Göç: nedenleri, türleri ve Türkiye'de göç

Venezuela'dan Kiribati'ye dünyanın göçleri, kırdan kente ve Almanya'ya uzanan Türkiye'nin göç hikâyesi: nedenler, türler, sonuçlar ve TÜİK verileriyle göçün nüfusa bıraktığı iz. Her konu, sınavda nasıl sorulduğuyla birlikte.

8 durakTürkiye
16 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 16tamamlanan etkinlik
75 sorubu konuda çözebileceğin
KAVRAM · GÖÇ

Göçün nedenleri: itici ve çekici faktörler, Venezuela örneğiyle

MEB 9. sınıf · Beşerî sistemler ve süreçler · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDünyada nüfusun dağılışını etkileyen faktörler nelerdir, nüfus nerelerde yoğun ve seyrektir?Bağlantılı konudan (Dünyada nüfus). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Nüfusun dağılışını doğal faktörler (iklim, yer şekilleri, yükselti ve eğim, su kaynakları, toprak, bitki örtüsü, kıyılar, doğal afetler) ile beşerî ve ekonomik faktörler (tarım, sanayi, ulaşım, turizm, madencilik, tarihî ve dinî nedenler, siyasi nedenler ve nüfus politikaları, göçler, beşerî afetler) belirler. Nüfus Güney ve Doğu Asya, Batı Avrupa, Kuzey Amerika'nın kuzeydoğusu ve Nil vadisinde yoğun; kutuplar, çöller, yüksek dağlar ve ekvatoral ormanlarda seyrektir. BM 2024 verisiyle en kalabalık ülkeler Hindistan, Çin, ABD, Endonezya ve Pakistan'dır.

Nüfusun dağılışı ve etkenler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Göçün nedenleri nelerdir? İtici ve çekici faktörler nedir?

Kısa cevap: Göç, insanların doğal, ekonomik, sosyal, siyasi ve kültürel nedenlerle bulundukları yerden başka bir yere hareket etmesidir. Bir göçü dört unsur belirler: ayrılınan yerin itici faktörleri (işsizlik, savaş, afet, kuraklık), gidilen yerin çekici faktörleri (iş, eğitim, sağlık, güvenlik), aradaki engeller (mesafe, ulaşım, vize ve yasal kurallar) ve göçmenin kişisel özellikleri (yaş, eğitim, meslek, dil).

2018 ile 2024 arasında Venezuela nüfusunun yaklaşık beşte biri, 5,7 milyon kişi, ülkesini terk etti. Bu insanların büyük bölümü uzağa değil, hemen komşudaki Kolombiya'ya gitti.

MEB göçü “karmaşık ve çok yönlü bir olgu” diye tanımlar: insanların bulundukları yerden doğal, ekonomik, sosyal, siyasal ve kültürel nedenlerle başka bir yere hareket etmesi. Göç insanlık tarihi kadar eskidir ve bugün de afet, savaş, iç karışıklık, yoksulluk, iş bulma isteği, eğitim ve sağlık gibi nedenlerle artarak sürer. Coğrafya için göçün asıl önemi şudur: bir yeri boşaltıp başka bir yeri kalabalıklaştırarak nüfusun yeryüzündeki dağılışını değiştirir.

Bir göçü dört soruyla çözmek

Bir insanın evini bırakıp yola çıkması tek bir nedene bağlı değildir. MEB göçü dört unsurla inceler. İtici faktörler, insanların yaşadığı yeri terk etmesine yol açan olumsuz koşullardır: işsizlik, düşük gelir, savaş, baskı, kuraklık, afet. Çekici faktörler, gidilecek yerdeki cezbedici koşullardır: iş, yüksek ücret, eğitim, sağlık hizmeti, güvenlik. İkisinin arasında engeller durur: mesafe, ulaşım olanakları, ülkelerin göç politikaları, vize ve hukuki durum. Son unsur göçmenin kişisel özellikleridir: yaşı, dili, dini, mesleği, eğitimi. Aynı köyde büyüyen iki kardeşten biri gider, öteki kalır; aradaki farkı çoğu zaman bu kişisel özellikler açıklar.

MEB'in göç analizindeki dört unsur: geride bırakılanın iticiliği, varılacak yerin çekiciliği, aradaki engeller ve göçmenin kendisi.Görsel: Sınav Defteri

Venezuela'ya bu gözle bakalım. İtici faktör, siyasi baskı ve ambargonun ardından derinleşen ekonomik krizdir. Göçmenlerin en çok Kolombiya'ya, ardından Peru ve Ekvador'a gitmesini engeller açıklar: bu ülkeler yakındır, karayoluyla ulaşılabilir ve İspanyolca konuşur. ABD ile İspanya'ya gidenlerin daha az olması da mesafenin ve yasal kuralların göçü nasıl süzdüğünü gösterir. MEB'in etkinliğinde göç miktarı akış haritasıyla verilir: okların kalınlığı göç edenlerin sayısını anlatır.

Nedenleri gruplamak

  • Doğal: deprem, sel, kuraklık, iklim değişikliği, deniz seviyesinin yükselmesi.
  • Ekonomik: işsizlik, iş bulma isteği, daha yüksek gelir. Göçün en yaygın nedenidir.
  • Sosyal ve kültürel: eğitim, sağlık, evlilik, aile yanına gitme, daha iyi yaşam koşulları.
  • Siyasi: savaş, iç karışıklık, baskı ve asimilasyon, ülkeler arası mübadele anlaşmaları.
Akılda kalsın: İtici “geride bırakılanı”, çekici “varılacak yeri” anlatır. Aynı konu bulunduğu uca göre ad değiştirir: köydeki işsizlik iticidir, kentteki iş olanağı çekicidir. Mesafe ve vize ise iki uçta da değil, yolun ortasındadır: engel.
Sınavda

Nasıl sorulur“Aşağıdakilerden hangisi göçün itici faktörlerinden biri değildir?” Şıklara bir çekici faktör saklanır, örneğin “kentlerde eğitim olanaklarının fazla olması”. Haritalı soruda göçün en çok komşu ülkeye yönelmesi istenirse cevap engellerdir: yakınlık ve ulaşım kolaylığı.

TuzakSınıflandırmadadır: “mesafe”, “ulaşım” ve “vize” ne itici ne çekicidir, engeldir.

⇄Bilgi eşleştirme göçün unsurları

?Soru çöz

Venezuela'dan 2018–2024 yılları arasında yapılan göçlerle ilgili aşağıdakilerden hangisi, göçü etkileyen unsurlardan engeller grubunda yer alır?

✓ B. Vize ve yasal kurallar göçmenin önüne çıkan engellerdir. Ekonomik kriz (A) itici, iş olanağı (C) çekici, eğitim ve meslek (D) kişisel özelliktir.
KAVRAM · GÖÇ TÜRLERİ

Göç türleri: iç ve dış, gönüllü ve zorunlu, sürekli ve mevsimlik

MEB 9. sınıf · Beşerî sistemler ve süreçler · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDoğum oranı, ölüm oranı, doğal nüfus artışı ve net göç nedir, nasıl hesaplanır?Bağlantılı konudan (Dünyada nüfus). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Doğum oranı bir yılda bin kişiye düşen canlı doğum, ölüm oranı bin kişiye düşen ölüm sayısıdır; ikisinin farkı doğal nüfus artışını verir. Gelen ve giden göçmenlerin farkı net göçtür; doğal artışla net göç toplanınca gerçek nüfus artışı bulunur. Toplam doğurganlık hızı bir kadının ömrü boyunca doğurduğu ortalama çocuk sayısıdır ve nüfusun kendini yenilemesi için 2,1 olmalıdır. Dünyada doğurganlık düşüyor (2024'te 2,25), yaşam süresi uzuyor (73,3 yıl): rakam değişir, eğilimi bil.

Temel nüfus kavramları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Göç türleri nelerdir? İç göç, dış göç, zorunlu göç ve beyin göçü nedir?

Kısa cevap: Göçler ölçütüne göre sınıflandırılır: sınıra göre iç göç (ülke içinde) ve dış göç (ülke dışına); isteğe göre gönüllü ve zorunlu göç; süreye göre sürekli (kalıcı) ve geçici (mevsimlik) göç. İyi eğitim almış nitelikli insanların başka ülkelere göçüne beyin göçü, ülkeler arasındaki anlaşmayla nüfusun karşılıklı yer değiştirmesine mübadele denir.

