Anlatım biçimleri ve düşünceyi geliştirme yolları: tanımlamadan tanık göstermeye

Açıklama, tartışma, öyküleme ve betimlemeyi yazarın amacından tanıyor; tanımlamadan sayısal verilere düşünceyi geliştirme yollarını ipuçlarıyla ayırıyor, “hangisine başvurulmamıştır?” sorusunu kendi yazdığımız paragraflarla adım adım çözüyoruz.

8 durakKavram
16 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 16tamamlanan etkinlik
5 sorubu konuda çözebileceğin
KAVRAM · ANLATIM BİÇİMİ

Anlatım biçimleri: yazar neden yazıyor? Önce açıklayıcı anlatım

MEB 9. sınıf · Anlamın Yapı Taşları · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTanım cümlesi nedir, örnekleme ve açıklamadan nasıl ayrılır?Bağlantılı konudan (Cümlede anlam ilişkileri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Tanım cümlesi bir kavramın ne olduğunu, onu başka kavramlardan ayıran özellikleriyle söyler ve “X nedir?” sorusunu cevaplar. Örnekleme, genel bir yargıyı somut bir örnekle destekler (örneğin, mesela, gibi). Açıklama ise bir yargıyı aynı cümlede başka sözlerle açar (yani, başka bir deyişle, iki nokta).

Tanım, örnekleme, açıklama

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Anlatım biçimleri nelerdir, açıklayıcı anlatım nasıl anlaşılır?

Kısa cevap: Anlatım biçimi, yazarın amacına göre metni kurduğu yoldur. Dört temel biçim vardır: açıklama (bilgi vermek, öğretmek), tartışma (okuru bir görüşe ikna etmek), öyküleme (bir olayı anlatıp okura yaşatmak) ve betimleme (bir varlığı ya da yeri okurun gözünde canlandırmak). Açıklayıcı anlatımda yazar bir konuda nesnel bilgi verir, “ne, nasıl, neden?” sorularını cevaplar ve okuru bir görüşe inandırmaya çalışmaz.

Aynı deniz feneri dört ayrı yazıya konu olabilir: biri nasıl çalıştığını anlatır, biri yıkılmaması gerektiğini savunur, biri bir fırtına gecesini anlatır, biri de onu sisin içinde resmeder.

MEB kitapları bu dört yolu anlatım biçimleri adıyla işler: 9. sınıfta bir gezi yazısının cümleleri betimleyici, açıklayıcı ve öyküleyici diye ayrılır; 10. sınıfta bir paragrafı başka bir anlatım biçimiyle yeniden yazmak istenir. Hangi biçimin kullanıldığını sözcükler değil, yazarın amacı belirler. Bu yüzden ilk soru hep aynıdır: Yazar bu metinle okura ne yaptırmak istiyor? Bir şey öğretmek mi, bir görüşe inandırmak mı, bir olayı yaşatmak mı, bir görüntüyü canlandırmak mı?

Dört biçimi ayıran şey amaçtır. İpucu sütunu amacı ele veren işaretleri, son sütun o biçimin en sık karıştırıldığı durumu gösterir; her satırın ayrıntısı bu sayfanın ilk dört durağında.Görsel: Sınav Defteri

Açıklayıcı anlatım: bilgi vermek, öğretmek

Açıklayıcı anlatımda yazar okura bir konuyu öğretir: bir şeyin ne olduğunu, nasıl işlediğini, neden öyle olduğunu anlatır. Ders kitapları, ansiklopediler, haber metinleri ve kullanım kılavuzları bu biçimle yazılır; MEB 9. sınıf kitabı da açıklayıcı anlatıma örnek olarak denemeden alınmış paragrafları gösterir. Dil nesneldir: yazar “bence, ne yazık ki” gibi sözlerle kendini öne çıkarmaz; cümleler çoğu zaman geniş zamanla ya da “-dır” ekiyle kurulur, terimler sık geçer. Açıklama yaparken yazar tanımlama, örneklendirme, karşılaştırma, sayısal veri gibi düşünceyi geliştirme yollarına sıkça başvurur; bu yollar altıncı duraktan itibaren geliyor.

✔ Örnek: Gökkuşağı, güneş ışığının havadaki su damlacıklarında kırılıp yansımasıyla oluşur. Beyaz görünen ışık aslında farklı renklerin karışımıdır ve her renk damlaya girerken biraz farklı bir açıyla kırılır. Bu yüzden renkler birbirinden ayrılır ve gökyüzünde bir yay hâlinde sıralanır. Gökkuşağını görebilmek için güneşin gözlemcinin arkasında kalması gerekir.

✔ Açıklama

  • Gökkuşağı paragrafı: “Nasıl oluşur, neden renklere ayrılır?” sorularını cevaplıyor.
  • Yazarın kişisel yargısı yok; okur bir şey öğreniyor.

✘ Açıklama değil

  • Gökkuşağı, doğanın bize verdiği en güzel armağandır.: öznel bir övgü, bilgi vermiyor.
  • Yağmur dinince balkona koştum ve ilk kez çift gökkuşağı gördüm.: kişi, zaman ve olay var; öyküleme.
Dört anlatım biçimi: amaç ve ipucu
BiçimYazar ne istiyor?İpucuHızlı test
AçıklamaBilgi verip öğretmekTanım, örnek, nesnel dil“Ne öğrendim?” sorusuna cevap var
TartışmaOkuru bir görüşe ikna etmekKarşı görüş + “oysa, ama” + kanıtÇürütülen bir görüş var
ÖykülemeBir olayı yaşatmakKişi, yer, zaman; hareketVideo testi: sahne akıyor
BetimlemeBir varlığı göz önünde canlandırmakDuyu ayrıntısı; durgunlukFotoğraf testi: tek kare yeter
Akılda kalsın: Paragrafı okuduktan sonra iki soru sor: “Ne öğrendim?” ve “Yazar beni neye inandırmaya çalıştı?” Birinci sorunun cevabı dolu, ikincisinin boşsa açıklayıcı anlatımdır. İkincinin cevabı da varsa ikinci duraktaki tartışmaya bak.
Sınavda

Nasıl sorulur“Bu parçanın anlatım biçimi aşağıdakilerden hangisidir?”, “Bu parçanın anlatımında hangisi ağır basmaktadır?”, “Bu parçada hangi anlatım biçimine başvurulmamıştır?” Biçimler çoğu zaman şık olarak gelir: “Öykülemeye başvurulmuştur”, “Betimlemeden yararlanılmıştır”, “Açıklama yapılmıştır”.

TuzakKonusu bilimsel diye her metni açıklama saymaktır: bilimsel bir konuda karşı görüşü çürüten metin tartışmadır.

Sınavda işaretleilk cümle güçlü bir ipucudur ama yetmez; en az ilk ve son cümleyi oku, paragraf bilgiyle açılıp bir görüşü savunmaya dönebilir.

Ek bilgi: Bu kalıp sınavda nasıl çıktı?

2012–2021 çıkmış KPSS paragraf sorularında anlatımla ilgili 15 soru geldi (ALES ve DGS'de hiç yok); tek bir biçimi doğrudan soran “Bu parçanın anlatım biçimi hangisidir?” kökü bu yıllarda görülmedi. Biçimler o sorularda şık olarak çıktı: “Öykülemeye başvurulmuştur”, “Betimlemeden yararlanılmıştır”, “Açıklama yapılmıştır”, “Tartışmaya başvurulmuştur”.

⇄Bilgi eşleştirme biçim ve amacı

?Soru çöz

Sarkıt ve dikitler, kireç taşından oluşan mağaralarda çok yavaş biçimlenen şekillerdir. Tavandan sızan su, içinde çözünmüş kireci de taşır. Damla tavanda asılı kalırken kirecin bir kısmı çöker ve zamanla aşağı doğru uzayan sarkıtı oluşturur. Yere düşen damlalar ise tabanda yukarı doğru büyüyen dikitleri meydana getirir.

Bu parçanın anlatım biçimi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Parça sarkıt ve dikitlerin nasıl oluştuğunu nesnel bir dille öğretiyor. Damlanın düşmesi bir süreçtir, kişisi ve belirli bir zamanı olan bir olay değildir; bu yüzden öyküleme değil. Mağara gözde canlandırılmadığı için betimleme, savunulan bir görüş olmadığı için tartışma da değildir.
KAVRAM · TARTIŞMA

Tartışmacı anlatım: karşı görüşü çürüt, kendi görüşünü kanıtla

MEB 10. sınıf · Kelimelerin Ritmi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaÖn yargı ile ön kabul arasındaki fark nedir, çıkarım ve kanıtlama nasıl anlaşılır?Bağlantılı konudan (Cümle yorumlama). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Ön yargı, bir kişi ya da şey hakkında yeterince bilmeden, denemeden önceden varılmış olumlu ya da olumsuz yargıdır (TDK: peşin yargı, peşin hüküm). Ön kabul, bir düşünceyi sorgulamadan doğru sayıp başka bir yargıya dayanak yapmaktır (madem, -dığına göre, bilindiği gibi). Çıkarım, bir veriden yola çıkıp sonuca varmak (demek ki, anlaşılan); kanıtlama ise bir yargıyı veri, örnek ya da gözlemle desteklemektir (nitekim, bunun kanıtı).

Ön yargı, ön kabul, çıkarım, kanıtlama

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Tartışmacı anlatım nedir, açıklayıcı anlatımdan nasıl ayrılır?

Kısa cevap: Tartışmacı anlatımda yazar okuru bir görüşe inandırmak ister: karşı bir görüşü ortaya koyup çürütür, kendi görüşünü kanıt, örnek ya da veriyle destekler. Anlatım özneldir; “oysa, ama, bence, kanımca” sözleri, yazarın kendine soru sorup cevapladığı düzen ve “-malı/-meli” ile kurulan öneriler sık görülür. Bilgi vermekle yetinen metin açıklama, bilgiyi bir görüşü kabul ettirmek için kullanan metin tartışmadır.

Açıklayıcı metin “Bunu bilmelisin.” der; tartışmacı metin “Buna inanmalısın.”

Tartışmacı anlatımın merkezinde bir görüş vardır. Kaynaklarda yazarın savunduğu görüşe tez (sav), çürütmeye çalıştığı görüşe antitez (karşı sav) denir. Yazar çoğu zaman önce yaygın bir kanıyı aktarır (“Bazıları … düşünür”, “Sık duyulan bir söz vardır”), ardından “oysa, ama, aslında” diye kendi görüşüne geçer ve onu destekler. MEB 9. sınıf kitabı tartışmacı anlatıma örnek tür olarak makaleyi gösterir; köşe yazıları, eleştiriler ve denemeler de bu biçime sık başvurur. 10. sınıf kitabında ise tartışmacı bir paragrafın öyküleyici anlatımla yeniden yazılması istenir: aynı konu, başka bir amaç.

Karşı görüş her paragrafta yazılmaz; bazen yazar doğrudan kendi görüşüyle başlar. Ama kanıt ve ikna çabası hiç eksik olmaz.Görsel: Sınav Defteri

✔ Örnek: Çoğu kişi kitap okumanın boş zamanı bol olanlara özgü bir lüks olduğunu düşünür. Oysa okumak için saatler gerekmez: günde yalnızca on beş dakika okuyan biri bir yılda on kitabı rahatça bitirebilir. Otobüste, kuyrukta, yatmadan önce geçen kısa anlar bunun için yeter. O hâlde asıl eksik olan zaman değil, alışkanlıktır.

  • Karşı görüş: “Çoğu kişi … düşünür.”
  • Çürütme ve kendi görüşü: “Oysa okumak için saatler gerekmez.”
  • Kanıt: on beş dakikalık hesap ve gündelik örnekler (sayısal veri ve örneklendirme).
  • Sonuç: “O hâlde …” ile yazarın tezi tek cümlede toplanıyor.

Aynı konu, iki biçim

Açıklama: bilgi verir

  • Ödev süresi okuldan okula değişir; bazı okullarda günde yarım saat, bazılarında iki saate yakın ödev verilir.
  • Okur bilgilenir; yazar taraf tutmaz.

Tartışma: görüş savunur

  • Ödev ne kadar çoksa öğrenme o kadar artar sanılır. Oysa yorgun bir zihne verilen ikinci saat, ilk saatin kazancını da siler.
  • Karşı görüş aktarılır, “oysa” ile çürütülür.
Akılda kalsın: Tartışmacı paragrafta iki ses duyulur: biri karşı görüşün, öteki yazarın. “Oysa”dan önce karşı görüş, sonra yazar konuşur. Tek bir ses ve nesnel bilgi varsa açıklama; bir ses ama öznel övgü ya da yakınma varsa bu henüz bir tutumdur, tartışma için ikna çabası da gerekir.
Sınavda

Nasıl sorulurKökte “anlatım biçimi”, şıklarda “Tartışma” ya da “Tartışmacı anlatım” geçer; “tartışma havası içinde yazılmıştır” diye de sorulur.

TuzakAçıklayıcı metindeki bilgi sınırlayan “ama”yı (Kaplumbağalar karada yavaştır ama iyi yüzer.) tartışma sanmaktır; burada çürütülen bir görüş yoktur. İkinci tuzak, aktarılan karşı görüşü yazarın görüşü sanmaktır; yazarın tutumu “oysa”dan sonradır (bkz. Paragrafta anlam, yazarın tutumu).

Sınavda işaretleşıkta “kanıtlayıcı anlatım” geçerse, bir düşünceyi kanıtlarla doğrulayan anlatımdır; bu sayfada tartışmanın içinde ele alınır.

Ek bilgi: “Kanıtlayıcı anlatım” adı nereden çıktı?

2016 KPSS ortaöğretim sorusunun ikili şıklarında “kanıtlayıcı” diye bir anlatım adı geçti (Açıklayıcı – kanıtlayıcı, Kanıtlayıcı – tartışmacı); bazı kaynaklar bir düşünceyi kanıtlarla doğrulamaya çalışan anlatımı böyle ayırır. MEB 9–11 kitaplarında bu ad yoktur.

↕Sıralama tartışmacı paragrafı kur

  1. Örneğin kent müzelerinde mahallelerin eski fotoğrafları, esnafın kullandığı aletler sergilenir.
  2. Bazıları müzelerin yalnızca turistlere hitap ettiğini düşünür.
  3. Bu yüzden bir kentin müzelerini gezmek, önce o kentte yaşayanların işi olmalıdır.
  4. Oysa müzeler, bir kentte yaşayanların kendi geçmişini tanıdığı yerlerdir.

?Soru çöz

Kentlerde bisiklet kullanımının yalnızca gençlere uygun bir ulaşım biçimi olduğu sıkça söylenir. Peki gerçekten öyle mi? Bisiklet yolları geniş bir ağ oluşturan kentlerde işe giden orta yaşlıları, pazara giden yaşlıları da pedal çevirirken görmek mümkündür. Demek ki bisikleti gençlere ait kılan yaş değil, güvenli yolların eksikliğidir.

Bu parçanın anlatım biçimi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Paragraf yaygın bir görüşü aktarıyor (“sıkça söylenir”), kendine soru soruyor (“Peki gerçekten öyle mi?”), kanıt gösteriyor ve “Demek ki” ile kendi görüşünü kabul ettiriyor. Bilgi vermekle yetinmediği için açıklama değil; olay ya da durağan sahne olmadığı için öyküleme ve betimleme de değil.
KAVRAM · ÖYKÜLEME

Öyküleyici anlatım: olay akıyor mu, sahne değişiyor mu?

MEB 9. sınıf · Anlam Arayışı · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaParagrafın konusu nedir, nasıl bulunur?Bağlantılı konudan (Paragrafta anlam). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Paragrafın konusu, yazarın üzerinde durduğu şeydir; “Bu parça neyden söz ediyor?” sorusunun cevabıdır ve genellikle bir ad öbeğiyle söylenir (ör. “mahalle kütüphanelerinin yeni işlevleri”). Konu, paragrafta en çok tekrarlanan ya da bütün cümlelerin bağlandığı kavramdan bulunur; tek bir cümleyi karşılayacak kadar dar, paragrafın dışına taşacak kadar geniş olmamalıdır.

Paragrafın konusu

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Öyküleyici anlatım nedir, olay, kişi, yer ve zaman nasıl belirlenir?

Kısa cevap: Öyküleyici anlatımda yaşanmış ya da kurgulanmış bir olay, birbirini izleyen eylemlerle anlatılır ve okur olayın içine çekilir. Dört temel öge vardır: olay, kişi, yer ve zaman. En güçlü ipucu harekettir: eylemler art arda gelir, zaman ilerler, durum değişir. Bu yüzden öyküleme bir videoya benzer.

Bir paragrafta biri kapıyı açıp içeri giriyor, bir şey görüyor ve geri dönüyorsa, artık bir hikâyenin içindesin.

Öyküleyici anlatım; hikâye, roman, masal, fabl ve anı gibi anlatmaya bağlı metinlerin temel biçimidir. MEB kitapları hikâyeyi incelerken olay örgüsünü, kişileri, mekânı ve zamanı yapı unsurları olarak ele alır; paragrafta öykülemeyi tanımanın yolu da bu dört ögeyi aramaktır. Anlatıcı olayı birinci kişi ağzından (gördüm, koştum) ya da üçüncü kişi ağzından (gördü, koştu) aktarabilir; ikisi de öykülemedir.

  • Olay: Ne oldu? Birbirine bağlı, art arda gelen eylemler.
  • Kişi: Kim yaşadı? İnsan olabileceği gibi fabldaki hayvanlar ya da kişileştirilmiş bir varlık da olabilir.
  • Yer: Nerede? Bir durak, bir köy yolu, bir mutfak.
  • Zaman: Ne zaman? “O sabah, ertesi gün, otobüs durağa yanaşınca”.

✔ Örnek: Otobüs durağa yanaştığında Elif çantasını omzuna atıp koşmaya başladı. Kapıya vardığında şoför çoktan düğmeye basmıştı. Cama vurdu, el salladı; kapı yeniden açıldı. Nefes nefese içeri girerken şoföre teşekkür etti ve arka sıradaki boş koltuğa yığıldı. Olay: otobüse yetişme. Kişiler: Elif ve şoför. Yer: durak ve otobüs. Zaman: otobüsün yanaştığı an. Eylemler zincir hâlinde ilerliyor: yanaştı → koştu → vardı → vurdu → açıldı → girdi → yığıldı.

Kip değil, hareket belirler

Öykülemede fiiller çoğunlukla görülen geçmiş (-di) ya da duyulan geçmiş (-miş) kipindedir. Ama anlatıma canlılık katmak için şimdiki zaman da kullanılabilir: Kapıyı açıyor, ışığı yakıyor, masadaki notu görüyor. Bu paragraf da öykülemedir. Demek ki belirleyici olan kip değil, eylemlerin birbirini izleyip durumu değiştirmesidir. Kip ve zamanın ayrıntısı Fiiller ve ek fiil sayfasında.

✔ Öyküleme

  • Belirli kişi, belirli an, art arda eylem: Kapıyı açınca masanın üstündeki notu gördü, okuyup cebine koydu ve merdivenlerden koşarak indi.

✘ Öyküleme sanılır

  • Hamur yoğrulur, mayalanmaya bırakılır, sonra fırına verilir.: eylem dizisi var ama kişi ve belirli zaman yok; bir işlem öğretiliyor, açıklama.
  • Köprünün yapımına 1970'te başlandı ve üç yılda tamamlandı.: geçmişteki bir olayın bilgisi; sahne kurulmuyor, açıklama.
Akılda kalsın: Öykülemeyi bir video gibi düşün: durdurduğun her karede bir şey değişmiş olmalı. “Kim, nerede, ne zaman, ne yaptı?” sorularının dördü de cevaplanıyor ve eylemler birbirini izliyorsa öykülemedir.
Sınavda

Nasıl sorulur“Bu parçanın anlatım biçimi”, “Bu parçada öyküleyici anlatımın hangi ögesi belirgin değildir?” ya da “Aşağıdakilerin hangisinde öyküleyici anlatım kullanılmıştır?” Kaynakların “ilk cümlede olay varsa cevap öykülemedir” taktiği çoğu soruda işe yarar.

TuzakBir olayı yalnızca anıp üzerine düşünen paragraftır: olay bir örnek olarak geçiyor, ardından bir yargı savunuluyorsa paragraf tartışmadır, olaydaki ayrıntı ise bir örneklendirmedir. Olay ile mekânın birlikte anlatıldığı paragraflar için beşinci durağa bak.

▭Boşluk doldurma

Öyküleyici anlatımın dört temel ögesi olay, kişi, yer ve olarak sayılır. Öykülemeyi betimlemeden ayıran en güçlü ipucu , betimlemenin ipucu ise olarak özetlenir.

zamanhareketdurgunluktezsayısal veri

?Soru çöz

Aşağıdakilerin hangisinde öyküleyici anlatım kullanılmıştır?

✓ B. Belirli bir kişi (Murat), belirli bir an (zil çalınca), bir yer (merdiven, bahçe) ve art arda eylemler var. A bir işlemi öğreten açıklamadır, kişi ve belirli zaman yoktur. C durağan bir sahneyi canlandıran betimleme, D karşı görüşü “oysa” ile çürüten tartışmadır.
KAVRAM · BETİMLEME

Betimleyici anlatım: sözcüklerle fotoğraf çekmek

MEB 9. sınıf · Sözün İnceliği · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDuyu aktarması nedir, yansıma sözcükler nasıl oluşur?Bağlantılı konudan (Sözcükte anlam). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Duyu aktarması, bir duyuya ait niteliğin başka bir duyuyla algılanan bir varlık için kullanılmasıdır: “tatlı ses” (tatmadan işitmeye), “keskin koku” (dokunmadan koklamaya). Yansıma sözcükler ise doğadaki seslerin taklidiyle oluşur: şırıl, gıcır, vızıl; bunlardan şırıldamak, gıcırtı gibi yeni sözcükler türetilir.

Duyu aktarması ve yansıma sözcükler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Betimleyici anlatım nedir, türleri nelerdir ve öykülemeden nasıl ayrılır?

Kısa cevap: Betimleyici anlatımda bir varlık, yer ya da kişi ayırt edici özellikleriyle anlatılır ve okurun gözünde canlandırılır. Temel araçlar niteleyici sözcükler (sıfatlar) ve beş duyuya seslenen ayrıntılardır: görme, işitme, koklama, tatma, dokunma. Sahne durağandır; zaman ilerlemez, olay gelişmez. Amacına göre açıklayıcı (nesnel, bilgi veren) ve sanatsal (izlenimsel, öznel) betimleme diye ikiye ayrılır.

Öyküleme kamerayı çalıştırır, betimleme deklanşöre basar.

MEB 9. sınıf kitabı betimlemenin sözcüklerle resim yapmaya benzediğini hatırlatır ve bir betimleme yazısını değerlendirirken önce niteleyici kelime ve kelime gruplarının kullanımına bakar. Betimleyici anlatımda yazar sahneyi durdurur, okura ayrıntıları tek tek gösterir: renk, biçim, ses, koku, sıcaklık. Fiil bulunabilir ama bu fiiller olayı ilerletmez, sahnenin içindeki hâli anlatır.

✔ Örnek: Mutfak, akşam yemeğinden önceki o saatte sıcak ve aydınlıktı. Ocağın üstündeki tencereden kekik ve sarımsak kokusu yükseliyordu. Tezgâhta kabukları parlayan kırmızı domatesler, yanında eski bir tahta kesme tahtası duruyordu. Buğulu camdan sokak lambasının sarı ışığı süzülüyordu. Görme (aydınlık, kırmızı, sarı ışık), koklama (kekik, sarımsak), dokunma (sıcak) var. “Yükseliyordu, süzülüyordu” birer fiildir ama mutfakta hiçbir şey değişmez: tek bir fotoğraf karesi.

Betimleme türleri

  • Açıklayıcı betimleme: Varlık nesnel olarak, bilgi vermek için tanıtılır; ansiklopedi, coğrafya kitabı, kayıp eşya ilanı. Çanta lacivert, deri ve iki fermuarlıdır; ön cebinde küçük bir anahtarlık asılıdır.
  • Sanatsal (izlenimsel) betimleme: Yazar gördüğünü kendi duygu ve izlenimleriyle süzer; benzetme, kişileştirme gibi sanatlara başvurur. Akşamüstü deniz, yorgun bir kumaş gibi kıyıya seriliyordu.
  • Fiziksel (dış) betimleme: Kişinin ya da varlığın görünüşü. Uzun boylu, kır saçlı, ince çerçeveli gözlüklü bir adamdı.
  • Ruhsal (iç) betimleme: Kişinin karakteri, duyguları. İçine kapanıktı; kalabalıkta susar, yalnız kalınca rahatlardı.

Durgunluk testi: betimleme mi, öyküleme mi?

Betimlemede küçük bir kıpırtı olabilir: Perde rüzgârda hafifçe kıpırdıyordu. Bu, sahnenin hâlidir; perde bir yere gitmez, durum değişmez. Öykülemede ise bir eylem bir sonrakini doğurur: Rüzgâr perdeyi açınca vazo devrildi, çocuk sesten uyandı. Kıpırtı sahneyi canlandırıyorsa betimleme, olayı ilerletiyorsa öykülemedir. Duyulara seslenen sözcüklerin mecaz kullanımları (sıcak bir karşılama, keskin bir koku) ve duyu aktarması Sözcükte anlam sayfasında.

Akılda kalsın: Fotoğraf testi: Paragrafı tek bir kareyle çizebiliyorsan betimleme; “önce şu oldu, sonra bu” diye birden çok kare gerekiyorsa öyküleme. Betimlemeyi bulduktan sonra beş duyuyu sırayla say: gördüm, duydum, kokladım, tattım, dokundum.
Sınavda

Nasıl sorulurKalıplar: “Bu parçanın anlatım biçimi hangisidir?”, “Bu parçada hangi duyuya ait ayrıntıya yer verilmemiştir?” ve “Bu parçanın anlatımıyla ilgili hangisi söylenemez?” Duyu sorusunda önce şıklardaki duyuları işaretle, sonra parçada her duyunun sözcüğünü ara.

TuzakRenk sözcüğü yok diye görmeyi atlamak (ışık, gölge, parlamak da görmedir); “serin, pürüzlü” gibi dokunma sözcüklerini kaçırmak; betimlemedeki benzetmeyi görünce “Betimleme” ile “Benzetme” şıklarını karıştırmak: biçim ile yol ayrı ayrı sorulabilir.

Ek bilgi: Bu kalıp sınavda nasıl çıktı?

2012–2021 çıkmış KPSS paragraf sorularında duyu kalıbı görülmedi; betimleme bu yıllarda “anlatımıyla ilgili” soruların şıklarında (“Betimlemeden yararlanılmıştır”, “II. cümlede betimleme yapılmıştır”) ve 2016'daki “öyküleyici – betimleyici” ikili şıkkında soruldu.

⇄Bilgi eşleştirme ayrıntı ve duyu

?Soru çöz

Köy meydanındaki çınarın gövdesi, beş kişi el ele tutuşsa ancak sarabileceği kadar kalındı. Geniş dallarının altında serin bir gölge vardı. Yapraklarının arasından ağustos böceklerinin bitmeyen sesi geliyordu. Havada yeni biçilmiş otların kokusu vardı. Ağacın dibindeki çeşmenin buz gibi suyu, öğle sıcağında insanın parmaklarını sızlatıyordu.

Bu parçada aşağıdaki duyulardan hangisine ait bir ayrıntıya yer verilmemiştir?

✓ D. Görme: kalın gövde, geniş dallar, gölge. İşitme: ağustos böceklerinin sesi. Koklama: biçilmiş otların kokusu. Dokunma: serin gölge, parmakları sızlatan soğuk su. Hiçbir ayrıntı tat bildirmiyor; suyun içildiği değil, parmaklara değdiği söyleniyor.
YÖNTEM · ANLATIM BİÇİMİ

Birden çok anlatım biçimi: hangisi ağır basıyor?

MEB 10. sınıf · Dünden Bugüne · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaParagrafta yazarın amacı ve tutumu nasıl anlaşılır?Bağlantılı konudan (Paragrafta anlam). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Yazarın amacı paragrafı neden yazdığıdır (bilgi vermek, ikna etmek, eleştirmek, uyarmak, duygu paylaşmak); tutumu ise konuya karşı takındığı tavırdır (övgü, eleştiri, yakınma, alay, özlem, tarafsızlık). İkisi de en çok sıfatlardan, yargı bildiren yüklemlerden ve “ne yazık ki, nihayet, hâlâ, bile” gibi değerlendirme sözcüklerinden anlaşılır.

Yazarın amacı ve tutumu

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Bir paragrafta birden fazla anlatım biçimi varsa ağır basan biçim nasıl bulunur?

Kısa cevap: Gerçek metinlerde anlatım biçimleri çoğu zaman iç içedir: öykülemenin içine betimleme, açıklamanın içine küçük bir öykü girebilir. Soru “anlatım biçimi” ya da “ağır basan” diyorsa cevap, paragrafın amacını taşıyan ve cümlelerin çoğuna yayılan biçimdir. Olay ile mekân birlikte anlatılıyorsa iki biçim birden aranır: öyküleme ve betimleme; bilgi verilip bir görüş savunuluyorsa son cümleye ve yazarın amacına bakılır.

Bir hikâyede kahraman yürür, durur, etrafına bakar, yeniden yürür. Yürüdüğü yerler öyküleme, baktığı yerler betimlemedir.

MEB 10. sınıf kitabı mesnevi beyitlerini incelerken bir parçada birden fazla anlatım biçiminin bulunabileceğini özellikle hatırlatır. Sınav bu gerçeği iki yoldan sorar. Tek biçim isteyen kalıpta (“Bu parçanın anlatım biçimi”, “ağır basan anlatım biçimi”) paragrafın asıl amacı aranır. İkili şık veren kalıpta (“Bu parçanın anlatımında aşağıdakilerden hangileri ağırlıklı olarak kullanılmıştır?”) ise iki ögenin de paragrafta belirgin olması gerekir; biri eksikse şık elenir.

Çözümlü örnek: ikili şık

Treni kaçırınca istasyonun bekleme salonuna döndüm. Salon yüksek tavanlı, loş bir yerdi; duvardaki eski saatin camı çatlamıştı. Tahta sıralarda uyuklayan birkaç yolcu, köşedeki sobanın çıtırtısı ve kızarmış kestane kokusu vardı. Biletimi değiştirmek için gişeye gittim; memur, bir sonraki trenin gece yarısı kalkacağını söyledi.

  • Adım 1: Soru kökünü oku: “ağırlıklı olarak kullanılanlar” diyor ve şıklar ikili. Demek ki iki biçim ya da bir biçim ile bir yol aranıyor.
  • Adım 2: Hareketi ara: döndüm, gittim, söyledi. Kişi (anlatıcı, memur), yer (istasyon), zaman (tren kaçınca) belli; olay ilerliyor → öyküleme var.
  • Adım 3: Durağan sahneyi ara: yüksek tavan, loş salon, çatlak saat camı, sobanın çıtırtısı, kestane kokusu. Görme, işitme ve koklama var; sahne değişmiyor → betimleme var.
  • Adım 4: Şıkları ele: Öyküleme – Betimleme ✔. Açıklama – Tartışma ✘: bilgi öğretilmiyor, görüş savunulmuyor. Betimleme – Karşılaştırma ✘: hiçbir şey bir başka şeyle ölçülmüyor. Öyküleme – Tanık gösterme ✘: memurun sözü bir düşünceyi kanıtlamak için değil, olayın parçası olarak aktarılıyor.

Açıklama ile tartışma birlikteyse

Paragraf önce bilgi verip sonra bir görüşü savunuyorsa, bilgiler kanıt olarak kullanılıyordur ve amaç ikna etmektir: ağır basan tartışmadır. Tersine, paragraf tek cümlede yaygın bir yanlışı düzeltip uzun uzun bilgi veriyorsa amaç öğretmektir: açıklama ağır basar. Karar için son cümleye bak: bir bilgi mi, yoksa bir görüş, öneri ya da eleştiri mi? Paragrafın vardığı yargıyı bulma yöntemi Paragrafta anlam sayfasında.

Akılda kalsın: Ağır basanı bulmak için cümlelere birer harf yapıştır: O (olay), B (betim), A (bilgi), T (görüş). En çok tekrarlanan harf ve son cümlenin harfi çoğu zaman cevabı verir. Şıklar ikiliyse iki harfi birden ara.
Sınavda

Nasıl sorulur“Bu parçanın anlatımında aşağıdakilerden hangisi ağır basmaktadır?”, “… hangileri ağırlıklı olarak kullanılmıştır?”, “Bu parçada hangi anlatım biçimine başvurulmamıştır?” Şıklarda bir biçim ile bir düşünceyi geliştirme yolu yan yana gelebilir (Açıklama – Örneklendirme); o zaman ikisinin de paragrafta bulunması yeterlidir.

TuzakŞıklar ikiliyken ilk cümlede olay görüp yalnız “Öyküleme”yi aramaktır; ikinci biçimi de bulmalısın. İlk cümleden karar vermek yalnız tek biçimli paragraflarda zaman kazandırır.

Ek bilgi: Bu kalıp sınavda nasıl çıktı?

2012–2021 çıkmış KPSS sorularında ikili şıklı biçim bir kez geldi: “Bu parçada aşağıdaki anlatım tekniklerinin hangilerinden yararlanılmıştır?” (2016, şıklar öyküleyici – betimleyici, açıklayıcı – kanıtlayıcı gibi).

▭Boşluk doldurma

Bir olay anlatılırken olayın geçtiği yerin de ayrıntılarıyla canlandırıldığı paragraflarda ağır basan biçimler genellikle ile olur.

öykülemebetimlemetartışmatanımlama

?Soru çöz

Dere yataklarına yapılan binalar, taşkın sırasında suyun yayılacağı alanı daraltır. Suyun gidecek yeri kalmayınca taşkın, çevredeki yerleşimlere daha büyük zarar verir. Bazıları bu yapıların sağlam yapıldığı sürece sorun yaratmayacağını savunuyor. Oysa sorun binanın sağlamlığında değil, suyun yolunu kesmesinde; bu yüzden dere yataklarına hiç yapı izni verilmemeli.

Bu parçanın anlatımında ağır basan anlatım biçimi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. İlk iki cümle bilgi veriyor ama bu bilgiler son cümledeki görüşün kanıtıdır. Üçüncü cümlede karşı görüş aktarılıyor, “Oysa” ile çürütülüyor ve “verilmemeli” ile öneri yapılıyor; amaç ikna etmek. A, yalnız ilk cümleye bakıp karar verenin tuzağıdır.
KAVRAM · DÜŞÜNCEYİ GELİŞTİRME

Düşünceyi geliştirme yolları (1): tanımlama, örneklendirme, tanık gösterme

MEB 9. sınıf · Sözün İnceliği · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaParagrafta yardımcı düşünce nedir, “hangisine değinilmemiştir” soruları nasıl çözülür?Bağlantılı konudan (Paragrafta anlam). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Yardımcı düşünceler, ana düşünceyi açıklayan, örnekleyen ya da kanıtlayan cümlelerdir. “Hangisine değinilmemiştir / ulaşılamaz / hangi sorunun cevabı yoktur?” sorularında önce şıklardaki anahtar sözcükler belirlenir, sonra paragraf okunurken her şık paragraftaki karşılığıyla eşlenip elenir; paragrafta karşılığı bulunmayan şık cevaptır. “Bu parçaya göre X'in nedeni / özelliği hangisidir?” gibi bilgi sorularında ise X'in geçtiği cümle bulunur ve o cümlenin başka sözcüklerle söylenişi seçilir.

Yardımcı düşünce ve değinilmeyen

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Düşünceyi geliştirme yolları nelerdir; tanımlama, örneklendirme ve tanık gösterme nasıl ayırt edilir?

Kısa cevap: Düşünceyi geliştirme yolları, yazarın bir düşünceyi açmak, desteklemek ve inandırıcı kılmak için kullandığı tekniklerdir: tanımlama, örneklendirme, tanık gösterme, karşılaştırma, benzetme ve sayısal verilerden yararlanma. Tanımlamada bir kavramın ne olduğu söylenir; örneklendirmede genel bir yargı somut örneklerle desteklenir; tanık göstermede düşünce, konusunda bilinen birinin sözüne ya da görüşüne dayandırılır.

Yazar bir düşünce ortaya atar; okur içinden “Neden inanayım?” diye sorar. Düşünceyi geliştirme yolları bu soruya verilen cevaplardır.

Anlatım biçimi metnin genel yoludur; düşünceyi geliştirme yolları ise o yolun üstündeki araçlardır. En çok açıklayıcı ve tartışmacı metinlerde kullanılırlar, ama bir hikâyede de bir karşılaştırma ya da benzetme bulunabilir. MEB 9. sınıf kitabı bir deneme okutup yazarın yardımcı fikirleri aktarırken başvurduğu yolları (tanık gösterme, tanımlama, karşılaştırma vb.) buldurur. Bu durakta üç yolu üç soruyla ayırıyoruz: Ne? (tanımlama), Mesela? (örneklendirme), Kim dedi? (tanık gösterme). Yardımcı düşüncelerin paragraftaki yeri Paragrafta anlam sayfasında.

Tanımlama: “Nedir?” sorusunun cevabı

Tanımlamada yazar bir kavramın ne olduğunu, onu benzerlerinden ayıran özellikleriyle söyler. İpuçları: “X, … -dır”, “… -e X denir”, “X, … anlamına gelir”. ✔ Örnek: Mikroplastik, boyu beş milimetreden küçük plastik parçacıklara verilen addır. Bu parçacıklar büyük plastik atıkların güneş ve dalga etkisiyle ufalanmasından ya da bazı kozmetik ürünlerden doğar. İlk cümle “Mikroplastik nedir?” sorusuna doğrudan cevap veriyor; paragrafın geri kalanı bu tanımın üstüne kuruluyor.

“Tanım” ile “tanımlama” farkı: Tanım, ortaya çıkan cümledir: bir kavramın sınırlarını çizen tek bir yargı. Tanımlama ise yazarın bu cümleyi düşüncesini geliştirmek için kullanmasıdır, yani bir yöntemdir. Cümle düzeyinde “Hangisi bir tanım cümlesidir?” diye sorulur (Cümlede anlam ilişkileri); paragraf düzeyinde “Hangi düşünceyi geliştirme yoluna başvurulmuştur?” sorusunun cevabı “Tanımlama” olur. Ölçüt ikisinde de aynıdır: cümle “… nedir?” sorusuna sözlükteki gibi cevap vermeli. Okul, insanın ikinci evidir. benzetmeye, Okul, en güzel yıllarımızın geçtiği yerdir. ise değerlendirmeye dayanır; sınavda tanımlama şıkkı için bu tür cümleler değil, kavramı nesnel olarak sınırlayan cümle aranır.

Örneklendirme: genel yargıyı somutlamak

Yazar genel bir düşünceyi söyler, sonra onu gözle görülür kılan örnekler verir: kişi, eser, yer, olay adları. İpuçları: örneğin, mesela, söz gelimi, nitekim ve sayma yapan gibi. ✔ Örnek: Bazı bitkiler kuraklığa karşı şaşırtıcı önlemler alır. Örneğin kaktüslerin yaprakları dikene dönüşmüştür, bu yüzden daha az su kaybederler. Bazı çöl bitkilerinin kökleri ise suya ulaşmak için metrelerce derine iner.

Tanık gösterme: sözü bir başkasına söyletmek

Yazar düşüncesini inandırıcı kılmak için konusunda bilinen bir kişinin, bir uzmanın, bir kurumun ya da bir eserin sözüne veya görüşüne başvurur. Söz tırnak içinde verilebilir ya da dolaylı aktarılabilir (“… -e göre”, “… der”, “… diye yazar”). Kişinin adı verilmeyebilir: “bir şairin dediği gibi”, “dil bilimciler”. ✔ Örnek: Ustalığın sırrı çoğu zaman sabırda gizlidir. Yıllardır çini ustalığı yapan bir sanatçı, bir söyleşisinde “Fırçayı tutmayı bir haftada öğrendim, beklemeyi on yılda.” diyor.

Örneklendirme mi, tanık gösterme mi?

Örneklendirme: kişinin kendisi örnek

  • Pek çok bilim insanı çalışmalarını sessiz köşelerde yürüttü; Mendel de bezelyelerle yaptığı deneyleri bir manastır bahçesinde sürdürdü.
  • Mendel'in ne yaptığı anlatılıyor: genel yargının bir örneği.

Tanık gösterme: kişinin sözü kanıt

  • Deneyimli bir araştırmacı, “Laboratuvarda en çok öğrendiğim şey, yanılmayı kabullenmek oldu.” diyor.
  • Araştırmacının ne söylediği aktarılıyor: düşünceye tanık tutuluyor.
Akılda kalsın: Paragrafta bir kişi adı görünce sor: Bu kişinin ne yaptığı mı anlatılıyor, ne dediği mi? Yaptığı anlatılıyorsa örneklendirme, söylediği ya da düşündüğü aktarılıyorsa tanık gösterme. Tanımlamada ise kişi değil, bir kavram vardır ve paragraf “O nedir?” sorusuna cevap verir.
Sınavda

Nasıl sorulur“Bu parçada aşağıdaki düşünceyi geliştirme yollarından hangisine başvurulmuştur?” Aynı yol şıklarda farklı adlarla gelebilir: “Örneklere başvurulmuştur”, “Alıntılama”, “Tanıma yer verilmiştir”.

TuzakTırnak işaretini görünce hemen tanık gösterme demek (tırnak bir eserin ya da kavramın adını da gösterebilir; o zaman eser örnek olarak anılıyordur); sayma yapan “gibi”yi benzetme sanmak; “-dır” ile biten her cümleyi tanımlama saymak.

Sınavda işaretle“alıntı yapma, alıntılama” tanık göstermedir; “örnekleme” ve “örneklendirme” aynı yoldur.

Ek bilgi: Bu adlar sınavda kaç kez geçti?

2012–2021 çıkmış KPSS sorularının şıklarında “Örneklendirme” 4, “Örnekleme / Örneklemeye başvurulmuştur” 4, “Örneklere başvurulmuştur / Örnekler kullanılmıştır” 2 kez; “Tanık gösterme” 3, “Alıntılama” 1 kez (2021), “Tanıma yer verilmiştir” 1 kez geçti.

⇄Bilgi eşleştirme yol ve ipucu

?Soru çöz

Çocukların kitap sevgisi çoğu zaman evdeki örneklerden doğar. Uzun yıllar okuma alışkanlığı üzerine çalışan bir eğitimci, “Çocuğa kitap okumasını söylemek yetmez; anne babasını kitap okurken görmesi gerekir.” der. Gerçekten de çocuk, evde gördüğü alışkanlığı kendi oyunlarına taşır.

Bu parçada aşağıdaki düşünceyi geliştirme yollarından hangisine başvurulmuştur?

✓ D. Yazar düşüncesini, konusunda deneyimli bir eğitimcinin tırnak içinde aktarılan sözüyle destekliyor. Bir kavramın ne olduğu söylenmiyor (A), rakam ya da oran yok (B), iki şey arasında ölçme yapılmıyor (C).
KAVRAM · DÜŞÜNCEYİ GELİŞTİRME

Düşünceyi geliştirme yolları (2): karşılaştırma, benzetme, sayısal veriler

MEB 9. sınıf · Anlamın Yapı Taşları · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKarşılaştırma cümlesi ile benzetme cümlesi nasıl ayırt edilir?Bağlantılı konudan (Cümlede anlam ilişkileri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Karşılaştırma, aynı türden en az iki varlık ya da bir varlığın iki farklı zamanı arasında benzerlik, farklılık veya derece ilişkisi kurmaktır; “daha, en, -den daha, kadar, gibi, göre, oranla” gibi sözcüklerle üstünlük ya da eşitlik bildirir. Benzetmede ise farklı türden iki varlık arasında ortak bir nitelik bakımından ilgi kurulur ve nitelikçe zayıf olan, güçlü olana benzetilir.

Karşılaştırma ve benzetme

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Düşünceyi geliştirme yollarından karşılaştırma, benzetme ve sayısal verilerden yararlanma nasıl ayırt edilir?

Kısa cevap: Karşılaştırmada aynı türden iki varlık ya da bir varlığın iki dönemi benzer ve farklı yönleriyle ele alınır (daha, en, ise, oysa, eskiden-bugün). Benzetmede farklı türden iki varlık arasında ortak bir nitelik bakımından ilgi kurulur (gibi, sanki, âdeta). Sayısal verilerden yararlanmada düşünce oran, istatistik ve ölçü gibi rakamlarla desteklenir. Bu yollar kaynaklarda kıyaslama, somutlama, sayıp dökme gibi adlarla da geçer.

İki şeyi yan yana koymak, birini ötekine benzetmek, bir de saymak: üçü de soyut bir düşünceyi elle tutulur hâle getirir.

Karşılaştırma

Cümle düzeyindeki karşılaştırmayı Cümlede anlam ilişkileri sayfasında gördük: aynı türden iki taraf, bir ölçüt ve “daha, en, kadar, göre” gibi sözcükler. Paragrafta karşılaştırma bir düşünceyi geliştirme yolu olarak bütün metne yayılabilir: yazar iki kenti, iki dönemi, iki yöntemi yan yana koyup birinin üstünlüğünü ya da ikisinin farkını gösterir. “Eskiden … bugün”, “… ise”, “oysa”, “-den farklı olarak” sık ipuçlarıdır. ✔ Örnek: Mektup yazmak eskiden günler süren bir sabır işiydi: kâğıt seçilir, cümleler tartılır, cevap haftalarca beklenirdi. Bugün bir ileti saniyeler içinde ulaşıyor, cevabı birkaç dakika gecikse merak ediliyor. Haberleşme hızlandıkça sabrımız azaldı.

Benzetme

Benzetmede taraflar aynı türden değildir; bir varlık, bir niteliği güçlü biçimde taşıyan başka türden bir varlığa benzetilir. Paragrafta benzetme çoğu zaman soyut bir düşünceyi somutlaştırmak için kullanılır. ✔ Örnek: Bellek bir kütüphane gibidir: kitaplar rafa düzenli dizilmişse aradığını hemen bulursun, gelişigüzel yığılmışsa en değerlisi bile kaybolur. Bazı kaynaklar, soyut bir kavramın bu şekilde somut bir varlıkla anlatılmasına somutlama der. Söz sanatı olarak benzetme ve kişileştirmenin ayrıntısı Sözcükte anlam sayfasında.

Karşılaştırma ile benzetmeyi “aynı terazi” sorusu ayırır: Bu yılki kış geçen yılkinden daha sert. cümlesinde iki kış aynı terazide tartılır, karşılaştırmadır. Kış, kapıya dayanmış inatçı bir misafir gibiydi. cümlesinde kış başka türden bir varlığa benzetilir, benzetmedir. “Kadar” ve “gibi” iki yolda da görülebileceği için karar sözcüğe değil, tarafların türüne bakılarak verilir.

Sayısal verilerden yararlanma

Yazar düşüncesini oran, yüzde, istatistik, ölçü ya da sıralama gibi rakamlarla destekler; amaç nesnellik ve inandırıcılıktır. ✔ Örnek: İlçemizdeki kütüphanenin üye sayısı beş yılda iki katına çıktı. Üyelerin yarısından fazlası on sekiz yaşın altında; geçen yıl ödünç verilen kitapların da yaklaşık üçte biri çocuk kitabıydı. Bu paragrafta hiç rakam yok, ama “iki katı, yarısı, üçte biri” sayısal veridir: sayı yazıyla da verilebilir.

Listeye girenler, şıkta çıkanlar

MEB kitapları bu listeyi kapalı tutmaz: 9. sınıf kitabında “karşılaştırma, betimleme, benzetme gibi düşünceyi geliştirme yolları” ve “benzetme, kişileştirme vb. düşünceyi geliştirme yolları” ifadeleri geçer. Sınavda da kişileştirme bu sorularda şık olarak karşına çıkar; insana özgü bir özellik insan dışı bir varlığa verilmişse (Rüzgâr pencereyi tıklattı.) o şık paragrafta vardır. Kaynaklarda ayrıca sayıp dökme adı geçer: birçok varlığı virgüllerle art arda sıralamak; örneklendirmeye çok yakındır.

Genelleme de çıkmış soruların şıklarına girer (“Genellemelere başvurulmuştur”, “I. cümlede genelleme yapılmıştır”). Genellemede yazar tek tek durumlardan herkes ya da her şey için geçerli bir yargıya varır; cümle çoğu zaman insan, herkes, her sanatçı, toplumlar gibi kapsayıcı bir özneyle ya da her zaman, hiçbir gibi sözlerle kurulur: Her kuşak, kendinden sonrakinin müziğini gürültü sayar. Örneklendirmenin tersine yön genelden özele değil, özelden genele doğrudur; bir paragrafta örnekler sıralanıp ardından böyle bir yargıya varılıyorsa iki yol birlikte kullanılmıştır. Sayısal veri için de şıklarda “Sayısal veri kullanılmıştır” ile “Nicel veriler kullanılmıştır” biçimleri görüldü; ikisi aynı yoldur.

Aynı ipucu, farklı yol: “gibi”, tırnak, “daha”
İpucuBu yolŞu yol değilÖrnek
gibiBenzetme: iki farklı tür, ortak nitelikÖrneklendirme / saymaToprak, yaşlı bir yüz gibiydi.
gibiÖrneklendirme / sayma: aynı türün üyeleriBenzetmeElma, armut gibi meyveler
tırnakTanık gösterme: bir kişinin sözü aktarılırEser ya da kavram adıUzman “…” diyor.
dahaKarşılaştırma: aynı türden iki şey bir ölçütle“Henüz” anlamıBu yılki kuraklık daha şiddetli.
sayıSayısal veri: yazıyla da gelebilir—Yağış yarı yarıya azaldı.
Akılda kalsın: Karşılaştırmada terazi, benzetmede ayna, sayısal veride cetvel var. Aynı türden iki şeyi tartıyorsa karşılaştırma, bir şeyi başka türden bir şeyde yansıtıyorsa benzetme, ölçüp sayıyorsa sayısal veri.
Sınavda

Nasıl sorulur“Bu parçada hangi düşünceyi geliştirme yoluna başvurulmamıştır?” ya da “… hangisinden yararlanılmıştır?” biçiminde, çoğu zaman öteki yollarla karışık şıklarla gelir.

TuzakSayma yapan “gibi”yi (elma, armut gibi meyveler) benzetme sanmak; aynı varlığın iki dönemini (eskiden-bugün) karşılaştırma saymamak; yazıyla verilen sayıyı (yarısı, yüzde yirmi) gözden kaçırmak.

Sınavda işaretle“kıyaslama” karşılaştırma, “somutlama” soyutu somutla anlatan benzetme, “sayıp dökme” virgüllerle art arda sıralamadır; “nicel veri” sayısal veridir.

Ek bilgi: Bu yollar sınavda kaç kez geçti?

2012–2021 çıkmış KPSS sorularında anlatımla ilgili 15 sorunun şıklarında karşılaştırma 10, benzetme 6, kişileştirme 5 kez geçti; sayısal veri “Sayısal veri kullanılmıştır” ve “Nicel veriler kullanılmıştır” diye birer kez, genelleme 3 kez (“Genellemelere başvurulmuştur”, “I. cümlede genelleme yapılmıştır”) geldi.

▭Boşluk doldurma

“Bu yılki kuraklık geçen yılkinden daha şiddetli.” cümlesinde , “Toprak, kuraklıkta çatlamış yaşlı bir yüz gibiydi.” cümlesinde , “Yağış, ortalamanın yüzde kırk altında kaldı.” cümlesinde ise vardır.

karşılaştırmabenzetmesayısal veritanık göstermetanımlama

?Soru çöz

Eskiden mahallemizde her sokağın bir bakkalı vardı; alışveriş, komşularla ayaküstü sohbet etmek demekti. Bugün aynı sokaklarda zincir marketler sıralanıyor, kasada çoğu zaman tek kelime konuşulmuyor. Alışveriş hızlandı ama sokaklar sessizleşti.

Bu parçada aşağıdaki düşünceyi geliştirme yollarından hangisine başvurulmuştur?

✓ A. Mahallenin iki dönemi (eskiden-bugün) alışveriş ve konuşma ölçütüyle yan yana konuyor. Kimsenin sözü aktarılmıyor (B), oran ya da ölçü yok (C), bir kavramın ne olduğu söylenmiyor (D).
YÖNTEM · DÜŞÜNCEYİ GELİŞTİRME

“Hangisine başvurulmamıştır?”: bir paragrafta birden çok yolu saymak

KPSS / TYT Türkçe · Paragraf · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaParagraf soruları nasıl çözülür, hangi soru kalıbında nereden başlanır?Bağlantılı konudan (Paragrafta anlam). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Paragraf sorusunda okuma yolunu soru kökü belirler. Ana düşünce ve başlık sorularında paragrafın bütünü ve özellikle son cümleleri; “değinilmemiştir, çıkarılamaz” sorularında önce şıklar; boşluk sorularında boşluğun komşu cümleleri; tutum sorularında değerlendirme sözcükleri okunur. Olumsuz soru kökünün (değildir, çıkarılamaz, getirilemez) altını çizmek en ucuz puan korumasıdır.

Soru kalıpları ve çözüm haritası

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Paragrafta hangi düşünceyi geliştirme yoluna başvurulmamıştır sorusu nasıl çözülür?

Kısa cevap: Bir paragrafta çoğu zaman birden çok düşünceyi geliştirme yolu birlikte kullanılır. “Hangisine başvurulmamıştır / hangisi yoktur?” sorularında önce şıklardaki yollar işaretlenir, sonra her yolun ipucu paragrafta tek tek aranır: “denir, -dır” tanımlamayı, “örneğin” ve özel adlar örneklendirmeyi, tırnak ve “-e göre” tanık göstermeyi, “daha, ise, eskiden-bugün” karşılaştırmayı, “gibi, sanki” benzetmeyi, oran ve ölçüler sayısal veriyi gösterir. İpucu bulunamayan şık cevaptır.

Bu soru bir yoklamaya benzer: şıklardaki adlar tek tek okunur, paragrafta “burada” diyenler işaretlenir, sessiz kalan cevaptır.

Düşünceyi geliştirme yolları üç kalıpla sorulur: “Bu parçada aşağıdaki düşünceyi geliştirme yollarından hangisine başvurulmuştur?”, “… hangisine başvurulmamıştır / hangisi yoktur?” ve numaralı cümle kalıbı: “Bu parçadaki numaralanmış cümlelerle ilgili hangisi yanlıştır?” Sonuncusunda her şık bir cümleye bir yol ya da anlam özelliği yükler (II. cümlede benzetme yapılmıştır, V. cümlede sayısal veriden yararlanılmıştır) ve şıkları cümle cümle sınarsın. Mantık, Paragrafta anlam sayfasındaki “değinilmemiştir” yöntemiyle aynıdır: paragraf bir kontrol listesidir.

Her yolun bir işi, bir ipucu ve bir “ikizi” var. Şıklar arasında kaldığında son sütuna bak: tuzak çoğu zaman o ikizdir.Görsel: Sınav Defteri

Çözümlü örnek: hangisine başvurulmamıştır?

Göç, canlıların yaşadıkları yeri belirli dönemlerde ya da kalıcı olarak değiştirmesidir. Göçmen kuşlar bunun en bilinen örneğidir; leylekler her sonbahar Avrupa'dan Afrika'ya gider. Leylekler, kırlangıçlardan farklı olarak uzun deniz geçişlerinden kaçınır, çünkü süzülmek için ihtiyaç duydukları sıcak hava akımları denizin üstünde zayıftır. Kuşları yıllardır izleyen bir gözlemci, “Leylek kanadıyla değil, havayla uçar.” der.

Soru: Bu parçada aşağıdaki düşünceyi geliştirme yollarından hangisine başvurulmamıştır? Şıklar: Tanımlama · Örneklendirme · Karşılaştırma · Tanık gösterme · Sayısal verilerden yararlanma.

  • Adım 1: Kökteki olumsuzluğu işaretle: “başvurulmamıştır”. Paragrafta bulunmayanı arıyorsun.
  • Adım 2: Şıklardaki her yolun ipucunu aklına getir (yukarıdaki tablo).
  • Adım 3: Paragrafı cümle cümle tara ve bulduğunu işaretle. 1. cümle “Göç, … değiştirmesidir” → tanımlama ✔. 2. cümle “en bilinen örneği”, leylekler → örneklendirme ✔. 3. cümle “kırlangıçlardan farklı olarak” → karşılaştırma ✔. 4. cümle tırnak ve “bir gözlemci … der” → tanık gösterme ✔.
  • Adım 4: İşaretsiz kalan şık cevaptır: sayısal verilerden yararlanma. Paragrafta oran, ölçü ya da istatistik yok.

Neden birden çok yol bir arada?

Yollar birbirini besler: tanım kavramı açar, örnek onu somutlar, karşılaştırma farkı gösterir, tanık ve veri okuru inandırır. Bu yüzden olumsuz kökte dört şık birden paragrafta bulunabilir. Olumlu kökte (“başvurulmuştur”) ise tersi geçerlidir: şıklardan yalnızca biri paragrafta vardır, ötekiler elenir. Her iki durumda da “Bu yol paragrafta var mı?” sorusunu her şık için ayrı ayrı sorarsın.

Şıklarda yalnız yollar yok

“Bu parçanın anlatımıyla ilgili hangisi söylenemez?” sorusunun şıkları düşünceyi geliştirme yollarıyla sınırlı kalmaz; çıkmış sorularda şu özellikler de şık oldu. Her biri için aranacak işaret:

  • Öznel ifade / öznel yargı: kişisel beğeni, değerlendirme (bence, ne güzel, gereksiz). Nesnel bilgi: doğrulanabilir bilgi, tarih, ölçü.
  • Terim kullanımı: bir bilim ya da sanat dalına özgü sözcük (fotosentez, kafiye, enflasyon).
  • Sebep-sonuç ilişkisi: çünkü, bu yüzden, -dığı için ile kurulan bağ.
  • Mecaz kullanımı: sözcüğün gerçek anlamı dışında kullanılması; ikileme: yavaş yavaş, ufak tefek.
  • Genelleme ve öyküleme, betimleme, açıklama gibi anlatım biçimleri de aynı şıkların arasına karışır.

Numaralı cümlelerin özellikleri

Numaralı cümle kalıbının ikinci yüzü, cümlelere anlam özelliği yükleyen şıklardır: I. cümlede genelleme yapılmıştır, III. cümlede neden-sonuç ilişkisi vardır, IV. cümlede bir tahmin (öngörü) söz konusudur, V. cümlede koşul belirtilmiştir, II. cümlede soyut bir kavram somutlaştırılmıştır, VI. cümlede bir sözcük kastettiği başka bir şeyin yerine kullanılmıştır (ad aktarması). Kök bazen tek bir özelliği sorar: “Numaralanmış cümlelerin hangisinde neden-sonuç ilişkisi vardır / bir öngörü söz konusudur / kişisel yargı yoktur / benzetme yapılmamıştır / mecaz anlamda kullanılmış bir ifade yoktur?” Yöntem aynıdır: şıkkın gösterdiği cümleye git, yalnız o cümlede o özelliğin işaretini ara. Özelliklerin ölçütleri kendi sayfalarında: neden-sonuç, koşul ve tahmin Cümlede anlam ilişkileri, kişisel yargı ve kesinlik Cümle yorumlama, mecaz ve benzetme Sözcükte anlam sayfasında.

Akılda kalsın: Her yola bir soru sor: Ne? (tanımlama) · Mesela? (örneklendirme) · Kim dedi? (tanık gösterme) · Hangisi daha? (karşılaştırma) · Neye benziyor? (benzetme) · Kaç? (sayısal veri). Paragraf hangi soruya cevap vermiyorsa o yol yoktur.
Sınavda

Nasıl sorulurAnlatımla ilgili soruların çoğu olumsuz kökle gelir: “Bu parçanın anlatımında aşağıdakilerden hangisi yoktur?”, “… hangisinden yararlanılmamıştır?”; olumsuzluğu kaçırmak en pahalı hatadır. Numaralı cümle kalıbında (“numaralanmış cümlelerle ilgili hangisi söylenemez?”) şıkları sırayla değil, her şıkkın gösterdiği cümleye giderek sına.

Tuzakİpucu sözcüğün başka işte kullanılması (“daha” = henüz, “gibi” = sayma, tırnak = eser adı); biçim ile yolun aynı şıklarda karışması; metindeki bir benzetmeyi görüp bulunmayan kişileştirme şıkkını doğru sanmak.

Ek bilgi: Bu kalıp sınavda kaç kez çıktı?

2012–2021 çıkmış KPSS paragraf sorularında anlatımla ilgili 15 sorunun 12'si olumsuz kökle geldi. Numaralı cümle kalıbı (“numaralanmış cümlelerle ilgili hangisi yanlıştır / söylenemez”, “hangisinde neden-sonuç ilişkisi vardır”) ayrıca 16 kez geldi; 12'si KPSS'deydi (2012–2018).

↕Sıralama “başvurulmamıştır” çözüm adımları

  1. Paragrafı cümle cümle tarayıp ipucu bulunan yolları işaretle
  2. Soru kökündeki olumsuzluğu işaretle
  3. İşaretsiz kalan şıkkı cevap olarak seç
  4. Şıklardaki her yolun ipucunu hatırla

?Soru çöz

Uyku, vücudun ve zihnin dinlendiği, bilincin geçici olarak azaldığı doğal bir durumdur. Uzmanlar yetişkinlerin gecede yedi ile dokuz saat arasında uyumasını öneriyor. Araştırmalar, yetişkinlerin yaklaşık üçte birinin bu süreye ulaşamadığını gösteriyor. Hafta içi uykusunu kısıp hafta sonu uzun uyuyanlar açığı kapattıklarını sanır; oysa düzensiz uyku, kısa ama düzenli uykudan daha yorucu olabilir.

Bu parçada aşağıdaki düşünceyi geliştirme yollarından hangisine başvurulmamıştır?

✓ C. 1. cümle uykunun ne olduğunu söylüyor (tanımlama); “yedi ile dokuz saat” ve “üçte biri” sayısal veri; düzensiz ve düzenli uyku “daha yorucu” ölçütüyle karşılaştırılıyor. Uyku başka türden bir varlığa benzetilmiyor. Uzmanların önerisi ise tanık göstermedir, ama şıklarda yok.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Kent bahçeleri genellikle küçük boş arsalarda kurulur; ---- verimleri şaşırtıcı derecede yüksektir. Her parsel bir aileye ayrıldığı için bakım düzenli yapılır, ---- ürün kaybı az olur. ---- bazı mahallelerde bu bahçeler, komşuların tanıştığı birer buluşma yerine dönüşmüştür.

Bu parçada boş bırakılan yerlere sırasıyla aşağıdakilerden hangileri getirilmelidir?

✓ D. Küçük alan ile yüksek verim karşıt yargılardır (ama); düzenli bakım, ürün kaybının az olmasının nedenidir, ardından sonuç gelir (bu nedenle); son cümle aynı yönde yeni bir bilgi ekler (Üstelik). A'daki “çünkü” neden ile sonucu ters çevirir; B ve C ilk boşlukta tutmaz.Kaynak: Paragrafta yapı · Bağlayıcılar ve gönderim

?Soru 2

“Bu yıl okuma grubumuza katılan gönüllülerin çoğu, daha önce hiç böyle bir gruba katılmamıştı.” Bu cümleden kesin olarak çıkarılabilecek yargı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. “Çoğu … katılmamıştı” sözü, böyle gönüllülerin var olduğunu zorunlu kılar. A kapsamı kaydırır: “çoğu” “hepsi” değildir, bazıları daha önce katılmış olabilir. B zamanı geleceğe kaydırır; cümle gelecek hakkında bir şey söylemez. D cümlede olmayan bir karşılaştırma (geçen yıl) uydurur.Kaynak: Cümle yorumlama · Cümleden çıkarılabilecek yargı

?Soru 3

Kitap fuarına bu yıl da gittim. Salonlar kalabalıktı ama standların çoğunda aynı on kitap üst üste dizilmişti. Yayınevleri okura yeni bir yazar tanıtmak yerine geçen yılın çok satanlarını yeniden öne çıkarmayı seçmiş. Fuardan çıkarken elimdeki poşet doluydu; ne yazık ki içinde beni şaşırtan tek bir kitap yoktu.

Bu parçada yazar aşağıdakilerden hangisinden yakınmaktadır?

✓ D. “Aynı on kitap”, “yeni bir yazar tanıtmak yerine” ve “ne yazık ki … şaşırtan tek bir kitap yoktu” aynı yakınmayı taşıyor. A paragrafa ters düşer (salonlar kalabalıktı); B ve C'den söz edilmiyor.Kaynak: Paragrafta anlam · Yazarın amacı ve tutumu

?Soru 4

Kentimizin eski çarşısında bakırcılar bir zamanlar sokağın iki yanını dolduruyordu. Bugün yalnızca üç dükkân açık ve ustaların en genci elli yaşını geçmiş. Fabrikada üretilen ucuz kaplar, el emeğiyle dövülen bakırın yerini almış durumda. Yine de rehberler, çarşının en çok fotoğraf çekilen köşesinin hâlâ bakırcılar olduğunu söylüyor.

Bu parçada bakırcılarla ilgili aşağıdakilerden hangisine ulaşılamaz?

✓ A. Azalma “yalnızca üç dükkân”, rekabet “ucuz kaplar yerini almış”, ilgi “en çok fotoğraf çekilen köşe” ifadeleriyle karşılanıyor; kurs açıldığından hiç söz edilmiyor.Kaynak: Paragrafta anlam · Yardımcı düşünce ve değinilmeyen

?Soru 5

Uzun yürüyüşe çıkacaklar için en önemli malzeme ayakkabıdır. Yeni alınmış bir ayakkabıyla doğrudan uzun bir parkura çıkmak, ayakta su toplanmasına yol açabilir. ---- Böylece ayakkabı ayağın biçimini alır ve yürüyüş günü tatsız sürprizler yaşanmaz.

Bu parçada boş bırakılan yere düşüncenin akışına göre aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

✓ C. Önceki cümle bir sorun koyuyor (yeni ayakkabı su toplatabilir), sonraki cümlenin “Böylece”si bir yöntem bekliyor. C hem “Bu nedenle” ile sorunu devralıyor hem de ayakkabının ayağın biçimini almasını sağlayacak eylemi veriyor. A ve B konuyu dağıtır, D paragrafın yargısıyla çelişir.Kaynak: Paragrafta yapı · Cümle ekleme, boşluk doldurma

?Soru 6

Aşağıdakilerden hangisi bir paragrafın giriş cümlesi olmaya en uygundur?

✓ C. Bağlayıcı ya da gönderim sözcüğü içermeyen, kendi başına anlaşılan ve ardından açıklama bekleyen genel bir yargıdır. A “bu yüzden”, B “üstelik”, D “oysa” ve “onlar” ile kendinden önceki bir cümleye bağlanır.Kaynak: Paragrafta yapı · Paragrafın bölümleri

?Soru 7

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde öznel bir yargı vardır?

✓ D. Kitap sayısı denetlenebilir, ama “okunmaya değer” bir beğenidir; sayı yargıyı nesnel yapmaz. A'da “en” ölçülebilir bir niteliği (yükseklik) bildirir; B başkasının görüşünü aktarır; C'deki “güzel” bir kurum adının parçasıdır.Kaynak: Cümle yorumlama · Öznel-nesnel tuzakları, karışık cümle

?Soru 8

Ülkemizdeki bazı göller son yirmi yılda yüzey alanlarının önemli bir bölümünü kaybetti. Uzmanlar bunun başlıca nedenleri arasında tarımda bilinçsiz sulamayı ve yağışların azalmasını sayıyor. Kıyıdaki köylerde balıkçılıkla geçinen ailelerin bir kısmı başka işlere yöneldi. Bazı havzalarda ise az su isteyen ürünlere geçilmesinin suyu korumaya yardım ettiği görülüyor.

Bu parçadan aşağıdakilerden hangisi çıkarılamaz?

✓ C. Paragraf “bazı göller” diyor; “bütün göller” ve “aynı hız” paragrafı aşan bir genellemedir. A bilinçsiz sulamadan, B balıkçı ailelerden, D az su isteyen ürünlerden çıkar.Kaynak: Paragrafta anlam · Çıkarılabilen ve çıkarılamayan yargılar

?Soru 9

“Kardeşim, ikinci kez girdiği ehliyet sınavını bu sefer kolayca geçti.” Bu cümleden kesin olarak çıkarılabilecek yargı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. “İkinci kez” sözü sınava daha önce bir kez girildiğini kesin olarak gösterir. A cümlede olmayan bir neden (heyecan), B dayanaksız bir yorum, C ise kardeşten bütün adaylara uzanan bir genelleme içerir.Kaynak: Cümle yorumlama · Cümleden çıkarılabilecek yargı

?Soru 10

Mahallemizdeki kütüphane geçen yıl hafta sonları da açık kalmaya başladı. İlk aylarda salonlar neredeyse boştu; zamanla özellikle çalışan gençler cumartesi sabahlarını burada geçirmeye başladı. Görevliler, hafta içi akşamları gelen okur sayısının ise değişmediğini söylüyor.
Bu parçadan aşağıdakilerden hangisi kesin olarak çıkarılabilir?

✓ B. İlk aylarda salonlar “neredeyse boş”, zamanla gençler gelmeye başlamış: hafta sonu okur sayısının arttığı kesindir. A aşırı genellemedir: paragraf yalnız cumartesi sabahlarından söz eder, kütüphanenin bütününden değil. C paragrafta olmayan bir bilgi kurar; akşam okur sayısının değişmediği söylenir, az olduğu söylenmez. D paragrafın kurmadığı bir neden-sonuç bağıdır; hafta içi sayının değişmemesi bu kaymayla da çelişir.Kaynak: Paragrafta anlam · Çıkarılabilen ve çıkarılamayan yargılar
5
Daha fazla soru çözmek ister misin?Anlatım biçimleri konusundan 5 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →