Sözcükte anlam: gerçek, mecaz, terim ve yan anlam

Bir sözcüğün gerçek, yan, mecaz ve terim anlamını ayırmaktan somut-soyut ve genel-özel anlama, benzetmeden ad aktarmasına ve duyu aktarmasına kadar; her kural kendi örnek cümlesiyle, her soru tipi çözüm yoluyla.

8 durakKavram
16 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 16tamamlanan etkinlik
45 sorubu konuda çözebileceğin
KAVRAM · ANLAM

Gerçek anlam ve yan anlam: bir sözcük kaç şey söyler?

MEB 9. sınıf · Sözün İnceliği · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Gerçek anlam ve yan anlam nedir, aralarındaki fark nasıl anlaşılır?

Kısa cevap: Gerçek (temel) anlam, bir sözcüğün duyulunca akla ilk gelen, sözlükte genellikle ilk sırada verilen anlamıdır. Yan anlam ise sözcüğün gerçek anlamıyla bağını koparmadan, çoğunlukla biçim, konum ya da görev benzerliğiyle kazandığı yeni anlamdır: masanın ayağı, iğnenin gözü, dağın eteği gibi.

“Ayak” deyince aklına önce kendi ayağın gelir; oysa aynı gün masanın ayağına takılıp merdivenin son ayağından inebilirsin.

Dildeki sözcük sayısı sınırlıdır, anlatılmak istenen şeyler ise sınırsız. Dil bu açığı her yeni kavram için yeni bir sözcük uydurarak değil, eldeki sözcüklere yeni anlamlar yükleyerek kapatır. Bir sözcüğün birden çok anlam taşımasına çok anlamlılık denir. Hangi anlamın kastedildiğini sözcüğün kendisi değil, içinde geçtiği cümle, yani bağlam belirler. MEB'in 9. sınıf kitabı bu farkı “sözlük anlamı” ile “metinde kazanılan anlam”ı karşılaştırarak işler.

Gerçek (temel) anlam

Sözcüğün adını verdiği asıl varlığı, hareketi ya da durumu karşıladığı anlamdır. Maçın son dakikasında ayağı burkuldu. cümlesinde “ayak”, insan vücudunun yere basan bölümüdür. Sözlükler bu anlamı çoğunlukla ilk sıraya koyar: TDK Güncel Türkçe Sözlük'te “ayak” maddesinin birinci anlamı, bacakların bilekten aşağıda kalan ve yere basan bölümüdür. Kaynaklarda temel anlam ile gerçek anlam aynı şeyi anlatır.

Yan anlam: gerçek anlamın akrabası

Yan anlamda sözcük, gerçek anlamdaki varlığa biçim, konum ya da görev bakımından benzeyen başka bir somut varlığı karşılar. Bağ kopmaz: masanın ayağı da tıpkı insan ayağı gibi gövdeyi yerde taşır; merdivenin ayağı (basamağı) da üzerine basılan yerdir. Yan anlamların en zengin kaynağı organ adlarıdır: dağın eteği, şişenin ağzı, iğnenin gözü, testerenin dişi, koltuğun kolu, sayfanın başı. Bu sözcüklerin çoğu, benzetme yoluyla bir varlıktan ötekine aktarılmıştır; bu aktarmaya beşinci durakta yeniden döneceğiz.

Aynı sözcük bağlama göre dört ayrı anlam türünde kullanılabilir. Anlamlar TDK Güncel Türkçe Sözlük'teki “ayak” maddesine dayanır.Görsel: Sınav Defteri

Yan anlam mı, mecaz mı?

Bu ikisi en çok karıştırılan çifttir. Yan anlamda sözcük hâlâ somut bir varlığı gösterir ve çoğu zaman onun yerine koyabileceğin başka bir sözcük yoktur: masanın ayağına başka ne dersin? Mecaz anlamda ise sözcük somuttan soyuta, bir varlıktan bir niteliğe, duyguya ya da duruma kayar. Koltuğun kolu kırılmış. cümlesinde “kol” yan anlamlıdır; Projenin üç ayağı var: eğitim, istihdam, barınma. cümlesinde “ayak” artık bir nesne değil, bir düşüncenin temel unsurudur, yani mecazdır.

Pratik bir denetim yolu sözlüktür. TDK Güncel Türkçe Sözlük mecaz anlamların yanına “mecaz” etiketini koyar; “ayak” maddesinde masanın, sandalyenin desteği anlamı etiketsiz, “bir yapının temelini oluşturan unsur” anlamı ise “mecaz” etiketlidir. Etiketsiz ikinci, üçüncü anlamlar çoğunlukla yan anlamdır.

Akılda kalsın: Yan anlamı yakalamak için sor: “Bu, gerçek anlamdaki şeyin somut bir benzeri mi?” İğnenin gözü, şişenin ağzı → evet, yan anlam. Taş kalp, ağır söz → somut bir benzer değil, bir nitelik → mecaz.
Sınavda

Nasıl sorulurAynı sözcük dört beş cümlede verilir: “Altı çizili sözcük hangisinde ötekilerden farklı anlamda kullanılmıştır?” ya da “hangisinde yan anlamıyla kullanılmıştır?” Çözüm yolu: her cümlede sözcüğün yerine kısa bir açıklama koy (ayak → “vücudun bölümü” / “destek” / “temel unsur”); açıklaması ötekilerden ayrılan şık cevaptır.

TuzakMasanın ayağı, iğnenin gözü gibi yan anlamları mecaz sanmak. Yan anlam somut kalır, mecaz soyutlaşır.

⇄Bilgi eşleştirme “göz” sözcüğü

?Soru çöz

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcük yan anlamıyla kullanılmıştır?

✓ C. Testerenin dişi, insan dişine biçim ve görev bakımından benzeyen somut bir parçadır: yan anlam. A'da “diş” gerçek anlamlı; B'deki “tatlı” ve D'deki “ağır” ise soyut bir niteliğe kaydığı için mecazdır.
KAVRAM · ANLAM

Mecaz anlam: sözcük gerçek anlamından ne zaman kopar?

MEB 9. sınıf · Sözün İnceliği · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Mecaz anlam nedir, mecaz anlamlı sözcük nasıl bulunur?

Kısa cevap: Mecaz anlam, bir sözcüğün bir ilgi ya da benzetme sonucu gerçek anlamından uzaklaşarak kazandığı anlamdır: soğuk insan, keskin zekâ, ağır eleştiri. Kinayede ise söz hem gerçek hem mecaz anlamıyla düşünülebilir, ama asıl kastedilen mecaz anlamdır.

Birine “soğuk bir insan” dendiğinde kimse onun elini tutup ısısını ölçmeye kalkmaz; herkes onun mesafeli olduğunu anlar.

TDK mecazı, bir ilgi veya benzetme sonucu gerçek anlamından başka anlamda kullanılan söz diye tanımlar. Yan anlamdan farkı kopuşun büyüklüğüdür: mecazda sözcük çoğu zaman somut bir varlıktan ya da hareketten soyut bir niteliğe, duyguya, ilişkiye geçer. Çay soğumuş. cümlesinde “soğumak” gerçek anlamlıdır, sıcaklık düşmüştür. Yıllar içinde aramız soğudu. cümlesinde ise ölçülebilecek bir sıcaklık yoktur; azalan şey ilgi ve yakınlıktır. Bu, mecaz anlamdır.

Mecazın en sık saklandığı yer: sıfatlar ve fiiller

Sınav cümlelerinde mecaz çoğunlukla bir niteleme ya da bir eylemin içindedir. Aynı sözcüğün iki kullanımını yan yana koyunca fark netleşir:

  • keskin: keskin bir bıçak (gerçek) → keskin bir zekâ (mecaz: çabuk kavrayan)
  • ağır: ağır bir bavul (gerçek) → ağır bir eleştiri (mecaz: kırıcı, sert)
  • kırmak: Bardağı kırdı. (gerçek) → Arkadaşının kalbini kırdı. (mecaz: üzmek, incitmek)
  • parlamak: Güneş öğleden sonra parladı. (gerçek) → Genç oyuncu ilk sezonunda parladı. (mecaz: başarı göstermek)
  • tatlı: tatlı bir kayısı (gerçek) → tatlı bir sohbet (mecaz: hoş, içten)

Deyimlerin çoğu da mecaz anlamlıdır (göz atmak, kulak vermek). Ancak deyimler kalıplaşmış söz öbekleridir; onları Sözcükler arası anlam ilişkileri sayfasında ayrıca ele alıyoruz. Burada ölçütümüz tek sözcüktür.

Kinaye: iki anlam birden

TDK kinayeyi, düşünüleni dolaylı olarak anlatan söz diye tanımlar. Kinayede sözün gerçek anlamı da mümkündür, ama söyleyen asıl mecaz anlamı kasteder. Toplantıdan çıkarken kapıyı arkasından sertçe kapattı. cümlesinde kapı gerçekten kapanmıştır; yazar ise aynı hareketle kişinin o ilişkiyi tümüyle bitirdiğini sezdirir. Mecazla farkı şudur: Aramız soğudu. cümlesinde gerçek anlam hiç düşünülemez, kinayede ise düşünülebilir.

Söz öbeğinde mecaz: altı çizili sözün cümleye kattığı anlam

Sınavda mecaz çoğu zaman tek bir sözcükte değil, birkaç sözcüklük bir öbekte saklanır ve soru o öbeğin cümleye kattığı anlamı ister. Genç mimar, eski mahallenin dokusunu bozmadan ona yeni bir nefes aldırdı. cümlesinde “yeni bir nefes aldırmak”, mahalleyi canlandırmak, yenilemek anlamındadır. Bu sorularda dört adım işler. Önce öbeğin dışındaki sözlere bak: ipucu çoğunlukla öbeğin önündeki ya da ardındaki cümlededir. Sonra yazarın tutumunu tart: çevredeki sözler olumlu mu, olumsuz mu? Övülen bir sanatçıyla ilgili öbek kötüleyici bir anlam taşımaz. Üçüncü adımda mecazı çöz ve öbeği kendi sözünle kısa bir açıklamaya çevir; öbekte bir benzetme varsa cümleye kattığı anlam benzetmenin yönüdür: Bu çocuk duyduğu her bilgiyi bir mıknatıs gibi kendine çekiyor. → çabuk ve kolay öğreniyor. Son adımda bu açıklamayı şıklarda ara.

  • “Altı çizili sözün cümleye kattığı anlam hangisinde vardır / yoktur?” Şıklarda öbeğin sözcüklerini değil, senin yazdığın açıklamayı ara.
  • “Altı çizili sözün yerine hangisi getirilirse anlam değişmez?” Açıklamanı cümleye yerleştir; yargının yönü (olumlu, olumsuz) ve kapsamı bozulmamalı.
  • “Hangisinde ayraç içindeki açıklama altı çizili sözü karşılamaz?” ya da “numaralanmış sözlerden hangisinin açıklaması yanlıştır?” Her öbeği önce kendin çevir, sonra verilen açıklamayla karşılaştır.
  • “Altı çizili iki sözün anlamını birlikte taşıyan cümle hangisidir?” İki ayrı açıklama yaz (ör. kılı kırk yarmak → titiz ve ayrıntılı biçimde incelemek, eli kulağında → çok yakında olacak) ve ikisinin de karşılığını içeren tek şıkkı seç.

Tuzak: öbekteki sözcüklerden birini şıkta görüp o şıkka yönelmek. Doğru şıkta çoğu zaman öbeğin hiçbir sözcüğü geçmez; ortak olan sözcük değil, anlamdır. Cümle düzeyinde “anlatılmak istenen” sorularının yöntemi Cümle yorumlama sayfasında.

Akılda kalsın: Mecaz testi: sözcüğü cümlede gerçek anlamıyla hayal et. Hayal kurulamıyorsa (kalp kırılmaz, zekâ kesmez) mecazdır. Hayal kurulabiliyor ama asıl amaç başka bir şeyi sezdirmekse kinayedir.
Sınavda

Nasıl sorulurEn sık kalıp “Aşağıdaki cümlelerin hangisinde mecazlı bir söyleyiş yoktur?” sorusudur. Her şıkta önce sıfatlara ve fiillere bak, sonra deyim olup olmadığını denetle; mecazsız cümle genellikle bir olayı düz biçimde aktaran cümledir.

TuzakDeyimler de mecazlı söyleyiştir; “ayağa kaldırmak” (coşturmak) içeren cümle mecazsız sayılmaz. Soru kökünde “hem gerçek hem mecaz anlama gelecek biçimde” ifadesini görürsen aradığın şey kinayedir.

▭Boşluk doldurma

“Yıllar içinde aramız soğudu.” cümlesinde “soğumak” sözcüğü anlamda kullanılmıştır. Hem gerçek hem mecaz anlamı düşünülebilen ama mecaz anlamı kastedilen söze denir.

mecazkinayeyanterim

?Soru çöz

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde mecazlı bir söyleyiş yoktur?

✓ A. Cümlede bütün sözcükler gerçek anlamlıdır. B'de “keskin” (derin, isabetli), C'de “buzlar erimek” (soğukluğun bitmesi), D'de “ayağa kaldırmak” (coşturmak) mecazlıdır.
KAVRAM · YÖNTEM

Terim anlam: sözcük bir bilim dalına girince

MEB 9–11 · Dil bilgisi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Terim anlam nedir, bir sözcüğün terim olarak kullanıldığı nasıl anlaşılır?

Kısa cevap: Terim, bir bilim, sanat, meslek dalıyla ya da bir konuyla ilgili özel ve belirli bir kavramı karşılayan sözcüktür (TDK). Aynı sözcük günlük dilde gerçek ya da mecaz anlamda, bir alanın içinde ise terim anlamında kullanılabilir: “kök” bir denklemde, “perde” bir tiyatro oyununda terimdir.

Bir hakem “ofsayt” dediğinde ya da bir hekim “tansiyon” dediğinde, o alanı bilen herkes aynı şeyi anlar. Terimin gücü bu tek anlamlılığındadır.

Günlük dildeki sözcükler esnektir, bağlama göre anlam değiştirir. Bilim ve meslek dili ise bu esnekliği kaldıramaz: bir mühendisin “açı”sı ile bir öğrencinin “açı”sı aynı olmalıdır. Bu yüzden her alan, kavramlarını sabitlenmiş sözcüklerle anlatır. Bu sözcüklerin alan içindeki anlamına terim anlam denir.

İki tür terim

Bazı terimler yalnız kendi alanında yaşar: fotosentez, hipotenüs, ofsayt, enflasyon. Bunlar zaten terim olarak doğmuştur. Sınavda asıl dikkat isteyenler, günlük dilden alınıp bir alanda özel anlam kazanan sözcüklerdir:

  • Dil bilgisi: kök, gövde, ek, çatı, öge
  • Tiyatro: perde, sahne, dekor, kulis
  • Matematik: kök, kesir, açı, kenar, dikmenin ayağı
  • Futbol: ceza sahası, köşe vuruşu, faul
  • Ekonomi: faiz, sermaye, piyasa

Aynı sözcük bu yüzden üç kılıkta karşına çıkabilir. Salonun perdelerini bayram için yıkadık. (gerçek anlam), Oyunun ikinci perdesinde gerilim tırmanıyor. (tiyatro terimi), Aralarındaki utangaçlık perdesi sonunda kalktı. (mecaz). Terimi tanıtan şey, cümlede o alanı gösteren ipuçlarıdır: oyun, sahne, denklem, hakem, hasta.

Bütün anlam türleri için tek yöntem

Gerçek, yan, mecaz ve terim anlamı ayırmak için ezber yerine aynı dört adımı her soruda uygula. Önce sözcüğün cümlede neyi karşıladığını kendi sözünle yaz; sonra bunu sözcüğün akla ilk gelen anlamıyla karşılaştır; fark varsa farkın türüne bak; en son bulduğun ölçütü şıklara uygula.

Sanat ve edebiyat terimleri: söz öbeği sorularının sözlüğü

Sözcükte anlam sorularının büyük bölümü bir sanatçıyı, bir eseri ya da bir sanat anlayışını anlatan cümlelerle kurulur; seçeneklerde de edebiyatın terimleri dolaşır. Bu terimlerin anlamını bilmeyen, mecazı doğru çözse bile doğru şıkkı tanıyamaz. En sık geçenler:

  • Ahenk: sözcüklerin ses özelliklerinden ve diziliş düzeninden doğan uyum; şiirdeki müzikalite.
  • İmge: zihinde tasarlanıp canlandırılan görüntü, hayal; anlatılanı daha etkili kılmak için kurulur.
  • Biçem (üslup): sanatçının dili kullanma ve anlatma biçimi. İçerik “ne anlatıldığı”, biçem “nasıl anlatıldığı”dır.
  • Tema: eserde işlenen konu, düşünce, görüş; ana konu (TDK). Çoğunlukla soyut ve genel bir kavramdır (ayrılık, özgürlük, yalnızlık).
  • Bakış açısı: sanatçının ya da anlatıcının konuyu ele aldığı yön ve tutum.
  • Özgünlük / öykünme: kimseye benzememek, kendine özgü olmak / başkasını örnek alıp taklit etmek.
  • Kalıcılık, evrensellik: eserin farklı çağlarda ve farklı toplumlarda okunmaya devam etmesi.
  • Didaktik (öğretici): okura bilgi ya da ders verme amacı taşıyan.
  • Gerçekçilik, inandırıcılık: kişilerin ve olayların hayatın içinden gelmiş gibi durması.
  • Kişiliğini gizleme (nesnel anlatım): sanatçının kendi duygu ve yargılarını esere katmaması.
  • Yaratıcılık / üretkenlik: yeni olanı ortaya koymak / çok ve sürekli eser vermek.

Bu terimler “Hangisinde yazara ilişkin açıklama ile ayraç içindeki nitelik uyuşmamaktadır?” kalıbında doğrudan sorulur. Her yeni kitabında öncekilerden bambaşka bir dünyaya kapı açar. (öykünme) eşleşmesi yanlıştır; anlatılan şey taklit değil, yaratıcılık ve özgünlüktür. Ayrıntı ile örnekleme, imge ile tema, biçem ile içerik en sık karıştırılan çiftlerdir. Bu terimlerin anlatım özellikleriyle (açıklık, duruluk, yalınlık) ilişkisi Paragrafta anlam sayfasında.

Akılda kalsın: Farkın türü anlam türünü verir: fark yok → gerçek · somut bir benzer → yan · soyuta kayma → mecaz · bir alanın özel kavramı → terim.
Sınavda

Nasıl sorulur“Altı çizili sözcüklerden hangisi terim anlamıyla kullanılmıştır?” Çözümlü örnek: Hakem, ceza sahası içindeki temas için penaltı noktasını gösterdi. 1) Sözcüğün karşılığını yaz: “ceza sahası” = kalenin önündeki, belirli ölçüleri olan alan. 2) Akla ilk gelen anlamla karşılaştır: günlük dilde “ceza” bir yaptırımdır, burada ise bir saha adının parçasıdır. 3) Farkın türü: futbolun özel kavramı → terim. 4) Şıklarda aynı ölçütü ara: cümlede bir alanı gösteren ipucu yoksa o sözcük terim değildir.

Tuzak“kök” sözcüğünün her geçtiği yerde terim olduğunu sanmak; sorunun kökü mecazdır.

↕Sıralama çözüm adımlarını diz

  1. Fark varsa türüne bak: somut benzer, soyuta kayma ya da alan kavramı
  2. Altı çizili sözcüğün cümlede neyi karşıladığını kendi sözünle yaz
  3. Bulduğun ölçütü şıklardaki her cümleye uygula
  4. Bu karşılığı sözcüğün akla ilk gelen anlamıyla karşılaştır

?Soru çöz

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcük terim anlamıyla kullanılmıştır?

✓ D. “Kök”, denklemi sağlayan değeri anlatan bir matematik terimidir; cümledeki “denklem” alanı gösterir. A ve C'de sözcükler gerçek anlamlı, B'deki “kök” ise “başlangıç, neden” anlamında mecazdır.
KAVRAM · ANLAM TÜRÜ

Somut ve soyut, genel ve özel: sözcükler neyi, ne genişlikte anlatır?

KPSS / TYT Türkçe · Sözcükte anlam · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaGerçek anlam ve yan anlam nedir, aralarındaki fark nasıl anlaşılır?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Gerçek (temel) anlam, bir sözcüğün duyulunca akla ilk gelen, sözlükte genellikle ilk sırada verilen anlamıdır. Yan anlam ise sözcüğün gerçek anlamıyla bağını koparmadan, çoğunlukla biçim, konum ya da görev benzerliğiyle kazandığı yeni anlamdır: masanın ayağı, iğnenin gözü, dağın eteği gibi.

Gerçek anlam ve yan anlam

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Somut ve soyut anlam nedir, genel ve özel anlam nasıl ayırt edilir?

Kısa cevap: Varlığı beş duyudan en az biriyle algılanabilen kavramı karşılayan sözcük somuttur (ses, koku, rüzgâr); yalnız akılla kavranabilen kavramı karşılayan sözcük soyuttur (sevgi, özlem, adalet). Genel anlamlı sözcük bir türün bütününü (ağaç), özel anlamlı sözcük o türün bir bölümünü ya da tek bir örneğini (çınar) anlatır. Ordu, sürü, orman gibi tekil biçimiyle bir topluluğu anlatan sözcüklere topluluk adı denir.

Rüzgârı göremezsin ama yüzüne çarptığını hissedersin; özlemi ise ne görür ne duyar ne de dokunursun. Somut ile soyutun bütün farkı bu iki cümlede saklı.

Somut mu, soyut mu? Tek ölçüt duyular

TDK somutu “varlığı duyularla algılanabilen”, soyutu “varlığı duyularla algılanamayan” diye tanımlar. Ölçüt görmek değil, beş duyudan herhangi biriyle algılamaktır. Bu yüzden görünmeyen ama duyulan, koklanan ya da hissedilen şeyler de somuttur.

Somut (duyuyla algılanır)

  • ses, gürültü, müzik (işitme)
  • koku, duman (koklama)
  • rüzgâr, sıcaklık, nem (dokunma)
  • ışık, gölge, renk (görme)

Soyut (akılla kavranır)

  • sevgi, özlem, korku, umut (duygu)
  • adalet, özgürlük, cesaret (kavram)
  • zaman, düşünce, hayal
  • bilgi, akıl, inanç

Bir sözcüğün somut ya da soyut olması da bağlama göre değişebilir. Doktor, hastanın kalbini dikkatle dinledi. cümlesinde “kalp” bir organdır, somuttur. Onun kalbini kazanmak kolay değildi. cümlesinde ise “kalp” sevgi ve güven anlamında kullanılmış, soyutlaşmıştır.

Somutlaştırma

Soyut bir kavram somut bir varlığın özellikleriyle anlatılırsa somutlaştırma yapılmış olur. Yaşlı öğretmen, merakın kıvılcımını öğrencilerinin zihnine yaktı. cümlesinde “merak” soyuttur; “kıvılcım” ve “yakmak” ise somut bir ateşe aittir. Somutlaştırma, beşinci duraktaki benzetme sanatlarıyla çok yakından ilişkilidir: soyut kavram, somut bir şeye benzetilerek gözle görülür hâle getirilir.

Genel ve özel anlam

Genel anlamlı sözcük bir türün bütününü kapsar; özel anlamlı sözcük o türün bir alt grubunu ya da tek bir örneğini. Genellik görecelidir: “çiçek”, “bitki”ye göre özel, “gül”e göre geneldir.

Her küme, içindekine göre genel, dışındakine göre özeldir. Genel-özel ayrımı mutlak değil, karşılaştırmalıdır.Görsel: Sınav Defteri

Aynı sözcük cümlede de genel ya da özel kullanılabilir. Çocuk, oyunla öğrenir. cümlesinde “çocuk” bütün çocukları kapsar, geneldir. Çocuk, bahçede topla oynuyor. cümlesinde ise belli bir çocuktan söz edilir, özeldir. Bu ayrım cümle yorumlama sorularındaki “genelleme yapılmıştır” seçeneğinin de anahtarıdır.

Tekil, çoğul ve topluluk adı

Tekil sözcük bir varlığı, çoğul eki (-lar, -ler) almış sözcük birden çok varlığı karşılar. Topluluk adı ise hiçbir ek almadan, tekil biçimiyle bir topluluğu anlatır: ordu, sürü, orman, koro, takım, kurul, meclis, aile, halk, deste, düzine. Topluluk adları da çoğul eki alabilir: ordular, sürüler artık birden çok topluluk demektir. Tekil bir sözcük genel anlamda kullanılınca da bütün bir türü anlatabilir: Kitap, insanın ufkunu genişletir. cümlesinde “kitap” tek bir kitap değil, bütün kitaplardır.

Akılda kalsın: Üç soru, üç ayrım. Somut-soyut: “Beş duyumdan biriyle algılayabilir miyim?” Genel-özel: “Bu sözcük hepsini mi, bir kısmını mı kapsıyor?” Topluluk adı: “Ek almadan çokluk anlatıyor mu?”
Sınavda

Nasıl sorulur“Altı çizili sözcüklerden hangisi soyut anlamlıdır?” ya da “Hangisinde soyut bir kavram somutlaştırılmıştır?” biçiminde gelir.

TuzakTuzak 1: ses, koku, rüzgâr gibi görülmeyen ama duyulan, koklanan, hissedilen şeyleri soyut sanmak; bunlar somuttur. Tuzak 2: “öğrenciler” gibi çoğul eki almış sözcükleri topluluk adı saymak; topluluk adı çokluğu eksiz anlatır. Tuzak 3: genel-özel ayrımını mutlak sanmak; ayrım her zaman başka bir sözcüğe göredir.

⇄Bilgi eşleştirme sözcük ve anlam türü

?Soru çöz

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde soyut bir kavram, somut bir varlığın özellikleriyle anlatılmıştır?

✓ B. “Merak” soyut bir kavramdır; “kıvılcım” ve “yakmak” gibi ateşe ait somut özelliklerle anlatılarak somutlaştırılmıştır. A'daki ses, C'deki koku ve D'deki rüzgâr duyularla algılandığı için zaten somuttur.
SÖZ SANATI · BENZERLİK

Benzetme, deyim aktarması ve kişileştirme: benzerlikten doğan sanatlar

MEB 9. sınıf · Sözün İnceliği · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMecaz anlam nedir, mecaz anlamlı sözcük nasıl bulunur?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Mecaz anlam, bir sözcüğün bir ilgi ya da benzetme sonucu gerçek anlamından uzaklaşarak kazandığı anlamdır: soğuk insan, keskin zekâ, ağır eleştiri. Kinayede ise söz hem gerçek hem mecaz anlamıyla düşünülebilir, ama asıl kastedilen mecaz anlamdır.

Mecaz anlam ve kinaye

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Benzetme, deyim aktarması (istiare) ve kişileştirme arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Benzetme (teşbih), aralarında benzerlik bulunan iki varlıktan nitelikçe zayıf olanı güçlü olana benzetmektir; temel ögeleri benzeyen ve benzetilendir. Temel ögelerden yalnız biri kullanılırsa deyim aktarması (istiare, eğretileme) yapılmış olur. İnsana ait özelliklerin insan dışı varlıklara yüklenmesine kişileştirme (teşhis), bu varlıkların konuşturulmasına konuşturma (intak) denir.

“Gece kar yağdı” bir bilgidir; “Sabah köy, beyaz bir yorganın altındaydı” ise bir resim. İki cümle arasındaki farkı yaratan şey benzetmedir.

Benzetmenin dört ögesi

MEB'in tanımıyla benzetme (teşbih), sözü etkili kılmak için aralarında benzerlik ilgisi bulunan iki varlık ya da kavramdan nitelikçe zayıf olanı güçlü olana benzetmektir. Kar, beyaz bir yorgan gibi bütün köyü örttü. cümlesini parçalayalım:

  • Benzeyen: nitelikçe zayıf olan → kar
  • Benzetilen: nitelikçe güçlü olan, özelliği ödünç veren → yorgan
  • Benzetme yönü: güçlüden zayıfa aktarılan özellik → örtmek
  • Benzetme edatı: gibi (MEB'e göre gibi, kadar, sanki vb.)

Benzeyen ve benzetilen zorunludur; yön ve edat düşebilir. Yalnız iki temel öge kalırsa benzetme en yoğun hâlini alır: Kar, köyün beyaz yorganıydı. Kaynaklarda bu türe güçlü benzetme ya da teşbih-i beliğ denir.

Deyim aktarması (istiare): bir temel öge gidince

Benzetmenin iki temel ögesinden biri de atılırsa artık deyim aktarması vardır. MEB bu sanatı istiare (eğretileme) adıyla ikiye ayırır. Yalnız benzeyen söylenir, benzetilenin bir özelliği ona verilirse kapalı istiare olur: Kar, gece boyunca köyün üstüne serildi. (yorgan söylenmedi, “serilmek” özelliği kaldı). Yalnız benzetilen söylenirse açık istiare olur: Sabah köy, beyaz bir yorganın altındaydı. (kar hiç söylenmedi, okur onu yorgandan çıkarır). Birinci duraktaki masanın ayağı, dağın eteği gibi yan anlamlar da benzetme yoluyla doğmuş aktarmalardır.

Benzetme ile istiareyi ayıran şey, iki temel ögenin ikisinin de söylenip söylenmediğidir. Üstteki iki satır benzetme, alttaki iki satır deyim aktarmasıdır.Görsel: Sınav Defteri

Kişileştirme ve konuşturma

MEB'e göre insana ait özelliklerin insan dışı varlıklara yüklenmesine kişileştirme (teşhis) denir. Yorgun sokak lambaları sabaha kadar nöbet tuttu. cümlesinde nöbet tutmak insana özgü bir davranıştır ve lambalara verilmiştir. Sanatçı bu varlıkları bir de konuşturursa konuşturma (intak) yapılmış olur: Yaşlı çınar, “Bu meydandan üç kuşak geçti, hepsini gördüm.” dedi. Konuşturulan her varlık kişileştirilmiştir; ama her kişileştirme konuşturma değildir.

Kişileştirmede benzetilen (insan) söylenmez, yalnız onun özelliği verilir. Bu yüzden her kişileştirme aynı zamanda bir kapalı istiaredir. Tersi doğru değildir: Kar, köyün üstüne serildi. cümlesinde kar insana değil, yorgana benzetilmiştir; kapalı istiare vardır, kişileştirme yoktur.

Düşsel öge ve karma sorular

Benzetme, deyim aktarması, kişileştirme ve mecaz, sözü gerçeğin sınırlarının dışına taşıdığı için sınavda bir arada düşsel öge (hayal ürünü öge) diye anılır. “Hangisinde düşsel ögelere yer verilmemiştir?” sorusunun cevabı, bütün sözcükleri gerçek anlamıyla kullanılmış, hiçbir benzetme ya da kişileştirme taşımayan dize veya cümledir: Bahar gelince kırlar yeşerdi, karlar eridi. Bir dizeye ait dört beş özelliğin birden sorulduğu karma sorularda (“Bu dizelerle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?”) her seçeneği ayrı bir küçük soru gibi çöz: karşıt anlamlı sözcük, mecaz, kişileştirme, benzetme ve gerçek anlam iddialarını tek tek kendi ölçütüyle sına. Unutma: bir benzetmenin içindeki sözcük kendi başına gerçek anlamlı olabilir. Umut bir tohumdur, toprağa düştüğü yerde filizlenir. dizesinde umut tohuma benzetilmiştir; ama “toprağa düşmek”, benzetilen tohum için gerçek anlamdadır.

Akılda kalsın: Cümlede gördüğün tek varlığa bak: benzeyen görünüyorsa (kar) kapalı, benzetilen görünüyorsa (yorgan) açık istiare. Bu ailenin hepsinde ortak şart benzerliktir; ortada benzerlik yoksa bir sonraki durağa, ad aktarmasına bak.
Sınavda

Nasıl sorulur“Aşağıdakilerin hangisinde benzetme yoktur?” ya da “hangisinde kişileştirme yapılmıştır?” biçiminde gelir.

TuzakTuzak 1: “gibi” her zaman benzetme kurmaz; Söylediğim gibi yaptı. cümlesinde gibi uygunluk bildirir, iki varlık benzetilmez. Tuzak 2: Çocuklar kuzu gibi uyudu. cümlesinde insan hayvana benzetilmiştir; bu benzetmedir, kişileştirme değildir. Kişileştirmede yön her zaman insandan insan dışına doğrudur.

Sınavda işaretleşıkta istiare, eğretileme ya da deyim aktarması yazıyorsa üçü aynı sanattır; teşhis kişileştirme, intak konuşturmadır.

↕Sıralama öge sayısı azalsın

  1. Kar, gece boyunca köyün üstüne serildi.
  2. Kar, beyaz bir yorgan gibi köyü örttü.
  3. Sabah köy, beyaz bir yorganın altındaydı.
  4. Kar, köyün beyaz yorganıydı.

?Soru çöz

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde kişileştirme yapılmıştır?

✓ A. Sır saklamak insana özgü bir davranıştır ve cansız bir yapıya verilmiştir. B ve D'de benzetme vardır (insan kuzuya, ses bala benzetilmiş); C'deki anlatım gerçekçidir.
SÖZ SANATI · İLGİ

Ad aktarması ve dolaylama: benzetmeden başka bir ad koymak

MEB 9. sınıf · Sözün İnceliği · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTerim anlam nedir, bir sözcüğün terim olarak kullanıldığı nasıl anlaşılır?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Terim, bir bilim, sanat, meslek dalıyla ya da bir konuyla ilgili özel ve belirli bir kavramı karşılayan sözcüktür (TDK). Aynı sözcük günlük dilde gerçek ya da mecaz anlamda, bir alanın içinde ise terim anlamında kullanılabilir: “kök” bir denklemde, “perde” bir tiyatro oyununda terimdir.

Terim anlam ve çözüm yolu

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Ad aktarması (mecazımürsel) nedir, deyim aktarmasından farkı nedir?

Kısa cevap: Ad aktarması (mecazımürsel), bir sözü benzetme amacı gütmeden, aralarındaki bir ilgiye dayanarak başka bir söz yerine kullanmaktır: “Bütün tribünler ayağa kalktı.” (tribündekiler). Dolaylama ise tek sözcükle söylenebilecek bir kavramı birden çok sözcükle anlatmaktır: “mavi gezegen” (Dünya), “kara elmas” (kömür).

“Bütün tribünler ayağa kalktı” cümlesinde hiçbir beton basamak yerinden oynamaz; kalkan, tribündeki insanlardır.

MEB'in tanımıyla ad aktarması (mecazımürsel), bir sözü gerçek anlamının dışında, benzetme amacı gütmeden başka bir söz yerine kullanma sanatıdır. MEB'in örneği İstiklâl Marşı'ndaki “hilâl”dir: şair bu sözcükle bayrağın tamamını kasteder. Hilal bayrağa benzetilmemiştir; bayrağın bir parçası, bütünün yerine geçmiştir.

Ad aktarmasının başlıca ilgileri

  • Yer → orada bulunanlar: Bütün mahalle düğüne geldi. (mahallede oturanlar)
  • Yer → oradaki yönetim: Ankara, yeni düzenleme hakkında henüz açıklama yapmadı. (hükümet)
  • Kap → içindeki: Susuzluktan bir şişeyi bir dikişte içti. (şişedeki su)
  • Sanatçı → eseri: Bütün yaz Sait Faik okudum. (Sait Faik'in öyküleri)
  • Parça → bütün: Dalgalanan hilal (bayrak); Evde beş boğaz doyuruyor. (beş kişi)

Deyim aktarmasıyla farkı tek bir soruya dayanır: Benzetme var mı? “Sabah köy, beyaz bir yorganın altındaydı” cümlesinde kar yorgana benzetilmiştir, bu yüzden istiaredir. “Bütün mahalle düğüne geldi” cümlesinde ise mahalle insanlara benzemez; insanları içinde barındırır. İlgi vardır, benzerlik yoktur: ad aktarması.

Dolaylama

TDK dolaylamayı, tek kelimeyle belirtilebilecek bir kavramı güçlü ve etkili bir anlatım için birden fazla kelimeyle anlatmak diye tanımlar. Mavi gezegen (Dünya), kara elmas (kömür), çöl gemisi (deve), ormanlar kralı (aslan), ay yıldızlı (Türk bayrağı) bu türdendir. Çöl gemisi, günlerce su içmeden yol alabilir. cümlesinde “deve” denmemiş, deve birkaç sözcükle dolaylı olarak anlatılmıştır.

Dolaylama başka sanatlarla iç içe geçebilir: “çöl gemisi”nde deve gemiye benzetilmiştir. Ama sınavın dolaylamada aradığı ölçüt tektir: tek sözcüklük bir kavramın birkaç sözcükle karşılanması.

Benzerlik mi, ilgi mi? Karıştırılan sanatlar
SanatTek ölçütÖrnek
BenzetmeBenzeyen ve benzetilen ikisi de söylenirKar, yorgan gibi köyü örttü.
Deyim aktarması (istiare)Benzerlik var, temel ögelerden biri düşmüşKar, köyün üstüne serildi.
Kişileştirmeİnsana özgü özellik insan dışı varlıktaSaat kulesi sırlarını saklıyordu.
Ad aktarmasıBenzerlik yok, ilgi var (“-daki” oturur)Bütün mahalle düğüne geldi.
DolaylamaTek sözcüklük kavram birkaç sözcükleÇöl gemisi (deve)
Akılda kalsın: Ad aktarmasını yakalamak için sözcüğe “-daki” ya da “-ın eseri” ekle: tribün → tribündekiler, Ankara → Ankara'daki yönetim, şişe → şişedeki su, Sait Faik → Sait Faik'in eserleri. Ek oturuyorsa ilgi vardır, benzerlik yoktur: ad aktarması.
Sınavda

Nasıl sorulur“Aşağıdakilerin hangisinde ad aktarması vardır?” sorusunda her şıkta altı çizili ya da öne çıkan sözcüğün gerçekte kimi, neyi kastettiğini yaz; kastedilen şey sözcükle bir ilgi kuruyor ama ona benzemiyorsa cevabı buldun. Dolaylama ise genellikle “tek sözcükle karşılanabilecek bir kavram, birden çok sözcükle anlatılmıştır” kalıbıyla sorulur.

TuzakAd aktarmasıyla deyim aktarmasını karıştırmak; ölçüt her zaman benzetme amacının olup olmamasıdır.

Sınavda işaretleşıkta “mecazımürsel” yazıyorsa ad aktarmasıdır.

⇄Bilgi eşleştirme ne kastediliyor?

?Soru çöz

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ad aktarması yapılmıştır?

✓ D. Alkışlayan tribünler değil, tribündeki seyircilerdir; yer, orada bulunanların yerine kullanılmıştır ve benzetme yoktur. A'da benzetme, B'de kişileştirme, C'de dolaylama (deve) vardır.
KAVRAM · DUYU VE SES

Duyu aktarması ve yansıma sözcükler: duyuların dili

KPSS / TYT Türkçe · Sözcükte anlam · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSomut ve soyut anlam nedir, genel ve özel anlam nasıl ayırt edilir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Varlığı beş duyudan en az biriyle algılanabilen kavramı karşılayan sözcük somuttur (ses, koku, rüzgâr); yalnız akılla kavranabilen kavramı karşılayan sözcük soyuttur (sevgi, özlem, adalet). Genel anlamlı sözcük bir türün bütününü (ağaç), özel anlamlı sözcük o türün bir bölümünü ya da tek bir örneğini (çınar) anlatır. Ordu, sürü, orman gibi tekil biçimiyle bir topluluğu anlatan sözcüklere topluluk adı denir.

Somut-soyut, genel-özel, topluluk adı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Duyu aktarması nedir, yansıma sözcükler nasıl oluşur?

Kısa cevap: Duyu aktarması, bir duyuya ait niteliğin başka bir duyuyla algılanan bir varlık için kullanılmasıdır: “tatlı ses” (tatmadan işitmeye), “keskin koku” (dokunmadan koklamaya). Yansıma sözcükler ise doğadaki seslerin taklidiyle oluşur: şırıl, gıcır, vızıl; bunlardan şırıldamak, gıcırtı gibi yeni sözcükler türetilir.

Bir sesi “tatlı” bulduğunda, kulağınla bir tat almış gibi konuşursun. Dil, duyuları birbirine ödünç verir.

Duyu aktarması: niteleyen bir duyudan, nitelenen başka duyudan

Duyu aktarmasında iki sözcüğe bakılır: niteleyen (çoğunlukla bir sıfat) ve nitelenen. Niteleyenin asıl ait olduğu duyu ile nitelenen varlığın algılandığı duyu farklıysa duyu aktarması vardır. Tatlı ses ifadesinde “tatlı” tatma duyusuna aittir, “ses” ise işitmeyle algılanır: aktarma tatmadan işitmeye yapılmıştır.

Aktarma için iki duyu da belli olmalı ve birbirinden farklı olmalıdır. Aynı duyuda kalan niteleme gerçek anlamlıdır; nitelenen bir duyu verisi değilse yalnız mecaz vardır.Görsel: Sınav Defteri

Duyu aktarmalarının hepsi mecazlıdır, çünkü bir ses gerçekten tatlı olamaz. Ama her mecaz duyu aktarması değildir: tatlı bir çocuk ifadesinde “tatlı” mecazdır, fakat çocuk bir duyunun algıladığı nitelik değil, bir varlıktır. Aktarma ancak nitelenen şey bir ses, koku, renk, ışık, tat ya da dokunuş olduğunda kurulur.

Yansıma sözcükler

Doğadaki seslerin dildeki taklidiyle oluşan sözcüklere yansıma denir: şırıl, gıcır, vızıl, tıkır, çatır, hışır, miyav, hav. Dil bu ses taklitlerinden yeni sözcükler de türetir: “-da/-de” ve “-la/-le” ekleriyle fiil (şırıldamak, gıcırdamak, tıkırdamak), “-tı/-ti” ekiyle isim (şırıltı, gıcırtı, vızıltı, tıkırtı). Eski kapının gıcırtısı bütün evi uyandırdı. cümlesindeki “gıcırtı” yansıma kökten türemiştir. Eklerin ayrıntısı Sözcükte yapı sayfasında.

Yansımanın ölçütü sestir. Işıl ışıl, pırıl pırıl gibi ışık ve parlaklık bildiren sözler bir sesi taklit etmez; bunları yansıma sayma. Yansıma sözcüklerle kurulan şırıl şırıl, horul horul gibi tekrarlar ise ikilemedir; ikilemeleri Sözcükler arası anlam ilişkileri sayfasında anlatıyoruz.

Akılda kalsın: Duyu aktarmasında iki soru: “Bu sıfat aslında hangi duyunun?” ve “Nitelediği şeyi hangi duyumla algılarım?” Cevaplar farklıysa aktarma vardır; yön, birinci cevaptan ikinciye doğrudur.
Sınavda

Nasıl sorulurBir ifade verilip aktarmanın yönü sorulur ya da “hangisinde duyu aktarması yoktur?” denir. Çözümlü örnek: Odaya yayılan keskin koku başımı döndürdü. 1) Niteleyen “keskin” → kesici bir şeye dokunmak, yani dokunma duyusu. 2) Nitelenen “koku” → koklama duyusu. 3) Duyular farklı → duyu aktarması vardır, yönü dokunmadan koklamaya.

Tuzak“sıcak çay”, “acı biber” gibi aynı duyuda kalan nitelemeler aktarma değildir; yönü sorarken de iki duyunun yerini karıştırma.

▭Boşluk doldurma

“Tatlı bir ses” ifadesinde aktarma duyusundan işitme duyusuna yapılmıştır. Derenin çıkardığı sesi taklit eden “şırıl” sözcüğü bir sözcüktür.

tatmadokunmayansımaikileme

?Soru çöz

“Kış sabahının sert ışığı, perdenin aralığından gözlerime vurdu.” cümlesinde duyu aktarmasının yönü aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Niteleyen “sert” dokunma duyusuna, nitelenen “ışık” görme duyusuna aittir; aktarma niteleyenden nitelenene, yani dokunmadan görmeye yapılmıştır.
KAVRAM · ANLAM DEĞİŞMESİ

Anlam olayları: sözcüklerin anlamı zamanla nasıl değişir?

KPSS / TYT Türkçe · Sözcükte anlam · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBenzetme, deyim aktarması (istiare) ve kişileştirme arasındaki fark nedir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Benzetme (teşbih), aralarında benzerlik bulunan iki varlıktan nitelikçe zayıf olanı güçlü olana benzetmektir; temel ögeleri benzeyen ve benzetilendir. Temel ögelerden yalnız biri kullanılırsa deyim aktarması (istiare, eğretileme) yapılmış olur. İnsana ait özelliklerin insan dışı varlıklara yüklenmesine kişileştirme (teşhis), bu varlıkların konuşturulmasına konuşturma (intak) denir.

Benzetme, deyim aktarması, kişileştirme

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Anlam genişlemesi, anlam daralması ve anlam kayması nedir?

Kısa cevap: Sözcüklerin anlamı zamanla değişebilir. Anlam genişlemesinde sözcük eski anlamını koruyarak yeni kavramları da karşılar (fare → bilgisayar faresi); anlam daralmasında geniş bir anlamın yalnız bir bölümüne özgülenir; anlam kaymasında başka bir kavrama geçer; kötüleşme ve iyileşmede ise sözcüğün taşıdığı değer düşer ya da yükselir. Özel bir adın cins ada dönüşmesi (jilet, röntgen) de anlam genişlemesidir.

Yirmi yıl önce birine “fareyi bana uzatır mısın?” deseydin yüzüne tuhaf tuhaf bakardı; bugün masadaki aygıtı uzatır.

Önceki duraklarda bir sözcüğün aynı anda taşıdığı anlamları gördük. Bu durakta zamanın etkisine bakıyoruz: yan anlam, mecaz ve ad aktarması, sözcüklerin anlamını kuşaktan kuşağa değiştiren başlıca yollardır. Bu değişimlere anlam olayları denir.

Genişleme, daralma, kayma

  • Anlam genişlemesi: Sözcük eski anlamını korur, yanına yeni kavramlar ekler. TDK'de “fare” hem bir hayvanı hem bilgisayar aygıtını, “indirmek” hem yukarıdan aşağıya almayı hem bir uygulamayı genel ağdan cihaza kaydetmeyi karşılar.
  • Anlam daralması: Sözcük geniş bir anlamın yalnız bir bölümüne özgülenir. Varlıkların bütününü anlatan “mal”, TDK'deki anlamlarından birinde yalnız “büyükbaş hayvan”ı karşılar.
  • Anlam kayması: Sözcük ilgili başka bir kavrama geçer. Yazı aracı olan “kalem”, ad aktarmasıyla resmî kuruluşlarda yazı işlerinin görüldüğü yerin de adı olmuştur (TDK).

Kötüleşme ve iyileşme

Bazen değişen şey anlamın kendisi değil, taşıdığı değerdir. Sözcük zamanla olumsuz, küçümseyici bir değer kazanırsa anlam kötüleşmesi olur: TDK, Arapça “ḥarīf” sözcüğünden geldiğini belirttiği “herif” için bugün “güven vermeyen, aşağı görülen kimse” anlamını verir. Tersine, sözcüğün daha saygın bir değer kazanmasına anlam iyileşmesi denir.

Özel addan cins ada

Bir kişinin ya da markanın adı, zamanla bütün bir türü anlatır hâle gelebilir. TDK'ye göre “jilet” sözcüğü bir markanın özel adından gelir; bugün hangi markadan olursa olsun her tıraş bıçağına jilet denir. Fizikçi Wilhelm Röntgen'in adı röntgen filminde, Louis Pasteur'ün adı pastörize sütte yaşar. Özel ad, yazımda büyük harfini kaybeder: Annem marketten iki paket jilet aldı.

Akılda kalsın: Anlam olaylarını eski anlamla yeni anlamın ilişkisiyle ayır: genişleme = eski + yeni · daralma = eskinin bir parçası · kayma = eskiden ilgili bir yeniye · kötüleşme / iyileşme = değer değişimi.
Sınavda

Nasıl sorulurBu terimler sınavda daha çok bir sözcüğün zamanla yeni anlam kazandığını ya da bir özel addan türediğini fark ettiren sorularda karşına çıkar: “Altı çizili sözcüklerden hangisi bir özel addan türeyip cins ada dönüşmüştür?” Tuzak 1: yeni anlam kazanan sözcük eski anlamını kaybetmez; “fare” hâlâ bir hayvandır.

TuzakTuzak 2: genişlemeyi daralmayla karıştırmak; anlamın kapsadığı alan büyüdüyse genişleme, küçüldüyse daralmadır.

⇄Bilgi eşleştirme sözcük ve anlam olayı

?Soru çöz

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcük, bir özel addan türeyip cins ada dönüşmüştür?

✓ C. “Pastörize”, sütü belirli bir sıcaklıkta işleyerek mikroplardan arındırma yöntemini geliştiren Louis Pasteur'ün adından gelir. D'deki “fare” de yeni anlam kazanmıştır ama bir özel addan değil, hayvan adından genişlemiştir.

Karma tekrar

Bu sayfadan karışık 8 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde mecazlı bir söyleyiş yoktur?

✓ A. Cümlede bütün sözcükler gerçek anlamlıdır. B'de “keskin” (derin, isabetli), C'de “buzlar erimek” (soğukluğun bitmesi), D'de “ayağa kaldırmak” (coşturmak) mecazlıdır.Kaynak: bu sayfa · Mecaz anlam ve kinaye

?Soru 2

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde kişileştirme yapılmıştır?

✓ A. Sır saklamak insana özgü bir davranıştır ve cansız bir yapıya verilmiştir. B ve D'de benzetme vardır (insan kuzuya, ses bala benzetilmiş); C'deki anlatım gerçekçidir.Kaynak: bu sayfa · Benzetme, deyim aktarması, kişileştirme

?Soru 3

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcük yan anlamıyla kullanılmıştır?

✓ C. Testerenin dişi, insan dişine biçim ve görev bakımından benzeyen somut bir parçadır: yan anlam. A'da “diş” gerçek anlamlı; B'deki “tatlı” ve D'deki “ağır” ise soyut bir niteliğe kaydığı için mecazdır.Kaynak: bu sayfa · Gerçek anlam ve yan anlam

?Soru 4

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcük, bir özel addan türeyip cins ada dönüşmüştür?

✓ C. “Pastörize”, sütü belirli bir sıcaklıkta işleyerek mikroplardan arındırma yöntemini geliştiren Louis Pasteur'ün adından gelir. D'deki “fare” de yeni anlam kazanmıştır ama bir özel addan değil, hayvan adından genişlemiştir.Kaynak: bu sayfa · Anlam olayları ve özel addan cins ada

?Soru 5

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde soyut bir kavram, somut bir varlığın özellikleriyle anlatılmıştır?

✓ B. “Merak” soyut bir kavramdır; “kıvılcım” ve “yakmak” gibi ateşe ait somut özelliklerle anlatılarak somutlaştırılmıştır. A'daki ses, C'deki koku ve D'deki rüzgâr duyularla algılandığı için zaten somuttur.Kaynak: bu sayfa · Somut-soyut, genel-özel, topluluk adı

?Soru 6

“Kış sabahının sert ışığı, perdenin aralığından gözlerime vurdu.” cümlesinde duyu aktarmasının yönü aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Niteleyen “sert” dokunma duyusuna, nitelenen “ışık” görme duyusuna aittir; aktarma niteleyenden nitelenene, yani dokunmadan görmeye yapılmıştır.Kaynak: bu sayfa · Duyu aktarması ve yansıma sözcükler

?Soru 7

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcük terim anlamıyla kullanılmıştır?

✓ D. “Kök”, denklemi sağlayan değeri anlatan bir matematik terimidir; cümledeki “denklem” alanı gösterir. A ve C'de sözcükler gerçek anlamlı, B'deki “kök” ise “başlangıç, neden” anlamında mecazdır.Kaynak: bu sayfa · Terim anlam ve çözüm yolu

?Soru 8

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ad aktarması yapılmıştır?

✓ D. Alkışlayan tribünler değil, tribündeki seyircilerdir; yer, orada bulunanların yerine kullanılmıştır ve benzetme yoktur. A'da benzetme, B'de kişileştirme, C'de dolaylama (deve) vardır.Kaynak: bu sayfa · Ad aktarması ve dolaylama
45
Daha fazla soru çözmek ister misin?Sözcükte anlam konusundan 45 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →