Türkiye'nin mutlak ve göreceli konumu: haritada bir adresin iki yazılışı
MEB 9. sınıf · Mekânsal bilgi teknolojileri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaMutlak konum ve göreceli konum nedir?Bağlantılı konudan (Coğrafi konum). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Mutlak konum, bir yerin Ekvator'a ve başlangıç meridyenine göre enlem ve boylamla belirlenen kesin yeridir (ör. 40° 03′ K, 26° 13′ D). Göreceli konum ise bir yerin çevresindeki denizler, dağlar, kentler ve yollarla ilişkisidir; çevre değiştikçe değişebilir.
✎Konu anlatımı
Türkiye'nin mutlak ve göreceli konumu nedir?
Kısa cevap: Türkiye'nin mutlak (matematik) konumu, kuzey yarım kürede 36°–42° kuzey paralelleri ile doğu yarım kürede 26°–45° doğu meridyenleri arasıdır. Göreceli (özel) konumu ise Asya, Avrupa ve Afrika'nın birbirine yaklaştığı yerde, üç yanı denizlerle çevrili, boğazlara sahip bir köprü ülke olmasıdır.Bir arkadaşına evini iki türlü tarif edebilirsin: “41° kuzey, 29° doğu” dersin ya da “Boğaz'ın Asya yakasında, vapur iskelesinin karşısı” dersin. İlki mutlak, ikincisi göreceli konumdur.
Bir yerin Dünya üzerindeki yeri bu iki yolla anlatılır. Mutlak konum, bir yerin Ekvator'a ve başlangıç meridyenine göre, yani enlem ve boylamla belirlenen yeridir. Kesindir, değişmez; navigasyon cihazları ve haritalar bu dili konuşur. Göreceli konum ise bir yerin çevresindeki yerlerle ilişkisidir: hangi denizlere kıyısı var, kimlere komşu, hangi yolların kavşağında? Bu ilişki zamanla değişebilir. MEB, örneğini gündelik hayattan verir: adresini “AVM'nin karşısı” diye tarif eden biri, AVM yıkılınca tarifini değiştirmek zorunda kalır.
KPSS kaynaklarının çoğunda bu iki kavram eski adlarıyla da geçer: mutlak konum yerine matematik konum, göreceli konum yerine özel konum. Soruda hangisi yazarsa yazsın aynı şeyi kastediyor.
Türkiye'nin mutlak konumu
Türkiye, Ekvator'a göre kuzey yarım kürede, 36°–42° kuzey paralelleri arasında; başlangıç meridyenine göre doğu yarım kürede, 26°–45° doğu meridyenleri arasında yer alır. Bu aralık ülkeyi Kuzey Yarım Küre'nin orta kuşağına, Yengeç Dönencesi'nin kuzeyine yerleştirir. İki paralel arası yaklaşık 111 km olduğundan ülkenin kuzey–güney uzunluğu kabaca 6 × 111 ≈ 666 km eder. Doğu–batı yönünde ise 19 meridyenlik bir genişlik vardır; bunun saat karşılığına üçüncü durakta geleceğiz.
Türkiye'nin göreceli konumu
Türkiye; Asya, Avrupa ve Afrika kıtalarının birbirine yaklaştığı alanda, Anadolu ve Trakya yarımadaları üzerinde kuruludur. Kuzeyinde Karadeniz, batısında Ege Denizi, güneyinde Akdeniz vardır; tamamı ülke sınırları içinde kalan Marmara Denizi bir iç denizdir. MEB'e ve Harita Genel Müdürlüğüne göre Türkiye'nin yüz ölçümü 780.043 km²'dir. Bu konum kaynaklarda farklı adlarla anılır: Ön Asya, Küçük Asya, Güneybatı Asya, Batı Asya, Orta Doğu. Adların çok olması, aynı yere farklı merkezlerden bakıldığını gösterir.
Mutlak (matematik) konum
- Enlem ve boylamla verilir: 36°–42° K, 26°–45° D.
- Değişmez, kesindir.
- Sonuçları: güneş ışınlarının açısı, mevsimler, gündüz süresi, çizgisel hız, yerel saat…
Göreceli (özel) konum
- Çevreyle ilişkiyle verilir: kıtalar, denizler, komşular, yer şekilleri.
- Zamanla değişebilir (yeni yol, yeni sınır, yeni enerji hattı).
- Sonuçları: yükselti etkisi, kısa mesafede iklim farkı, boğazlar, transit ticaret, jeopolitik önem…
Nasıl sorulurDört doğru, bir yanlış verilir: “Aşağıdakilerden hangisi Türkiye'nin göreceli konumuyla ilgili değildir?” Şıklarda boğazlar, enerji koridoru, köprü konumu, yer şekilleri ve bir tane enlem/boylam bilgisi olur; cevap derece içeren şıktır.
TuzakKoordinat sorusunda yön karıştırmak; Türkiye'de enlem kuzeye, boylam doğuya doğru büyür. Kuzeyi daha küçük enlemli ya da doğusu daha küçük boylamlı bir kare Türkiye'de olamaz.
⇄Bilgi eşleştirme kavram ve tanım
?Soru çöz
Aşağıdakilerden hangisi Türkiye'nin göreceli (özel) konumuyla ilgili değildir?