Aziz Sancar, İstanbul Tıp Fakültesi'ni birincilikle bitirdi, iki yıl Mardin'de bir sağlık ocağında hekimlik yaptı, sonra TÜBİTAK bursuyla ABD'ye gitti. 2015'te Nobel Kimya Ödülü'nü aldı. Onun yolculuğu, bir göç türünün tipik örneğidir.

Bir göçü tek bir etiketle anlatmak zordur, çünkü aynı göç birkaç sınıfa birden girer. Bu yüzden önce ölçütü sormak gerekir: sınıra mı, isteğe mi, süreye mi bakıyoruz?

Sınıra göre: iç göç ve dış göç

MEB'in ölçütü sınırdır: ülke içinde yaşanan göç iç göç, ülke dışına yapılan göç dış göçtür. Yozgat'tan Ankara'ya taşınan bir aile iç göçe, Türkiye'den Almanya'ya çalışmaya giden bir işçi dış göçe örnektir. Dış göçün adı bakılan yere göre değişir: 1989'da Bulgaristan'dan gelen soydaşların hareketi Bulgaristan için dışarıya verilen, Türkiye için dışarıdan alınan göçtür. Bu ayrımın nüfusa etkisi de farklıdır: iç göç ülkenin toplam nüfusunu değiştirmez, yalnız dağılışını değiştirir; dış göç ise toplamı da değiştirir.

İsteğe göre: gönüllü ve zorunlu göç

Kişi daha iyi iş, eğitim ya da yaşam için kendi kararıyla yer değiştiriyorsa göç gönüllüdür. Savaş, baskı ve asimilasyon, doğal afet, kan davası ya da baraj, yol, maden sahası için yapılan kamulaştırma (istimlak) insanları istekleri dışında yerinden ediyorsa göç zorunludur. MEB'in verdiği zorunlu göç örneği mübadeledir: ülkeler arasındaki anlaşmalar doğrultusunda nüfusun karşılıklı yer değiştirmesi. Lozan Barış Antlaşması'yla Türkiye ile Yunanistan arasında nüfus mübadelesi protokolü imzalandı; Yunanistan'daki Türkler ile Türkiye'deki Rumlar yer değiştirdi. Romanya ile Bulgaristan arasında da mübadele göçü yaşandı.

Gönüllü göç

  • Kişinin kendi kararı; çoğunlukla ekonomik ve sosyal nedenli.
  • İş için büyük kente taşınmak, üniversite için başka kente gitmek.
  • Yurt dışına işçi göçü, beyin göçü.
  • Mevsimlik tarım ve turizm işçiliği.

Zorunlu göç

  • Kişinin isteği dışında; siyasi ya da doğal nedenli.
  • Savaş, iç karışıklık, baskı ve asimilasyon (1989 Bulgaristan).
  • Mübadele (Lozan, Türkiye–Yunanistan).
  • Deprem, sel; baraj veya maden için kamulaştırma.

Süreye göre: sürekli ve geçici göç

Gidilen yere kalıcı olarak yerleşilirse sürekli (daimi) göç olur. MEB'e göre göçün belli bir süreyle sınırlı olması ve bir yere kalıcı olarak yerleşilmemesi geçici göçtür; buna mevsimlik göç de denir. Fındık hasadına giden tarım işçisi, yazın kıyıdaki otelde çalışan garson, sürüsünü yaylaya çıkaran aile geçici göçün örnekleridir. Göçler katılanların sayısına göre bireysel ya da kitlesel de olabilir: Aziz Sancar'ın gidişi bireysel, 1989'da yüz binlerce kişinin aynı yaz sınırı geçmesi kitleseldir.

Beyin göçü

MEB'in tanımıyla iyi eğitim almış, nitelikli insanların kendi alanlarında çalışma olanağı bulmak, daha yüksek kazanç sağlamak ve hayat şartlarını iyileştirmek amacıyla başka ülkelere yaptıkları göçe beyin göçü denir. Dış ve gönüllü bir göçtür; çoğunlukla gelişmekte olan ülkelerden gelişmiş ülkelere yönelir. Neden önemlidir? Ayrılan ülke yetiştirdiği insanı ve ona yaptığı eğitim yatırımını kaybeder; gidilen ülke ise maliyetini ödemediği nitelikli iş gücünü kazanır. MEB 11, Mısır'da sağlık, mühendislik ve teknoloji alanlarında eğitim almış gençlerin yurt dışına yönelmesini bu sorunun örneği olarak verir. Yetişmiş insanı geri kazanmaya yönelik politikalara tersine beyin göçü denir; başarısı araştırma olanaklarına, bilimsel altyapıya ve proje desteğine bağlıdır.

Akılda kalsın: Bir göç, üç soru: Sınır? (iç / dış) → İstek? (gönüllü / zorunlu) → Süre? (sürekli / geçici). Mübadele = dış + zorunlu + sürekli + kitlesel. Fındık işçisi = iç + gönüllü + geçici. Beyin göçü = dış + gönüllü + nitelikli insan.
Sınavda

Nasıl sorulurBir aile anlatısı verilir: dede yazın yaylaya çıkar, baba kente taşınır, amca yurt dışında araştırmacıdır; “Metinde hangi göç türünün örneği yoktur?” Her cümleyi ayrı bir sınıfla eşleştir, eşi olmayan şık cevaptır.

TuzakBaşka kentte üniversite okumaya giden öğrenci beyin göçü değildir (iç göçtür); yurt dışına giden vasıfsız işçi de beyin göçü değildir. “Zorunlu göç” denince yalnız savaş akla gelmesin: baraj için köyün kamulaştırılması ve deprem de zorunlu göç nedenidir.

▭Boşluk doldurma

İyi eğitim almış, nitelikli insanların daha iyi çalışma ve yaşam koşulları için başka ülkelere göç etmesine denir. Ülkeler arasındaki anlaşmayla nüfusun karşılıklı olarak yer değiştirmesine ise denir.

beyin göçümevsimlik göçmübadelekademeli göç

?Soru çöz

Aşağıdaki göçlerden hangisi hem dış hem de zorunlu göçe örnektir?

✓ D. Mübadele ülkeler arasında, kişilerin isteğinden bağımsız yapılan dış ve zorunlu bir göçtür. A ve C iç ve gönüllü, B dış ama gönüllü (beyin göçü) göçtür.
DAĞILIŞ · DÜNYADA GÖÇ

Dünyada önemli göç hareketleri: Türkistan'dan Pasifik adalarına

MEB 9. sınıf · Beşerî sistemler ve süreçler · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDünya nüfusu tarih boyunca nasıl arttı, dünya nüfusu kaç kişi?Bağlantılı konudan (Dünyada nüfus). Önce kendin cevapla, sonra aç.

MEB'e göre dünya nüfusu üç büyük sıçrama yaşadı: alet yapımı, Tarım Devrimi (Neolitik Dönem) ve Sanayi Devrimi. Dünya nüfusu 1800'lerin başında 1 milyara, 1927'de 2 milyara ulaştı; 1950'den sonra gelişmekte olan ülkelerde ölümler hızla düşünce patlama yaşandı ve 2022'de 8 milyar aşıldı. BM'nin Dünya Nüfus Beklentileri 2024 raporuna göre dünya nüfusu 2024 ortasında yaklaşık 8,2 milyardır; 2080'lerin ortasında 10,3 milyarla zirveye ulaşması beklenir.

Dünya nüfusunun tarihi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Dünyadaki önemli göç hareketleri nelerdir?

Kısa cevap: MEB'in tarihî göç örnekleri Kavimler Göçü, Yeni Dünya kıtalarına göçler, köle göçleri ve Sanayi Devrimi'nden itibaren yapılan işçi göçleridir; Türkler de MÖ 1500'lerden MS 800'lere kadar ana yurtları Türkistan'dan göçlerle yayıldı. Günümüzde ekonomik krizden kaçan Venezuelalılar, yatırımların peşinden Afrika'ya giden Çinliler ve deniz seviyesinin yükselmesi ya da kuraklık yüzünden yer değiştiren iklim göçmenleri öne çıkan örneklerdir.

Büyük Okyanus'taki Tuvalu ve Kiribati'de bazı aileler, yükselen denizin evlerini basmasından önce daha yüksek yerlere ya da komşu ülkelere taşınıyor. Bu, iklimin yazdığı en yeni göç hikâyelerinden biri.

