İlk kültür merkezleri: Mezopotamya'dan And Dağları'na kültür ocakları
MEB 10. sınıf · Bölgeler, ülkeler ve küresel bağlantılar · Okuma 7 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaAnadolu'daki ilk yerleşmeler hangileridir, Türkiye'de şehirler ilk nerede kurulmuştur?Bağlantılı konudan (Yerleşme). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Anadolu dünyanın en eski yerleşme alanlarındandır: Antalya'daki Karain Mağarası Paleolitik Çağ'dan beri barınak, Şanlıurfa'daki Göbeklitepe bilinen en eski inanç merkezlerinden, Konya'daki Çatalhöyük ilk şehir yerleşmelerinin örneklerinden, Kayseri'deki Kültepe ise en eski ticaret merkezlerindendir. Türkiye şehirlerinin ilk çekirdeği akarsu boyunda (Amasya), kale çevresinde (Ankara), kıyıda (Trabzon) ya da yol boyunda (Düzce) kurulmuştur.
✎Konu anlatımı
İlk kültür merkezleri nelerdir, ilk uygarlıklar neden akarsu boylarında ortaya çıkmıştır?
Kısa cevap: Bir kültürün doğduğu ve dünyaya yayıldığı yere kültür ocağı denir. İlk büyük kültür merkezleri Mezopotamya (Dicle ile Fırat arası), Mısır (Nil Vadisi), Anadolu, Hint (İndus Vadisi), Çin (Huang He ve Yangtze boyları), Ege (Girit ve Ege kıyıları), Orta Amerika (Maya ve Aztek) ve And Dağları'dır (İnka). Bunların çoğu, sulama suyu ve verimli alüvyal toprak sayesinde tarım fazlası üretilebilen akarsu boylarında doğmuştur; Ege kültürü ise denizcilik ve ticaretle gelişmiştir.Dicle ile Fırat'ın her bahar taşıyıp ovaya serdiği alüvyonun üzerinde, bugünkü Irak topraklarında, insanlar ilk şehirlerini kurdu ve MÖ 3200 dolaylarında kil tabletlere ilk yazıyı kazıdı.
MEB 11'e göre kültür, bir toplumu karakterize eden maddi, manevi, entelektüel ve duygusal özelliklerin tümüdür; ortaya çıkmasında yaşanılan yerin coğrafi özellikleri, göçler ve savaşlar, ekonomik faaliyetler, din, dil ve öbür toplumlarla etkileşim rol oynar. MEB 10 da bir kültürün doğduğu, ortaya çıktığı ve dünyaya yayıldığı yere kültür ocağı der. İnsanlığın ilk kültür ocakları, Neolitik Çağ'da tarım ve hayvancılıkla yerleşik hayata geçilmesinin ardından, birbirinden habersiz birkaç yerde ve hemen hep aynı koşullarda ortaya çıktı.
Neden akarsu boyları? Bir neden zinciri
MEB 10, ilk yerleşme yerlerinin seçiminde iklimin elverişli olmasını ve su kaynaklarının yeterli olmasını öne çıkarır. Zincir şöyle işler: akarsu hem sulama suyu hem de her taşkında yenilenen alüvyal toprak getirir → tarımda ihtiyaçtan fazla ürün (artı ürün) elde edilir → nüfus artar, herkesin tarlada çalışmasına gerek kalmaz → zanaatkâr, tüccar, yönetici ve din adamı ortaya çıkar → şehir, vergi, kanun ve bunları kayda geçirmek için yazı doğar. Taşkını yönetmek için kanal açmak ve suyu paylaştırmak da örgütlü bir toplum ister; ilk devlet yapıları bu ihtiyaçtan güç aldı.
Sekiz kültür merkezi
- Mezopotamya: Dicle ile Fırat arasındaki ova (adı “iki nehir arası” demektir). Sümerlerin çivi yazısı, şehir devletleri ve sulama kanalları buradan çıktı.
- Mısır: Nil Vadisi ve deltası. Nil'in düzenli taşkınları tarım takvimini, tarlaların yeniden ölçülmesi geometriyi geliştirdi; hiyeroglif yazı ve piramitler bu kültürün ürünüdür.
- Anadolu: MEB 10'un ilk yerleşim yerleri haritasında Göbeklitepe, Çayönü, Çatalhöyük ve Hacılar yer alır; Kültepe (Kaniş) ve Hititlerin başkenti Hattuşaş da aynı haritadadır. Anadolu, Mezopotamya ile Ege arasında bir köprü oldu.
- Hint: İndus Vadisi'nde planlı sokakları ve kanalizasyonu olan şehirler (Harappa, Mohenjo-Daro) kuruldu; kültür daha sonra Ganj boyuna yayıldı.
- Çin: Huang He (Sarı Irmak) ve Yangtze boyları. İpek, kâğıt ve pusula bu ocaktan dünyaya yayıldı; ipek, İpek Yolu'na adını verdi.
- Ege: Girit (Minos), Yunan yarımadası ve Ege kıyıları. Büyük bir akarsuya değil denize dayanır: adalar arasında kolay ulaşım, deniz ticareti ve kolonilerle gelişti.
- Orta Amerika: Mayalar (Yukatan Yarımadası) ve Aztekler (Meksika Platosu). Mısır tarımı, gelişmiş takvim ve basamaklı piramit tapınaklarıyla tanınır.
- And: Güney Amerika'da And Dağları'nda İnkalar (merkezi Cuzco, Peru). Yamaçlarda teraslı tarım ve patates, bu kültür ocağının dağlık bir ortamda gelişebilmesini sağladı.
Kültür nasıl yayılır?
Kültür ocağında doğan bir yenilik yerinde durmaz. Göçler onu insanlarla birlikte taşır: MEB 10, Türk kültürünün Orta Asya'dan Kafkasya'ya, Balkanlara, İran'a ve Anadolu'ya göçlerle yayıldığını anlatır (ikinci konuda). Ticaret yolları mal ile birlikte fikir ve teknik taşır; MEB 9'a göre Orta Çağ'da İpek Yolu ve Baharat Yolu ülkeler arasındaki siyasi, ticari ve kültürel ilişkileri geliştirmiştir. Fetihler ve sömürgecilik, dinlerin yayılması ve bugün kitle iletişimi de birer yayılma kanalıdır. Coğrafi engeller ise yayılmayı yavaşlatır: yüksek dağlar, geniş çöller ve okyanuslar kültürleri uzun süre birbirinden ayırdı; Orta Amerika ve And kültürlerinin Eski Dünya'dan bağımsız gelişmesinin nedeni de budur.
Nasıl sorulurHaritalı kalıpta dünya haritasında beş yer numaralanır ve “hangisi ilk kültür merkezlerinden biri değildir?” diye sorulur; çeldirici genellikle İskandinavya, Sibirya ya da Avustralya'dır. İkinci kalıp “ilk kültür merkezlerinin akarsu boylarında kurulmasının nedeni”dir: doğru cevap verimli alüvyal topraklar ve sudur. Üçüncü kalıpta “akarsu kenarında gelişmemiştir” denen ocak Egedir.
TuzakAkarsu boyu sorusundaki “savunmanın kolay olması” ya da “madenlerin bol olması” şıklarıdır.
⇄Bilgi eşleştirme kültür merkezi → doğduğu yer
?Soru çöz
İlk kültür merkezlerinin büyük bölümünün akarsu boylarında ortaya çıkmasında aşağıdakilerden hangisi daha etkili olmuştur?