Türkiye'nin coğrafi konumu: matematik konumdan jeopolitiğe

Enlem ve boylamın Türkiye'ye neler kazandırdığını, yer şekilleri ile denizlerin bu tabloyu nasıl değiştirdiğini ve boğazlardan enerji hatlarına konumun bugünkü değerini adım adım anlatıyoruz.

7 durakTürkiye
16 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 16tamamlanan etkinlik
80 sorubu konuda çözebileceğin
KAVRAM · KONUM

Türkiye'nin mutlak ve göreceli konumu: haritada bir adresin iki yazılışı

MEB 9. sınıf · Mekânsal bilgi teknolojileri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMutlak konum ve göreceli konum nedir?Bağlantılı konudan (Coğrafi konum). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Mutlak konum, bir yerin Ekvator'a ve başlangıç meridyenine göre enlem ve boylamla belirlenen kesin yeridir (ör. 40° 03′ K, 26° 13′ D). Göreceli konum ise bir yerin çevresindeki denizler, dağlar, kentler ve yollarla ilişkisidir; çevre değiştikçe değişebilir.

Konum ve koordinat sistemi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye'nin mutlak ve göreceli konumu nedir?

Kısa cevap: Türkiye'nin mutlak (matematik) konumu, kuzey yarım kürede 36°–42° kuzey paralelleri ile doğu yarım kürede 26°–45° doğu meridyenleri arasıdır. Göreceli (özel) konumu ise Asya, Avrupa ve Afrika'nın birbirine yaklaştığı yerde, üç yanı denizlerle çevrili, boğazlara sahip bir köprü ülke olmasıdır.

Bir arkadaşına evini iki türlü tarif edebilirsin: “41° kuzey, 29° doğu” dersin ya da “Boğaz'ın Asya yakasında, vapur iskelesinin karşısı” dersin. İlki mutlak, ikincisi göreceli konumdur.

Bir yerin Dünya üzerindeki yeri bu iki yolla anlatılır. Mutlak konum, bir yerin Ekvator'a ve başlangıç meridyenine göre, yani enlem ve boylamla belirlenen yeridir. Kesindir, değişmez; navigasyon cihazları ve haritalar bu dili konuşur. Göreceli konum ise bir yerin çevresindeki yerlerle ilişkisidir: hangi denizlere kıyısı var, kimlere komşu, hangi yolların kavşağında? Bu ilişki zamanla değişebilir. MEB, örneğini gündelik hayattan verir: adresini “AVM'nin karşısı” diye tarif eden biri, AVM yıkılınca tarifini değiştirmek zorunda kalır.

KPSS kaynaklarının çoğunda bu iki kavram eski adlarıyla da geçer: mutlak konum yerine matematik konum, göreceli konum yerine özel konum. Soruda hangisi yazarsa yazsın aynı şeyi kastediyor.

Türkiye'nin mutlak konumu

Türkiye, Ekvator'a göre kuzey yarım kürede, 36°–42° kuzey paralelleri arasında; başlangıç meridyenine göre doğu yarım kürede, 26°–45° doğu meridyenleri arasında yer alır. Bu aralık ülkeyi Kuzey Yarım Küre'nin orta kuşağına, Yengeç Dönencesi'nin kuzeyine yerleştirir. İki paralel arası yaklaşık 111 km olduğundan ülkenin kuzey–güney uzunluğu kabaca 6 × 111 ≈ 666 km eder. Doğu–batı yönünde ise 19 meridyenlik bir genişlik vardır; bunun saat karşılığına üçüncü durakta geleceğiz.

Türkiye'nin göreceli konumu

Türkiye; Asya, Avrupa ve Afrika kıtalarının birbirine yaklaştığı alanda, Anadolu ve Trakya yarımadaları üzerinde kuruludur. Kuzeyinde Karadeniz, batısında Ege Denizi, güneyinde Akdeniz vardır; tamamı ülke sınırları içinde kalan Marmara Denizi bir iç denizdir. MEB'e ve Harita Genel Müdürlüğüne göre Türkiye'nin yüz ölçümü 780.043 km²'dir. Bu konum kaynaklarda farklı adlarla anılır: Ön Asya, Küçük Asya, Güneybatı Asya, Batı Asya, Orta Doğu. Adların çok olması, aynı yere farklı merkezlerden bakıldığını gösterir.

Mutlak (matematik) konum

  • Enlem ve boylamla verilir: 36°–42° K, 26°–45° D.
  • Değişmez, kesindir.
  • Sonuçları: güneş ışınlarının açısı, mevsimler, gündüz süresi, çizgisel hız, yerel saat…

Göreceli (özel) konum

  • Çevreyle ilişkiyle verilir: kıtalar, denizler, komşular, yer şekilleri.
  • Zamanla değişebilir (yeni yol, yeni sınır, yeni enerji hattı).
  • Sonuçları: yükselti etkisi, kısa mesafede iklim farkı, boğazlar, transit ticaret, jeopolitik önem…
Akılda kalsın: Soruda bir derece (enlem, boylam) ya da ondan doğan bir sonuç (açı, saat, gündüz süresi) varsa mutlak; bir komşu (deniz, dağ, ülke, kıta, yükselti) varsa göreceli konumdur.
Sınavda

Nasıl sorulurDört doğru, bir yanlış verilir: “Aşağıdakilerden hangisi Türkiye'nin göreceli konumuyla ilgili değildir?” Şıklarda boğazlar, enerji koridoru, köprü konumu, yer şekilleri ve bir tane enlem/boylam bilgisi olur; cevap derece içeren şıktır.

TuzakKoordinat sorusunda yön karıştırmak; Türkiye'de enlem kuzeye, boylam doğuya doğru büyür. Kuzeyi daha küçük enlemli ya da doğusu daha küçük boylamlı bir kare Türkiye'de olamaz.

⇄Bilgi eşleştirme kavram ve tanım

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi Türkiye'nin göreceli (özel) konumuyla ilgili değildir?

✓ C. Meridyen aralığı bir derece bilgisidir, yani mutlak (matematik) konumdur. A Asya ile Avrupa arasındaki köprü konumu, B boğazlara sahip olmak, D enerji zengini bölgelere komşuluk Türkiye'nin çevresiyle ilişkisini anlatır; üçü de göreceli konumdur.
TÜRKİYE · ENLEM

Mutlak konumun sonuçları: Antakya'dan Sinop'a giderken neler değişir?

MEB 9. sınıf · Mekânsal bilgi teknolojileri · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaEnlemin sonuçları nelerdir?Bağlantılı konudan (Coğrafi konum). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Ekvator'dan kutuplara gidildikçe güneş ışınlarının geliş açısı, ortalama sıcaklık, çizgisel hız, paralel boyu, meridyenler arası uzaklık, kalıcı kar sınırının yüksekliği ve bitki çeşitliliği azalır; öğle gölgesinin boyu, yer çekimi, gece–gündüz süre farkı ve tan–alacakaranlık süresi artar. Matematik iklim kuşakları da enlemin sonucudur.