Tarihî göçler

MEB tarihî göçlere dört örnek verir: Kavimler Göçü, Yeni Dünya kıtalarına göçler, köle göçleri ve Sanayi Devrimi'nden itibaren yapılan işçi göçleri. Kavimler Göçü, 375'te Hunların batıya ilerlemesiyle Avrupa'daki kavimlerin yerinden oynamasıdır ve kıtanın etnik haritasını değiştirmiştir. Coğrafi Keşiflerden sonra milyonlarca Avrupalı Amerika ve Avustralya'ya yerleşti; aynı dönemde Afrikalılar köle olarak Amerika'ya taşındı. Bu, tarihin en büyük zorunlu göçlerinden biridir. Sanayi Devrimi ise insanları kırdan fabrika kentlerine çekti ve bugünkü kentleşmenin temelini attı.

Bu tarihî göçler arasında Türklerin ana yurdu Türkistan'dan yaptıkları göçler de yer alır. MÖ 1500'lerde başlayıp MS 800'lere kadar süren bu göçlerle Türkler batıda Karadeniz'in kuzeyinden Avrupa'ya ve Kafkasya üzerinden Anadolu'ya, güneyde Afganistan ve Hindistan'a yayıldı. MEB'in saydığı nedenler göç kuramının tamamını özetler: iklim değişikliğiyle artan kuraklık ve otlakların azalması (doğal), doğal kaynakların nüfusun ihtiyacını karşılayamaması (ekonomik), Çinlilerin ve Moğolların baskıları, savaşlar ve siyasi anlaşmazlıklar (siyasi), yeni yerler keşfetme isteği. Ayrıntısını tarih derslerinde, İslamiyet öncesi Türk tarihi konusunda bulursun.

Günümüzün göçleri

İlk durakta gördüğümüz Venezuela göçü siyasi ve ekonomik krizden doğdu. Çinlilerin Afrika'ya göçü ise çekici faktörlerle açıklanır: Çin 2000'lerin başından beri Afrika'da madencilik, enerji, imalat, inşaat, ulaşım ve haberleşme alanlarına büyük yatırımlar yaptı; doğan uzman ve iş gücü ihtiyacı için ikili anlaşmalar imzalandı ve Çinlilerin 54 Afrika ülkesinden 27'sine vizesiz girmesi sağlandı. Yani hem çekici faktör (iş) arttı hem de engel (vize) kalktı. Kesin sayı bilinmese de Afrika'daki Çinlilerin 1–2 milyon olduğu tahmin edilir; Cezayir, Güney Afrika Cumhuriyeti, Angola, Nijerya, Etiyopya ve Kenya başlıca hedeflerdendir.

Son yılların en hızlı büyüyen grubu iklim göçmenleridir. MEB üç örnek verir: deniz seviyesinin yükselmesi ve şiddetli fırtınalar Pasifik adalarından (Tuvalu, Kiribati, Marshall Adaları) ve Vietnam, Tayland, Endonezya'nın alçak kıyılarından insanları uzaklaştırıyor; kuraklık, su kıtlığı ve gıda yetersizliği Afrika Boynuzu'nda (Etiyopya, Eritre, Somali, Cibuti, Sudan, Kenya, Uganda) insanları kırsaldan kentlere ya da sınır dışına itiyor; Arktik'te (Kanada'nın kuzeyi, Alaska, Sibirya) permafrostun çözülmesi kıyı erozyonuna, yolların çökmesine ve evlerin hasar görmesine yol açıyor. Üçünün ortak nedeni küresel iklim değişikliğidir; konunun çevre boyutu çevre sorunları sayfasında.

Göçün kente yansıması

Göç nereye yönelirse oradaki kenti değiştirir. MEB 11'e göre Hindistan'ın Mumbai kenti 1947'den sonra göç alarak hızla büyüdü; göçle gelen yoksul halk için yeterli sosyal konut üretilemediği için gecekondu bölgeleri yayıldı ve Dharavi Asya'nın en büyük gecekondu bölgelerinden biri oldu. Brezilya'da hızlı nüfus artışı ve kırdan kente göçün ürünü olan gecekondulara favela denir. Türkiye'deki gecekondunun bu akrabalarına beşinci durakta geri döneceğiz.

Akılda kalsın: Göçün nedenini renkle ayır: Türkistan = kuraklık + baskı (doğal + siyasi) · Venezuela = kriz (siyasi-ekonomik itici) · Çin → Afrika = yatırım (ekonomik çekici) · Pasifik adaları = deniz yükselmesi (doğal, iklim) · Afrika Boynuzu = kuraklık (doğal, iklim).
Sınavda

Nasıl sorulurÜç kısa haber verilir (buzların çözülmesi, yükselen sular, kuraklık) ve “haberlerdeki göçlerin ortak nedeni” sorulur: küresel iklim değişikliği.

TuzakAfrika Boynuzu göçünü savaşla açıklayan şıktır. Türkistan göçlerinde ise “hangisi nedenler arasında yoktur?” kalıbı vardır; dört MEB nedeninin dışında kalan şık (örneğin “deniz yoluyla ticaret yapma isteği”) cevaptır.

↕Sıralama eskiden yeniye

  1. Lozan'la Türkiye–Yunanistan nüfus mübadelesi
  2. Türklerin Türkistan'dan göçlerinin başlaması
  3. Venezuela'dan yaklaşık 5,7 milyon kişinin göçü
  4. Hunların batıya ilerlemesiyle Kavimler Göçü

⇄Bilgi eşleştirme göç ve nedeni

TÜRKİYE · İÇ GÖÇ

Türkiye'de iç göç: kırdan kente, bugün kentten kente

MEB 9–11 · Beşerî sistemler ve süreçler · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürkiye nüfusunun eğitim durumu, sektörlere dağılımı ve kır-kent oranı nasıldır?Bağlantılı konudan (Türkiye'nin nüfusu). Önce kendin cevapla, sonra aç.

TÜİK'e göre 2025'te 6 yaş ve üzeri nüfusun %97,9'u okuma yazma bilir (erkeklerde %99,3, kadınlarda %96,4). İstihdamın %59,0'ı hizmet, %20,2'si sanayi, %14,0'ı tarım, %6,8'i inşaat sektöründedir. Nüfusun %93,6'sı il ve ilçe merkezlerinde yaşar; yoğunluğa dayalı yeni sınıflamaya göre ise %67,5'i yoğun kentte, %15,8'i orta yoğun kentte, %16,8'i kırda yaşar.

Eğitim, iş gücü, kır-kent

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye'de iç göçün nedenleri nelerdir ve göçler hangi yöne doğrudur?

Kısa cevap: Türkiye'de iç göç 1950'lerden sonra tarımda makineleşme, miras yoluyla bölünen topraklar, hızlı nüfus artışı ve kentlerdeki iş, eğitim, sağlık olanakları nedeniyle kırdan kente yoğunlaştı; 1985 sayımında kent nüfusu kır nüfusunu geçti. Bugün göçlerin çoğu kentten kente ve genel olarak doğudan batıya, iç kesimlerden kıyılara doğrudur. TÜİK'e göre 2025'te 2 milyon 475 bin 19 kişi iller arasında göç etti; en çok göç alan il 329 bin 912 kişiyle İstanbul oldu.

1950'lerin başında Anadolu köylerine gelen traktörler tarlayı çok daha hızlı sürdü, ama on kişinin işini bir iki kişiye bıraktı. Boşta kalanların bir bölümü kentin yolunu tuttu.

Kırı iten, kenti çeken

Türkiye'de kırsal kesimin itici faktörleri bir zincir oluşturur. Tarımda makineleşme 1950'lerden sonra insan gücüne duyulan ihtiyacı azalttı. Hızlı nüfus artışı toprağı kalabalıklaştırdı ve tarım arazileri miras yoluyla bölünerek bir aileyi geçindiremeyecek kadar küçüldü. Erozyonla verimini kaybeden topraklar, kırsalda yetersiz kalan eğitim ve sağlık hizmetleri, kan davası, afet ve kamulaştırma da insanları yerinden etti. Kentin çekici faktörleri ise sanayi ve hizmet sektöründeki iş olanakları, eğitim ve sağlık hizmetleri, sosyal ve kültürel olanaklar, daha iyi konut ve yaşam koşullarıdır. MEB 10 bunu tek cümleyle bağlar: ekonomik faaliyet çeşitliliği fazla olan yerleşmeler iş gücü talebi nedeniyle göç alır, az olanlar işsizlik nedeniyle göç verir. MEB 11'deki örnekte Gaziantep Organize Sanayi Bölgesi istihdamı artırıp iç göçü hızlandırmıştır.

Bir “neden?” daha: makineleşme her yerde aynı etkiyi yapmaz. Traktör geniş ve düz tarlada çalışır; Yozgat'ın, Manisa'nın düzlüklerinde iş gücünü boşa çıkarır ve göçü hızlandırır. Artvin'in ya da Tunceli'nin dik yamaçlarında ise makine zaten kullanılamadığı için bu neden etkisizdir; oradaki göçü dar tarım alanı ve iş olanaklarının azlığı açıklar.

Dönemler

  • 1950–1980: Büyük kırdan kente dalga. Makineleşme, karayollarının yayılması ve sanayileşmenin başlangıcı; İstanbul, Ankara, İzmir gibi büyük kentlerin çevresinde gecekondu mahalleleri.
  • 1980–2000'ler: Sanayi ve hizmet sektörünün büyümesiyle göç sürdü; 1985 sayımında kent nüfusu kır nüfusunu geçti. 1990'larda Doğu ve Güneydoğu Anadolu'da terör olayları kırsaldan zorunlu göçlere yol açtı.
  • Günümüz: Nüfusun büyük çoğunluğu kentlerde yaşadığı için göçlerin çoğu kentten kentedir. Emeklilik ve daha iyi yaşam için büyük kentlerden kıyı kentlerine ve küçük kentlere taşınma da artmıştır.

Göçün yönü ve kademeli göç

Göçler genel olarak doğudan batıya, iç kesimlerden kıyılara ve küçük yerleşmelerden büyüklerine doğrudur. İş olanaklarının çokluğu Marmara'yı en çok göç alan bölge yapar; Doğu Anadolu ise doğum oranı yüksek olduğu hâlde dışarıya verdiği göç yüzünden nüfusunu az artırır. Göç çoğu zaman tek sıçramada değil, basamak basamak olur: köyden ilçeye, ilçeden il merkezine, oradan büyükşehre. Buna kademeli göç denir; ölçütü, gidilen yerin ayrılınan yerden ekonomik ve nüfus bakımından daha büyük olmasıdır. Hınıs'tan Erzurum'a, Erzurum'dan Ankara'ya taşınan bir aile kademeli göçün tipik örneğidir.

TÜİK verisiyle 2025

TÜİK'in İç Göç İstatistikleri'ne göre 2025'te 2 475 019 kişi iller arasında göç etti; iller arası göç oranı %2,87 oldu (2023'te %4,04, 2024'te %3,13). 2023'ün yüksek oranında 6 Şubat depremlerinden sonraki göçlerin payı vardır; depremden sonra başka ile gidip memleketine dönenleri TÜİK ayrı bir başlıkta sayar. 2025'te en çok göç alan iller İstanbul (329 912), Ankara (176 833), İzmir (106 083), Antalya (96 027), Kocaeli (76 323) ve Bursa (75 595) oldu. İstanbul aynı yıl 371 258 kişiyle en çok göç veren il de oldu; verdiği göç aldığından fazla olduğu için net göçü eksidir (−41 346).

“Diğer başlıklar”: aile yanına/memlekete geri dönme, sağlık-bakım, ev alınması, emeklilik, diğer ve bilinmeyen. İşle ilgili iki başlık birlikte 488 643 kişidir.Görsel: Sınav Defteri · veri TÜİK

Grafik bir ince ayrıntıyı gösterir. En büyük grup, ailesinden birinin taşınması yüzünden onunla birlikte göç edenlerdir (“hane/aile fertlerinden birine bağımlı göç”); ardından daha iyi konut ve yaşam koşulları ile eğitim gelir. Sınav kitaplarının “göçün en temel nedeni ekonomiktir” cümlesiyle bu tablo çelişmez: hanenin bir üyesinin tayini ya da işi için bütün aile taşındığında, aile fertleri “bağımlı göç” başlığına yazılır.

Akılda kalsın: Türkiye'nin göç pusulası: doğu → batı, iç → kıyı, kır → kent, küçük → büyük. Bugünkü en yaygın yön ise kent → kent. İstanbul hem en çok göç alan hem en çok göç veren ildir; net göçü eksidir.
Sınavda

Nasıl sorulur“Aşağıdakilerden hangisi kırdan kente göçü azaltır?” ya da tersi: “hangisi göç nedenleri arasında sayılamaz?” Tuzak şıklar kırsalda geliri artıran gelişmelerdir: sulanan alanların genişlemesi, arazi toplulaştırması, ürün çeşitlendirme, besi hayvancılığı. Bunlar göçe neden olmaz, göçü önler. Haritalı kalıpta “makineleşmeye bağlı göçün en az olduğu yer” sorulur: engebeli Doğu Karadeniz ya da Tunceli.

TuzakVeri sorusunda tuzak: “En çok göç alan il, net göçü en yüksek ildir” yanlıştır.

▭Boşluk doldurma

Türkiye'de kent nüfusu kır nüfusunu ilk kez sayımında geçti. Köyden ilçeye, ilçeden il merkezine, oradan büyükşehre basamak basamak yapılan göçe göç denir.

19851950kademelimevsimlik

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi Türkiye'de kırsal kesimden kentlere göçü hızlandıran itici faktörlerden biri değildir?

✓ A. Sulama verimi ve kırsal geliri artırır; bu yüzden göçü önler. Diğer üçü kırda geçimi ya da yaşam koşullarını zorlaştırarak insanları kente iter.
İLİŞKİ · GÖÇ VE KENT

Kırdan kente göçün sonuçları: gecekondudan boşalan köylere

MEB 9–11 · Beşerî sistemler ve süreçler · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürkiye'de nüfus nasıl dağılmıştır, aritmetik, tarımsal ve fizyolojik nüfus yoğunluğu nedir?Bağlantılı konudan (Türkiye'nin nüfusu). Önce kendin cevapla, sonra aç.

TÜİK 2025 ADNKS sonuçlarına göre Türkiye'de kilometrekareye 112 kişi düşer; yoğunluk en yüksek İstanbul'da (2.943), en düşük Tunceli'dedir (11). En kalabalık iller İstanbul, Ankara, İzmir, Bursa ve Antalya; en az nüfuslu il Bayburt'tur. Aritmetik yoğunluk toplam nüfusun yüz ölçümüne, fizyolojik yoğunluk toplam nüfusun tarım alanına, tarımsal yoğunluk tarımla geçinen nüfusun tarım alanına bölünmesiyle bulunur.

Nüfusun dağılışı ve yoğunluk

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye'de kırdan kente göçün sonuçları nelerdir?

Kısa cevap: Kırdan kente göç, göç alan kentlerde hızlı ve plansız kentleşmeye, gecekondulaşmaya, konut, altyapı, ulaşım ve istihdam sorunlarına ve verimli tarım alanlarının yapılaşmasına yol açtı. Göç veren kırsal alanlarda ise nüfus azaldı ve yaşlandı, tarım alanları boş kaldı. Göçü yavaşlatmak için kırsala sulama, arazi toplulaştırması, tarıma dayalı sanayi ve eğitim-sağlık hizmetleri götürülür.

“Gecekondu” sözcüğü bir yapı tekniğini değil bir aceleyi anlatır: bir gecede, izinsiz, kentin kıyısındaki boş araziye kondurulan ev.

Göç alan kentte

Kentler, gelen nüfusa konutu, işi ve hizmeti aynı hızda üretemedi. Sonuç gecekondulaşma ve çarpık kentleşme oldu: plansız, altyapısız, çoğu hazine ya da başkasına ait arazide yapılan konutlar. Türkiye'de gecekondu 1950'lerden sonra büyük kentlerin çevresinde yayıldı; 1966'da 775 sayılı Gecekondu Kanunu çıkarıldı. Aynı süreç dünyada da yaşandı: Mumbai'nin Dharavi'si, Brezilya'nın favelaları hep göçle gelen yoksul nüfusa konut üretilememesinin ürünüdür.

  • Konut ve altyapı: konut açığı, gecekondu; su, kanalizasyon, okul, hastane ve toplu taşımanın yetersiz kalması.
  • Çevre: trafik, hava, gürültü ve görüntü kirliliği; sanayi tesislerinin kent içinde kalması; dere yataklarının yapılaşmasıyla sel riski.
  • Tarım alanları: verimli ovaların konut ve sanayiye açılması. MEB 11'in örneği Bursa Ovasıdır: Türkiye'nin ilk organize sanayi bölgesinin burada kurulması, artan iç ve dış göçler ve hızlı kentleşme ovanın büyük ölçüde yapılaşmasına yol açtı.
  • Ekonomi: iş gücü arzı işten hızlı artınca işsizlik, düşük ücret, kayıt dışı ve vasıfsız çalışma.

Göç veren kırda

Göçün öteki ucunda köyler küçülür. MEB 11 nedenini açıkça yazar: kırsaldan büyükşehirlere göç eden nüfusun yaş ortalaması düşük olduğu için kırsalda yaşlı nüfus oranı artar. Gençler gidince tarlalar boş kalır, okullar kapanır, köyler küçülür; MEB 10'un deyişiyle ekonomik faaliyetlerin kısıtlı olduğu yerleşmeler yıllar içinde göç verdiği için küçülür. Tablonun olumlu yanı da vardır: toprağa düşen nüfus baskısı azalır ve kentteki aile üyesinin gönderdiği para kırsaldaki geliri destekler.

Sosyal ve kültürel etki

Kentte farklı yörelerden gelen insanlar aynı mahallede buluştu: hemşehri dernekleri kuruldu, yöre kültürleri birbirine karıştı, uyum ve kimlik sorunları yaşandı. Bu dönüşümün kültürdeki izi, köyden kente göçün sesi olan arabesk müziktir (tarih derslerinde 1980 sonrası Türkiye konusunda geçer). Göçün ülke ölçeğindeki sonuçları ise nüfus yapısına uzanır: kentleşme oranı arttı, doğurganlık azaldı, sanayi ucuz iş gücü buldu (ayrıntısı Türkiye'nin nüfusu sayfasında; kent yerleşmelerinin büyümesi yerleşme sayfasında).

Göçü yavaşlatmak

Kırdan göçü azaltan önlemlerin hepsi tek bir fikre dayanır: kırda geliri ve yaşam kalitesini artırmak. Sulama olanaklarını geliştirmek, dağınık tarlaları birleştiren arazi toplulaştırması, modern tarım yöntemleri ve ürün çeşitlendirme, tarıma dayalı sanayiyi kırsala yaymak, kırsala eğitim, sağlık, yol, su ve elektrik hizmetlerini götürmek, GAP ve DOKAP gibi bölgesel kalkınma projeleri bu amaca hizmet eder (bölge kavramı ve kalkınma projeleri sayfası). Kentte ise çözüm planlamadır: imar planına uygun, afet riskini gözeten, altyapısı önceden kurulan yerleşim alanları.

Akılda kalsın: Önlem mi, neden mi? Kırda geliri artıran her şey göçü azaltır (sulama, toplulaştırma, tarıma dayalı sanayi). Kırda geçimi azaltan her şey göçe iter (makineleşme, miras bölünmesi, erozyon, kamulaştırma). Sonuçlarda da iki uç vardır: kentte gecekondu ve altyapı sorunu, kırda yaşlanma ve boşalma.
Sınavda

Nasıl sorulurÖncüllü kalıp: “Göç alan kentlerde görülen sorunlar” arasına göç veren yerin sonucu (“kırsalda yaşlı nüfus oranının artması”) saklanır; yerine dikkat et.

Tuzakİkinci kalıp: “Hızlı kentleşmenin yaşandığı yerlerde alınacak önlemlerden biri değildir?” Tuzak şık, planlama gibi görünen ama sel riskini artıran bir uygulamadır: dere yataklarını kurutup imara açmak. Üçüncü kalıpta bir kentteki göç sonuçlarını ekonomik, demografik, çevresel ve sosyokültürel diye ayırman istenir.

⇄Bilgi eşleştirme göçün etkisi ve alanı

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi Türkiye'de yoğun göç alan büyük kentlerde görülen sonuçlardan biri değildir?

✓ C. Göçe en çok gençler katıldığı için yaşlı nüfus oranı göç alan kentte değil, göç veren kırsal alanda artar. Diğerleri hızlı ve plansız kentleşmenin sonuçlarıdır.
TÜRKİYE · MEVSİMLİK GÖÇ

Mevsimlik göç: fındık hasadından Toros yaylalarına

MEB 9–10 · Beşerî sistemler ve süreçler · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİklim Türkiye'de tarımı ve yerleşmeyi nasıl etkiler?Bağlantılı konudan (Türkiye'de yağış ve iklim tipleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İklim, Türkiye'de hangi ürünün nerede yetiştiğini (Karadeniz'de çay ve fındık, Akdeniz ve Ege'de zeytin ve turunçgil, İç Anadolu'da tahıl, Doğu Anadolu'da çayıra dayalı hayvancılık), yerleşmelerin nerede yoğunlaştığını (sıcaklığı elverişli ve yağışı yeterli kıyılar) ve turizmden afetlere kadar pek çok ekonomik faaliyeti belirler.

İklimin tarım, yerleşme ve ekonomiye etkisi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye'de mevsimlik göç nedir ve nerelerde görülür?

Kısa cevap: Mevsimlik (geçici) göç, belli bir süre için yapılan ve kalıcı yerleşmeyle sonuçlanmayan göçtür. Türkiye'de üç ana kaynağı vardır: tarım (Çukurova ve Ege'de pamuk, sebze ve meyve; Karadeniz'de fındık ve çay hasadı), turizm (yazın Antalya ve Muğla kıyıları) ve hayvancılığa bağlı yaylacılık (yaylak-kışlak düzeni, Toroslarda Yörüklerin yarı göçebe yaşamı).

Ağustos sonunda Ordu ve Giresun'un yamaçlarında fındık toplayanların önemli bir bölümü o kentlerde yaşamaz; hasat bitince evlerine dönerler.

Tarım işçiliği

Mevsimlik tarım işçileri ürünlerin hasat takvimini izler: Çukurova'da, Ege ovalarında ve Şanlıurfa'nın Harran Ovası'nda sebze, meyve ve pamuk, yaz sonunda Karadeniz kıyısında fındık, Doğu Karadeniz'de çay. Bu işçilerin önemli bir bölümü, özellikle Güneydoğu Anadolu'dan, kendi yöresinde yeterli toprağı ya da işi olmayan ailelerdir; ailece yola çıkar, hasat boyunca çadırlarda ya da geçici barınaklarda kalırlar. Neden bu ürünler göç ister? Fındık ve çay dik yamaçlarda yetişir, makine giremez, ürün kısa sürede elle toplanmalıdır; yerel iş gücü yetmeyince dışarıdan geçici iş gücü gelir. Buğday gibi düz arazide makineyle hasat edilen ürünler bu yüzden mevsimlik göç doğurmaz.

Turizm

Yazın kıyı turizm merkezlerinde, özellikle Antalya ve Muğla'da (Bodrum, Marmaris, Fethiye), otel, restoran ve ulaşım işleri için mevsimlik çalışanlar gelir; yazlıkçılar ve tatilciler nüfusu birkaç katına çıkarabilir. İzmir'in kıyı ilçeleri (Çeşme) ve kültür turizminin merkezi Nevşehir (Kapadokya) de turizm sezonunda geçici çalışan çeken yerlerdir. Bu geçici kalabalık su, atık ve altyapı yükünü büyütür. Karşılaştırmak için: sanayi kentleri (Kocaeli, Tekirdağ, Gaziantep) ve maden kentleri (Soma, Zonguldak) yıl boyu iş sunduğu için sürekli göç alır; bu kentlerde nüfus yıl içinde pek değişmez.

Yaylacılık ve yarı göçebelik

Anadolu'nun en eski mevsimlik hareketi hayvancılığa bağlıdır. Yaylak-kışlak düzeninde sürüler kışı alçak ve ılık yerlerde (kışlak), yazı serin ve otlu yüksek yaylalarda (yaylak) geçirir. MEB 10'a göre Anadolu'da yörük denen, konargöçer yaşayan ve hayvancılıkla uğraşan Türkler az da olsa varlığını sürdürür; yerleşik hayata geçip köy kuranların bir kısmı da hâlâ yazın yaylaya çıkar. Yılın bir bölümünü köyde ya da kışlakta yerleşik, bir bölümünü sürüyle yaylada geçiren bu yaşama yarı göçebelik denir. Göçebe ailelerin çadırlarıyla konakladığı yere MEB oba der; Toroslar obaların en bilinen alanıdır. Yaylaların işlevi bölgeden bölgeye değişir: Akdeniz'de yaz sıcağından kaçılan sayfiye yaylaları, Karadeniz'de hayvancılığın yanında artık turizmle anılan yaylalar. Yayla, oba ve kom gibi köy altı yerleşme türlerinin ayrıntısı yerleşme sayfasında.

Akılda kalsın: Mevsimlik göçü takvim yönetir: hasat (tarım), tatil (turizm), ot (yaylacılık). Yıl içinde nüfusu en çok değişen yerler bu üçünden birine sahip yerlerdir; sanayi ve maden kentleri ise sürekli göç alır.
Sınavda

Nasıl sorulurHaritada numaralı merkezler verilir (ör. Antalya, Muğla, Giresun, Kocaeli, Soma): “Yaz aylarındaki nüfus artışı farklı bir nedene bağlı olan hangisidir?” Tuzak: kıyıdaki her yer turizm değildir; Giresun'daki yaz artışı fındık hasadına bağlıdır. İkinci kalıp: “Hangisi madencilik faaliyetine bağlı sürekli göç alır?” → Soma, Zonguldak. Üçüncüsü: “Akdeniz yaylalarına çıkılmasının asıl nedeni” → yaz sıcağından kaçmak (sayfiye), hayvancılık değil.

⇄Bilgi eşleştirme yer ve mevsimlik hareket

?Soru çöz

Aşağıdaki illerin hangisinde yaz aylarındaki nüfus artışı tarımsal faaliyetlerden çok turizmle açıklanır?

✓ D. Muğla kıyılarındaki Bodrum, Marmaris, Fethiye gibi merkezler yazın turizm için mevsimlik göç alır. Giresun (fındık), Rize (çay) ve Adana (Çukurova'da pamuk, sebze, meyve) mevsimlik tarım işçisi alır.
TÜRKİYE · DIŞ GÖÇ

Türkiye'de dış göç: Almanya'ya giden işçilerden Balkan göçmen köylerine

MEB 9–11 · Beşerî sistemler ve süreçler · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürkiye'de uygulanan nüfus politikaları nelerdir?Bağlantılı konudan (Türkiye'nin nüfusu). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Türkiye'de 1923–1965 arasında nüfusu artırıcı politika uygulandı (doğumu önleyici araçların yasaklanması, çok çocuklu ailelerin ödüllendirilmesi gibi). 1965'te çıkarılan 557 sayılı Nüfus Planlaması Hakkında Kanun ile artış hızını azaltmaya yönelik dönem başladı. 1980'lerden sonra nüfusun niteliği öne çıktı; doğurganlığın yenilenme seviyesinin altına düştüğü günümüzde ise doğumu ve aileyi destekleyen politikalar uygulanmaktadır.

Nüfus politikaları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye'den Almanya'ya işçi göçü ne zaman başladı ve Türkiye'ye hangi büyük göçler geldi?

Kısa cevap: Türkiye'den yurt dışına büyük işçi göçü, 30 Ekim 1961'de Federal Almanya ile imzalanan iş gücü anlaşmasıyla başladı; 1964–1965'te Avusturya, Belçika, Hollanda ve Fransa izledi, 1980'lerde Libya ve Suudi Arabistan gibi Orta Doğu ülkelerine yöneldi. Türkiye'ye gelen büyük göçler ise Balkanlardan (1923 mübadelesi, 1950–1951 ve 1989 Bulgaristan göçleri), Kafkasya'dan ve 2011 sonrasında Suriye'den geldi. TÜİK'e göre 2025'te Türkiye'ye 393 829 kişi göç etti, Türkiye'den 403 216 kişi gitti.

1960'larda İstanbul'dan Münih'e giden trenler, ellerinde birer bavulla “birkaç yıllığına” yola çıkan işçileri taşıyordu. Çoğu için o birkaç yıl bir ömre dönüştü.

Türkiye'den dışarıya: işçi göçü

II. Dünya Savaşı'ndan sonra hızla sanayileşen Batı Avrupa, özellikle Federal Almanya, iş gücü açığı yaşıyordu. MEB 11'e göre Almanya 1960'tan sonra artan iş gücü ihtiyacını karşılamak için aralarında Türkiye'nin de bulunduğu birçok ülkeden göçmen işçi kabul etti ve bu işçiler sanayileşmesinin önemli iş gücü kaynağı oldu. Türkiye'de ise hızlı nüfus artışı ve işsizlik vardı: bir yanda çekici, öbür yanda itici faktör. Göç, 30 Ekim 1961'de imzalanan Türkiye–Federal Almanya iş gücü anlaşmasıyla başladı; 1964–1965'te Avusturya, Belçika, Hollanda ve Fransa ile benzer anlaşmalar yapıldı; 1967'de İsveç ve Avustralya ile imzalanan anlaşmalarla göç Avrupa'nın kuzeyine ve okyanus ötesine de uzandı. 1965–1980 arasındaki nüfus politikası döneminde devlet yurt dışına işçi göçünü özendirdi (Türkiye'nin nüfusu sayfası).

Kasım 1973'te petrol krizinin ardından Almanya işçi alımını durdurdu; göç bundan sonra büyük ölçüde aile birleşimiyle sürdü. “Misafir işçi” diye gidenler kalıcı topluluklara dönüştü; geçici sanılan göç sürekli oldu. 1980'lerde yön, petrol gelirleriyle büyük inşaat projeleri yürüten Libya ve Suudi Arabistan gibi Orta Doğu ülkelerine çevrildi. 1990'lardan sonra Türk inşaat firmalarının Rusya'da ve Orta Asya'daki Türk cumhuriyetlerinde üstlendiği işlerle bu ülkelere de geçici işçi göçü yaşandı. Bu göçün Türkiye'ye etkileri iki yönlüdür: işsizlik baskısı azaldı, işçi dövizleri ekonomiye girdi, dönenler birikim ve beceri getirdi; buna karşılık çalışma çağındaki nüfus kaybedildi, aileler ayrı düştü. Bugünün dış göçünde ise nitelikli insanların gidişi, yani ikinci durakta gördüğümüz beyin göçü öne çıkar.

Türkiye'ye gelen göçler

Anadolu yüzyıllardır göç alan bir topraktır. 1877–1878 Osmanlı-Rus Savaşı'ndan ve Balkan Savaşları'ndan sonra Rumeli ve Kafkasya'dan büyük göç dalgaları geldi. Cumhuriyet döneminde 1923'te Lozan'la Türk-Rum mübadelesi yapıldı; Yugoslavya, Romanya ve Bulgaristan'dan göçler sürdü. Bulgaristan'ın asimilasyon politikası 1950–1951'de ve en büyük ölçüde 1989'da zorunlu göçlere yol açtı: Haziran–Ağustos 1989'da 300 binden fazla soydaş Türkiye'ye geldi. Siyasi ayrıntılar tarih serisinde (Avrupa Birliği ve Balkanlar sayfası); coğrafyanın sorusu ise başka: göçmenler nereye ve nasıl yerleşti?

MEB 11'in cevabı: göçmenler genellikle geldikleri yerlere benzeyen alanları tercih ettiler; düz alanlarda düzenli planlı, dağlık alanlarda dağınık dokulu yerleşmeler kurdular. Kırklareli Lüleburgaz'da, Ergene Havzası'nın düzlüğünde 1897'de Bulgaristan'dan gelen göçmenlerin kurduğu Eskitaşlı köyü ızgara planlıdır; çevresini geniş tarım arazileri sarar. Bursa İnegöl'de yaklaşık 140 yıl önce Batum (Gürcistan) çevresinden gelenlerin kurduğu Hayriye Mahallesi ise küçük vadilerle bölünmüş, 540–600 metre yükseltideki arazide dağınık dokuludur ve geçim kaynağı ormancılıktır. MEB, sokakların dik açıyla kesiştiği ızgara planın örnekleri arasında Balkan göçmenlerinin yerleştirildiği yerleşmeleri sayar. Balkan göçmenlerinin önemli bir bölümü Trakya ve Marmara'ya yerleştirildi; Bursa Ovası'nın yapılaşmasında da MEB iç göçlerin yanında dış göçleri sayar.

Güney sınırından gelen göçler 1988'de Halepçe saldırısından ve 1991'de I. Körfez Savaşı'ndan sonra Kuzey Irak'tan kaçanlarla başladı. 2011'den itibaren Suriye iç savaşından kaçan milyonlarca Suriyeli Türkiye'ye sığındı ve geçici koruma statüsü aldı (tarih derslerinde 21. yüzyılda dünya ve Türkiye konusunda da geçer). Coğrafi boyutu şudur: sığınmacılar önce sınıra yakın illere geldi, zamanla iş olanaklarının bulunduğu büyük kentlere yayıldı ve buralarda konut, istihdam, eğitim ve sağlık hizmetlerine olan talebi artırdı.

Kalıcı yerleşmeyle sonuçlanmayan kısa süreli hareketler de iki yönlü yaşanır. Eğitim ve sağlık için yurt dışına gidenler ya da Türkiye'ye gelenler, Türkiye'den her yıl Suudi Arabistan'a giden hacılar ve Efes, Tarsus'taki St. Paul Kuyusu, Van'daki Akdamar Kilisesi ve Demre'deki Aziz Nikolaos Kilisesi gibi Hristiyanlıkta kutsal sayılan yerleri ziyaret edenler bu gruptadır. Bu hareketler nüfusun kalıcı dağılışını değiştirmez; geçici göç ile turizmin kesiştiği yerdedir (inanç turizmi ticaret ve turizm sayfasında).

TÜİK verisiyle uluslararası göç, 2025

TÜİK'in Uluslararası Göç İstatistikleri'ne göre 2025'te Türkiye'ye 393 829 kişi göç etti; bunların 91 952'si Türk vatandaşı, 301 877'si yabancıdır. Yabancılar arasında ilk üç Türkmenistan (70 784), Azerbaycan (25 019) ve Özbekistan'dır (20 720). Aynı yıl Türkiye'den 403 216 kişi gitti; 155 119'u Türk vatandaşıdır. Dikkat: bu istatistik geçici koruma altındaki Suriyelileri kapsamaz.

Akılda kalsın: Dış göçün kronolojisi beş yılla: 1923 mübadele → 1961 Almanya anlaşması → 1973 alım durdu, aile birleşimi → 1989 Bulgaristan → 2011 Suriye. Giden işçi = gönüllü, ekonomik; gelen soydaş ve sığınmacı = zorunlu.
Sınavda

Nasıl sorulur“Türkiye'den aşağıdaki ülkelerden hangisine yoğun bir işçi göçü yaşanmamıştır?” Almanya, Libya, Suudi Arabistan doğrudur. Zorunlu göç örneği sorulunca 1989 Bulgaristan ya da Batı Trakya göçleri doğru, “1960'lardan sonra Avrupa'ya işçi göçü” yanlıştır (gönüllüdür). Mekân kalıbında düz bir ovada ızgara planlı köy anlatılır ve kurucuları sorulur: Balkan göçmenleri.

TuzakTuzak, Yunanistan şıkkıdır: Yunanistan'la yaşanan, işçi göçü değil 1923 nüfus mübadelesidir.

↕Sıralama eskiden yeniye

  1. Türkiye–Federal Almanya iş gücü anlaşması
  2. Suriye iç savaşından kaçanların Türkiye'ye sığınması
  3. Lozan'la Türk-Rum nüfus mübadelesi
  4. Bulgaristan'dan 300 binden fazla soydaşın gelişi

?Soru çöz

1989 yazında Bulgaristan'ın asimilasyon politikası sonucunda yüz binlerce soydaşın Türkiye'ye yerleşmek üzere gelmesi aşağıdakilerden hangisine örnektir?

✓ A. Göç ülke sınırını aşmıştır (dış), baskı ve asimilasyon sonucu istek dışıdır (zorunlu) ve gelenler kalıcı olarak yerleşmiştir (sürekli). B sınır aşıldığı için iç değildir, baskı olduğu için gönüllü de değildir; C gelenler kalıcı yerleştiği için mevsimlik değildir; D beyin göçü, nitelikli kişilerin gönüllü göçüdür.
İLİŞKİ · GÖÇ VE NÜFUS

Göçün nüfus yapısına etkileri: nüfus piramidinde göçün izi

MEB 9–11 · Beşerî sistemler ve süreçler · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürkiye'nin nüfus piramidi nasıl değişti, nüfus piramidi nasıl yorumlanır?Bağlantılı konudan (Türkiye'nin nüfusu). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Nüfus piramidi, nüfusun yaş gruplarına ve cinsiyete göre dağılımını gösteren grafiktir. Türkiye'nin piramidi 1935 ve 1975'te tabanı geniş bir üçgen iken 2025'te tabanı daralmış, orta yaşları şişkin bir kovana benzer. TÜİK'e göre 0–14 yaş oranı 1935'te %41,4 iken 2025'te %20,4'e indi; 65 ve üzeri oranı %3,9'dan %11,1'e çıktı. 2025'te nüfusun %50,02'si erkektir.

Yaş-cinsiyet yapısı ve piramit

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Göç nüfus yapısını nasıl etkiler? Net göç hızı nasıl hesaplanır?

Kısa cevap: Göçe en çok genç ve çalışma çağındaki nüfus katıldığı için göç alan yerlerde çalışma çağındaki nüfusun, sanayi ve maden kentlerinde ayrıca erkek nüfusun oranı artar; göç veren kırsal alanlarda ise yaşlı, çocuk ve kadın nüfus oranı yükselir ve nüfus yaşlanır. Bir yerin aldığı göç ile verdiği göç arasındaki fark net göçtür; net göçün nüfusa oranı binde olarak net göç hızını verir. TÜİK'e göre 2025'te net göç hızı en yüksek il Yalova (binde 20,5), en düşük il Ağrı'dır (binde −27,0).

Bir köyün nüfus piramidinde 20–39 yaş basamakları dar bir boğaz gibi incelir; aynı basamaklar bir sanayi kentinin piramidinde şişkin bir göbek oluşturur. İki şekil aynı insanların hikâyesini anlatır.

Net göç ve net göç hızı

Bir yerin aldığı göç verdiğinden fazlaysa net göç pozitif, azsa negatiftir. Farklı büyüklükteki yerleri karşılaştırmak için net göç nüfusa oranlanır: net göç hızı = net göç ÷ nüfus × 1000 (binde). Bu oran, ham sayının gizlediğini gösterir. TÜİK'in 2025 verisinde İstanbul en çok göç alan ildir (329 912), ama verdiği göç (371 258) daha fazla olduğu için net göç hızı binde −2,6'dır. Net göç hızına göre ilk sıradaki il ise Yalova'dır (binde 20,5); onu Tekirdağ (11,0), Muğla (10,9), Antalya (10,3), Çanakkale (7,8) ve Balıkesir (7,2) izler. En çok göç verenler Ağrı (binde −27,0), Gümüşhane (−23,1), Siirt (−19,4), Van (−18,0), Muş (−17,7) ve Tunceli'dir (−17,2).

Bu iki listeyi bir haritada düşün: göç alanlar Marmara, Ege ve Akdeniz kıyılarında, göç verenler Doğu ve Kuzeydoğu Anadolu'da toplanır. Dağılış, dördüncü duraktaki “doğudan batıya, iç kesimden kıyıya” kuralının sayılarla çizilmiş hâlidir.

Doğal artış ve gerçek artış

Doğum ile ölüm arasındaki fark doğal nüfus artışıdır; göç de hesaba katılınca gerçek nüfus artışı bulunur. Doğu Anadolu'da doğum oranı yüksek olduğu hâlde nüfusun az artması, dışarıya verdiği göçle açıklanır. Büyük kentlerde ise nüfus artışının önemli bir bölümü göçten gelir. Bir ülke ölçeğinde iç göç toplam nüfusu değiştirmez, yalnız dağılışını değiştirir; toplamı değiştiren dış göçtür. Doğum, ölüm ve nüfus politikalarının ayrıntısı Türkiye'nin nüfusu sayfasında.

Göç, piramidin orta basamaklarını bir yerden alıp başka bir yere ekler: veren yerde boğaz, alan yerde göbek oluşur.Görsel: Sınav Defteri

Yaş ve cinsiyet yapısı

Göçe katılanların büyük bölümü genç ve çalışma çağındadır. Bu yüzden göç alan yerde 15–64 yaş grubunun oranı artar, bağımlı nüfus oranı düşer; iş gücünün önden gittiği sanayi, maden ve inşaat kentlerinde erkek nüfus oranı yükselir. Göç veren yerde ise genç nüfus azalır; yaşlı, çocuk ve kadın oranı artar, ortanca yaş yükselir ve doğurgan yaştaki nüfus gittiği için doğum sayısı da düşer. MEB 11 aynı sonucu yazar: kırsaldan büyükşehirlere göç edenlerin yaş ortalaması düşük olduğu için kırsalda yaşlı nüfus oranı artar.

Bir incelik: TÜİK'e göre 2025'te iller arası göç edenlerin 1 298 685'i kadın, 1 176 334'ü erkektir; kadınların göç oranı (%3,02) erkeklerinkinden (%2,73) yüksektir. Bunu, dördüncü durakta gördüğümüz en büyük neden açıklar: ailesinden biri için taşınanlar. Yani “göç alan yerde erkek oranı yüksektir” kuralı en çok tek başına iş arayan işçilerin yöneldiği sanayi ve maden kentleri için geçerlidir. Dış göç de piramidi değiştirir: 1960'larda Avrupa'ya giden işçiler çalışma çağındaki erkek nüfusu azalttı; MEB 11'e göre bugün yaşlı nüfus oranı yüksek olan Almanya, nitelikli göçmenleri ülkeye çekmek için özendirici politikalar uygular.

Akılda kalsın: Göç alan yer: genç + çalışma çağı + (sanayi kentinde) erkek. Göç veren yer: yaşlı + çocuk + kadın. En çok göç alan il ile net göç hızı en yüksek il aynı olmak zorunda değildir: 2025'te biri İstanbul (ham sayı), öteki Yalova'dır (oran).
Sınavda

Nasıl sorulurİki piramit verilir: 20–39 yaşta erkek tarafı belirgin uzun olan piramit göç alan sanayi kentidir; orta basamakları dar, yaşlı basamakları geniş olan göç veren kırsal alandır. Hesap kalıbında aldığı ve verdiği göç ile nüfus verilir, net göç hızı istenir; işaretine dikkat et.

TuzakTuzak cümle: “İç göçler Türkiye'nin toplam nüfusunu artırmıştır” yanlıştır; iç göç yalnız dağılışı değiştirir.

▭Boşluk doldurma

Bir yerin aldığı göç ile verdiği göç arasındaki farka denir. Göç alan sanayi kentlerinde çalışma çağındaki nüfusun oranı daha yüksektir.

net göçdoğal artışerkekkadın

?Soru çöz

Nüfusu 200 000 olan bir il bir yıl içinde 9 000 göç almış, 13 000 göç vermiştir. Bu ilin o yılki net göç hızı binde kaçtır?

✓ C. Net göç = 9 000 − 13 000 = −4 000 kişi; net göç hızı = −4 000 ÷ 200 000 × 1000 = binde −20. A işareti yanlıştır: verdiği göç fazla olduğu için eksi olmalıdır; B toplam göç (22 000) ile hesaplanmış gibidir, oysa net fark alınır; D −4 binde değil, bin kişi cinsinden net göçtür.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi (ADNKS) ile ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

✓ C. Sokağa çıkma yasağı, insanların sayım günü bulundukları yerde sayıldığı geleneksel sayımlara aittir; ADNKS kayıtlardan üretildiği için böyle bir güne ihtiyaç duymaz. A, B ve D ADNKS'nin doğru özellikleridir: kişi T.C. kimlik numarasıyla adrese bağlanır, nüfus her yıl 31 Aralık itibarıyla belirlenir ve herkes yasal ikamet adresinde sayılır.Kaynak: Türkiye'nin nüfusu · Nüfus sayımları ve ADNKS

?Soru 2

Yalnızca Türkiye'nin 2025 yılı nüfus piramidi incelendiğinde aşağıdakilerden hangisi belirlenemez?

✓ D. Piramit yalnızca yaş ve cinsiyet dağılımını gösterir; insanların hangi sektörde çalıştığı bu grafikte yer almaz. A belirlenir: tepede kadın ve erkek çubukları karşılaştırılır; B belirlenir: 0–14 yaş çubuklarının payı okunur; C belirlenir: iki yaş grubunun çubuk uzunlukları karşılaştırılır.Kaynak: Türkiye'nin nüfusu · Yaş-cinsiyet yapısı ve piramit

?Soru 3

Aşağıdaki illerden hangisinde deprem, orman yangını ve akarsu taşkını tehlikelerinin üçü birden yüksektir?

✓ C. Hatay Doğu Anadolu Fayı üzerindedir, Akdeniz iklimi ve kızılçam ormanları yangın riski yaratır, Asi Nehri'nin eğimi az aşağı çığırı taşkın yapar. Kırklareli ve Mardin'de deprem riski düşüktür; Düzce depreme açık ama Karadeniz ikliminde olduğu için yangın riski düşüktür.Kaynak: Türkiye'de çevre ve doğal afetler · Sel, kuraklık ve orman yangını

?Soru 4

Aşağıdakilerden hangisi bütüncül afet yönetiminin müdahale aşamasında yapılan bir çalışmadır?

✓ A. Arama kurtarma afetin hemen ardından yapılan müdahaledir. Tehlike haritası risk azaltma, tatbikat hazırlıklı olma, kalıcı konut ise iyileştirme aşamasına girer.Kaynak: Türkiye'de çevre ve doğal afetler · Afet yönetimi ve AFAD

?Soru 5

Aşağıdakilerden hangisi çığ oluşumunu tetikleyen beşerî bir etkendir?

✓ B. Kış turizmi faaliyetleri insan kaynaklı tetikleyicidir. Fön rüzgârı ve deprem doğal tetikleyicidir; karın yerde uzun kalması ise çığın doğal ön koşuludur.Kaynak: Türkiye'de çevre ve doğal afetler · Heyelan, kaya düşmesi ve çığ

?Soru 6

Türkiye'de il ve ilçe merkezlerinde yaşayanların oranı 2012'de %77,3 iken 2013'te %91,3'e çıkmıştır. Bu ani artışın temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. 14 ilde büyükşehir belediyesi kurulması ve 30 büyükşehirde belde ve köylerin mahalleye dönüştürülmesi oranı bir yılda yükseltti; değişim idari, nüfus hareketi değil. A göç bir yılda 14 puanlık sıçrama yaratamaz; B doğurganlık düşüşü yavaş işler, kır payını birden azaltmaz; D yabancı nüfus bu büyüklükte bir oranı tek yılda değiştirmez.Kaynak: Türkiye'nin nüfusu · Eğitim, iş gücü, kır-kent

?Soru 7

Aritmetik nüfus yoğunlukları birbirine eşit olan iki ülkeden birinin fizyolojik nüfus yoğunluğu diğerinden çok daha yüksektir. Bu durum aşağıdakilerden hangisiyle açıklanır?

✓ B. Aritmetik yoğunluk aynıysa nüfus ile yüz ölçümünün oranı aynıdır; fizyolojik yoğunluğu yükselten tek şey paydadaki tarım alanının daha küçük olmasıdır. A tarımla geçinenlerin sayısı fizyolojik değil, tarımsal yoğunluğu etkiler; C kalabalık nüfus aritmetik yoğunluğu da değiştirirdi; D kentleşme oranı nüfusun nerede yaşadığını gösterir, tarım alanının payını değil.Kaynak: Dünyada nüfus · Nüfus yoğunluğu türleri

?Soru 8

Bir ilin aritmetik nüfus yoğunluğu Türkiye ortalamasının altında, tarımsal nüfus yoğunluğu ise Türkiye ortalamasının üstündedir. Bu durum en iyi aşağıdakilerden hangisiyle açıklanır?

✓ B. Tarımsal yoğunluk, tarımla geçinen nüfusun tarım alanına oranıdır; tarla az, çiftçi çok olunca yükselir. A sanayi tesisleri tarımla geçineni azaltır, nüfusu da artırırdı; C küçük yüz ölçümü ve D yoğun göç aritmetik yoğunluğu ortalamanın üstüne çıkarırdı.Kaynak: Türkiye'nin nüfusu · Nüfusun dağılışı ve yoğunluk

?Soru 9

Nüfusu hızla yaşlanan bir ülkede aşağıdakilerden hangisinin görülmesi beklenmez?

✓ C. Yaşlanan ülkede doğumlar azaldığı için okul çağındaki nüfus küçülür; derslik ihtiyacının hızla artması genç ve hızlı büyüyen nüfusun özelliğidir. A doğrudur: emekli ve hasta sayısı artar; B doğrudur: çalışma çağındaki nüfus daralır; D doğrudur: yaşlı payı büyüdükçe kaba ölüm oranı yükselir.Kaynak: Dünyada nüfus · Yaşlanan nüfus

?Soru 10

Bir ülkenin nüfus piramidi 1960'ta genişleyen tipteyken 2020'de daralan tipe dönüşmüştür. Bu değişimle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

✓ D. Genişleyenden daralana geçiş sağlık koşullarının iyileşmesiyle yaşanır; bebek ölümleri artmaz, azalır. A doğrudur: tabanın daralması doğumların azaldığını gösterir; B doğrudur: genç payı küçüldükçe ortanca yaş yükselir; C doğrudur: ömür uzadığı için tepe genişler, yaşlı payı artar.Kaynak: Dünyada nüfus · Nüfus piramidi tipleri
75
Daha fazla soru çözmek ister misin?Nüfus konusundan 75 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →