Sözcükler arası anlam ilişkileri: eş, zıt, sesteş; deyim, atasözü, ikileme

Eş, yakın, zıt ve sesteş sözcükleri ayırmaktan ikileme türlerine, deyim ile atasözü farkından özdeyiş, pekiştirme, argo ve jargona kadar; her örnek TDK'den doğrulandı, her soru kalıbı çözüm yoluyla.

8 durakKavram
17 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 17tamamlanan etkinlik
45 sorubu konuda çözebileceğin
KAVRAM · ANLAM İLİŞKİSİ

Eş anlamlı ve yakın anlamlı sözcükler: aynı şeyi söylemenin iki yolu

MEB 9. sınıf · Anlamın Yapı Taşları · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaGerçek anlam ve yan anlam nedir, aralarındaki fark nasıl anlaşılır?Bağlantılı konudan (Sözcükte anlam). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Gerçek (temel) anlam, bir sözcüğün duyulunca akla ilk gelen, sözlükte genellikle ilk sırada verilen anlamıdır. Yan anlam ise sözcüğün gerçek anlamıyla bağını koparmadan, çoğunlukla biçim, konum ya da görev benzerliğiyle kazandığı yeni anlamdır: masanın ayağı, iğnenin gözü, dağın eteği gibi.

Gerçek anlam ve yan anlam

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Eş anlamlı ve yakın anlamlı sözcükler nedir, aralarındaki fark nasıl anlaşılır?

Kısa cevap: Yazılışları farklı, anlamları aynı olan sözcüklere eş anlamlı (anlamdaş) sözcük denir: cevap-yanıt, hekim-doktor, kara-siyah. Anlamları birbirine çok benzeyen ama aralarında küçük bir ayrım bulunan sözcükler ise yakın anlamlıdır: yorgun-bitkin, korkmak-ürkmek, bakmak-seyretmek. Eş anlamlı sözcük cümlede ötekinin yerine konunca anlam değişmez; yakın anlamlıda değişir.

“Soruma cevap ver” ile “Soruma yanıt ver” arasında hiçbir fark yoktur; “yorgunum” ile “bitkinim” arasında ise bir gece uykusu kadar fark vardır.

Sözcükler dilde tek başına durmaz; anlamları birbirine benzeyen, birbirine karşıt düşen ya da yalnızca sesleri örtüşen sözcüklerle bir ağ kurar. Bu sayfa o ağı anlatıyor. Bir sözcüğün kendi içindeki anlam katmanlarını (gerçek, yan, mecaz, terim) Sözcükte anlam sayfasında gördük; burada iki ya da daha çok sözcük arasındaki ilişkiye bakıyoruz. MEB'in 9. sınıf kitabı da aynı ayrımı bir tablo üzerinden yaptırır: verilen sözcüğün eş, yakın ve zıt anlamlısını ayrı sütunlara yazmak.

İlk soru biçimdir (yazılış ve söyleyiş aynı mı?), ikinci soru anlamdır (aynı mı, benzer mi, karşıt mı, ilgisiz mi?). İki cevap birlikte ilişkinin adını verir.Görsel: Sınav Defteri

Eş anlamlı (anlamdaş) sözcükler

TDK eş anlamlı sözcükleri “anlamları aynı veya birbirine çok yakın olan kelimeler” diye tanımlar ve aynı terimi anlamdaş, müradif diye de verir. Ölçüt yer değiştirmedir: Mektubuna hâlâ cevap gelmedi. cümlesinde “cevap” yerine “yanıt” koyduğunda cümlenin anlamı da etkisi de aynı kalır. Türkçede eş anlamlı çiftlerin pek çoğu, aynı kavramın biri Türkçe biri alıntı iki adından oluşur. MEB'in 9. sınıf kitabı da Dilin Zenginliği temasında alıntı sözcüklere Türkçe eş anlamlı aratır:

  • Arapçadan alıntı – Türkçe: hadise – olay, tesir – etki, mesut – mutlu, cevap – yanıt, kırmızı – al
  • Farsçadan alıntı – Türkçe: siyah – kara
  • İki alıntı: hekim – doktor (TDK “hekim” maddesinde doktor ve tabibi eş anlamlı olarak verir)

Sözlükte eş anlamlıyı bulmanın iki yolu vardır: TDK Güncel Türkçe Sözlük ya okla gönderme yapar (hadise ► olay) ya da tanımın sonuna noktalı virgülle eş anlamlıları dizer (hekim: … ; doktor, tabip).

Eş anlamlı her yerde yer değiştirmez

Eş anlamlılık sözcük düzeyindedir; kalıplaşmış bir sözün içinde sözcük değiştirilemez. “Kara” ile “siyah” eş anlamlıdır, ama TDK'deki kara gün (üzüntülü, sıkıntılı zaman) yerine “siyah gün” denmez; Ak akçe kara gün içindir. atasözü de “siyah gün” ile kurulamaz. Bir de üslup farkı vardır: TDK “mektep” sözcüğünü “eskimiş” etiketiyle okula gönderir; anlam aynıdır, ama bugünkü bir haber metninde “mektep” yadırganır.

Yakın anlamlı sözcükler

TDK yakın anlamlı sözcükleri “anlamları arasındaki ayrım çok az olan kelimeler” diye tanımlar. Ayrım çoğu zaman derecede ya da ayrıntıdadır. “Bitkin”, TDK'de “gücü tükenmiş olan, çok yorgun” diye açıklanır: her bitkin yorgundur, ama her yorgun bitkin değildir. Ders bitince biraz yorgundum. cümlesinde “bitkindim” dersen abartmış olursun. Aynı ilişki şu gruplarda da vardır:

  • korkmak – ürkmek – çekinmek: ürkmek korkup sıçramaktır; çekinmek saygı ya da utanma yüzünden bir şeyi yapmak istememektir.
  • bakmak – görmek – seyretmek: bakmak gözü bir yere çevirmek, görmek algılamak, seyretmek bir olaya karışmadan izlemektir.

Eş ve yakın anlamlı sözcükleri aynı cümlede gereksiz yere yan yana kullanmak anlatımı bozar: ✘ Yaklaşık yirmi kadar kişi geldi. “Yaklaşık” ile “kadar” aynı işi gördüğü için biri atılmalıdır: ✔ Yaklaşık yirmi kişi geldi. Bu bozukluk türünü Anlatım bozuklukları sayfasında ayrıca ele alıyoruz.

Akılda kalsın: Yer değiştirme testi: sözcüğü ötekinin yerine koy. Anlam hiç kıpırdamıyorsa eş anlamlı (cevap → yanıt); anlam biraz kayıyor, derece ya da ayrıntı değişiyorsa yakın anlamlı (yorgun → bitkin).
Sınavda

Nasıl sorulurİki kalıp vardır: “Aşağıdaki cümlelerin hangisinde eş anlamlı sözcükler bir arada kullanılmıştır?” ve “Altı çizili sözcüğün yerine hangisi getirilirse anlam değişmez?” İkincisinde yer değiştirme testini her şıkta uygula.

TuzakTuzak 1: yakın anlamlıyı eş anlamlı sanmak; “bitkin” yorgunun yerine konunca anlamı ağırlaştırır. Tuzak 2: kalıplaşmış sözlerde eş anlamlı aramak; deyim ve atasözündeki sözcük değiştirilemez.

⇄Bilgi eşleştirme alıntı sözcük ve eş anlamlısı

?Soru çöz

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde eş anlamlı iki sözcük bir arada kullanılmıştır?

✓ B. “Cevap” ile “yanıt” eş anlamlıdır; TDK “yanıt” maddesinde doğrudan “cevap”a gönderir. A'da eş anlamlı çift yoktur; C'de sayı bildiren “yüz” ile “yüzmek” fiili sesteştir; D'de aynı sözcüğün tekrarıyla kurulmuş bir ikileme vardır.
KAVRAM · KARŞITLIK

Zıt anlamlı sözcükler: her karşıtlık aynı türden değildir

MEB 9. sınıf · Anlamın Yapı Taşları · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSomut ve soyut anlam nedir, genel ve özel anlam nasıl ayırt edilir?Bağlantılı konudan (Sözcükte anlam). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Varlığı beş duyudan en az biriyle algılanabilen kavramı karşılayan sözcük somuttur (ses, koku, rüzgâr); yalnız akılla kavranabilen kavramı karşılayan sözcük soyuttur (sevgi, özlem, adalet). Genel anlamlı sözcük bir türün bütününü (ağaç), özel anlamlı sözcük o türün bir bölümünü ya da tek bir örneğini (çınar) anlatır. Ordu, sürü, orman gibi tekil biçimiyle bir topluluğu anlatan sözcüklere topluluk adı denir.

Somut-soyut, genel-özel, topluluk adı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Zıt (karşıt) anlamlı sözcükler nedir, karşıtlık türleri nelerdir?

Kısa cevap: Anlamları birbirinin karşıtı olan sözcüklere zıt (karşıt) anlamlı sözcük denir: sıcak-soğuk, dolu-boş, açık-kapalı, alıcı-satıcı. Karşıtlık üç türde görülür: arasında ara dereceler olan karşıtlık (sıcak-ılık-serin-soğuk), biri olmayınca ötekinin kaçınılmaz olduğu karşıtlık (ölü-diri) ve birbirini gerektiren karşılıklı ya da yön karşıtlığı (alıcı-satıcı, inmek-çıkmak). Olumsuzluk eki karşıtlık kurmaz: gelmek-gelmemek zıt anlamlı değildir.

Bir bardak su “sıcak değil” diye soğuk olmak zorunda değildir; ılık da olabilir. Bir insan ise “ölü değilse” mutlaka diridir. İki karşıtlık arasındaki fark tam da buradadır.

TDK karşıt anlamlı sözü “anlamları birbirinin karşıtı olan” diye tanımlar ve “zıt anlamlı”yı buna gönderir; yani iki ad aynı şeyi anlatır. Sözlük, karşıtları tanımın içinde de verir: “sıcak” maddesinde soğuk karşıtı, “açık” maddesinde kapalı karşıtı, “dolu” maddesinde boş karşıtı notu bulunur. Bir sözcüğün karşıtından emin olamadığında sözlükteki bu nota bak.

Karşıt, bağlama göre değişir

Çok anlamlı bir sözcüğün her anlamının ayrı bir karşıtı olabilir. TDK “koyu” maddesinde iki ayrı karşıt verir: Çorba fazla koyu olmuş. cümlesinde karşıtı “sulu”, Koyu renk bir mont aldı. cümlesinde karşıtı “açık”tır. Mecaz anlamın da mecaz bir karşıtı olur: Bizi sıcak bir gülümsemeyle karşıladı. cümlesindeki “sıcak” içtenlik anlatır; karşıtı TDK'nin mecaz olarak verdiği “soğuk”tur (yakın ve içten olmayan). Bu yüzden “Bu sözcüğün zıt anlamlısı hangisidir?” sorusunda önce sözcüğün cümledeki anlamını bulmak gerekir.

Üç tür karşıtlık

Dereceli karşıtlık

  • arada ara dereceler var
  • sıcak – ılık – serin – soğuk
  • büyük – küçük, uzun – kısa
  • “sıcak değil” ≠ “soğuk”

Biri ya da öteki

  • arası yok, biri değilse öteki
  • ölü – diri (TDK: diri, ölü karşıtı)
  • evli – bekâr, açık – kapalı (kapı)
  • “ölü değil” = “diri”

Üçüncü türde iki sözcük birbirini gerektirir: biri yoksa öteki de anlamını yitirir. Karşılıklı karşıtlıkta aynı olayın iki ucu vardır: alıcı – satıcı, almak – vermek, öğretmek – öğrenmek. Yön karşıtlığında aynı hareket ters yöne yapılır: inmek – çıkmak, gelmek – gitmek, ileri – geri. TDK'nin “ılık” tanımı (soğukla sıcak arası) ve “serin” tanımı (ılık ile soğuk arası) birinci türün sözlükteki kanıtıdır.

Olumsuzluk karşıtlık değildir

Bir sözcüğün olumsuzu, karşıtı değildir. ✘ gelmek – gelmemek, ✘ güzel – güzel değil çiftlerinde aynı sözcük yalnızca olumsuzlanmıştır. Zıt anlam ayrı bir sözcükle kurulur: ✔ gelmek – gitmek, ✔ güzel – çirkin. Karşıt sözcükleri aynı dizede ya da cümlede çarpıcı biçimde buluşturmak edebiyatta tezat adını alır; ikilemelerin bir bölümü de karşıt sözcüklerden kurulur (dördüncü durak).

Akılda kalsın: Karşıtlık türünü bulmak için “değil” testini yap: “sıcak değil” soğuk demek değilse dereceli; “ölü değil” diri demekse biri ya da öteki; biri ötekisiz düşünülemiyorsa (alıcısız satıcı) karşılıklı. Sözcüğün sonuna yalnızca -ma/-me ya da değil geldiyse karşıtlık yoktur.
Sınavda

Nasıl sorulur“Aşağıdaki cümlelerin hangisinde karşıt anlamlı sözcükler bir arada kullanılmıştır?” ya da tersine “kullanılmamıştır?” Çözüm yolu: her şıkta aynı türden iki sözcüğü (iki sıfat, iki fiil, iki isim) yan yana koy ve aralarında karşıtlık olup olmadığına bak.

TuzakTuzak 1: “gelip gelmeyeceği” gibi olumlu-olumsuz çiftleri karşıt saymak. Tuzak 2: bağlamı unutmak; “koyu çorba”nın karşıtı “açık” değil “sulu”dur.

↕Sıralama sıcaktan soğuğa diz

  1. serin
  2. sıcak
  3. soğuk
  4. ılık

?Soru çöz

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde karşıt anlamlı sözcükler bir arada kullanılmamıştır?

✓ D. “Gelmek” ile “gelmemek” arasında karşıtlık yoktur; aynı fiil yalnızca olumsuzlanmıştır. A'da açık-kapalı, B'de alıcı-satıcı, C'de inmek-çıkmak karşıt anlamlıdır.
KAVRAM · SES VE ANLAM

Sesteş sözcükler: aynı ses, birbirine yabancı anlamlar

MEB 10. sınıf · Sözün Ezgisi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAnlam genişlemesi, anlam daralması ve anlam kayması nedir?Bağlantılı konudan (Sözcükte anlam). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Sözcüklerin anlamı zamanla değişebilir. Anlam genişlemesinde sözcük eski anlamını koruyarak yeni kavramları da karşılar (fare → bilgisayar faresi); anlam daralmasında geniş bir anlamın yalnız bir bölümüne özgülenir; anlam kaymasında başka bir kavrama geçer; kötüleşme ve iyileşmede ise sözcüğün taşıdığı değer düşer ya da yükselir. Özel bir adın cins ada dönüşmesi (jilet, röntgen) de anlam genişlemesidir.

Anlam olayları ve özel addan cins ada

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Sesteş (eş sesli) sözcük nedir, çok anlamlı sözcükten nasıl ayrılır?

Kısa cevap: Sesteş (eş sesli) sözcükler, söylenişleri ve yazılışları aynı olduğu hâlde anlamları ve kökleri ayrı olan sözcüklerdir: yüz (sayı) – yüz (surat), dolu (yağış) – dolu (boş karşıtı), çay (içecek) – çay (akarsu). Çok anlamlı sözcükten farkı, anlamlar arasında hiçbir ilgi bulunmamasıdır; bu yüzden sözlükte ayrı madde başı olarak (yüz I, yüz II) verilirler.

“Kara” sözcüğü hem gemicinin üç gündür özlediği şeyi hem de gece göğünün rengini anlatır; ama bu iki anlam birbirinden türemedi, iki ayrı sözcük yalnızca aynı sesi paylaşıyor.

TDK sesteş sözcüğü “söylenişleri aynı, anlam ve kökleri ayrı olan kelimeler” diye tanımlar; eş sesli ve homonim aynı terimin öteki adlarıdır. Tanımdaki kilit sözcük kökleri ayrıdır. TDK'de “kara” sözcüğünün toprak anlamı Arapça bir sözcükten gelir ve birinci madde olarak verilir; renk anlamı ise Türkçedir ve ikinci maddedir. Aynı ses, iki ayrı geçmiş.

Sözlük ayırt eder: ayrı madde mi, aynı madde mi?

Sesteşliği tanımanın en güvenilir yolu sözlüktür. Sesteş sözcükler TDK Güncel Türkçe Sözlük'te ayrı madde başları olarak sıralanır; çok anlamlı bir sözcüğün anlamları ise tek madde altında numaralanır. “Ayak” maddesinde insanın ayağı, masanın ayağı ve bir yapının temel unsuru aynı başlık altındadır, çünkü hepsi birbirinden doğmuştur. Sınavda sık geçen sesteşler:

  • yüz: Kütüphaneye yüz yeni kitap geldi. (sayı, I) · Yüzünü soğuk suyla yıkadı. (surat, II)
  • dolu: Dolu, bahçedeki fideleri yere yatırdı. (yağış, I) · Dolu bardağı masaya bıraktı. (boş karşıtı, II)
  • çay: Kahvaltıda iki bardak çay içti. (içecek, I) · Köyün altından küçük bir çay akıyor. (dereden büyük akarsu, II)
  • saz: Gölün kıyısını sazlar kaplamış. (kamış, I) · Ozan sazını kucağına aldı. (çalgı, II)
  • kır: Saçlarına kır düşmüş. (beyazla siyah karışığı renk, I) · Hafta sonu kırda yürüyüş yaptık. (şehir dışındaki açık alan, II)

İsim ile fiil arasındaki sesteşlik

Bir isim, bir fiilin emir biçimiyle de aynı sesi taşıyabilir: Bu yaz denize gideceğiz. (mevsim) – Adını tahtaya yaz. (yazmak). Bahçede kırmızı bir gül açtı. – Biraz gül, her şey düzelecek. Sözlükte bunlar “yaz” ile “yazmak”, “gül” ile “gülmek” diye ayrı maddelerdir. Yüz metre yüzdü. cümlesinde de sayı bildiren “yüz” ile “yüzmek” fiilinin kökü sesteştir.

Şapka ayırırsa sesteşlik yoktur

Yazılışı ya da söylenişi farklı olan sözcükler sesteş sayılmaz. hala (babanın kız kardeşi) – hâlâ (henüz), kar (yağış) – kâr (kazanç), adet (sayı) – âdet (gelenek) çiftlerinde düzeltme işareti hem yazılışı hem okunuşu değiştirir. Bu işaretin kurallarını Yazım kuralları sayfasında görüyoruz. Halk şiirinde, özellikle manilerde, sesteş sözcüklerle uyak kurmak çok sevilen bir söz oyunudur; MEB'in 10. sınıf kitabı türküleri incelerken eş sesliliği bir dil ve anlatım unsuru olarak sayar.

Sesteş mi, çok anlamlı mı?
Sesteş sözcükÇok anlamlı sözcük
Kaç sözcük?İki ayrı sözcük, sözlükte ayrı maddeTek sözcük, maddenin içinde sıra numaralı anlamlar
Köprü testiAnlamlar arasında bağ kurulamazYan ve mecaz anlam ilk anlamdan türemiştir
Örnekyüz (sayı) ↔ yüz (surat); dolu (yağış) ↔ dolu (boş değil)ağır bavul → ağır söz; masanın ayağı
Sesteş sayılmazhala / hâlâ: düzeltme işareti ayırırDeyimdeki anlam (çam devirmek) sesteşlik değildir
Akılda kalsın: İki anlam arasında köprü kurmayı dene. Köprü kurulabiliyorsa (masanın ayağı da insan ayağı gibi gövdeyi taşır) çok anlamlılık; hiçbir köprü kurulamıyorsa (100 sayısıyla surat arasında ne bağ olabilir?) sesteşlik.
Sınavda

Nasıl sorulur“Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcükler sesteştir?” ya da aynı sözcüğün geçtiği dört cümle verilip “hangisinde ötekilerle sesteş olan bir sözcük kullanılmıştır?” denir. Köprü testini her çifte uygula.

TuzakTuzak 1: çok anlamlı sözcüğü sesteş sanmak; “ağır bavul” ile “ağır söz” arasında köprü vardır, sesteşlik yoktur. Tuzak 2: hala-hâlâ gibi düzeltme işaretiyle ayrılan çiftleri sesteş saymak.

⇄Bilgi eşleştirme sesteş sözcüğün anlamı

?Soru çöz

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde aynı biçimde yazılan iki sözcük arasında anlam ilgisi yoktur, yani sesteşlik vardır?

✓ A. Sayı bildiren “yüz” ile surat anlamındaki “yüz” arasında hiçbir anlam köprüsü yoktur; TDK ikisini ayrı madde olarak verir. B'de yan anlam-gerçek anlam, C'de gerçek anlam-mecaz, D'de yan anlam-gerçek anlam ilişkisi vardır: üçü de çok anlamlılıktır.
KAVRAM · İKİLEME

İkilemeler: iki sözcük, tek ve daha güçlü bir anlam

MEB 9–11 · Söz varlığı · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDuyu aktarması nedir, yansıma sözcükler nasıl oluşur?Bağlantılı konudan (Sözcükte anlam). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Duyu aktarması, bir duyuya ait niteliğin başka bir duyuyla algılanan bir varlık için kullanılmasıdır: “tatlı ses” (tatmadan işitmeye), “keskin koku” (dokunmadan koklamaya). Yansıma sözcükler ise doğadaki seslerin taklidiyle oluşur: şırıl, gıcır, vızıl; bunlardan şırıldamak, gıcırtı gibi yeni sözcükler türetilir.

Duyu aktarması ve yansıma sözcükler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İkileme nedir, ikileme türleri nelerdir?

Kısa cevap: İkileme, biçim ya da anlamca birbiriyle ilgili aynı, yakın ya da zıt anlamlı sözcüklerin art arda getirilmesiyle oluşan söz öbeğidir (TDK): yavaş yavaş, eş dost, er geç. Biri ya da ikisi tek başına anlamsız sözcüklerle (eski püskü, ıvır zıvır), yansımalarla (şırıl şırıl), m sesiyle (kitap mitap) ve ek alarak (baş başa, koşa koşa) da kurulur. İkilemeler anlamı pekiştirir, çokluk, süreklilik ya da yaklaşıklık anlatır.

“Yavaş yürüdük” bir bilgi verir; “yavaş yavaş yürüdük” ise o yürüyüşün uzadıkça uzadığını hissettirir.

TDK ikilemeyi “biçim veya anlamca birbirleriyle ilgisi bulunan aynı, yakın veya zıt anlamlı kelimelerin art arda getirilmesiyle oluşturulan kelime grubu” diye tanımlar. Tanım, önceki üç durağı tek bir kalıpta birleştirir: eş, yakın ve zıt anlamlı sözcükler ikilemenin en çok kullandığı malzemedir. MEB kitapları da ikilemeleri deyim ve atasözleriyle birlikte söz varlığı unsurları arasında sayar ve metinlerde bulup altını çizmeyi ister.

Üstteki üç tür, anlamlı sözcüklerden; alttaki üç tür, en az biri tek başına anlam taşımayan ya da ses taklidi olan sözcüklerden kurulur. Örnekler TDK Güncel Türkçe Sözlük ve Yazım Kılavuzu'ndan doğrulandı.Görsel: Sınav Defteri

Anlamlı sözcüklerle kurulan ikilemeler

Aynı sözcüğün tekrarı en yaygın türdür: Tepeye yavaş yavaş tırmandık. Tekrar; süreklilik, çokluk ya da pekiştirme katar. Eş ya da yakın anlamlı sözcüklerle kurulan ikilemeler kapsamı genişletir: Bayramda eş dost bize uğradı. TDK'ye göre “eş dost” tanıdıkların hepsidir. Zıt anlamlı sözcüklerle kurulan ikilemeler ise çoğu zaman iki uçtan çok yeni bir anlam üretir. TDK'de aşağı yukarı “yaklaşık olarak”, iyi kötü “şöyle böyle”, er geç “erken veya geç, her ne vakit olsa” demektir: Bu sorunun çözümü er geç bulunacak.

Anlamsız sözcük ve ses taklidiyle kurulan ikilemeler

İkilemenin bir sözcüğü tek başına kullanılmayabilir: eski püskü, eğri büğrü, çoluk çocuk. TDK sözlüğünde “püskü”, “büğrü”, “çoluk” madde başı olarak yer almaz; yalnız ikilemenin içinde yaşarlar. Bazı ikilemelerde iki sözcük de tek başına anlamsızdır: ıvır zıvır, abur cubur, allak bullak, süklüm püklüm. Doğadaki sesleri taklit eden yansımalar da ikileme kurar: şırıl şırıl, horul horul, şıpır şıpır (yansımaların türeyişini Sözcükte anlam sayfasında gördük).

Ek ya da m sesiyle kurulan ikilemeler

Sözcükler ek alarak da ikileme kurar: baş başa, yan yana, el ele, göz göze, içten içe, günden güne (durum ekiyle), koşa koşa, güle güle (zarf-fiil ekiyle), irili ufaklı (yapım ekiyle). Konuşma dilinde ikinci sözcüğün ilk sesi m yapılarak “ve benzerleri” anlamı katılır: kitap mitap, çocuk mocuk. İkilemeler cümlede isim (eş dost geldi), sıfat (eski püskü kitaplar) ya da zarf (yavaş yavaş yürüdük) görevi üstlenebilir. TDK Yazım Kılavuzu'na göre ikilemeler ayrı yazılır ve sözcüklerin arasına virgül konmaz; ayrıntılar Yazım kuralları sayfasında.

İkilemenin cümleye kattığı anlam

Sınav ikilemenin türünden çok cümleye kattığı anlamı sorar: “Hangi dizedeki ikileme ‘…’ anlamındadır?” Anlamı bağlam belirler, ama en sık görülenler şunlardır:

  • Çokluk, çeşitlilik: Vitrinde renk renk şemsiyeler vardı. (çeşitli renklerde)
  • Fazlalık, derece: Bu yılki hasat geçen yılınkini kat kat aştı. (fazlasıyla)
  • Aşamalılık: Kentin nüfusu günden güne artıyor. (giderek); azar azar, adım adım da bu anlamdadır.
  • Tekrar: Aynı uyarıyı tekrar tekrar yaptı. (defalarca)
  • Yaklaşıklık: Toplantıya aşağı yukarı otuz kişi katıldı. (yaklaşık)
  • Belli etmeme: Yarışmayı kaybedeceğini anlayınca içten içe üzüldü. (gizliden gizliye)
  • Eylemin biçimi: Çocuklar koşa koşa bahçeye çıktı. (koşarak)

Cevabı sağlamak için ikilemenin yerine bulduğun açıklamayı koy; cümlenin anlamı korunuyorsa doğru anlamı bulmuşsundur.

Akılda kalsın: İkilemenin türünü bulmak için iki sözcüğü tek tek sözlükte ara: ikisi de varsa anlam ilişkilerine bak (aynı mı, eş mi, zıt mı?); biri yoksa “biri anlamsız”, ikisi de yoksa “ikisi de anlamsız”; bir ses taklidiyse “yansıma”.
Sınavda

Nasıl sorulurÜç kalıp sık görülür: “Hangisindeki ikilemeyi oluşturan sözcükler karşıt anlamlıdır?”, “Hangisinde ikilemeyi oluşturan sözcüklerden biri tek başına kullanılmaz?” ve “Altı çizili ikileme cümleye hangi anlamı katmıştır?” Son kalıpta zıt anlamlı ikilemelerin yeni anlamına dikkat et: aşağı yukarı = yaklaşık.

Tuzak“yorgun argın” ikilemesini “biri anlamsız” türüne koymak; TDK'de “argın” “yorgun, bitkin” anlamıyla ayrı madde başıdır.

Sınavda işaretle“yorgun argın” eş anlamlı sözcüklerden kurulu ikilemedir.

⇄Bilgi eşleştirme ikileme ve türü

?Soru çöz

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde zıt anlamlı sözcüklerden oluşan bir ikileme kullanılmıştır?

✓ C. “Er” (erken) ile “geç” karşıt anlamlıdır; ikileme “her ne vakit olsa” anlamı kazanmıştır. A'daki “konu komşu” (TDK: bütün komşular) karşıt anlamlı sözcüklerden kurulmamıştır; B'deki “eski püskü”de “püskü” tek başına anlamsızdır; D'deki “koşa koşa” aynı sözcüğün ekle tekrarıdır.
KAVRAM · DEYİM

Deyimler: sözcüklerin toplamından fazlasını söyleyen kalıplar

MEB 10. sınıf · Sözün Ezgisi · Okuma 7 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaMecaz anlam nedir, mecaz anlamlı sözcük nasıl bulunur?Bağlantılı konudan (Sözcükte anlam). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Mecaz anlam, bir sözcüğün bir ilgi ya da benzetme sonucu gerçek anlamından uzaklaşarak kazandığı anlamdır: soğuk insan, keskin zekâ, ağır eleştiri. Kinayede ise söz hem gerçek hem mecaz anlamıyla düşünülebilir, ama asıl kastedilen mecaz anlamdır.

Mecaz anlam ve kinaye

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Deyim nedir, deyimlerin özellikleri nelerdir?

Kısa cevap: Deyim, genellikle gerçek anlamından az çok ayrı, kendine özgü bir anlam taşıyan kalıplaşmış söz öbeğidir (TDK): göz atmak, küplere binmek, pireyi deve yapmak. Deyimdeki sözcükler değiştirilemez, sıraları bozulamaz; ama fiil biçimindeki deyimler kişi ve zaman eki alarak çekimlenir. Deyimler bir durumu ya da davranışı kısa ve etkili biçimde anlatır, atasözü gibi genel bir yargı ya da öğüt bildirmez.

Birinin “küplere bindiğini” duyan hiç kimse bir küp aramaz; herkes onun çok öfkelendiğini anlar. Deyimin gücü, bu ortak anlaşmadadır.

TDK deyimi “genellikle gerçek anlamından az çok ayrı, kendine özgü bir anlam taşıyan kalıplaşmış söz öbeği” diye tanımlar. Tanımın üç parçası deyimin üç özelliğidir: anlam çoğunlukla mecazdır, öbek kalıplaşmıştır ve ortaya çıkan anlam, sözcüklerin tek tek anlamlarının toplamı değildir. Pireyi deve yapmak deyiminde ne pire vardır ne deve; TDK'ye göre anlamı “önemsiz bir olayı büyütmek”tir.

Kalıplaşma: sözcük de sıra da değişmez

Deyimdeki bir sözcüğü eş anlamlısıyla değiştirirsen deyim dağılır. ✔ Patronun yanında yine çam devirdi. (TDK: karşısındakine dokunacak söz söylemek) cümlesinde “çam” yerine “ağaç”, “devirmek” yerine “düşürmek” koyamazsın: ✘ ağaç düşürdü artık deyim değildir. Sıra da değişmez: ✘ deve yapmak pireyi. MEB'in 10. sınıf kitabı da deyimleri işlerken tam bunu sorgulatır: deyimdeki sözcüklerin yerine eş anlamlıları kullanılabilir mi?

Kalıp dondurulmuş değildir ama: fiil biçimindeki deyimler cümleye göre çekimlenir. Sınav sonucunu görünce ağzı kulaklarına vardı. (TDK: çok sevinmek) · Yarın sonucu görünce ağzı kulaklarına varacak. Çekim eki eklenir, kalıbın sözcükleri ve sırası korunur.

Deyimlerin yapısı

  • Fiil biçiminde (çoğunluk): göz atmak, kulak asmak, küplere binmek, ipe un sermek, kılı kırk yarmak, bin dereden su getirmek
  • Sıfat biçiminde: burnu havada (kibirli), eli açık (cömert), ateş pahası (çok pahalı), eli kulağında (çok yakında olacak)
  • Benzetmeye dayanan: TDK'de dut yemiş bülbüle dönmek (neşe ve konuşkanlığını yitirip susmak)

Gerçek anlamlı deyim olur mu?

Deyimlerin çoğu mecazdır, ama tanımdaki “genellikle” sözü boşuna değildir. TDK “ayak uydurmak” deyimine önce gerçek bir anlam verir: yürüyüşte adımlarını başkalarınınkine uydurmak. Askerler bandonun temposuna ayak uydurdu. cümlesinde deyim gerçek anlamlıdır; Yeni okulunun düzenine kısa sürede ayak uydurdu. cümlesinde ise TDK'nin “mecaz” etiketiyle verdiği anlamdadır (davranışını başkalarınınkine benzetmek). Deyimin anlamını da her zaman bağlam belirler. Ama bağlam yalnız deyimin gerçek mi mecaz mı kullanıldığını belirler; mecaz anlamın kendisi kalıplaşmıştır ve cümleden cümleye değişmez. Bu yüzden “Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ‘boşuna uğraşmak’ anlamında bir deyim kullanılmıştır?” gibi sorularda deyimin sözlükteki anlamını bilmek yeter: kalıp, hangi cümlede geçerse geçsin aynı anlamı taşır.

Birleşik fiil olan deyimler

Fiil biçimindeki deyimler cümlede tek bir yüklem gibi davranır. Arkadaşı, uyarılarıma kulak asmadı. cümlesinde “kulak” ayrı bir nesne değildir; “kulak asmadı” (TDK: önem vermek, dinlemek) bütünüyle yüklemdir. Kaynaklarda bu yapılara anlamca kaynaşmış birleşik fiil de denir; TDK Yazım Kılavuzu deyimlerin ayrı yazıldığını belirtir: göz atmak, kulak asmak, kulak vermek. Öge bulmada bu tuzağı Cümlenin ögeleri sayfasında, birleşik fiil türlerini Fiiller ve ek fiil sayfasında ayrıca ele alıyoruz.

Son bir ayrım: Sözcükte anlam sayfasında gördüğümüz deyim aktarması (istiare) bir söz sanatıdır, deyim değildir. Adındaki benzerlik yanıltmasın: biri benzetmenin bir türü, öteki kalıplaşmış bir söz öbeğidir.

Akılda kalsın: Deyimi üç soruyla tanı: Sözcükleri değiştirebilir miyim? (hayır) · Anlamı sözcüklerin toplamı mı? (çoğunlukla hayır) · Bir yargı mı, bir durum mu anlatıyor? (durum). Üçüne de bu cevapları alıyorsan elindeki bir deyimdir.
Sınavda

Nasıl sorulurDört kalıp vardır: “Hangisinde deyimin anlamı ayraç içinde yanlış açıklanmıştır?”, “Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ‘…’ anlamında bir deyim kullanılmıştır?”, “Boş bırakılan yere hangi deyim getirilebilir?” ve “Hangisinde deyim yüklem görevindedir?” Anlam sorularında deyimin kendisine değil, cümleye bak: boşluk sorusunda cümlenin öncesi ve sonrası hangi duyguyu ya da durumu istiyor, onu kendi sözünle yaz, sonra deyimi seç.

TuzakAynı sözcüğü taşıyan deyimleri aynı anlamda sanmak. TDK'de göz atmak kısaca bakmak, göz koymak ele geçirmeyi istemek, göze girmek ilgi ve önem kazanmak, göz yummak görmezlikten gelmektir.

▭Boşluk doldurma

“Çam devirmek” deyimindeki sözcükler eş anlamlılarıyla değiştirilemez, çünkü deyimler söz öbekleridir. “Arkadaşı uyarılarıma kulak asmadı.” cümlesinde “kulak asmadı” bütünüyle cümlenin görevindedir.

kalıplaşmışyükleminesnesiterim

?Soru çöz

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde deyimin anlamı ayraç içinde yanlış açıklanmıştır?

✓ A. TDK'ye göre “çam devirmek”, karşısındakine dokunacak ya da kötü sonuç doğuracak bir söz söylemektir; sevinmekle ilgisi yoktur. B, C ve D'deki açıklamalar TDK'deki anlamlarla örtüşür.

?Soru çöz

Yıllarca biriktirdiği parayı tek bir yanlış yatırımla kaybedince ----. Bu cümlede boş bırakılan yere aşağıdaki deyimlerden hangisi getirilmelidir?

✓ C. Cümle büyük bir kaybın ardından gelen duyguyu, yani pişmanlığı istiyor; TDK'de “dizini dövmek” çok pişman olmaktır. A gizlice dinlemek, B bir şeyi elde etmeyi çok istemek, D birinin beğenisini kazanmaktır; üçü de kaybın sonucuna uymaz. Önce boşluğa kendi sözünle “çok pişman oldu” yaz, sonra deyimi seç.
KAVRAM · ATASÖZÜ

Atasözleri ve özdeyişler: kuşakların ve kişilerin süzülmüş sözü

MEB 10. sınıf · Sözün Ezgisi · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBenzetme, deyim aktarması (istiare) ve kişileştirme arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Sözcükte anlam). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Benzetme (teşbih), aralarında benzerlik bulunan iki varlıktan nitelikçe zayıf olanı güçlü olana benzetmektir; temel ögeleri benzeyen ve benzetilendir. Temel ögelerden yalnız biri kullanılırsa deyim aktarması (istiare, eğretileme) yapılmış olur. İnsana ait özelliklerin insan dışı varlıklara yüklenmesine kişileştirme (teşhis), bu varlıkların konuşturulmasına konuşturma (intak) denir.

Benzetme, deyim aktarması, kişileştirme

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Atasözü nedir, deyim ile atasözü arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Atasözü, uzun deneme ve gözlemlere dayanılarak söylenmiş, halka mal olmuş, öğüt verici nitelikte sözdür (TDK): Damlaya damlaya göl olur. Deyimden farkı, bir durumu değil genel bir yargıyı ya da öğüdü cümle biçiminde bildirmesi ve hiç çekimlenmemesidir. Özdeyiş (vecize) ise bir düşünceyi kısa ve kesin anlatan, genellikle kim tarafından söylendiği bilinen özlü sözdür.

“Ağaç yaşken eğilir” sözünü ilk kimin söylediğini kimse bilmez; ama her kuşak onu kendi çocukları için yeniden doğrular.

TDK atasözünü “uzun deneme ve gözlemlere dayanılarak söylenmiş ve halka mal olmuş, öğüt verici nitelikte söz” diye tanımlar. Tanımdan dört özellik çıkar: atasözü bir deneyimin ürünüdür, söyleyeni belli değildir, bütün toplumun ortak malıdır ve bir ders taşır. TDK Güncel Türkçe Sözlük atasözlerini “… anlamında kullanılan bir söz” kalıbıyla açıklar; Ağaç yaşken eğilir için verdiği anlam “insanlar küçük yaşta kolay eğitilir”dir.

Atasözünün özellikleri

  • Cümle biçimindedir ve tek başına bir yargı bildirir: Dost kara günde belli olur.
  • Tam kalıplaşmıştır: sözcükleri, sırası, ekleri değişmez. ✘ Ağaç yaşken eğilmişti. denmez; atasözü kişiye ve zamana göre çekimlenmez.
  • Genel geçerlik iddia eder: belli bir kişiyi değil, herkesi ve her zamanı kapsar.
  • Gerçek ya da mecaz anlamlı olabilir: Az söyle, çok dinle. gerçek anlamlıdır; Damlaya damlaya göl olur. (TDK: azar azar olagelen şeyler birikerek önemli bir niceliğe ulaşır) mecazlıdır.

Öğüt veren ve yargı bildiren atasözleri

Bazı atasözleri doğrudan öğüt verir; bunların yüklemi çoğunlukla emir kipindedir: Ayağını yorganına göre uzat. (TDK: giderini gelirine uydurmalısın), Bin bilsen de bir bilene danış., Az söyle, çok dinle. Bazıları ise bir gözlemi genel bir yargı olarak bildirir, öğüdü okura bırakır: Acele işe şeytan karışır., Üzüm üzüme baka baka kararır. (TDK: bir arada bulunanlar birbirine huy aşılar). Atasözleri farklı durumlar için söylendiğinden aralarında görünüşte çelişki de olabilir: Acele işe şeytan karışır. aceleden sakındırırken Vakit nakittir. zamanı boşa harcamamayı öğütler; ikisi de kendi durumunda doğrudur.

Üçü de kalıplaşmış, özlü sözlerdir. Deyimi ayıran şey yargı bildirmemesi ve çekimlenebilmesi; özdeyişi ayıran şey söyleyeninin bilinmesidir. Tanımlar TDK Güncel Türkçe Sözlük'ten.Görsel: Sınav Defteri

Deyim ile atasözü: ortak ve ayrı yönler

İkisi de kalıplaşmıştır, ikisi de halkın malıdır, ikisi de mecaz kullanabilir. Asıl fark işlevdedir: deyim cümlenin bir parçasıdır ve bir durumu adlandırır; atasözü kendi başına bir cümledir ve bir ders çıkarır. Kardeşi küçük bir çiziği büyütüp pireyi deve yaptı. cümlesinde deyim, yüklem olarak cümleye yerleşmiştir. Atasözü ise çoğunlukla alıntı gibi kullanılır: Her ay biraz para biriktiriyor; ne de olsa damlaya damlaya göl olur.

Özdeyiş (vecize)

TDK özdeyişi “bir düşünceyi, bir duyguyu, bir ilkeyi kısa ve kesin bir biçimde anlatan, genellikle kim tarafından söylendiği bilinen özlü söz” diye tanımlar; vecize, aforizma ve motto aynı kavramın öteki adlarıdır. Atasözüyle ortak yanı özlülüğü ve kalıcılığıdır; farkı, söyleyeninin bilinmesidir. Atatürk'ün Onuncu Yıl Nutku'ndaki “Ne mutlu Türk'üm diyene!” sözü ya da Descartes'a ait “Düşünüyorum, öyleyse varım.” sözü özdeyiştir. Özdeyiş alıntılanırken söyleyenin adı anılır; atasözünde anılacak bir ad yoktur.

Deyim, atasözü, özdeyiş
DeyimAtasözüÖzdeyiş
Ne yapar?Bir durumu adlandırırDers, öğüt, yargı verirBir düşünceyi özlü söyler
BiçimÇoğu mastarlı öbek (-mak)Tam cümle, kalıp değişmezTam cümle
Çekim testi (-dı)Çekilir: çam devirdiÇekilmezÇekilmez
SöyleyeniBilinmezBilinmez (halkın ortak sözü)Bilinir
Akılda kalsın: Deyim bir durumu adlandırır (küplere binmek = çok öfkelenmek); atasözü bir ders verir (Ayağını yorganına göre uzat); özdeyiş bir imza taşır (“Ne mutlu Türk'üm diyene!” · Atatürk). Çekimlenebiliyorsa deyim, söyleyeni biliniyorsa özdeyiş.
Sınavda

Nasıl sorulur“Aşağıdakilerden hangisi atasözü değil, deyimdir?”, “Hangi atasözü öğüt vermez, bir yargı bildirir?”, “Aşağıdaki atasözlerinden hangisi parçadaki düşünceyi destekler?” ve “Hangi iki atasözü aynı anlamdadır?” biçiminde gelir. Deyim-atasözü ayrımında çekim testini kullan: sözü “-dı” ekiyle geçmişe çekmeyi dene; anlamı bozulmuyorsa deyimdir.

TuzakTuzak 1: emir kipinde olmayan atasözlerini “öğüt yok” diye eleyip TDK tanımındaki “öğüt verici nitelik”i unutmak; yargı bildiren atasözü de dolaylı bir öğüt taşır. Tuzak 2: cümle biçimindeki her özlü sözü atasözü sanmak; söyleyeni biliniyorsa özdeyiştir. Bir çeşitleme de atasözü çiftleriyle gelir: “Hangi seçenekteki iki atasözü birbiriyle çelişmez?” Her çiftte iki atasözünü ayrı ayrı açıklamaya çevir; öğütleri aynı yöne giden çift cevaptır, ötekilerde biri bir davranışı öğütlerken öteki ondan sakındırır.

▭Boşluk doldurma

Uzun deneme ve gözlemlere dayanan, söyleyeni bilinmeyen ve öğüt verici nitelik taşıyan kalıplaşmış söze denir. Bir düşünceyi kısa ve kesin biçimde anlatan, genellikle kim tarafından söylendiği bilinen özlü söze ise denir.

atasözüözdeyişdeyimikileme

?Soru çöz

Aşağıdaki atasözlerinden hangisi doğrudan bir öğüt vermez, bir gözlemi genel yargı olarak bildirir?

✓ D. Bu atasözü, bir arada bulunan kimselerin birbirine huy aşıladığını bir gözlem olarak bildirir; yüklemi emir değil, geniş zaman kipindedir. A, B ve C emir kipiyle doğrudan öğüt verir.
KAVRAM · SÖZ VARLIĞI

Pekiştirme sözcükleri, kalıp sözler, argo ve jargon: söz varlığının kenar mahalleleri

KPSS / TYT Türkçe · Sözcükte anlam · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTerim anlam nedir, bir sözcüğün terim olarak kullanıldığı nasıl anlaşılır?Bağlantılı konudan (Sözcükte anlam). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Terim, bir bilim, sanat, meslek dalıyla ya da bir konuyla ilgili özel ve belirli bir kavramı karşılayan sözcüktür (TDK). Aynı sözcük günlük dilde gerçek ya da mecaz anlamda, bir alanın içinde ise terim anlamında kullanılabilir: “kök” bir denklemde, “perde” bir tiyatro oyununda terimdir.

Terim anlam ve çözüm yolu

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Pekiştirme sözcükleri nedir, argo ve jargon ne demektir?

Kısa cevap: Pekiştirme sözcükleri, bir sıfatın ya da zarfın baş kısmı m, p, r, s seslerinden biriyle tekrarlanarak anlamı güçlendirilmiş tek sözcüklerdir: masmavi, kapkara, sapasağlam, düpedüz; bitişik yazılır. Kalıp sözler belli durumlarda söylenen kalıplaşmış dilek ve nezaket sözleridir: geçmiş olsun. Argo, her yerde ve her zaman kullanılmayan ya da kullanılmaması gereken söz veya deyimdir; jargon ise bir meslek ya da topluluğun ortak dilden ayrı olarak kullandığı özel söz dağarcığıdır (TDK).

“Gök mavi” bir rengi söyler; “gök masmavi” ise o rengin bütün göğü kapladığını.

Pekiştirme sözcükleri

Türkçe, bir niteliği güçlendirmek için sözcüğün başını tekrar eder: sıfatın ilk ünlüsüyle biten baş kısmı alınır (ma-vi → ma), sonuna m, p, r ya da s seslerinden biri eklenir ve bu hece sözcüğün başına getirilir: mas-mavi, kap-kara, yem-yeşil, ap-açık, ter-temiz. Bazen araya bir ünlü girer: sap-a-sağlam, düp-e-düz, çep-e-çevre. TDK'de “masmavi” “her yanı mavi”, “sapasağlam” “çok sağlam, her yanı sağlam” diye açıklanır; pekiştirme hem dereceyi hem kapsamı büyütür.

Pekiştirme sözcüğü tek sözcüktür; ikileme gibi iki ayrı sözcükten kurulmaz. TDK Yazım Kılavuzu'na göre sıfat ya da zarf görevindeki pekiştirmeli sözler bitişik yazılır: apaçık, büsbütün, çepeçevre, dümdüz, düpedüz, kapkara, masmavi, paramparça, sapasağlam, sırılsıklam, yemyeşil. ✔ Depremden sonra eski köprü sapasağlam ayakta kaldı. · ✘ sapa sağlam.

Kalıp sözler

MEB kitapları söz varlığı unsurlarını sayarken deyim ve atasözünün yanına kalıplaşmış ifadeleri de koyar. Bunlar belli bir durumda, hemen hiç değiştirilmeden söylenen sözlerdir. TDK “geçmiş olsun”u hastalanan, kaza geçirenlere söylenen iyi dilek sözü, “kulağı çınlasın”ı konuşulan yerde bulunmayan, sevilen biri anıldığında söylenen söz diye verir; “sözüm meclisten dışarı” da uygunsuz bir söz kullanmak gerektiğinde orada bulunanların alınmaması için söylenir. Kalıp sözler deyim gibi bir durumu adlandırmaz, atasözü gibi ders vermez; bir toplumsal görevi yerine getirir: dilek, teselli, özür, selam.

Argo ve jargon

TDK argoyu “her yerde ve her zaman kullanılmayan veya kullanılmaması gereken” söz veya deyim diye tanımlar. Sözlük bu tür kullanımların yanına “argo” etiketini koyar: TDK'de kafayı yemek deyimi argo etiketiyle “aşırı yorgunluktan bunalıma düşmek” diye açıklanır. Argo sözler resmî yazıda, sınav metninde, iş yazışmasında yerini bulmaz.

Jargon ise TDK'ye göre “aynı meslek veya topluluktaki insanların ortak dilden ayrı olarak kullandıkları özel dil veya söz dağarcığı”dır. Sprinti kapatıp kodu merge ettik. cümlesi bir yazılım ekibinin jargonudur; ekip içinde açıktır, dışarıdan biri için kapalıdır. Jargonu Sözcükte anlam sayfasındaki terimle karıştırma: terim, bir bilim ya da meslek dalının tanımı belli, tek anlamlı kavramıdır ve sözlüğe girer; jargon ise topluluğun gündelik, çoğu zaman yabancı sözcüklerle karışık iç dilidir.

Akılda kalsın: Dört kavram, dört soru. Pekiştirme: “Tek sözcük mü ve başı tekrarlanmış mı?” (masmavi) · Kalıp söz: “Belli bir durumda söylenen dilek ya da nezaket sözü mü?” (geçmiş olsun) · Argo: “Resmî yazıda kullanılabilir mi?” (hayır) · Jargon: “Bir meslek grubunun iç dili mi?” (evet).
Sınavda

Nasıl sorulurPekiştirme sözcükleri en çok “Aşağıdaki cümlelerin hangisinde pekiştirme sözcüğü kullanılmıştır?” ve yazım sorularında karşına çıkar.

TuzakTuzak 1: “yavaş yavaş” gibi tekrar ikilemelerini pekiştirme sözcüğü sanmak; ikileme iki sözcüktür ve ayrı yazılır, pekiştirme tek sözcüktür ve bitişik yazılır. Tuzak 2: “çok güzel”, “en hızlı” gibi derece zarflarını pekiştirme sözcüğü saymak. Argo ve jargon daha çok anlatım ve üslup sorularında “bir meslek grubuna özgü sözcükler kullanılmıştır” gibi seçeneklerde geçer.

⇄Bilgi eşleştirme söz ve türü

?Soru çöz

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde pekiştirme yoluyla kurulmuş bir sözcük kullanılmıştır?

✓ B. “Sapasağlam”, “sağlam” sıfatının başına “sap” getirilip araya “a” eklenerek kurulmuş bir pekiştirme sözcüğüdür ve bitişik yazılır. A'daki “yavaş yavaş” ikilemedir; C'deki “çok” bir derece zarfıdır; D'de pekiştirme sözcüğü yoktur.
YÖNTEM · ANLAM

“Anlamca en yakın” ve “en uzak” soruları: dört adımlık çözüm yolu

KPSS / TYT Türkçe · Sözcükte anlam · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDeyim nedir, deyimlerin özellikleri nelerdir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Deyim, genellikle gerçek anlamından az çok ayrı, kendine özgü bir anlam taşıyan kalıplaşmış söz öbeğidir (TDK): göz atmak, küplere binmek, pireyi deve yapmak. Deyimdeki sözcükler değiştirilemez, sıraları bozulamaz; ama fiil biçimindeki deyimler kişi ve zaman eki alarak çekimlenir. Deyimler bir durumu ya da davranışı kısa ve etkili biçimde anlatır, atasözü gibi genel bir yargı ya da öğüt bildirmez.

Deyimler ve özellikleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Anlamca en yakın ya da en uzak deyim ve atasözü soruları nasıl çözülür?

Kısa cevap: “Anlamca en yakın” ya da “anlamca farklı” sorularında dört adım izlenir: soru kökündeki ölçütü belirle; her seçeneğin anlamını kendi sözünle kısa bir açıklamaya çevir; açıklamaları karşılaştırıp ortak anlamda birleşenleri grupla; en yakın sorusunda öncülle aynı gruptakini, en uzak sorusunda grubun dışında kalanı seç. Ortak sözcük taşımak anlam yakınlığı demek değildir.

Dört şıkta da “dost” sözcüğü geçiyorsa, sınavı hazırlayan sana bir şey söylüyor demektir: sözcüğe değil, anlama bak.

Bu sayfadaki bütün kavramlar sınavda çoğunlukla aynı soru iskeletiyle karşına çıkar: birkaç sözcük, deyim, atasözü ya da cümle verilir ve anlamca birbirine en yakın olanlar ya da ötekilerden ayrılan sorulur. Bu soruların zorluğu bilgi değil, dikkattir. Seçenekler bilerek aynı sözcüklerle kurulur; anlamları ise ayrı yönlere gider. O yüzden ezber yerine her soruda aynı dört adımı uygulamak gerekir.

Dört adım

  • 1. Ölçütü belirle: En yakın mı, en uzak mı soruluyor? Karşılaştırılan şey sözcük mü, deyim mi, atasözü mü?
  • 2. Çevir: Her seçeneğin anlamını mecazlardan arındırıp beş altı sözcüklük bir açıklamaya dönüştür. Bu adımı atlama; gözle karşılaştırmak tuzağa düşürür.
  • 3. Grupla: Açıklamaları yan yana koy; aynı fikirde birleşenleri bir grupta topla.
  • 4. Seç: En yakın sorusunda öncülle aynı gruptakini, en uzak sorusunda grubun dışında kalanı işaretle.

Çözümlü örnek

Soru: “Acele işe şeytan karışır.” atasözüyle anlamca en yakın olan hangisidir? Seçenekler: Acele ile menzil alınmaz. / Vakit nakittir. / Demir tavında dövülür. / Damlaya damlaya göl olur.

1. Ölçüt: atasözü, en yakın. 2. Çeviri (TDK açıklamalarına göre): öncül → düşünmeden ivedi yapılan işten iyi sonuç alınmaz · Acele ile menzil alınmaz → acele ederek daha çabuk sonuç alınmaz · Vakit nakittir → zaman değerlidir, boşa harcanmamalı · Demir tavında dövülür → her iş zamanında yapılır · Damlaya damlaya göl olur → küçük birikimler büyür. 3. Grup: “aceleden iyi sonuç çıkmaz” fikrinde öncül ile “Acele ile menzil alınmaz” birleşir; ikinci ve üçüncü seçenek de zamanla ilgilidir ama aceleden sakındırmaz; tersine, zamanı boşa harcamamayı ya da uygun anı kaçırmamayı öğütler. 4. Seçim: “Acele ile menzil alınmaz.” Dikkat: “Vakit nakittir” zamanla ilgili olduğu için ilk bakışta yakın görünür; anlamca ise öncülün neredeyse karşısındadır.

Aynı yöntem, öteki kalıplar

Sözcük düzeyinde de aynı yol izlenir: aynı sözcüğün geçtiği dört cümlede “hangi ikisinde anlamca en yakın kullanılmıştır?” sorulursa her cümledeki sözcüğe kısa bir açıklama yaz (Sözcükte anlam sayfasındaki yöntem). Boşluk tamamlama sorularında ise önce boşluğun öncesi ve sonrasındaki cümleyi oku, boşluğa gelmesi gereken anlamı kendi sözünle yaz, sonra o anlamı taşıyan deyimi ya da atasözünü seç. Deyimlerde “göz” ailesi bunun en iyi örneğidir: göz atmak, göz koymak, göze girmek, göz yummak; dördü de aynı sözcükle başlar, dördü de başka şey söyler.

Akılda kalsın: Ortak sözcük ≠ ortak anlam. Seçeneklerde aynı sözcük ne kadar çok tekrarlanıyorsa, çeviri adımı o kadar önemlidir. Karşılaştırmayı sözcüklerle değil, yazdığın açıklamalarla yap.
Sınavda

Nasıl sorulur“Aşağıdaki atasözlerinden hangisi anlamca ötekilerden farklıdır?”, “Hangi iki atasözü aynı anlamdadır?”, “Bu parçada boş bırakılan yere anlamca hangisi getirilebilir?” ve “Hangi ikisinde altı çizili sözcük anlamca birbirine en yakındır?” Tuzak 1: ortak sözcüğe kanmak.

TuzakTuzak 2: konu yakınlığını anlam yakınlığı sanmak; iki atasözü aynı konudan (zaman) söz edip zıt öğüt verebilir. Tuzak 3: mecazı çözmeden karşılaştırmak; “göl olmak” bir su birikintisi değil, birikimin büyümesidir.

↕Sıralama çözüm adımlarını diz

  1. Açıklamaları karşılaştırıp aynı fikirde birleşenleri grupla
  2. Soru kökünde en yakın mı, en uzak mı sorulduğunu belirle
  3. Yakın sorusunda öncülle aynı gruptakini, uzak sorusunda grubun dışında kalanı seç
  4. Her seçeneğin anlamını kendi sözünle kısa bir açıklamaya çevir

?Soru çöz

Aşağıdaki atasözlerinden hangisi anlamca ötekilerden farklıdır?

✓ C. TDK'ye göre bu atasözü, gerçek dostun sıkıntılı günlerde insanı yalnız bırakmadığını anlatır. A, B ve D ise aynı fikirde birleşir: gerçek dost, insanın iyiliği için kusurunu acı da olsa yüzüne söyler.

Karma tekrar

Bu sayfadan ve önceki 1 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ad aktarması yapılmıştır?

✓ D. Alkışlayan tribünler değil, tribündeki seyircilerdir; yer, orada bulunanların yerine kullanılmıştır ve benzetme yoktur. A'da benzetme, B'de kişileştirme, C'de dolaylama (deve) vardır.Kaynak: Sözcükte anlam · Ad aktarması ve dolaylama

?Soru 2

“Kış sabahının sert ışığı, perdenin aralığından gözlerime vurdu.” cümlesinde duyu aktarmasının yönü aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Niteleyen “sert” dokunma duyusuna, nitelenen “ışık” görme duyusuna aittir; aktarma niteleyenden nitelenene, yani dokunmadan görmeye yapılmıştır.Kaynak: Sözcükte anlam · Duyu aktarması ve yansıma sözcükler

?Soru 3

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcük terim anlamıyla kullanılmıştır?

✓ D. “Kök”, denklemi sağlayan değeri anlatan bir matematik terimidir; cümledeki “denklem” alanı gösterir. A ve C'de sözcükler gerçek anlamlı, B'deki “kök” ise “başlangıç, neden” anlamında mecazdır.Kaynak: Sözcükte anlam · Terim anlam ve çözüm yolu

?Soru 4

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcük yan anlamıyla kullanılmıştır?

✓ C. Testerenin dişi, insan dişine biçim ve görev bakımından benzeyen somut bir parçadır: yan anlam. A'da “diş” gerçek anlamlı; B'deki “tatlı” ve D'deki “ağır” ise soyut bir niteliğe kaydığı için mecazdır.Kaynak: Sözcükte anlam · Gerçek anlam ve yan anlam

?Soru 5

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde mecazlı bir söyleyiş yoktur?

✓ A. Cümlede bütün sözcükler gerçek anlamlıdır. B'de “keskin” (derin, isabetli), C'de “buzlar erimek” (soğukluğun bitmesi), D'de “ayağa kaldırmak” (coşturmak) mecazlıdır.Kaynak: Sözcükte anlam · Mecaz anlam ve kinaye

?Soru 6

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde deyimin anlamı ayraç içinde yanlış açıklanmıştır?

✓ A. TDK'ye göre “çam devirmek”, karşısındakine dokunacak ya da kötü sonuç doğuracak bir söz söylemektir; sevinmekle ilgisi yoktur. B, C ve D'deki açıklamalar TDK'deki anlamlarla örtüşür.Kaynak: bu sayfa · Deyimler ve özellikleri

?Soru 7

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde soyut bir kavram, somut bir varlığın özellikleriyle anlatılmıştır?

✓ B. “Merak” soyut bir kavramdır; “kıvılcım” ve “yakmak” gibi ateşe ait somut özelliklerle anlatılarak somutlaştırılmıştır. A'daki ses, C'deki koku ve D'deki rüzgâr duyularla algılandığı için zaten somuttur.Kaynak: Sözcükte anlam · Somut-soyut, genel-özel, topluluk adı

?Soru 8

Aşağıdaki atasözlerinden hangisi anlamca ötekilerden farklıdır?

✓ C. TDK'ye göre bu atasözü, gerçek dostun sıkıntılı günlerde insanı yalnız bırakmadığını anlatır. A, B ve D ise aynı fikirde birleşir: gerçek dost, insanın iyiliği için kusurunu acı da olsa yüzüne söyler.Kaynak: bu sayfa · Anlamca en yakın / en uzak yöntemi

?Soru 9

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde kişileştirme yapılmıştır?

✓ A. Sır saklamak insana özgü bir davranıştır ve cansız bir yapıya verilmiştir. B ve D'de benzetme vardır (insan kuzuya, ses bala benzetilmiş); C'deki anlatım gerçekçidir.Kaynak: Sözcükte anlam · Benzetme, deyim aktarması, kişileştirme

?Soru 10

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcük, bir özel addan türeyip cins ada dönüşmüştür?

✓ C. “Pastörize”, sütü belirli bir sıcaklıkta işleyerek mikroplardan arındırma yöntemini geliştiren Louis Pasteur'ün adından gelir. D'deki “fare” de yeni anlam kazanmıştır ama bir özel addan değil, hayvan adından genişlemiştir.Kaynak: Sözcükte anlam · Anlam olayları ve özel addan cins ada
45
Daha fazla soru çözmek ister misin?Sözcükte anlam konusundan 45 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →