) bu yılların önde gelen adlarıdır. Oğuz Atay'ın Korkuyu Beklerken'i (1975) ironik ve şaşırtıcı anlatımıyla ayrı bir yerde durur. Ağaoğlu'nun ve Atay'ın romanlarını 1950 sonrası roman sayfasında görüyoruz.

Üçüncü yol: Diriliş çizgisi

1960'larda İslam medeniyeti düşüncesi etrafında yeni bir yazar kuşağı doğdu. TDV'ye göre Diriliş dergisi çevresinde Rasim Özdenören (Hastalar ve Işıklar, 1967; Çözülme, 1973) yazdı; Sezai Karakoç, Cahit Zarifoğlu (İns, 1974) ve Mustafa Kutlu (Ortadaki Adam, 1970) da bu çizgide anılır. TDV'nin değerlendirmesine göre Özdenören ve Kutlu, 1980'lerde de (Denize Açılan Kapı, 1983; Yoksulluk İçimizde, 1981) İslam medeniyetine ve inancına yeni bir bilinçle sahip çıkan insanı anlattı ve klasik tasavvuf dilini modern anlatımla birleştirdi. Sevinç Çokum (Eğik Ağaçlar, 1972) da bu yılların hikâyecilerindendir.

1980 sonrası

1980'lerden sonra hikâye tek bir çizgiye bağlanmadı; Diriliş çizgisi de yeni adlarla sürdü. TDV, 1960'tan sonra hikâyeye özel sayılar çıkaran dergilerin yanında Öykü, Yaba Öykü, Adam Öykü gibi doğrudan hikâyeye ayrılmış dergileri de sayar. Bu dönemin yazarlarını tek tek ezberlemek gerekmez; asıl öğrenilecek olan, 1960 sonrasının yanında hikâyenin en kısa biçimi olan küçürek hikâyedir.

Akılda kalsın: 1960 sonrasını üç sözcükle hatırla: göç (toplumcu dönüş: Bekir Yıldız, Almanya'ya işçiler), kadın (Füruzan, Tomris Uyar, Adalet Ağaoğlu), diriliş (Diriliş çevresi: Özdenören, Zarifoğlu, Kutlu).
Sınavda

Nasıl sorulur1960 sonrası hikâyecileri 2018–2026'da doğrudan cevap olmadı; bu dönemden ÖSYM'nin sorduğu adlar roman tarafındadır (Adalet Ağaoğlu, Latife Tekin, Attilâ İlhan; 1950 sonrası roman). Gelirse kalıp bellidir: aynı kuşaktan dört gerçek ad ya da dört gerçek yazar–eser çifti, yalnız biri paragrafa uyar (2019'da kadın romancılarla kurulan küme gibi).

TuzakTuzak: yol karışıklığı. Füruzan ve Tomris Uyar millî-dinî çizgide değildir; Özdenören ve Kutlu toplumcu gerçekçi değildir. Parasız Yatılı bir hikâye kitabıdır, roman değil.

↕Kronolojik sıralama sayfanın özeti

  1. Ferit Edgü – Kaçkınlar
  2. Sabahattin Ali – Değirmen
  3. Füruzan – Parasız Yatılı
  4. Orhan Kemal – Ekmek Kavgası

?Soru çöz

Aşağıdaki yazar–eser eşleştirmelerinden hangisi, 1960 sonrasında Diriliş dergisi çevresinde millî-dinî duyarlılığı modern bir anlatımla sürdüren yazarlardan birine aittir?

✓ A. Rasim Özdenören Diriliş çevresinin hikâyecisidir; Çözülme (1973) onundur. Öteki üç eşleşme de doğrudur ama köke uymaz: Bekir Yıldız toplumcu dönüşün, Tomris Uyar ve Füruzan 1970'lerin bireyi ve kadını öne çıkaran hikâyecileridir.
TÜR · KÜÇÜREK HİKÂYE

Küçürek (minimal) hikâye: az sözle çok şey söylemek

MEB 12. sınıf · Hikâye · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHikâye ve romanın unsurları nelerdir; olay örgüsü, çatışma, konu ve tema nedir?Bağlantılı konudan (Hikâye ve romanın unsurları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Hikâye ve romanın yapı unsurları olay örgüsü, şahıs kadrosu (kişiler), mekân ve zamandır; bunlara çatışma, konu, tema, anlatıcı ve bakış açısı eklenir. Olay örgüsü, sebep-sonuç bağıyla dizilmiş olaylardır ve klasik planda serim, düğüm, çözüm bölümlerinden oluşur. Konu metinde anlatılan olay ya da durum, tema ise metnin işlediği ana duygu ya da düşüncedir.

Olay örgüsü, çatışma, konu ve tema

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Küçürek (minimal) hikâye nedir, özellikleri nelerdir?

Kısa cevap: Küçürek hikâye ya da minimal öykü (İngilizcede flash fiction, short-short story), çok az sözcükle yazılan, son derece kısa hikâyedir. Uzun betimleme ve ayrıntılı olay örgüsü yerine yoğun, şiirsel bir anlatım kullanır; az sözle çok duygu aktarır ve boşlukları okura doldurtur. Türk edebiyatında önemli temsilcilerinden biri Ferit Edgü'dür.

Bir hikâye kaç sözcükle anlatılabilir? Bin mi, yüz mü, yoksa tek bir paragraf mı?

Küçürek hikâye bu soruya “olabildiğince az” diye cevap verir. MEB'e göre Türkçede küçürek ya da minimal öykü, İngilizcede flash fiction ya da short-short story denen bu hikâyeler çok az sözcükle yazılır; onları ilk bakışta ayıran şey aşırı kısalıklarıdır, anlatımları da şiirseldir.

Kısa ama eksik değil

Küçürek hikâye kısaltılmış bir hikâye değildir; kısalığın kendisi bir anlatım yöntemidir. Hikâyenin unsurları burada da vardır, ama çoğu söylenmez, sezdirilir: zaman çoğu kez tek bir anla sınırlıdır, mekân ve kişiler birkaç işaretle verilir. Uzun tasvirler ve kurulu bir olay örgüsü yerine duygu öne çıkar; okur, metnin söylemediğini kendisi tamamlar. MEB kitabındaki bir inceleme, Ferit Edgü'nün küçürek öykülerini yoğunlaştırılmış anlatımları ve okuru etkin kılmalarıyla şiirsel bir düzyazıya benzetir ve onları açık yapıt olarak niteler. Bu yönüyle küçürek hikâye, durum hikâyesinin kesit anlayışına ve modernist hikâyenin sezdiren diline akrabadır.

Küçürek hikâyede söylenmeyen, söylenen kadar önemlidir: aynı unsurlar vardır, ama çoğu okura bırakılır.Görsel: Sınav Defteri

Neden şimdi?

MEB kitabında yer alan bir değerlendirme, küçürek öyküyü modern hayatla birlikte okur: dikkat süresinin kısalması, zamanın ve mekânın daralması, insanın parçalanmışlığı ve yalnızlaşması bu öykülerin beslendiği kaynaklar arasındadır ve anlatım giderek daha kısa ve daha öz bir yapıya doğru gider. Kısacası küçürek hikâye, hızlanan ve parçalanan bir hayatın en yoğun anlarını yakalamaya çalışır.

Temsilciler

Ferit Edgü (1936–2024) 1950 kuşağındandır; şiir, hikâye, roman, oyun ve deneme yazdı, ama MEB'e göre asıl hikâyeleriyle tanındı ve küçürek hikâyenin önde gelen adlarından sayıldı. Hakkâri'de yedek subay öğretmen olarak geçirdiği yıllar yazısını değiştirdi: öncesinde gerçeküstücü bir anlayışla düşsel ögeleri işledi, sonrasında Doğu'yu anlatarak aydın–halk ve şehirli–köylü çatışmalarına yöneldi (MEB). Bozgun, Av, Bir Gemide, Do Sesi hikâye; O / Hakkâri'de Bir Mevsim roman kitaplarındandır; “Merdiven” onun küçürek öykülerinden biridir. Kısa öyküleri tercih eden, klasik olay örgüsünden ve kesin sonlardan uzak duran Vüs'at O. Bener'in son hikâye kitaplarından Kapan (2001) da küçürek örneklerin anıldığı kitaplar arasındadır (TEİS, MEB).

Akılda kalsın: Küçürek = az sözle çok. Dört ipucu yeter: kısa (sınırlı sözcük), yoğun (her sözcük yük taşır), şiirsel (dil çağrışımlıdır), açık (okur tamamlar).
Sınavda

Nasıl sorulurKüçürek hikâye 2018–2026 kitapçıklarında henüz sorulmadı; 12. sınıfta yeni öğrenilen bir türdür. Beklenen kalıplar: kısa bir parça verip türünü sormak ya da tanımın içine bir yanlış yerleştirmek.

TuzakTuzak 1: küçürek hikâye ↔ gazete fıkrası. Fıkra da kısadır ama öğretici bir metindir, yazarın bir konudaki görüşünü anlatır (öğretici metinler); küçürek hikâye kurmacadır. Tuzak 2: küçürek hikâyeye serim-düğüm-çözüm planını yüklemek. Kısalık zaten bu planı dışarıda bırakır; olay varsa da sezdirilir.

▭Boşluk doldurma

Dünya edebiyatında flash fiction denen çok kısa hikâyeye Türk edebiyatında ya da minimal öykü denir. İlk kitabı Kaçkınlar olan bu türün önemli temsilcilerindendir.

küçürekFerit EdgüfıkraHaldun Taner

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi küçürek hikâyenin özelliklerinden biri değildir?

✓ B. Ayrıntılı serim-düğüm-çözüm planı klasik olay hikâyesinin özelliğidir; küçürek hikâyede olay, kişi ve zaman sezdirilir. A doğru: küçürek hikâye sınırlı sayıda sözcükle yazılan kısa bir metindir; C doğru: az sözle çok şey söylemek yoğun, şiirsel bir dil ister; D doğru: metnin anlatmadığı boşlukları okur tamamlar.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

İlk şiirlerinde hece ölçüsünü kullanan şair, Millî Mücadele yıllarında gittiği yurt dışında Mayakovski'yi örnek aldı; şiirde biçimi içeriğin belirlemesi gerektiğini düşünerek heceyi bıraktı ve dizelerini basamaklar hâlinde dizdi. Yurda döndükten sonra bir dergide imzasız yayımladığı yazılarla eski kuşağın iki ünlü şairini hedef alarak sert bir eski–yeni tartışması başlattı.
Bu parçada söz edilen şair aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Mayakovski, basamaklı dize, heceden serbest ölçüye geçiş ve Hâmit ile Mehmet Emin'i hedef alan "Putları Yıkıyoruz" yazıları Nâzım Hikmet'i gösterir. Ercüment Behzat Lav da serbest nazmı kullandı ama bu ipuçlarının sahibi değildir; Dağlarca saf şiirle başladı, Attilâ İlhan ilk kitabını 1948'de yayımladı.Kaynak: Cumhuriyet şiiri 1923–1960 · Nâzım Hikmet ve toplumcu şiir

?Soru 2

1928'de ortak bir kitapta ilk şiirlerini yayımlayan topluluğun en genç üyelerindendir ve topluluğun şiir anlayışından ömrü boyunca kopmamıştır. Erken yaşta annesini kaybetmesi, şiirlerinde çocukluk yıllarına ve aile sıcaklığına duyulan özlemi besler. Ev, aile, gündelik hayatın küçük ayrıntıları ve ölüm şiirlerinin başlıca konularıdır; anı ile hikâye arasında kalan nesirler de yazmıştır.
Bu parçada söz edilen şair aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Yedi Meşale (1928), erken kaybedilen anne, çocukluk ve aile özlemi ile Mesut İnsanlar Fotoğrafhanesi gibi anı–hikâye arası nesirler Ziya Osman Saba'yı gösterir. Cahit Sıtkı ve Necatigil Yedi Meşale'de yoktu; Dıranas'ın dünyası sembolik ve izlenimcidir.Kaynak: Cumhuriyet şiiri 1923–1960 · Cahit Sıtkı, Ziya Osman, Necatigil, Asaf Halet

?Soru 3

1911'de başlayıp Cumhuriyet'in ilanına kadar süren bu dönemde hikâye ve roman, İstanbul'un köşklerinden Anadolu'nun köy ve kasabalarına yöneldi. Yazarlar sanatlı ve ağır bir dil yerine konuşulan Türkçeye yakın, yalın bir anlatımı benimsedi. Anadolu insanının yoksulluğu, savaş yılları, Türk tarihi ve yüzeysel Batılılaşma eserlerin başlıca konuları oldu; kuşaklar arasındaki çatışma romanlarda sık işlendi.

Bu parçada sözü edilen edebî dönem aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. 1911–1923 aralığı, Anadolu'ya yöneliş, sade dil ve kuşak çatışması Millî Edebiyat'ı gösterir. Servetifünun ağır dil ve bireysel konularla, Fecriati “sanat şahsi ve muhteremdir” ilkesiyle anılır; Tanzimat ise 1860–1896 arasıdır.Kaynak: Millî Edebiyat nesri · Millî Edebiyat'ta hikâye ve roman

?Soru 4

Kafkasya'da tarihî bir şehirde doğan şair, ülkesinin büyük şairlerinden birinin etkisiyle yazmaya başladı ve uzun yıllar üniversitede edebiyat öğretti. 1959'da yazdığı uzun bir manzumede iki devlet arasında bölünen yurdunun acısını anlattı; bu eser ülkesinde büyük yankı uyandırdı. Ana dilinin temiz kullanımına verdiği önem ve vatan sevgisini sade bir dille işlemesi ona "Halk Şairi" unvanını kazandırdı; milletvekilliği de yaptı.
Bu parçada tanıtılan şair aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Şeki, Samed Vurgun etkisi, 1959'da yazılan ve bölünen Azerbaycan'ı anlatan Gülistan, "Halk Şairi" unvanı ve milletvekilliği Bahtiyar Vahapzade'yi gösterir. Şehriyar da Azerbaycan Türkçesiyle yazdı, ama Tebrizlidir ve şöhreti Heyder Baba'ya Salam'dan gelir; Karakoç ile Çobanoğlu Türkiye'deki âşık tarzı şiirin temsilcileridir.Kaynak: Garip, İkinci Yeni ve sonrası · Cumhuriyet sonrası halk şiiri ve Türk dünyası

?Soru 5

Halide Edip Adıvar'ın 1912'de Tanin gazetesinde tefrika edilen ---- adlı romanı, eğitimli bir kadının toplumdaki yerini ve kadın eğitimini sorgular. Yazarın 1922'de yayımlanan ---- adlı romanı ise Millî Mücadele'nin işlendiği ilk roman olarak kabul edilir.

Bu parçada boş bırakılan yerlere sırasıyla aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

✓ D. 1912'de Tanin'de tefrika edilen kadın romanı Handan, 1922'de çıkan ilk Millî Mücadele romanı Ateşten Gömlek'tir. Seviye Talip 1910'da, Sinekli Bakkal 1936'da yayımlandı; Vurun Kahpeye de bir Millî Mücadele romanıdır ama ilk değildir, tefrikası 1923'tedir.Kaynak: Millî Edebiyat nesri · Halide Edip Adıvar

?Soru 6

Güneydoğu Anadolu'da doğan şairin ilk şiiri, lise yıllarında Necip Fazıl'ın çıkardığı bir dergide yayımlandı. 1959'da çıkan ilk kitabı, yeni bir şiir hareketinin kurucu kitapları arasında sayıldı; ama şair bu hareketle bağını yalnız aynı dönemde yazmaya ve bazı biçim benzerliklerine indirgedi. 1960'ta çıkarmaya başladığı ve kesintilerle otuz yılı aşkın süren dergisinin adı, bütün düşünce ve sanat dünyasının da adı oldu.
Bu parçada tanıtılan şair aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Ergani, Büyük Doğu'daki ilk şiir, Körfez (1959), İkinci Yeni'ye mesafe ve Diriliş dergisiyle düşüncesi Sezai Karakoç'u gösterir. Zarifoğlu ile Bayazıt'ın dergisi Mavera'dır (1976) ve ilk kitapları 1959'dan sonradır; İsmet Özel 1974'te Diriliş'te bir şiir yayımlamıştır ama dergiyi çıkaran o değildir.Kaynak: Garip, İkinci Yeni ve sonrası · Dinî-metafizik şiir: Karakoç, Zarifoğlu, Bayazıt

?Soru 7

Kayseri ve Ankara'da edebiyat öğretmenliği yaparken Anadolu'yu yakından tanıyan şair, hece ile aruzu ömrü boyunca birlikte kullandı. Anadolu'nun sıkıntılarını işleyen bir oyunu 1926'da yayımladı; Atatürk'ün isteğiyle Türklerin Orta Asya'dan göçünü anlatan manzum oyunlar yazdı. Yıllar sonra tutuklu kaldığı günlerde yazdığı rubaileri de bir kitapta topladı.
Bu parçada söz edilen şair aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Canavar (1926), Atatürk'ün isteğiyle yazılan Akın ve Özyurt (1932) ve Yassıada rubailerinden oluşan Zindan Duvarları Faruk Nafiz'indir. Kamu sağlığında kitap yayımlamadı; Tecer Sivas'ta Âşıklar Bayramı'yla, Orhan Seyfi Akbaba ve "Fiske" imzasıyla tanınır.Kaynak: Cumhuriyet şiiri 1923–1960 · Hece şiiri ve memleketçiler

?Soru 8

▪ Hece ölçüsü de kafiye de şiirin zorunlu unsuru sayılmamıştır.
▪ Benzetme ve istiare gibi söz sanatlarından ve "şairane" söyleyişten kaçınılmıştır.
▪ Şiire günlük konuşma dili ve sıradan insanın gündelik hayatı girmiştir.
▪ Yer yer ironiye ve alaycı bir söyleyişe başvurulmuştur.
Bazı özellikleri verilen şiir anlayışı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Ölçüyü, kafiyeyi, söz sanatlarını ve şairaneliği reddeden, günlük dille sıradan insanı yazan anlayış Garip'tir. İkinci Yeni de ölçüsüzdür, ama konuşma diline karşıdır ve anlamı kapalı, imgeli bir şiir ister. Beş Hececiler heceyi benimsedi; 1928'de Yedi Meşale adlı ortak kitabı çıkaran Yedi Meşaleciler ise TEİS'e göre benzetmeye ve resimli söyleyişe düşkün bir şiirle yola çıkmıştı.Kaynak: Garip, İkinci Yeni ve sonrası · Garip (1941) ve şiir anlayışı

?Soru 9

Bildiriyle ortaya çıkan bir topluluğun beyannamesini imzalayan yazar, dil anlayışındaki ayrılık yüzünden bu topluluktan uzaklaştı. Sürgün edildiği Anadolu kasabalarında edindiği gözlemleri sade ve canlı bir Türkçeyle hikâyeleştirdi. Siyasi mizah yazılarında bir hayvan adını takma ad olarak kullandı. Ülke dışında geçirdiği yıllar, onun Osmanlı coğrafyasını anlatan ikinci hikâye kitabına kaynaklık etti.

Bu parçada tanıtılan yazar aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Fecriati'den ayrılış, Anadolu sürgününden doğan Memleket Hikâyeleri, “Kirpi” takma adı ve Halep yıllarının Gurbet Hikâyeleri Refik Halit'i gösterir. Bu ipuçlarının hiçbiri Ömer Seyfettin, Halide Edip ya da Reşat Nuri'ye uymaz; memleket ve gurbet hikâyeleri yalnız Refik Halit'i gösterir.Kaynak: Millî Edebiyat nesri · Refik Halit Karay

?Soru 10

Karadeniz kıyısındaki bir şehirde, şair ve vali olan bir babanın oğlu olarak doğdu. Okul yıllarında tanıştığı iki arkadaşıyla 1941'de ortak bir şiir kitabı yayımladı. Toplumsal içerikli iki kitaptan sonra, içindeki şiirlerin hiçbiri önceden dergide çıkmamış bir kitapla imgeye ve dile yöneldi; bu kitabın ön sözü yeni bir şiir hareketinin ilk poetik metni sayıldı. Roman ve tiyatro türlerinde de eser verdi.
Bu parçada tanıtılan şair aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Trabzon, şair ve vali Samih Rifat, 1941'deki ortak kitap (Garip) ve ön sözü İkinci Yeni'nin ilk poetik metni sayılan Perçemli Sokak Oktay Rifat'ı gösterir. Melih Cevdet ve Orhan Veli de Garip'in kurucularıdır ama İkinci Yeni'ye geçen ve bu kitabı yazan Oktay Rifat'tır. Cemal Süreya İkinci Yeni şairidir, Garip kitabında yoktur.Kaynak: Garip, İkinci Yeni ve sonrası · Orhan Veli, Oktay Rifat, Melih Cevdet
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Edebiyat soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →