Eş anlamlı ve yakın anlamlı sözcükler: aynı şeyi söylemenin iki yolu
MEB 9. sınıf · Anlamın Yapı Taşları · Okuma 6 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaGerçek anlam ve yan anlam nedir, aralarındaki fark nasıl anlaşılır?Bağlantılı konudan (Sözcükte anlam). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Gerçek (temel) anlam, bir sözcüğün duyulunca akla ilk gelen, sözlükte genellikle ilk sırada verilen anlamıdır. Yan anlam ise sözcüğün gerçek anlamıyla bağını koparmadan, çoğunlukla biçim, konum ya da görev benzerliğiyle kazandığı yeni anlamdır: masanın ayağı, iğnenin gözü, dağın eteği gibi.
✎Konu anlatımı
Eş anlamlı ve yakın anlamlı sözcükler nedir, aralarındaki fark nasıl anlaşılır?
Kısa cevap: Yazılışları farklı, anlamları aynı olan sözcüklere eş anlamlı (anlamdaş) sözcük denir: cevap-yanıt, hekim-doktor, kara-siyah. Anlamları birbirine çok benzeyen ama aralarında küçük bir ayrım bulunan sözcükler ise yakın anlamlıdır: yorgun-bitkin, korkmak-ürkmek, bakmak-seyretmek. Eş anlamlı sözcük cümlede ötekinin yerine konunca anlam değişmez; yakın anlamlıda değişir.“Soruma cevap ver” ile “Soruma yanıt ver” arasında hiçbir fark yoktur; “yorgunum” ile “bitkinim” arasında ise bir gece uykusu kadar fark vardır.
Sözcükler dilde tek başına durmaz; anlamları birbirine benzeyen, birbirine karşıt düşen ya da yalnızca sesleri örtüşen sözcüklerle bir ağ kurar. Bu sayfa o ağı anlatıyor. Bir sözcüğün kendi içindeki anlam katmanlarını (gerçek, yan, mecaz, terim) Sözcükte anlam sayfasında gördük; burada iki ya da daha çok sözcük arasındaki ilişkiye bakıyoruz. MEB'in 9. sınıf kitabı da aynı ayrımı bir tablo üzerinden yaptırır: verilen sözcüğün eş, yakın ve zıt anlamlısını ayrı sütunlara yazmak.
Eş anlamlı (anlamdaş) sözcükler
TDK eş anlamlı sözcükleri “anlamları aynı veya birbirine çok yakın olan kelimeler” diye tanımlar ve aynı terimi anlamdaş, müradif diye de verir. Ölçüt yer değiştirmedir: Mektubuna hâlâ cevap gelmedi. cümlesinde “cevap” yerine “yanıt” koyduğunda cümlenin anlamı da etkisi de aynı kalır. Türkçede eş anlamlı çiftlerin pek çoğu, aynı kavramın biri Türkçe biri alıntı iki adından oluşur. MEB'in 9. sınıf kitabı da Dilin Zenginliği temasında alıntı sözcüklere Türkçe eş anlamlı aratır:
- Arapçadan alıntı – Türkçe: hadise – olay, tesir – etki, mesut – mutlu, cevap – yanıt, kırmızı – al
- Farsçadan alıntı – Türkçe: siyah – kara
- İki alıntı: hekim – doktor (TDK “hekim” maddesinde doktor ve tabibi eş anlamlı olarak verir)
Sözlükte eş anlamlıyı bulmanın iki yolu vardır: TDK Güncel Türkçe Sözlük ya okla gönderme yapar (hadise ► olay) ya da tanımın sonuna noktalı virgülle eş anlamlıları dizer (hekim: … ; doktor, tabip).
Eş anlamlı her yerde yer değiştirmez
Eş anlamlılık sözcük düzeyindedir; kalıplaşmış bir sözün içinde sözcük değiştirilemez. “Kara” ile “siyah” eş anlamlıdır, ama TDK'deki kara gün (üzüntülü, sıkıntılı zaman) yerine “siyah gün” denmez; Ak akçe kara gün içindir. atasözü de “siyah gün” ile kurulamaz. Bir de üslup farkı vardır: TDK “mektep” sözcüğünü “eskimiş” etiketiyle okula gönderir; anlam aynıdır, ama bugünkü bir haber metninde “mektep” yadırganır.
Yakın anlamlı sözcükler
TDK yakın anlamlı sözcükleri “anlamları arasındaki ayrım çok az olan kelimeler” diye tanımlar. Ayrım çoğu zaman derecede ya da ayrıntıdadır. “Bitkin”, TDK'de “gücü tükenmiş olan, çok yorgun” diye açıklanır: her bitkin yorgundur, ama her yorgun bitkin değildir. Ders bitince biraz yorgundum. cümlesinde “bitkindim” dersen abartmış olursun. Aynı ilişki şu gruplarda da vardır:
- korkmak – ürkmek – çekinmek: ürkmek korkup sıçramaktır; çekinmek saygı ya da utanma yüzünden bir şeyi yapmak istememektir.
- bakmak – görmek – seyretmek: bakmak gözü bir yere çevirmek, görmek algılamak, seyretmek bir olaya karışmadan izlemektir.
Eş ve yakın anlamlı sözcükleri aynı cümlede gereksiz yere yan yana kullanmak anlatımı bozar: ✘ Yaklaşık yirmi kadar kişi geldi. “Yaklaşık” ile “kadar” aynı işi gördüğü için biri atılmalıdır: ✔ Yaklaşık yirmi kişi geldi. Bu bozukluk türünü Anlatım bozuklukları sayfasında ayrıca ele alıyoruz.
Nasıl sorulurİki kalıp vardır: “Aşağıdaki cümlelerin hangisinde eş anlamlı sözcükler bir arada kullanılmıştır?” ve “Altı çizili sözcüğün yerine hangisi getirilirse anlam değişmez?” İkincisinde yer değiştirme testini her şıkta uygula.
TuzakTuzak 1: yakın anlamlıyı eş anlamlı sanmak; “bitkin” yorgunun yerine konunca anlamı ağırlaştırır. Tuzak 2: kalıplaşmış sözlerde eş anlamlı aramak; deyim ve atasözündeki sözcük değiştirilemez.
⇄Bilgi eşleştirme alıntı sözcük ve eş anlamlısı
?Soru çöz
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde eş anlamlı iki sözcük bir arada kullanılmıştır?