Enlemin sonuçları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye'nin mutlak konumunun sonuçları nelerdir?

Kısa cevap: Türkiye orta kuşakta olduğu için dört mevsim belirgin yaşanır, cephe yağışları ve batı rüzgârları etkilidir, Akdeniz iklimi görülür. Yengeç Dönencesi'nin kuzeyinde olduğu için güneş ışınları hiçbir zaman dik gelmez ve öğle gölgesi hep kuzeyi gösterir; güneyden kuzeye gidildikçe ışınların geliş açısı, sıcaklık ve çizgisel hız azalır.

Haziranın bir öğle vaktinde Antakya'da bir direğin gölgesini ölç, sonra aynı direği Sinop'ta ölç. Sinop'taki gölge daha uzundur ve bunun tek sebebi enlemdir.

Mutlak konumun sonuçlarını üç soruyla sınıflandırmak işi kolaylaştırır: Türkiye hangi yarım kürede, hangi kuşakta ve dönencelere göre nerede?

Orta kuşakta olmanın sonuçları

Dünya'nın eksen eğikliği ve yıllık hareketi mevsimleri doğurur; mevsimlerin belirgin yaşandığı yer ise orta kuşaktır. Türkiye'de dört mevsimin belirgin yaşanması bu yüzdendir. Orta kuşak aynı zamanda sıcak ve soğuk hava kütlelerinin karşılaştığı alandır: cephe yağışları ve batı rüzgârları etkilidir, kuşağın kıyı kesimlerinde Akdeniz iklimi görülür. MEB de Türkiye'nin mutlak konumu itibarıyla Akdeniz iklim kuşağında yer aldığını vurgular. Dört mevsimin belirginliği tarıma yansır: farklı mevsimlere uyumlu pek çok ürün yetişir, hem yaz hem kış turizmi yapılabilir.

Kuzey yarım kürede, dönencenin kuzeyinde

Güneş ışınları yıl içinde en fazla Yengeç Dönencesi'ne kadar dik gelebilir. Türkiye bunun kuzeyinde kaldığı için ışınlar düz zemine hiçbir zaman dik açıyla düşmez; cisimlerin gölge boyu hiç sıfır olmaz ve öğle vakti gölge daima kuzeyi gösterir. Güneş hep güneyden aydınlattığı için dağların güneye bakan yamaçları daha sıcaktır: kar orada erken erir, yerleşme ve tarım sınırı daha yukarı çıkar. Buna bakı etkisi denir. Kuzeyden esen rüzgârların genellikle serinletmesi, güneyden esenlerin ısıtması da kuzey yarım kürede olmanın sonucudur.

Gündüz süresi de yarım küreye bağlıdır. 21 Haziran'da en uzun gündüz yaşanır ve kuzeye gidildikçe gündüz uzar; Türkiye'de en uzun gündüz Sinop'tadır. 21 Aralık'ta tersi olur: en uzun gece yaşanır, kuzeye gidildikçe gece uzar. 21 Mart ile 23 Eylül'de ise her yerde gece ile gündüz eşittir. 21 Mart'tan 23 Eylül'e kadar Türkiye'de gündüzler gecelerden uzundur. (Bu tarihlerin neden önemli olduğunu Dünya'nın şekli ve hareketleri sayfasında gördük.)

Güneyden kuzeye: enlem etkisi

Türkiye'nin 6 paralellik aralığı küçük görünür ama sınavın en sevdiği karşılaştırmaları üretir. Neden? Kuzeye gidildikçe güneş ışınları daha eğik gelir; aynı enerji daha geniş alana yayılır ve atmosferde daha uzun yol alıp daha çok tutulur. Sonuç: güneyden kuzeye sıcaklık azalır. Bunun yanında Ekvator'dan uzaklaştıkça Dünya'nın dönüşünde çizilen çember küçüldüğü için çizgisel hız azalır, Dünya'nın basık şekli yüzünden yer çekimi artar, meridyenler kutuplara doğru birbirine yaklaştığı için iki meridyen arası mesafe kısalır.

Güneyden kuzeye yolculukta değişenler: soldakiler azalır, sağdakiler artar. Hepsinin kökü enlemdir.Görsel: Sınav Defteri

Bir uyarı: gündüz süresi tabloda yok, çünkü yönü mevsime göre değişir. Yazın kuzeye gidildikçe gündüz uzar, kışın kısalır; ekinokslarda her yerde eşittir. Değişmeyen tek şey farkın kuzeyde büyük olmasıdır. Güneşin doğuş anı da iki şeye bağlıdır: doğudaki yer Güneş'i önce görür (boylam), aynı meridyendeki iki yerden ise yazın kuzeydeki, kışın güneydeki daha erken doğuş yaşar (enlem).

Güneşin ufkun neresinden doğduğu da mevsimle kayar. Türkiye'de 21 Haziran'da Güneş kuzeydoğudan doğup kuzeybatıdan batar, bu yüzden yaz günü uzun bir yay çizer. 21 Aralık'ta güneydoğudan doğar ve kısa bir yay çizip güneybatıdan batar. 21 Mart ile 23 Eylül'de ise tam doğudan doğar, tam batıdan batar. Ekinoks günlerinde aynı meridyen üzerindeki bütün yerlerde Güneş aynı anda doğar ve on iki saat sonra aynı anda batar.

Akılda kalsın: Sorunun yönü cevabı ele verir. Güney–kuzey yönünde bir süre ya da açı değişiyorsa (gündüz süresi, gölge, alacakaranlık) cevap enlemdir. Doğu–batı yönünde saat değişiyorsa cevap boylamdır.
Sınavda

Nasıl sorulurİki kent verilir (Zonguldak–Antalya, Sinop–Mersin): “hangisi söylenemez?” Tuzak: şu doğru yargıları yanlış sanmak: yer çekimi kuzeyde fazladır (çok kişi tersini işaretler), gölge kuzeyde uzundur, deniz seviyesindeki iki kentte gerçek sıcaklık indirgenmiş sıcaklığa eşittir. “Orta kuşakta olmanın sonucu” sorulunca dört mevsim, cephe yağışı, batı rüzgârı ve Akdeniz iklimi doğru; “gölgenin kuzeye düşmesi” ise dönencenin kuzeyinde olmanın sonucudur, orta kuşağın değil.

↕Sıralama ışın açısı büyükten küçüğe

  1. Ankara
  2. Antakya
  3. Sinop
  4. Konya

?Soru çöz

Türkiye'de aynı meridyen üzerinde güneyden kuzeye doğru gidildikçe aşağıdakilerden hangisinde değişme beklenmez?

✓ A. Yerel saat boylama bağlıdır; aynı meridyendeki her noktada öğle anı ve yerel saat aynıdır. B çizgisel hız kuzeye gidildikçe azalır, C öğle gölgesi uzar, D yer çekimi artar; üçü de enlemle değişir.
TÜRKİYE · BOYLAM

Yerel saat ve ortak saat: Iğdır'da öğle olunca İzmir'de saat kaç?

MEB 9. sınıf · Mekânsal bilgi teknolojileri · Okuma 7 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaYerel saat nasıl hesaplanır?Bağlantılı konudan (Coğrafi konum). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Dünya 360°'lik dönüşünü 24 saatte (1.440 dakika) tamamladığı için iki meridyen arasında 4 dakikalık yerel saat farkı vardır; 15° bir saate eşittir. Hesap üç adımdır: boylam farkını bul, 4 ile çarp, aranan yer doğudaysa ekle, batıdaysa çıkar.

Yerel saat hesabı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye'de yerel saat ile ortak (ulusal) saat arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Türkiye'nin en doğusu ile en batısı arasında 19 meridyen, yani yaklaşık 76 dakikalık yerel saat farkı vardır. Bu karışıklığı önlemek için ülkenin tamamında 45° doğu meridyeninin yerel saati ortak (ulusal) saat olarak kullanılır; Türkiye bu yüzden +3. saat dilimindedir.

Güneş Türkiye'de ilk kez Iğdır'daki Dilucu'da doğar; Gökçeada'ya ulaşması bir saat on altı dakika sürer.

Dünya kendi ekseni etrafında batıdan doğuya döner. Bu yüzden Güneş'i önce doğudaki yerler görür ve doğudaki yerin saati ileridir. Güneş'in ufuk düzleminde en yüksek noktaya çıktığı an öğle vaktidir (12.00); öğle vaktine göre ayarlanan saate yerel saat denir. Dünya 360°'lik dönüşünü 24 saatte tamamladığına göre her meridyen 4 dakikalık fark yaratır (1440 dk ÷ 360 = 4 dk).

Türkiye 26° ile 45° doğu meridyenleri arasında olduğuna göre doğusu ile batısı arasında 19 × 4 = 76 dakika yerel saat farkı vardır. Namaz, iftar ve sahur vakitlerinin Türkiye'de kentten kente değişmesi bu farkın gündelik hayattaki karşılığıdır; çünkü bu vakitler yerel saate, yani Güneş'in gerçek konumuna göre belirlenir.

Neden tek bir saat?

Her kent kendi yerel saatini kullansaydı Edirne'den kalkan bir trenin tarifesi, bankaların açılış saati, televizyon yayınları birbirine karışırdı. Bu yüzden ülkeler sınırları içindeki bir ya da birkaç meridyenin yerel saatini ortak (ulusal) saat olarak kullanır. Doğu–batı yönünde çok geniş olan ABD, Kanada, Rusya Federasyonu ve Avustralya aynı anda birden fazla ortak saat kullanır. Türkiye'de ise tek saat vardır: 45° doğu meridyeninin yerel saati. Bu meridyen ülkenin doğu ucuna, Iğdır'a çok yakın geçtiği için ulusal saate kısaca “Iğdır'ın saati” de denir. Türkiye 2016'dan bu yana bu saati yıl boyunca uygular.

Saat dilimleri: bir ülke, iki dilim, tek saat

Uluslararası saat dilimleri Dünya'yı on beşer derecelik 24 dilime ayırır; doğu yarım küredeki dilimler +1, +2, +3 diye numaralanır. 45° D, 3. dilimin merkez meridyeni olduğu için MEB'e göre Türkiye +3. saat dilimindedir. Bu, toprakların coğrafi olarak iki dilime yayılmasıyla çelişmez: 22,5°–37,5° D arası 2. dilime, 37,5°–52,5° D arası 3. dilime düşer. Kabaca Ordu'dan Gaziantep'e çekilen bir çizginin batısı 2. dilimin, doğusu 3. dilimin topraklarındadır; ama saati herkes aynı kullanır.

Ulusal saat 12.00'yi gösterdiğinde batıdaki meridyenlerde yerel saat henüz öğleye ulaşmamıştır. Şema ölçeklidir, harita değildir.Görsel: Sınav Defteri

Şemayı tersinden oku: ulusal saat 12.00 iken İzmir (yaklaşık 27° D) yerel saatle 10.48 civarındadır; İzmir'de Güneş'in en yükseğe çıkması için ulusal saatin yaklaşık 13.10'u göstermesi gerekir. Batıda öğle yemeğinin “geç” gelmesi bundandır. Yerel saat ile ulusal saat arasındaki fark doğudan batıya gidildikçe büyür: Erzurum'da küçük, İzmir'de büyüktür.

Akılda kalsın: Hesap üç adımdır: boylam farkını bul → 4 ile çarp → doğudaysa ekle, batıdaysa çıkar. “Doğu ileri, batı geri.” Aynı meridyendeki kentlerin (Sinop ile Mersin, Van ile Hakkâri) yerel saati aynıdır, ama başlangıç meridyenine uzaklıkları aynı değildir: kuzeydeki daha yakındır, çünkü meridyenler kuzeye doğru birbirine yaklaşır.
Sınavda

Nasıl sorulurHaritada numaralı kentler verilir: “Yerel saati ile ulusal saati arasındaki fark en fazla olan hangisidir?” Cevap en batıdaki kenttir (en doğudaki değil). İkinci kalıp hesaptır: “İki kent arasında 24 dakika fark varsa boylam farkı kaçtır?” 24 ÷ 4 = 6°. Üçüncü kalıp öncüllüdür: “76 dakika fark, +3. dilim, Greenwich'ten ileri saat” boylamla açıklanır.

Tuzak“doğuya doğru sıcaklığın azalması”nı boylama bağlamak; bunu yükselti açıklar.

Sınavda işaretleTürkiye'nin kullandığı saat sorulursa +3 (45° doğu meridyeni) işaretle; bazı soru kitaplarındaki “2. ve 3. saat dilimleri” ifadesi yalnız toprakların coğrafi dağılışını anlatır.

▭Boşluk doldurma

Türkiye'nin en doğusu ile en batısı arasında yaklaşık dakikalık yerel saat farkı vardır. Ülkede ortak saat olarak ° doğu meridyeninin yerel saati kullanılır.

76604530

?Soru çöz

Türkiye'de ulusal saat 12.00'yi gösterdiğinde Güneş 45° doğu meridyeninde en yüksek konumdadır. Bu anda 33° doğu meridyeni üzerindeki bir yerde yerel saat kaçtır?

✓ D. Boylam farkı 45 − 33 = 12°; 12 × 4 = 48 dakika. Yer batıda olduğu için saati geridir: 12.00 − 48 dk = 11.12. A farkı ekleyip yönü ters çevirir. B farkı 1 saat 12 dakika sanır, C 12° farkı 12 dakika sayar.

?Coğrafi konum sayfasından hatırla

İstanbul yaklaşık 29° doğu, Van yaklaşık 43° doğu meridyeni üzerindedir. Bu iki kentin yerel saatleri için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. Boylam farkı 43 − 29 = 14°; 14 × 4 = 56 dakika. Güneş doğudan doğduğu için doğudaki Van'ın yerel saati ileridir (B yönü ters çevirir). A dereceyi dakika sanır. D ortak saat ile yerel saati karıştırır: ikisi de +3 saatini kullanır ama yerel saatleri farklıdır.
SÜREÇ · GÖRECELİ KONUM

Göreceli konumun sonuçları: Erzurum neden Sinop'tan soğuk?

MEB 9. sınıf · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürkiye'nin mutlak ve göreceli konumu nedir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Türkiye'nin mutlak (matematik) konumu, kuzey yarım kürede 36°–42° kuzey paralelleri ile doğu yarım kürede 26°–45° doğu meridyenleri arasıdır. Göreceli (özel) konumu ise Asya, Avrupa ve Afrika'nın birbirine yaklaştığı yerde, üç yanı denizlerle çevrili, boğazlara sahip bir köprü ülke olmasıdır.

Mutlak ve göreceli konum

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye'nin göreceli (özel) konumunun sonuçları nelerdir?

Kısa cevap: Türkiye'nin göreceli konumu; yükseltinin batıdan doğuya artması, dağların uzanış yönü, denizlere yakınlık ve kıtalar arasındaki yeri gibi özelliklerden doğar. Kısa mesafede iklimin değişmesi, aynı anda farklı iklim tiplerinin görülmesi, ürün çeşitliliği, geçitlere bağlı ulaşım ve transit ticaret bu konumun sonuçlarıdır.

Erzurum, Sinop'tan iki dereceden fazla güneydedir. Enleme bakarsan daha sıcak olmalıydı, ama kışın Türkiye'nin en soğuk yerlerinden biridir.

Enlem bize “güneyden kuzeye sıcaklık azalır” der. Türkiye'de bu kural sık sık bozulur ve bozan şey göreceli konumdur. MEB bunu şöyle özetler: Türkiye mutlak konumu itibarıyla Akdeniz iklim kuşağındadır, ama kısa mesafede çok değişen yükselti, denizellik–karasallık ve dağların uzanış doğrultusu yüzünden ülkede çeşitli iklim tipleri ve geçiş alanları ortaya çıkmıştır.

Yükselti: batıdan doğuya merdiven

Türkiye'nin ortalama yükseltisi fazladır ve batıdan doğuya doğru artar. Yükseldikçe sıcaklık düştüğü için aynı enlemdeki iki yerden doğudaki daha soğuktur: Muğla ile Hakkâri, İzmir ile Van bu karşılaştırmanın klasik çiftleridir. Batıdan doğuya gidildikçe karın yerde kalma süresi uzar, tarım ürünlerinin olgunlaşma süresi uzar, yetiştirilebilen ürün çeşidi azalır, akarsuların hidroelektrik potansiyeli artar. Bunların hiçbiri enlemle değil, yükseltiyle ilgilidir. Engebe ulaşımı da etkiler: aynı kuş uçumu mesafe, engebeli Kütahya kırsalında düz bir ovadakinden daha uzun bir yol demektir.

Denizler ve dağların uzanışı

Türkiye üç yanı denizlerle çevrili bir yarımadadır. Kıyılar denizel, iç kesimler karasal özellik gösterir: kışın Samsun Ankara'dan ılıktır, yazın Şanlıurfa aynı enlemdeki Antalya'dan sıcaktır. Bu etkiyi dağlar yönetir. Karadeniz ve Akdeniz'de dağlar kıyıya paralel uzandığı için deniz etkisi kıyı şeridinde kalır, iç kesime giremez; Ege'de dağlar kıyıya dik uzandığı için deniz etkisi vadiler boyunca içerilere sokulur. Kıyıya paralel dağlar ulaşımı da şekillendirir: kıyı ile iç kesim arasındaki yollar geçitlerden geçmek zorundadır.

Bakı kuralı bile göreceli konumla değişebilir. Türkiye'de güney yamaçlar genellikle daha sıcaktır ve yerleşme orada yoğunlaşır. Ama Doğu Karadeniz'de dağların kuzey yamaçları denizden gelen ılıman ve nemli havaya açıktır; yerleşme bu yüzden kuzey yamaçlarda yoğundur. Burada denizin etkisi, Güneş'in açısından daha baskındır.

Konumun ekonomik yüzü

Göreceli konum yalnız iklimi değil, ekonomiyi de belirler. Farklı iklimlerin bir arada bulunması tarımda ürün çeşitliliği sağlar. Üç tarafın denizlerle çevrili olması deniz turizmi, balıkçılık ve deniz yolu ticareti için avantajdır. Kıtalar arasındaki köprü konumu transit ticareti geliştirir; zengin yer altı kaynakları da kaynak kitaplarda göreceli konumun sonuçları arasında sayılır. Bu ekonomik yüzün siyasi karşılığı olan jeopolitik önemi son durakta ele alacağız.

Akılda kalsın: “Enlem–sıcaklık ilişkisine ters düşen durum” sorulursa iki kentin enlemine bak: kuzeydeki daha sıcaksa (Samsun–Ankara, Sinop–Erzurum) ya da aynı enlemde fark varsa (İzmir–Van, Antalya–Şanlıurfa yazın) cevap göreceli konumdur. Batıdan doğuya azalan her şeyin anahtar kelimesi yükseltidir.
Sınavda

Nasıl sorulur“Aşağıdakilerden hangisi Türkiye'nin mutlak konumunun sonucu değildir?” Tuzak şık genellikle “aynı anda farklı iklim tiplerinin görülmesi”dir: dört mevsimin belirginliği orta kuşaktan, farklı iklimlerin aynı anda görülmesi yer şekillerinden gelir. Yağış miktarındaki farklar da çoğunlukla yükseltiyle, yani göreceli konumla açıklanır.

⇄Bilgi eşleştirme durum ve etken

?Soru çöz

Türkiye'de aynı mevsimde birbirinden farklı iklim özelliklerinin görülmesi daha çok aşağıdakilerden hangisiyle açıklanır?

✓ B. Aynı anda farklı iklimleri yükselti, dağların uzanışı ve denize uzaklık yaratır. A Kuzey Yarım Küre'de olmak mevsimlerin hangi aylara düştüğünü, C Doğu Yarım Küre'de olmak saatin Greenwich'ten ileri olmasını açıklar. D orta kuşak dört mevsimin belirginliğini açıklar, iklim çeşitliliğini değil.
TÜRKİYE · SINIRLAR

Türkiye'nin sınır komşuları ve uç noktaları: Sinop'tan Hatay'a, Gökçeada'dan Iğdır'a

MEB 9. sınıf · Mekânsal bilgi teknolojileri · Okuma 6 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaHarita üzerinde enlem ve boylam nasıl bulunur?Bağlantılı konudan (Coğrafi konum). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Haritada enlem kenardaki paralel değerlerinden, boylam meridyen değerlerinden okunur. Paralel değerleri yukarı (kuzeye) doğru artıyorsa kuzey, aşağı doğru artıyorsa güney yarım küre; meridyen değerleri sağa (doğuya) doğru artıyorsa doğu, sola doğru artıyorsa batı yarım küredir. İki çizgi arasındaki nokta için aralık orantılanır; enlem kilometreden (÷ 111), boylam saat farkından (÷ 4) da bulunabilir.

Koordinat okuma ve yer bulma

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye'nin sınır komşuları ve uç noktaları nelerdir?

Kısa cevap: Türkiye'nin sekiz kara komşusu vardır: batıda Yunanistan ve Bulgaristan; doğuda Gürcistan, Ermenistan, Azerbaycan (Nahçıvan) ve İran; güneyde Irak ve Suriye. En uzun kara sınırı Suriye, en kısası Nahçıvan iledir. Uç noktalar: kuzeyde Sinop İnceburun, güneyde Hatay Yayladağı, doğuda Iğdır Dilucu, batıda Gökçeada Avlaka Burnu.

Iğdır'daki Dilucu Kapısı'ndan geçen biri iki rekoru birden görür: Türkiye'nin en doğu ucunu ve en kısa kara sınırını.

Kara komşuları

Türkiye'nin kara sınırı bulunan komşuları MEB'deki sırayla şöyledir: doğuda Ermenistan, Gürcistan, Azerbaycan (Nahçıvan) ve İran; güneyde Irak ve Suriye; batıda Yunanistan ve Bulgaristan. Yani iki komşu Avrupa'da, altı komşu Asya'dadır ve en çok komşu doğu sınırındadır. Yunanistan sınırının büyük bölümünü Meriç Nehri çizer. En uzun kara sınırı Suriye iledir; en çok sınır kapısı da bu sınırdadır. En kısa kara sınırı ise Nahçıvan iledir; Azerbaycan'a bağlı bu özerk bölgeye tek kapı Dilucu'dur. Kara komşuları içinde yüz ölçümü en büyük olan ülke İran'dır. Bu karşılaştırma yalnız kara komşuları için geçerlidir: Karadeniz'deki deniz komşumuz Rusya Federasyonu İran'dan çok daha geniştir.

Deniz komşuları

MEB'e göre deniz sınırı bulunan komşular şunlardır: Karadeniz'de Bulgaristan, Romanya, Ukrayna, Rusya Federasyonu ve Gürcistan; Ege Denizi'nde Yunanistan; Akdeniz'de Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti, Libya, Mısır, Filistin, İsrail, Lübnan ve Suriye. Dikkat: Bulgaristan ve Gürcistan hem kara komşumuzdur hem de bizimle aynı denize, Karadeniz'e kıyısı vardır. Irak, İran, Ermenistan ve Nahçıvan'ın ise bizimle ortak denizi yoktur.

Kara komşuları, çevreleyen denizler ve dört uç nokta tek haritada; kesikli çizgiler Türkiye'yi çerçeveleyen 36°–42° K paralelleri ile 26°–45° D meridyenleridir. Uygulamadaki Harita Katmanları → Coğrafi Konum katmanı aynı öğeleri etkileşimli gösterir.Kaynak: Sınav Defteri Harita Katmanları verisi

Dört uç nokta

  • Kuzey: Sinop, İnceburun (yaklaşık 42° K). Türkiye'de güneş ışınlarını en eğik alan, çizgisel hızı en düşük, yer çekimi en fazla yer burasıdır.
  • Güney: Hatay, Yayladağı ilçesi, Topraktutan köyü (yaklaşık 36° K; kaynaklarda Beysun adıyla da geçer). Işınları en büyük açıyla alan, gece–gündüz farkı en az olan uç.
  • Doğu: Iğdır, Aralık ilçesi, Dilucu (yaklaşık 45° D). Güneş Türkiye'de ilk burada doğar; ulusal saate en yakın yerel saat de buradadır.
  • Batı: Çanakkale, Gökçeada, Avlaka Burnu (yaklaşık 26° D; İnceburun adıyla da anılır). Güneş en son burada doğar; yerel saat ile ulusal saat farkı en büyüktür.

Uç noktaların dereceleri yuvarlanmış değerlerdir: en batı ucu 25°40', en doğu ucu 44°49' doğu boylamı dolayındadır. Sınavda “36°–42° K, 26°–45° D” yazması bu yüzdendir.

Sınır kapıları

Komşu–kapı eşleştirmesi sorulur, ama ayrıntısını Türkiye'de ulaşım sayfasında göreceğiz. Burada yıldız kapıları bilmek yeter: Kapıkule (Bulgaristan, en işlek kapı), İpsala (Yunanistan), Sarp (Gürcistan), Gürbulak (İran), Dilucu (Nahçıvan), Habur (Irak), Cilvegözü (Suriye).

Akılda kalsın: “Uzun Suriye, kısa Nahçıvan.” Uç noktalar için pusulayı dön: Kuzey İnceburun (Sinop) → Doğu Dilucu (Iğdır) → Güney Yayladağı (Hatay) → Batı Avlaka (Gökçeada). Kuzey ucu Sinop'taki İnceburun'dur; batı ucunda Gökçeada'daki Avlaka Burnu'nu işaretle. Avlaka bazı kaynaklarda da “İnceburun” diye anılır; karışırsa ilin adına bak: Sinop kuzey, Gökçeada (Çanakkale) batı.
Sınavda

Nasıl sorulur“Aynı denize kıyısı olan iki komşu” sorulur: cevap Gürcistan ve Bulgaristan'dır (Karadeniz).

Tuzak“En uzun ve en kısa kara sınırı” sorusunda çeldirici genellikle İran'dır. Bir de rota sorusu vardır: “Gürcistan'dan girip İran'a çıkan” kafile Sarp ve Gürbulak'tan geçer. Tuzak: uç nokta listesine sokulan İzmir Karaburun; Karaburun uç nokta değildir.

Sınavda işaretlebatı ucu olarak Gökçeada'daki Avlaka Burnu'nu işaretle; Sinop'taki İnceburun kuzey ucudur.

▭Boşluk doldurma

Türkiye'nin en uzun kara sınırı ile, en kısa kara sınırı ise Azerbaycan'a bağlı iledir.

SuriyeİranNahçıvanGürcistan

⇄Bilgi eşleştirme uç noktalar

?Soru çöz

Türkiye'nin uç noktalarıyla ilgili aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi yanlıştır?

✓ D. En batı uç Gökçeada'daki Avlaka Burnu'dur; İzmir'deki Karaburun uç nokta değildir, listeye çeldirici olarak konur. A, B ve C doğru eşleştirmelerdir.
TÜRKİYE · BOĞAZLAR

İstanbul ve Çanakkale boğazları: Karadeniz'in tek kapısı

MEB 9. sınıf · Mekânsal bilgi teknolojileri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSıcak ve soğuk okyanus akıntıları iklimi nasıl etkiler?Bağlantılı konudan (Su, toprak ve ekosistemler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Okyanus akıntıları, okyanus sularının belirli yönlerde sürekli akan büyük kütleler hâlinde yer değiştirmesidir; başlıca nedeni sürekli rüzgârlardır, yönlerini Coriolis etkisi ve kıtaların kıyıları belirler. Kaynağını Ekvator'a yakın yerlerden alan akıntılar sıcak (Gulf Stream, Kuroşivo), kutuplara yakın yerlerden alanlar soğuktur (Labrador, Peru); sıcak akıntılar geçtikleri kıyıların sıcaklığını ve yağışını artırır, soğuk akıntılar sıcaklığı düşürür ve yağışı azaltır.

Okyanus akıntıları ve gel-git

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İstanbul ve Çanakkale boğazlarının önemi nedir?

Kısa cevap: İstanbul Boğazı Karadeniz'i Marmara'ya, Çanakkale Boğazı Marmara'yı Ege Denizi'ne bağlar. Türk boğazları Karadeniz'in açık denizlere tek çıkışı olduğu için Türkiye'nin güvenlik, ticaret ve ulaşım açısından jeopolitik önemini artırır.

Ukrayna'dan buğday yükleyen bir gemi, Mısır'a varmak için hangi rotayı seçerse seçsin önce İstanbul'un ortasından geçmek zorundadır.

Karadeniz bir iç denizdir: Akdeniz'e, oradan okyanuslara açılan tek yolu İstanbul Boğazı → Marmara Denizi → Çanakkale Boğazı hattıdır. Bu yüzden Karadeniz'e kıyısı olan Bulgaristan, Romanya, Ukrayna, Rusya Federasyonu ve Gürcistan'ın deniz ticareti ve donanma hareketleri boğazlardan geçer. MEB bu özelliği Türkiye'nin göreceli konumunun ilk maddesi olarak sayar: boğazlar, ülkenin güvenlik, ticaret ve ulaşım açısından jeopolitik önemini artırır.

İki boğaz, iki görev

İstanbul Boğazı Karadeniz ile Marmara'yı birleştirir ve Asya ile Avrupa kıtalarını ayırır. Üzerindeki köprüler kuzeyden güneye Yavuz Sultan Selim, Fatih Sultan Mehmet ve 15 Temmuz Şehitler köprüleridir. Çanakkale Boğazı ise Marmara ile Ege'yi birleştirir; Gelibolu Yarımadası ile Biga Yarımadası arasındadır ve üzerinde 1915 Çanakkale Köprüsü bulunur. Boğazlar aynı zamanda kara yolu için bir engeldir; köprüler ve deniz altı geçişleri Asya ile Avrupa arasındaki kara bağlantısını sürekli kılar.

Su neden iki yöne akar?

Karadeniz'e çok sayıda büyük akarsu döküldüğü için suyu az tuzlu ve hafiftir; Akdeniz'in suyu ise daha tuzlu ve yoğundur. Bu fark boğazlarda iki katlı bir akıntı yaratır: yüzeyde az tuzlu Karadeniz suyu güneye, Marmara'ya doğru akar; dipte daha tuzlu Akdeniz suyu kuzeye ilerler. Hatırlarsan Karadeniz'in Akdeniz'den az tuzlu olmasını ikinci durakta enlemle de ilişkilendirmiştik; akarsuların getirdiği tatlı su bu farkı büyüten ikinci etkendir.

Karadeniz'in açık denizlere tek çıkışı: İstanbul Boğazı.Görsel: Esin Üstün · CC BY 2.0 · Wikimedia Commons

Önemin bedeli: trafik, sis, egemenlik

Dar ve kıvrımlı bir su yolunun ortasında milyonlarca insanın yaşaması riski de beraberinde getirir. Petrol ve doğal gaz taşıyan tankerlerin yoğun trafiği kaza ve kirlilik tehlikesi doğurur. MEB'in hatırlattığı gibi boğazlarda zaman zaman görülen sis deniz ulaşımını aksatır. Boğazlardan geçiş, 1936'da imzalanan Montrö Boğazlar Sözleşmesi'yle düzenlenir; sözleşme boğazlar üzerinde Türkiye'nin egemenliğini tanır. Akdeniz'in önemi 1869'da Süveyş Kanalı'nın açılmasıyla arttığı için boğazların önemi de onunla birlikte büyümüştür. Boğazların küresel ticaretteki yerini “Bölgeler, ülkeler ve küresel bağlantılar” sayfasında ayrıntılı göreceğiz.

Akılda kalsın: Kuzeyden güneye bir gemi rotası: Karadeniz → İstanbul Boğazı → Marmara → Çanakkale Boğazı → Ege. Boğaz hangi iki denizi bağlıyorsa adı onların arasındaki kentten gelir: İstanbul üstte, Çanakkale altta.
Sınavda

Nasıl sorulur“Boğazların Türkiye'ye stratejik önem kazandırmasının nedeni” sorulur; cevap Karadeniz'i açık denizlere bağlayan tek su yolu olmalarıdır. Öncüllü soruda boğazlar transit ticaret ve jeopolitik önem öncüllerinin ikisine de girer.

TuzakBoğazların oluşum zamanı ya da çevresindeki sanayi; bunlar doğru bilgi olabilir ama önemin nedeni değildir.

↕Sıralama Karadeniz'den Ege'ye giden gemi

  1. Çanakkale Boğazı
  2. İstanbul Boğazı
  3. Ege Denizi
  4. Marmara Denizi

?Soru çöz

İstanbul ve Çanakkale boğazlarının Türkiye'ye siyasi ve ticari açıdan stratejik önem kazandırmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Karadeniz'e kıyısı olan ülkeler açık denizlere yalnız bu iki boğazdan geçerek ulaşabilir; stratejik önem buradan doğar. B sanayi ekonomik bir sonuçtur, önemin nedeni değil. C oluşum zamanı jeolojik bir bilgidir. D sis ulaşımı zorlaştırır, önem kazandırmaz.
TÜRKİYE · JEOPOLİTİK

Türkiye'nin jeopolitik konumu: köprü, enerji koridoru, Mavi Vatan

MEB 9. sınıf · Mekânsal bilgi teknolojileri · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürkiye'nin göreceli (özel) konumunun sonuçları nelerdir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Türkiye'nin göreceli konumu; yükseltinin batıdan doğuya artması, dağların uzanış yönü, denizlere yakınlık ve kıtalar arasındaki yeri gibi özelliklerden doğar. Kısa mesafede iklimin değişmesi, aynı anda farklı iklim tiplerinin görülmesi, ürün çeşitliliği, geçitlere bağlı ulaşım ve transit ticaret bu konumun sonuçlarıdır.

Göreceli konumun sonuçları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye'nin jeopolitik önemi nedir?

Kısa cevap: Türkiye'nin jeopolitik önemi; Asya ile Avrupa'yı birleştiren köprü konumundan, boğazlara sahip olmasından, Orta Doğu ve Kafkasya'nın enerji kaynaklarını Avrupa'ya taşıyan boru hatlarının geçtiği bir enerji koridoru olmasından, kıtalar arası ticaret yollarının kesişiminde bulunmasından ve zengin kültürel mirasından gelir.

Azerbaycan'da çıkarılan petrol, Gürcistan'ı ve Anadolu'yu boydan boya geçip Adana'daki Ceyhan'da tankerlere yüklenir. Bu yolculuk, Türkiye'nin haritadaki yerinin bir değer olduğunu gösterir.

Jeopolitik, bir ülkenin coğrafi özelliklerinin onun siyasi gücüne ve dünya ilişkilerindeki ağırlığına etkisidir. Göreceli konumun en çok konuşulan yüzüdür. MEB, Türkiye'nin göreceli konumunun başlıca özelliklerini dört başlıkta toplar: kıtaları bağlayan konum ve boğazlar, enerji koridoru olma, medeniyetlere ev sahipliği yapmış kültürel miras ve kıtalar arası ticaret yollarının kesişiminde olma. İstanbul bu kesişimin dünya çapında önemli bir finans ve ticaret merkezine dönüşmüş hâlidir.

Enerji koridoru

Türkiye, dünyanın en büyük petrol ve doğal gaz rezervlerine sahip Orta Doğu ve Hazar çevresi ile bu enerjiyi tüketen Avrupa arasındadır. Bu yüzden doğu ile batı arasında bir enerji koridorudur ve MEB'e göre bu konum Türkiye'yi enerji güvenliği açısından stratejik bir ülke yapar. Petrol hatlarının ikisi de Akdeniz kıyısında biter: Bakü–Tiflis–Ceyhan Hazar (Azerbaycan) petrolünü, Kerkük–Yumurtalık Irak petrolünü taşır. Doğal gaz hatlarından TANAP Azerbaycan gazını Anadolu'yu geçerek Yunanistan sınırına ulaştırır ve orada TAP'a (Trans Adriyatik Boru Hattı) bağlanır.

Bu gazın kaynağı Hazar'daki Şah Deniz sahasıdır; TAP onu Yunanistan ve Arnavutluk'tan geçirip Adriyatik Denizi'nin altından İtalya'ya ulaştırır. Mavi Akım Rus gazını Karadeniz'in altından Samsun'a, Türk Akımı ise Trakya'ya getirir. Türk Akımı, Rus gazını Karadeniz üzerinden Bulgaristan'a taşıması planlanan ama 2014'te iptal edilen Güney Akım projesinin yerine hayata geçirildi; gazın bir bölümü Trakya'dan Avrupa'ya devam eder. Komşuluğun bir getirisi de petrolün yakından, daha düşük taşıma maliyetiyle gelebilmesidir.

Mavi Vatan, Gök Vatan ve Kıbrıs

Jeopolitik yalnız karada değildir. Mavi Vatan, Türkiye'nin uluslararası hukuka uygun olarak hak ve menfaatleri doğrultusunda ilan ettiği deniz yetki alanlarını ifade eder; MEB bu kavramı denizlerin stratejik önemi, kıyı ve deniz güvenliği, vatan savunması ve deniz altındaki enerji kaynaklarının kullanımıyla birlikte anlatır. Mavi Vatan'daki petrol ve doğal gaz potansiyeli enerji bağımsızlığı için stratejik bir unsurdur. Kara ve deniz alanlarının üzerindeki hava sahası da Gök Vatan'dır. Doğu Akdeniz'de ise Kıbrıs öne çıkar: 9.251 km² ile Akdeniz'in üçüncü, Doğu Akdeniz'in en büyük adasıdır; Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti'nin varlığı Türkiye'nin dış politikası, bölgesel güvenliği ve enerji güvenliği açısından önemlidir. Karadeniz'de de Türkiye'nin öncülüğünde Karadeniz Ekonomik İşbirliği Örgütü kurulmuştur.

Güçlü yön, zayıf yön

Aynı konum fırsatla birlikte risk de taşır. MEB'in önerdiği GZFT (güçlü yön, zayıf yön, fırsat, tehdit) bakışıyla: üç yanı denizlerle çevrili olmak dış ticaret için güçlü yön, enerji koridorunda bulunmak fırsattır; siyasi bakımdan istikrarsız bölgelere komşu olmak zayıf yön, komşu bölgelerdeki gerilimlerin güvenliğe ve ekonomiye yansıması tehdittir. Kriz zamanlarında da konum öne çıkar: MEB 11, küresel gıda krizlerinde Asya ile Avrupa arasındaki köprü konumu ve farklı iklim tipleri sayesinde Türkiye'nin bölgesel bir gıda ticaret merkezi hâline gelebildiğini vurgular.

Akılda kalsın: Jeopolitik önem = köprü (üç kıtanın yaklaştığı yer) + kapı (boğazlar) + koridor (enerji hatları) + kavşak (ticaret yolları). Petrol hatları Akdeniz'de biter (Ceyhan, Yumurtalık); gaz hatları Avrupa'ya uzanır.
Sınavda

Nasıl sorulur“Aşağıdakilerden hangisi Türkiye'nin jeopolitik önemini yansıtmaz?” Doğru cevap çoğunlukla bir doğa olayıdır: Alp–Himalaya kıvrım kuşağında yer alması ya da dört mevsimin belirgin olması. İkinci kalıp, unsurları ayırmaktır: köprüler ve enerji koridoru beşerî, yer altı kaynakları ve boğazların varlığı doğal unsurdur. Bir de “Azerbaycan petrolünün Türkiye üzerinden Akdeniz'e ulaştırılmasının yararı” sorulur; turizm gelirinin artması bu yararlardan biri değildir.

⇄Bilgi eşleştirme boru hattı ve taşıdığı

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi Türkiye'nin jeopolitik önemini artıran özelliklerden biri değildir?

✓ C. Kıvrım kuşağında bulunmak yer şekillerini ve deprem riskini açıklar; siyasi ya da stratejik üstünlük kazandırmaz. A enerji koridoru, B boğazlar, D üç kıtanın yaklaştığı yerde olmak ülkeye ulaşım, ticaret ve siyasi etki gücü verir; üçü de jeopolitik önemi artırır.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Bir akarsu havzasında ormanların kesilip yerine geniş asfalt ve beton yüzeyler yapılması, su döngüsünü en çok hangi yönde etkiler?

✓ A. Asfalt ve beton geçirimsizdir; orman da kalkınca yağış suyu toprağa sızamaz, hızla yüzeyden akar. Bu yüzden sızma ve terleme azalır, yüzeysel akış ve sel riski artar.Kaynak: Su, toprak ve ekosistemler · Hidrosfer ve su döngüsü

?Soru 2

Aşağıdakilerden hangisi standart (normal) hava basıncının belirlendiği koşullardan biri değildir?

✓ B. Standart basınç 45° enleminde, deniz seviyesinde ve 15 °C sıcaklıkta ölçülen 1013 mb'dır; 0 °C bu koşullar arasında yer almaz. Bazı kaynaklar 0 °C'yi cıvalı barometrenin 760 mm okumasını düzeltmek için anar; o, aletin ayar koşuludur. Sınavda standart basıncın koşulu olarak 15 °C'yi işaretle.Kaynak: Basınç ve rüzgârlar · Hava basıncı ve izobar

?Soru 3

Bir ekosistemde enerji ve madde ile ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi doğrudur?

✓ C. Enerji Güneş'ten girer, her basamakta büyük kısmı ısı olarak kaybolur ve geri dönmez; ayrıştırıcıların geri kazandırdığı şey enerji değil maddedir (mineraller). Üst basamaklara çıkıldıkça aktarılan enerji azalır; üreticiler enerjiyi Güneş'ten alır.Kaynak: Su, toprak ve ekosistemler · Ekosistem ve besin zinciri

?Soru 4

Kuzey Yarım Küre'de geniş bir kuşak oluşturan tayga ormanlarının Güney Yarım Küre'de görülmemesinin temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Tayga, sert karasal iklimin görüldüğü geniş kara alanlarında yayılır; Güney Yarım Küre'de bu enlemler büyük ölçüde okyanustur. A yağış azlığı çölü açıklar, taygayı değil. C yazların sıcak ve uzun olması tayga enlemleri için geçerli değildir; oralarda kara yoktur. D akıntılar kıyı iklimini etkiler, kuşak oluşumunun temel nedeni değildir.Kaynak: Su, toprak ve ekosistemler · Biyomlar ve biyoçeşitlilik

?Soru 5

Orta kuşakta kıtaların batı kıyılarının, aynı enlemdeki iç kesimlere ve doğu kıyılarına göre daha fazla yağış almasında aşağıdakilerden hangisi etkilidir?

✓ B. Orta kuşakta rüzgârlar batıdan eser ve okyanustaki nemi önce batı kıyılarına bırakır. A alizeler tropikal kuşakta doğu kıyılarını ıslatır, orta kuşağı değil. C soğuk akıntılar yağışı artırmaz, kuraklık ve sis getirir. D her gün yükselen hava Ekvator'un konveksiyonel yağışıdır.Kaynak: Nem, yağış ve iklim tipleri · Dünyada yağışın dağılışı

?Soru 6

Bir bulutta oluşan buz kristalleri yere inerken önce sıcaklığı 0 °C'nin altında olan kalın bir hava katmanından, yere yakın kesimde ise sıcaklığı 0 °C'nin belirgin biçimde üstünde olan bir katmandan geçmektedir. Buna göre bu yağışın yere hangi şekilde ulaşması beklenir?

✓ A. Kristaller yere yakın, 0 °C'nin belirgin üstündeki ılık katmanda erir; yağmur ya da karla karışık yağmur düşer. B kuru kar için yere kadar soğuk hava gerekir. C dolu, yükselici hava akımlı bulutlarda buz tanelerinin büyümesidir, bu süreç değil. D kırağı yağış değildir; yüzeyde donan nemdir.Kaynak: Nem, yağış ve iklim tipleri · Yoğuşma ürünleri ve yağış şekilleri

?Soru 7

Aşağıdaki yağış türü ve yer eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?

✓ D. Patagonya, batıdan gelen nemli havanın yağışını And Dağlarının batı yamacına bıraktığı yağış gölgesidir; orografik yağış almaz, kuraktır. A doğrudur: Kongo'da her gün ısınan hava yükselir. B doğrudur: muson nemi Himalayaların güney yamacına çarpar. C doğrudur: Batı Avrupa sık cephe geçişleriyle yağış alır.Kaynak: Nem, yağış ve iklim tipleri · Yağış türleri

?Soru 8

Aşağıdaki topraklardan hangisi bulunduğu yerin iklim koşullarını yansıtmaz?

✓ A. Alüvyal toprak akarsuların başka yerlerden taşıyıp biriktirdiği azonal bir topraktır; geldiği yerin malzemesini taşır. Laterit, podzol ve çernozyom oluştukları yerin iklimini yansıtan zonal topraklardır.Kaynak: Su, toprak ve ekosistemler · Toprak oluşumu ve dünya toprak tipleri

?Soru 9

Aşağıdakilerden hangisi soğuk cephenin özelliklerinden biri değildir?

✓ B. Geniş alanda uzun süreli, hafif ve sürekli yağış sıcak cephenin özelliğidir. A doğru: soğuk hava sıcak havanın altına kama gibi sokulur; C doğru: soğuk cephe dar alanda kısa süreli sağanak bırakır; D doğru: cephe geçince soğuk hava gelir, sıcaklık düşer.Kaynak: Basınç ve rüzgârlar · Hava kütleleri, cepheler, kasırgalar

?Soru 10

Bir kentte hâkim rüzgâr kuzeybatıdan esmektedir. Kurulacak bir sanayi tesisinin dumanından kentin en az etkilenmesi için tesis, kentin hangi yönünde kurulmalıdır?

✓ A. Kuzeybatıdan gelen rüzgâr dumanı güneydoğuya taşır; tesis kentin güneydoğusunda olursa duman kentten uzaklaşır. B kuzeybatı rüzgârın geldiği yön olduğu için en kötü seçimdir; C kuzeydoğu ve D güneybatı rüzgâra yan konumdadır, duman kentten uzaklaşmayı garanti etmez.Kaynak: Basınç ve rüzgârlar · Rüzgârın hızı, yönü ve frekansı
80
Daha fazla soru çözmek ister misin?Türkiye'nin coğrafi konumu konusundan 80 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →