Gerçek anlam ve yan anlam: bir sözcük kaç şey söyler?
MEB 9. sınıf · Sözün İnceliği · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
✎Konu anlatımı
Gerçek anlam ve yan anlam nedir, aralarındaki fark nasıl anlaşılır?
Kısa cevap: Gerçek (temel) anlam, bir sözcüğün duyulunca akla ilk gelen, sözlükte genellikle ilk sırada verilen anlamıdır. Yan anlam ise sözcüğün gerçek anlamıyla bağını koparmadan, çoğunlukla biçim, konum ya da görev benzerliğiyle kazandığı yeni anlamdır: masanın ayağı, iğnenin gözü, dağın eteği gibi.“Ayak” deyince aklına önce kendi ayağın gelir; oysa aynı gün masanın ayağına takılıp merdivenin son ayağından inebilirsin.
Dildeki sözcük sayısı sınırlıdır, anlatılmak istenen şeyler ise sınırsız. Dil bu açığı her yeni kavram için yeni bir sözcük uydurarak değil, eldeki sözcüklere yeni anlamlar yükleyerek kapatır. Bir sözcüğün birden çok anlam taşımasına çok anlamlılık denir. Hangi anlamın kastedildiğini sözcüğün kendisi değil, içinde geçtiği cümle, yani bağlam belirler. MEB'in 9. sınıf kitabı bu farkı “sözlük anlamı” ile “metinde kazanılan anlam”ı karşılaştırarak işler.
Gerçek (temel) anlam
Sözcüğün adını verdiği asıl varlığı, hareketi ya da durumu karşıladığı anlamdır. Maçın son dakikasında ayağı burkuldu. cümlesinde “ayak”, insan vücudunun yere basan bölümüdür. Sözlükler bu anlamı çoğunlukla ilk sıraya koyar: TDK Güncel Türkçe Sözlük'te “ayak” maddesinin birinci anlamı, bacakların bilekten aşağıda kalan ve yere basan bölümüdür. Kaynaklarda temel anlam ile gerçek anlam aynı şeyi anlatır.
Yan anlam: gerçek anlamın akrabası
Yan anlamda sözcük, gerçek anlamdaki varlığa biçim, konum ya da görev bakımından benzeyen başka bir somut varlığı karşılar. Bağ kopmaz: masanın ayağı da tıpkı insan ayağı gibi gövdeyi yerde taşır; merdivenin ayağı (basamağı) da üzerine basılan yerdir. Yan anlamların en zengin kaynağı organ adlarıdır: dağın eteği, şişenin ağzı, iğnenin gözü, testerenin dişi, koltuğun kolu, sayfanın başı. Bu sözcüklerin çoğu, benzetme yoluyla bir varlıktan ötekine aktarılmıştır; bu aktarmaya beşinci durakta yeniden döneceğiz.
Yan anlam mı, mecaz mı?
Bu ikisi en çok karıştırılan çifttir. Yan anlamda sözcük hâlâ somut bir varlığı gösterir ve çoğu zaman onun yerine koyabileceğin başka bir sözcük yoktur: masanın ayağına başka ne dersin? Mecaz anlamda ise sözcük somuttan soyuta, bir varlıktan bir niteliğe, duyguya ya da duruma kayar. Koltuğun kolu kırılmış. cümlesinde “kol” yan anlamlıdır; Projenin üç ayağı var: eğitim, istihdam, barınma. cümlesinde “ayak” artık bir nesne değil, bir düşüncenin temel unsurudur, yani mecazdır.
Pratik bir denetim yolu sözlüktür. TDK Güncel Türkçe Sözlük mecaz anlamların yanına “mecaz” etiketini koyar; “ayak” maddesinde masanın, sandalyenin desteği anlamı etiketsiz, “bir yapının temelini oluşturan unsur” anlamı ise “mecaz” etiketlidir. Etiketsiz ikinci, üçüncü anlamlar çoğunlukla yan anlamdır.
Nasıl sorulurAynı sözcük dört beş cümlede verilir: “Altı çizili sözcük hangisinde ötekilerden farklı anlamda kullanılmıştır?” ya da “hangisinde yan anlamıyla kullanılmıştır?” Çözüm yolu: her cümlede sözcüğün yerine kısa bir açıklama koy (ayak → “vücudun bölümü” / “destek” / “temel unsur”); açıklaması ötekilerden ayrılan şık cevaptır.
TuzakMasanın ayağı, iğnenin gözü gibi yan anlamları mecaz sanmak. Yan anlam somut kalır, mecaz soyutlaşır.
⇄Bilgi eşleştirme “göz” sözcüğü
?Soru çöz
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcük yan anlamıyla kullanılmıştır?