Anlatım biçimleri: yazar neden yazıyor? Önce açıklayıcı anlatım
MEB 9. sınıf · Anlamın Yapı Taşları · Okuma 6 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaTanım cümlesi nedir, örnekleme ve açıklamadan nasıl ayrılır?Bağlantılı konudan (Cümlede anlam ilişkileri). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Tanım cümlesi bir kavramın ne olduğunu, onu başka kavramlardan ayıran özellikleriyle söyler ve “X nedir?” sorusunu cevaplar. Örnekleme, genel bir yargıyı somut bir örnekle destekler (örneğin, mesela, gibi). Açıklama ise bir yargıyı aynı cümlede başka sözlerle açar (yani, başka bir deyişle, iki nokta).
✎Konu anlatımı
Anlatım biçimleri nelerdir, açıklayıcı anlatım nasıl anlaşılır?
Kısa cevap: Anlatım biçimi, yazarın amacına göre metni kurduğu yoldur. Dört temel biçim vardır: açıklama (bilgi vermek, öğretmek), tartışma (okuru bir görüşe ikna etmek), öyküleme (bir olayı anlatıp okura yaşatmak) ve betimleme (bir varlığı ya da yeri okurun gözünde canlandırmak). Açıklayıcı anlatımda yazar bir konuda nesnel bilgi verir, “ne, nasıl, neden?” sorularını cevaplar ve okuru bir görüşe inandırmaya çalışmaz.Aynı deniz feneri dört ayrı yazıya konu olabilir: biri nasıl çalıştığını anlatır, biri yıkılmaması gerektiğini savunur, biri bir fırtına gecesini anlatır, biri de onu sisin içinde resmeder.
MEB kitapları bu dört yolu anlatım biçimleri adıyla işler: 9. sınıfta bir gezi yazısının cümleleri betimleyici, açıklayıcı ve öyküleyici diye ayrılır; 10. sınıfta bir paragrafı başka bir anlatım biçimiyle yeniden yazmak istenir. Hangi biçimin kullanıldığını sözcükler değil, yazarın amacı belirler. Bu yüzden ilk soru hep aynıdır: Yazar bu metinle okura ne yaptırmak istiyor? Bir şey öğretmek mi, bir görüşe inandırmak mı, bir olayı yaşatmak mı, bir görüntüyü canlandırmak mı?
Açıklayıcı anlatım: bilgi vermek, öğretmek
Açıklayıcı anlatımda yazar okura bir konuyu öğretir: bir şeyin ne olduğunu, nasıl işlediğini, neden öyle olduğunu anlatır. Ders kitapları, ansiklopediler, haber metinleri ve kullanım kılavuzları bu biçimle yazılır; MEB 9. sınıf kitabı da açıklayıcı anlatıma örnek olarak denemeden alınmış paragrafları gösterir. Dil nesneldir: yazar “bence, ne yazık ki” gibi sözlerle kendini öne çıkarmaz; cümleler çoğu zaman geniş zamanla ya da “-dır” ekiyle kurulur, terimler sık geçer. Açıklama yaparken yazar tanımlama, örneklendirme, karşılaştırma, sayısal veri gibi düşünceyi geliştirme yollarına sıkça başvurur; bu yollar altıncı duraktan itibaren geliyor.
✔ Örnek: Gökkuşağı, güneş ışığının havadaki su damlacıklarında kırılıp yansımasıyla oluşur. Beyaz görünen ışık aslında farklı renklerin karışımıdır ve her renk damlaya girerken biraz farklı bir açıyla kırılır. Bu yüzden renkler birbirinden ayrılır ve gökyüzünde bir yay hâlinde sıralanır. Gökkuşağını görebilmek için güneşin gözlemcinin arkasında kalması gerekir.
✔ Açıklama
- Gökkuşağı paragrafı: “Nasıl oluşur, neden renklere ayrılır?” sorularını cevaplıyor.
- Yazarın kişisel yargısı yok; okur bir şey öğreniyor.
✘ Açıklama değil
- Gökkuşağı, doğanın bize verdiği en güzel armağandır.: öznel bir övgü, bilgi vermiyor.
- Yağmur dinince balkona koştum ve ilk kez çift gökkuşağı gördüm.: kişi, zaman ve olay var; öyküleme.
| Biçim | Yazar ne istiyor? | İpucu | Hızlı test |
|---|---|---|---|
| Açıklama | Bilgi verip öğretmek | Tanım, örnek, nesnel dil | “Ne öğrendim?” sorusuna cevap var |
| Tartışma | Okuru bir görüşe ikna etmek | Karşı görüş + “oysa, ama” + kanıt | Çürütülen bir görüş var |
| Öyküleme | Bir olayı yaşatmak | Kişi, yer, zaman; hareket | Video testi: sahne akıyor |
| Betimleme | Bir varlığı göz önünde canlandırmak | Duyu ayrıntısı; durgunluk | Fotoğraf testi: tek kare yeter |
Nasıl sorulur“Bu parçanın anlatım biçimi aşağıdakilerden hangisidir?”, “Bu parçanın anlatımında hangisi ağır basmaktadır?”, “Bu parçada hangi anlatım biçimine başvurulmamıştır?” Biçimler çoğu zaman şık olarak gelir: “Öykülemeye başvurulmuştur”, “Betimlemeden yararlanılmıştır”, “Açıklama yapılmıştır”.
TuzakKonusu bilimsel diye her metni açıklama saymaktır: bilimsel bir konuda karşı görüşü çürüten metin tartışmadır.
Sınavda işaretleilk cümle güçlü bir ipucudur ama yetmez; en az ilk ve son cümleyi oku, paragraf bilgiyle açılıp bir görüşü savunmaya dönebilir.
Ek bilgi: Bu kalıp sınavda nasıl çıktı?
2012–2021 çıkmış KPSS paragraf sorularında anlatımla ilgili 15 soru geldi (ALES ve DGS'de hiç yok); tek bir biçimi doğrudan soran “Bu parçanın anlatım biçimi hangisidir?” kökü bu yıllarda görülmedi. Biçimler o sorularda şık olarak çıktı: “Öykülemeye başvurulmuştur”, “Betimlemeden yararlanılmıştır”, “Açıklama yapılmıştır”, “Tartışmaya başvurulmuştur”.
⇄Bilgi eşleştirme biçim ve amacı
?Soru çöz
Sarkıt ve dikitler, kireç taşından oluşan mağaralarda çok yavaş biçimlenen şekillerdir. Tavandan sızan su, içinde çözünmüş kireci de taşır. Damla tavanda asılı kalırken kirecin bir kısmı çöker ve zamanla aşağı doğru uzayan sarkıtı oluşturur. Yere düşen damlalar ise tabanda yukarı doğru büyüyen dikitleri meydana getirir.
Bu parçanın anlatım biçimi aşağıdakilerden hangisidir?