Bölgeler, ülkeler ve küresel bağlantılar: boğazlardan uluslararası kuruluşlara

Kültür ocaklarından Türk dünyasına, gelişmişlik ölçütlerinden Hollanda ile Avustralya'ya, Süveyş'ten Hürmüz'e stratejik geçitlerden BM, NATO, OECD, KEİ ve Türk Devletleri Teşkilatı'na; resmî verilerle ve sınavda nasıl sorulduğuyla.

8 durakDünya
16 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 16tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KÜLTÜR · İLK KÜLTÜR MERKEZLERİ

İlk kültür merkezleri: Mezopotamya'dan And Dağları'na kültür ocakları

MEB 10. sınıf · Bölgeler, ülkeler ve küresel bağlantılar · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAnadolu'daki ilk yerleşmeler hangileridir, Türkiye'de şehirler ilk nerede kurulmuştur?Bağlantılı konudan (Yerleşme). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Anadolu dünyanın en eski yerleşme alanlarındandır: Antalya'daki Karain Mağarası Paleolitik Çağ'dan beri barınak, Şanlıurfa'daki Göbeklitepe bilinen en eski inanç merkezlerinden, Konya'daki Çatalhöyük ilk şehir yerleşmelerinin örneklerinden, Kayseri'deki Kültepe ise en eski ticaret merkezlerindendir. Türkiye şehirlerinin ilk çekirdeği akarsu boyunda (Amasya), kale çevresinde (Ankara), kıyıda (Trabzon) ya da yol boyunda (Düzce) kurulmuştur.

Anadolu'da ilk yerleşmeler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İlk kültür merkezleri nelerdir, ilk uygarlıklar neden akarsu boylarında ortaya çıkmıştır?

Kısa cevap: Bir kültürün doğduğu ve dünyaya yayıldığı yere kültür ocağı denir. İlk büyük kültür merkezleri Mezopotamya (Dicle ile Fırat arası), Mısır (Nil Vadisi), Anadolu, Hint (İndus Vadisi), Çin (Huang He ve Yangtze boyları), Ege (Girit ve Ege kıyıları), Orta Amerika (Maya ve Aztek) ve And Dağları'dır (İnka). Bunların çoğu, sulama suyu ve verimli alüvyal toprak sayesinde tarım fazlası üretilebilen akarsu boylarında doğmuştur; Ege kültürü ise denizcilik ve ticaretle gelişmiştir.

Dicle ile Fırat'ın her bahar taşıyıp ovaya serdiği alüvyonun üzerinde, bugünkü Irak topraklarında, insanlar ilk şehirlerini kurdu ve MÖ 3200 dolaylarında kil tabletlere ilk yazıyı kazıdı.

MEB 11'e göre kültür, bir toplumu karakterize eden maddi, manevi, entelektüel ve duygusal özelliklerin tümüdür; ortaya çıkmasında yaşanılan yerin coğrafi özellikleri, göçler ve savaşlar, ekonomik faaliyetler, din, dil ve öbür toplumlarla etkileşim rol oynar. MEB 10 da bir kültürün doğduğu, ortaya çıktığı ve dünyaya yayıldığı yere kültür ocağı der. İnsanlığın ilk kültür ocakları, Neolitik Çağ'da tarım ve hayvancılıkla yerleşik hayata geçilmesinin ardından, birbirinden habersiz birkaç yerde ve hemen hep aynı koşullarda ortaya çıktı.

Neden akarsu boyları? Bir neden zinciri

MEB 10, ilk yerleşme yerlerinin seçiminde iklimin elverişli olmasını ve su kaynaklarının yeterli olmasını öne çıkarır. Zincir şöyle işler: akarsu hem sulama suyu hem de her taşkında yenilenen alüvyal toprak getirir → tarımda ihtiyaçtan fazla ürün (artı ürün) elde edilir → nüfus artar, herkesin tarlada çalışmasına gerek kalmaz → zanaatkâr, tüccar, yönetici ve din adamı ortaya çıkar → şehir, vergi, kanun ve bunları kayda geçirmek için yazı doğar. Taşkını yönetmek için kanal açmak ve suyu paylaştırmak da örgütlü bir toplum ister; ilk devlet yapıları bu ihtiyaçtan güç aldı.

Sekiz kültür merkezi

  • Mezopotamya: Dicle ile Fırat arasındaki ova (adı “iki nehir arası” demektir). Sümerlerin çivi yazısı, şehir devletleri ve sulama kanalları buradan çıktı.
  • Mısır: Nil Vadisi ve deltası. Nil'in düzenli taşkınları tarım takvimini, tarlaların yeniden ölçülmesi geometriyi geliştirdi; hiyeroglif yazı ve piramitler bu kültürün ürünüdür.
  • Anadolu: MEB 10'un ilk yerleşim yerleri haritasında Göbeklitepe, Çayönü, Çatalhöyük ve Hacılar yer alır; Kültepe (Kaniş) ve Hititlerin başkenti Hattuşaş da aynı haritadadır. Anadolu, Mezopotamya ile Ege arasında bir köprü oldu.
  • Hint: İndus Vadisi'nde planlı sokakları ve kanalizasyonu olan şehirler (Harappa, Mohenjo-Daro) kuruldu; kültür daha sonra Ganj boyuna yayıldı.
  • Çin: Huang He (Sarı Irmak) ve Yangtze boyları. İpek, kâğıt ve pusula bu ocaktan dünyaya yayıldı; ipek, İpek Yolu'na adını verdi.
  • Ege: Girit (Minos), Yunan yarımadası ve Ege kıyıları. Büyük bir akarsuya değil denize dayanır: adalar arasında kolay ulaşım, deniz ticareti ve kolonilerle gelişti.
  • Orta Amerika: Mayalar (Yukatan Yarımadası) ve Aztekler (Meksika Platosu). Mısır tarımı, gelişmiş takvim ve basamaklı piramit tapınaklarıyla tanınır.
  • And: Güney Amerika'da And Dağları'nda İnkalar (merkezi Cuzco, Peru). Yamaçlarda teraslı tarım ve patates, bu kültür ocağının dağlık bir ortamda gelişebilmesini sağladı.

Kültür nasıl yayılır?

Kültür ocağında doğan bir yenilik yerinde durmaz. Göçler onu insanlarla birlikte taşır: MEB 10, Türk kültürünün Orta Asya'dan Kafkasya'ya, Balkanlara, İran'a ve Anadolu'ya göçlerle yayıldığını anlatır (ikinci konuda). Ticaret yolları mal ile birlikte fikir ve teknik taşır; MEB 9'a göre Orta Çağ'da İpek Yolu ve Baharat Yolu ülkeler arasındaki siyasi, ticari ve kültürel ilişkileri geliştirmiştir. Fetihler ve sömürgecilik, dinlerin yayılması ve bugün kitle iletişimi de birer yayılma kanalıdır. Coğrafi engeller ise yayılmayı yavaşlatır: yüksek dağlar, geniş çöller ve okyanuslar kültürleri uzun süre birbirinden ayırdı; Orta Amerika ve And kültürlerinin Eski Dünya'dan bağımsız gelişmesinin nedeni de budur.

Akılda kalsın: Altı ocak nehirle anılır: Dicle–Fırat (Mezopotamya), Nil (Mısır), İndus (Hint), Huang He (Çin)… İki istisnayı ezberle: Ege = deniz, And = dağ ve teras. Yeni Dünya'da iki ocak var: Orta Amerika (Maya, Aztek) ve And (İnka).
Sınavda

Nasıl sorulurHaritalı kalıpta dünya haritasında beş yer numaralanır ve “hangisi ilk kültür merkezlerinden biri değildir?” diye sorulur; çeldirici genellikle İskandinavya, Sibirya ya da Avustralya'dır. İkinci kalıp “ilk kültür merkezlerinin akarsu boylarında kurulmasının nedeni”dir: doğru cevap verimli alüvyal topraklar ve sudur. Üçüncü kalıpta “akarsu kenarında gelişmemiştir” denen ocak Egedir.

TuzakAkarsu boyu sorusundaki “savunmanın kolay olması” ya da “madenlerin bol olması” şıklarıdır.

⇄Bilgi eşleştirme kültür merkezi → doğduğu yer

?Soru çöz

İlk kültür merkezlerinin büyük bölümünün akarsu boylarında ortaya çıkmasında aşağıdakilerden hangisi daha etkili olmuştur?

✓ B. Akarsu hem sulama suyu hem taşkınlarla yenilenen alüvyon getirir; artı ürün nüfusu ve iş bölümünü artırarak şehirlerin ve yazının doğmasını sağlamıştır. A maden yatakları akarsu boyunu değil dağlık arazileri gösterir. C liman ve deniz ticareti yalnız Ege kültürünün özelliğidir, okyanus ticareti çok sonradır. D savunma için dağ aramak, akarsu ovalarına yerleşmeyle çelişir.
KÜLTÜR · KÜLTÜR BÖLGELERİ

Kültür bölgeleri: dünyanın büyük kültür bölgeleri, Türk dünyası ve Türkiye'nin kültürel hinterlandı

MEB 9–11 · Bölgeler, ülkeler ve küresel bağlantılar · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBeşerî coğrafyanın alt dalları nelerdir?Bağlantılı konudan (Coğrafyanın doğası). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Beşerî coğrafya, insan faaliyetlerinin mekândaki dağılımını, insanların mekânı nasıl kullandığını ve algıladığını inceler. MEB'e göre alt dalları nüfus, yerleşme, ekonomik, kültürel, sosyal ve siyasi coğrafyadır. Ekonomik coğrafya da kendi içinde tarım, sanayi, ticaret, ulaşım, turizm ve enerji gibi konulara ayrılır.

Beşerî coğrafya ve alt dalları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Dünyanın büyük kültür bölgeleri nelerdir, Türkiye'nin kültürel hinterlandı neresidir?

Kısa cevap: Kültür bölgesi, ortak dil, din, gelenek ve yaşam biçimi taşıyan toplumların yaşadığı beşerî şekilsel bölgedir. MEB 11'in dünya haritası sekiz büyük kültür bölgesi gösterir: Avrupa, Latin Amerika, Slav-Rus, Afrika, İslam, Doğu (Çin), Doğu (Hindistan) ve Pasifik. Türk kültürünün ocağı Orta Asya'dır (Türkistan); göçlerle Avrasya'ya yayılan bu kültürün alanına Türk dünyası denir. Türkiye'nin kültürel hinterlandı Balkanlar, Kafkasya, Türkistan, Orta Doğu, Afrika ve KKTC'dir.

Saraybosna'nın Başçarşı'sında, Kazan'ın sokaklarında ya da Kazakistan'da bir düğünde Türkiye'den giden biri yabancılık çekmez. Sınırlar ayrı, kültür ortaktır; coğrafya bu ortaklığın haritasına kültür bölgesi der.

Önceki sayfada bölgenin bir ölçüte göre çizildiğini görmüştük (bölge kavramı). Ölçüt kültür olunca kültür bölgesi çıkar ve bu bir beşerî şekilsel bölgedir: merkezi yoktur, içindeki toplumlar dil, din, gelenek, mimari ve yaşam biçimi bakımından benzer. MEB 9 iki örnek verir: Türk kültür bölgesi ve kuzey Avrupa'daki İskandinav kültür bölgesi (Norveç, İsveç, Danimarka, Finlandiya, İzlanda, Grönland, Faroe ve Aland adaları); İskandinav bölgesini oluşturan ölçüt, bu alanda Nordik kültürüne sahip toplumların yaşamasıdır.

Dünyanın büyük kültür bölgeleri

MEB 11, dünyanın büyük kültür bölgelerini sekiz başlıkta haritalar: Avrupa, Latin Amerika, Slav-Rus, Afrika, İslam, Doğu (Çin), Doğu (Hindistan) ve Pasifik. Sınırları belirleyen dil (Latin Amerika'da İspanyolca ve Portekizce, Slav-Rus bölgesinde Slav dilleri), din (İslam kültür bölgesi) ve tarihsel yayılmadır. Neden zinciri burada da işler: Latin Amerika'nın bugünkü kültürü, 16. yüzyıldan itibaren İspanyol ve Portekiz sömürgeciliğinin yerli kültürlerle karışmasından doğdu; Avrupa kültürü ise göçlerle Kuzey Amerika'ya, Avustralya'ya ve Yeni Zelanda'ya taşındı. MEB 11'e göre kültür bölgeleri insanların yaşam biçimini, üretim ve tüketim alışkanlıklarını biçimlendirir; bu yüzden ekonomik faaliyetlerin türünü ve dağılışını da etkiler.

Türk kültürünün ocağı ve yayılışı

MEB 10'a göre Türk kültürüne ait en eski bulgular Orta Asya'dadır (Aral Gölü çevresinde Kelteminar, Altay ve Sayan dağları arasında Afenosyeva, Tanrı Dağları ile Yayık Nehri arasında Andranova kültürleri gibi). Saka, Hun, Göktürk ve Uygur devletlerinin Altay Dağları'nın iki yanında kurulması nedeniyle Türklerin ilk ana yurdu Asya'nın orta kısmıdır; bu yüzden Türk kültür ocağı Orta Asyadır ve bu geniş alana Türkistan ya da Türkeli denir. Sınırları: doğuda Kingan Dağları, kuzeyde Sibirya ormanları, güneyde Amu Derya (Ceyhun), Hindikuş ve Altın dağları, batıda Ural Dağları ve Hazar Denizi.

Neden göç edildi? MEB 10'un cevabı coğrafidir: Türkistan'ın giderek kuraklaşması ve doğal kaynakların yetersizliği artan nüfusu besleyemedi, bu da boylar arası çatışmaları körükledi; Çin ve Moğollarla mücadeleler de eklendi. Göç edenler önce Orta Asya bozkırlarına benzeyen otlakları seçti: Karadeniz'in kuzeyindeki bozkırlar ve Macaristan ovaları. Büyük göçler: MÖ 8. yüzyılda Sakalar Karadeniz'in kuzeyine, oradan Kafkasya ve Anadolu'ya; MS 4. yüzyılda Hunlar Hazar'ın kuzeyinden Doğu Avrupa'ya; 10–13. yüzyıllarda Oğuzlar Hazar'ın güneyinden İran, Kafkasya, Mezopotamya ve Anadolu'ya. Türklerin yaşadığı, devlet kurduğu ve kültürünün yaşamaya devam ettiği bu geniş alana Türk dünyası denir; kavram yalnız siyasi sınırları değil etnik, tarihî ve kültürel bağları da kapsar.

Kültür ocağı (MEB 10)

  • Kültürün doğduğu ve yayıldığı yer
  • Türk kültürü için: Orta Asya, Türkistan
  • Ölçek: başlangıç noktası
  • Örnek: ilk kültür merkezleri

Kültürel hinterland (MEB 11)

  • Bir merkezin kültürel etkileşim alanı
  • Türkiye için: Balkanlar, Kafkasya, Türkistan, Orta Doğu, Afrika, KKTC
  • Ölçek: bugünkü etki alanı
  • Araçlar: TİKA, TÜRKSOY, Yunus Emre Enstitüsü, YTB

Türkiye'nin kültürel hinterlandı

MEB 11, bir merkezin (şehir ya da ülke) kültürel olarak etkileşim içinde bulunduğu bölgeye kültürel hinterland der; hatırlarsan hinterland kelimesi limanın etki alanı için de kullanılıyordu, burada aynı fikir kültüre uygulanır. Türkiye'nin kültürel hinterlandında Balkanlar, Kafkasya, Türkistan, Orta Doğu, Afrika ülkeleri ve KKTC bulunur. Bağları güçlendiren etkenler: coğrafi yakınlık, bu bölgelerde soydaş Türk devletlerinin ve aynı inanç sistemine sahip toplumların bulunması, bir kısmının yüzyıllarca Selçuklu ve Osmanlı egemenliğinde yaşaması ve yoğun ticaret. Bu yüzden Balkanlar'dan Kuzey Afrika'ya köprü, cami, han, hamam, türbe gibi somut kültürel miras ve yemekten halk oyununa ortak öğeler görülür. Türkiye bu bağları kurumlar aracılığıyla sürdürür: TİKA başta Türk-İslam eserlerinin restorasyonu olmak üzere kalkınma projeleri yürütür, TÜRKSOY (1993) Türk dünyasında kültür-sanat çalışmaları yapar ve her yıl bir şehri “Türk Dünyası Kültür Başkenti” seçer, Yunus Emre Enstitüsü Türkçe öğretimini, Yurtdışı Türkler ve Akraba Topluluklar Başkanlığı yurt dışındaki vatandaşlar ve akraba topluluklarla ilgili çalışmaları yürütür. MEB 11, Türkiye'nin kültürel bağı güçlü ülkelerle ticaret ve turizminin de büyüdüğünü vurgular (ticaret ve turizm sayfasında).

Akılda kalsın: Ocak = doğduğu yer (Orta Asya), dünya = yayıldığı yer (Türk dünyası), hinterland = bugün etkileştiği yer (Balkanlar, Kafkasya, Türkistan, Orta Doğu, Afrika, KKTC). Göç sırası: Saka (MÖ 8. yy) → Hun (MS 4. yy) → Oğuz (10–13. yy).
Sınavda

Nasıl sorulurKalıp 1: “Kültür bölgesi hangi bölge türüne girer?” → beşerî şekilsel bölge. Kalıp 2: Türklerin Orta Asya'dan göç nedenleri sorulur; kuraklık, nüfus artışı, otlak yetersizliği ve dış baskılar doğrudur, “sanayileşme” ya da “deniz ticaretinin gelişmesi” yanlıştır. Kalıp 3: “Türkiye'nin kültürel hinterlandında yer almaz” şıkkı genellikle İskandinavya, Güney Amerika ya da Avustralya'dır.

TuzakKalıp 1'deki işlevsel bölge şıkkıdır: kültür bölgesini bir merkez yönetmez, bir özellik yayılır.

▭Boşluk doldurma

Bir kültürün doğduğu ve dünyaya yayıldığı yere denir. Türk kültürü için bu yer olarak kabul edilir. Bir merkezin kültürel olarak etkileşim içinde bulunduğu bölgeye ise denir.

kültürel hinterlandMezopotamyakültür ocağıişlevsel bölgeOrta Asya

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi Türkiye'nin kültürel hinterlandındaki bölgelerle bağlarının güçlü olmasının nedenlerinden biri değildir?

✓ D. MEB 11 kültürel bağları coğrafi yakınlık, soydaşlık ve ortak inanç, geçmişteki Türk egemenliği ve ticaretle açıklar. Hinterland Balkanlar'dan Afrika'ya uzandığı için iklimler çok farklıdır; iklim benzerliği bir neden değildir.
ÜLKELER · GELİŞMİŞLİK ÖLÇÜTLERİ

Ülkelerin gelişmişlik düzeyi: GSYİH, kişi başına gelir ve İnsani Gelişme Endeksi

MEB 10. sınıf · Ekonomik faaliyetler ve etkileri · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürkiye'nin dış ticaretinin özellikleri nelerdir, 2025'te ihracat ve ithalat ne kadardı?Bağlantılı konudan (Türkiye'de ticaret ve turizm). Önce kendin cevapla, sonra aç.

TÜİK verilerine göre Türkiye 2025'te 273,4 milyar dolar ihracat, 365,4 milyar dolar ithalat yaptı; dış ticaret açığı 92,0 milyar dolar, ihracatın ithalatı karşılama oranı %74,8 oldu. İhracatın %94,3'ü imalat sanayi ürünüdür ve otomotiv ilk sıradaki sektördür. İthalatın %68,4'ü ara malıdır; enerjide (petrol ve doğal gaz) dışa bağımlılık açığın başlıca nedenidir.

Dış ticaret: ihracat, ithalat, açık

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Ülkelerin gelişmişlik düzeyi hangi ölçütlerle belirlenir, İnsani Gelişme Endeksi nedir ve Türkiye kaçıncı sıradadır?

Kısa cevap: Ülkelerin gelişmişliği gayrisafi yurt içi hasıla (GSYİH), kişi başına düşen gelir, çalışan nüfusun ekonomik sektörlere dağılımı, sektörlerin GSYİH'deki payı ve nüfus göstergeleriyle ölçülür. BM Kalkınma Programı'nın (UNDP) İnsani Gelişme Endeksi (İGE) bunları sağlık, eğitim ve gelir boyutlarında birleştirir. 2025 İnsani Gelişme Raporu'na göre (2023 verisi) Türkiye 0,853 değeriyle 193 ülke arasında 51. sıradadır ve “çok yüksek insani gelişme” grubundadır; ilk sırada İzlanda (0,972), son sırada Güney Sudan (0,388) yer alır.

MEB 10 iki ülkenin çalışan nüfus grafiğini yan yana koyar: İtalya'da çalışanların büyük kısmı hizmet ve sanayide, Zambiya'da ise tarımdadır. Tek bir grafik, iki ülkenin gelişmişlik farkını anlatmaya yeter.

Ekonomik ölçütler: GSYİH ve kişi başına gelir

MEB 10'a göre belirli bir dönemde (genellikle bir yılda) bir ülkenin coğrafi sınırları içinde üretilen bütün mal ve hizmetlerin piyasa fiyatlarıyla değeri gayrisafi yurt içi hasıla (GSYİH)dır. GSYİH bir ekonominin büyüklüğünü gösterir, refahı göstermez: nüfusu kalabalık bir ülkenin GSYİH'si büyük olabilir ama bu, kişi başına düşen payın yüksek olduğu anlamına gelmez. Bu yüzden GSYİH nüfusa bölünür ve kişi başına düşen gelir bulunur. Ülkelerin satın alma gücü farklı olduğundan uluslararası karşılaştırmada bu gelir, satın alma gücü paritesiyle (SAGP) düzeltilmiş dolar cinsinden verilir.

Sektörler gelişmişliğin aynasıdır

MEB 10'un kuralı açıktır: ekonomik açıdan gelişmiş ülkelerde birincil sektörde (tarım, hayvancılık, madencilik, ormancılık, balıkçılık) çalışanların oranı düşük, ikincil (sanayi) ve üçüncül (hizmet) sektörde çalışanların oranı yüksektir. Neden? Tarım ürünlerinin katma değeri düşüktür; makineleşen tarım az insanla çok ürün verir, açığa çıkan iş gücü sanayiye ve hizmete geçer. Bu yüzden birincil sektörün GSYİH'deki payı ABD, Almanya, İngiltere, İsviçre ve Japonya gibi gelişmiş ülkelerde düşük, Kamerun, Gana, Bhutan, Ruanda ve Nijer gibi az gelişmiş ülkelerde yüksektir. MEB, istatistiklerde dördüncül ve beşincil sektör verilerinin üçüncül sektöre dâhil edildiğini de hatırlatır.

Gelişmiş ülke (MEB 10)

  • Birincil sektörde çalışan az, sanayi ve hizmette çok
  • Kişi başına gelir yüksek
  • Ham madde alır, işlenmiş mal satar
  • Kişi başına enerji ve gıda tüketimi fazla
  • Nüfus artış hızı düşük, ortalama ömür uzun
  • Kentli ve okuryazar oranı yüksek

Az gelişmiş ülke (MEB 10)

  • Birincil sektörde çalışan çok
  • Kişi başına gelir düşük
  • Ham madde satar, işlenmiş mal alır
  • Kişi başına enerji ve gıda tüketimi az
  • Nüfus artış hızı yüksek, ortalama ömür kısa
  • Kentli ve okuryazar oranı düşük

İnsani Gelişme Endeksi: gelirin ötesi

Yalnız gelire bakmak yanıltabilir; zengin bir ülkede eğitim ya da sağlık geride kalmış olabilir. Bu yüzden BM Kalkınma Programı (UNDP) her yıl İnsani Gelişme Endeksi (İGE) yayımlar (MEB 9 bunu “BM İnsani Gelişmişlik Endeksi” adıyla anar ve İskandinav ülkelerinin üst sıralarda olduğunu söyler). Endeksin üç boyutu vardır: uzun ve sağlıklı yaşam (doğuşta beklenen yaşam süresi), bilgi (yetişkinlerin ortalama eğitim süresi ve okula başlayan çocuğun beklenen eğitim süresi) ve insana yakışır yaşam standardı (kişi başına gayrisafi millî gelir, SAGP). Değer 0 ile 1 arasındadır ve ülkeler dört gruba ayrılır: çok yüksek (0,800 ve üzeri), yüksek (0,700–0,799), orta (0,550–0,699) ve düşük (0,550'nin altı).

MEB 10'un örnekleri ölçeğin iki ucuna düşer: Zambiya orta, Çad düşük insani gelişme grubundadır; MEB 11'in örnek ülkelerinden Almanya ile Mısır arasında iki grup fark vardır.Görsel: Sınav Defteri · Veri: UNDP, HDR 2025 Tablo 1

Türkiye nerede?

UNDP'nin 2025 raporuna göre (2023 verisi) Türkiye'nin İGE değeri 0,853'tür ve ülke 193 ülke arasında 51. sırada, çok yüksek insani gelişme grubundadır. Aynı tabloda Türkiye için doğuşta beklenen yaşam süresi 77,2 yıl, beklenen eğitim süresi 19,8 yıl, ortalama eğitim süresi 9,0 yıl ve kişi başına gayrisafi millî gelir 34.507 dolardır (2021 SAGP). Listenin başında İzlanda (0,972), ardından 0,970 ile Norveç ve İsviçre gelir; sonunda Güney Sudan (0,388) vardır. En düşük grubun Sahra'nın güneyinde toplanması tesadüf değildir: kurak iklim, birincil sektöre bağımlılık, yüksek nüfus artışı ve çatışmalar birbirini besleyen bir kısır döngü oluşturur. Türkiye içindeki gelişmişlik farkları ise SEGE sıralamalarıyla ölçülür (kalkınma projeleri sayfasında).

Akılda kalsın: İGE'nin üç boyutu S-E-G: Sağlık (yaşam süresi), Eğitim (iki eğitim süresi), Gelir (kişi başı GSMG). Eşikler 0,550 – 0,700 – 0,800. Türkiye: 0,853 · 51. · çok yüksek (HDR 2025). Gelişmişlik arttıkça birincil sektör küçülür.
Sınavda

Nasıl sorulurGrafik kalıbında iki ya da üç ülkenin çalışan nüfusunun sektörlere dağılımı verilir; birincil sektör payı en yüksek olan ülke “en az gelişmiş” seçilir. Öncüllü kalıpta gelişmiş ülke özellikleri sıralanır.

TuzakİGE sorusunda üç boyut sorulur; çeldirici “askerî harcama”, “yüz ölçümü” ya da “toplam GSYİH”dir: bunlar endekste yoktur. Tuzak, gelişmiş ülke öncüllerine karışan “nüfus artış hızının yüksek olması” ve “ham madde ihraç etmesi”dir.

⇄Bilgi eşleştirme İGE neyi, hangi göstergeyle ölçer?

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi ekonomik açıdan az gelişmiş ülkelerin genel özelliklerinden biri değildir?

✓ A. MEB 10'a göre kişi başına enerji ve gıda tüketiminin fazla olması gelişmiş ülkelerin özelliğidir; az gelişmiş ülkelerde bu tüketim azdır. Öbür üç şık az gelişmiş ülkeleri tanımlar.
ÜLKELER · ÖRNEK ÜLKELER

Örnek ülkeler: Hollanda'nın serası, Almanya ile Mısır'ın fabrikası, Avustralya'nın madeni, Rusya ve Suudi Arabistan'ın enerjisi

MEB 11. sınıf · Bölgeler, ülkeler ve küresel bağlantılar · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaEkonomik faaliyetler nelerdir, birincil, ikincil, üçüncül ve dördüncül sektörler nasıl ayrılır?Bağlantılı konudan (Türkiye'de tarım). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Ekonomik faaliyet, insanların geçimlerini sürdürmek, gelir elde etmek ve refahlarını artırmak için yaptıkları çalışmalardır. MEB bunları beş sektörde toplar: birincil (tarım, hayvancılık, balıkçılık, ormancılık, madencilik), ikincil (sanayi, enerji üretimi, inşaat), üçüncül (ticaret, ulaşım, turizm, eğitim, sağlık, finans), dördüncül (bilgi ve veri işleme) ve beşincil (üst düzey karar verme).

Ekonomik faaliyetler ve sektörler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hollanda tarımda, Almanya sanayide, Avustralya madencilikte nasıl öne çıktı, Rusya ve Suudi Arabistan'ın enerji gücü nereden gelir?

Kısa cevap: MEB 11 ülkelerin ekonomik faaliyetlerini coğrafi özellikleriyle açıklamak için beş örnek verir. Hollanda küçük yüz ölçümüne rağmen polder, sera ve ileri teknolojiyle tarım ihracatında ABD'den sonra ikincidir. Almanya kömür-demir, akarsu ve kanal ağı, sermaye ve nitelikli iş gücüyle erken sanayileşmiş; Mısır çöl iklimi, su ve enerji kıtlığı ve sermaye yetersizliği yüzünden geç sanayileşmiştir. Avustralya eski jeolojik yapısı sayesinde demir cevheri ve lityumda dünyanın önde gelen üreticisidir. Rusya ile Suudi Arabistan'da enerji kaynakları ekonomik olduğu kadar jeopolitik bir güçtür.

Hollanda, yüz ölçümü Türkiye'ninkinin yaklaşık yirmide biri kadar olduğu hâlde dünyanın en çok tarım ürünü satan ikinci ülkesidir. Toprağın azını teknoloji, denizden kazanılan araziyi sera telafi eder.

Önceki konuda gelişmişliği ölçtük; MEB 11 aynı soruyu tersinden sorar: bir ülkenin coğrafyası hangi ekonomik faaliyette öne çıkacağını nasıl belirler? Cevap hiçbir zaman yalnız doğa değildir. Doğal koşullar (iklim, yer şekli, toprak, yer altı kaynağı) bir olanak ya da sınır çizer; beşerî koşullar (teknoloji, sermaye, iş gücü, ulaşım, pazar, tarih) bu olanağın ne kadarının kullanılacağına karar verir.

Tarım: Hollanda

MEB 11'e göre Hollanda'nın başarısı dört ayaklıdır: sınırlı toprağın verimli kullanılması, polder denen denizden kazanılmış toprakların tarıma açılması, yoğun sera alanları ve tarımın ileri teknolojiyle buluşması (otomatik iklimlendirme, hassas tarım, dünya çapında bir tarım üniversitesi olan Wageningen). Rotterdam ve Amsterdam limanları ile güçlü kara ve demir yolu ağı ürünü pazara hızla taşır. Sonuç: 2024'te tarımsal ihracat 129 milyar avroya ulaştı ve ülke tarımsal ihracatta ABD'den sonra ikinci oldu. Dikkat çekici olan, tarımın GSYİH'deki doğrudan payının %1,7, istihdamdaki payının %2 olmasıdır (MEB 11): az insanla yüksek katma değer, önceki konudaki gelişmişlik kuralının tarımdaki yüzüdür.

Sanayi: Almanya ile Mısır

Almanya sanayileşmeye erken katıldı. 19. yüzyılda gelişen ulaşım ağı, 1870'lerdeki siyasi birlik ve demir yolları, Ruhr Havzası'nın kömür ve demir rezervleri ağır sanayiyi doğurdu. Ren, Elbe, Weser ve Tuna nehirleri, Hamburg Limanı, Kuzey Denizi ile Baltık'ı bağlayan Kiel Kanalı ve Kuzey Denizi ile Karadeniz arasında su yolu kuran Ren-Main-Tuna Kanalı taşımacılığı ucuzlattı. 1960'tan sonra artan iş gücü ihtiyacı, aralarında Türkiye'nin de bulunduğu ülkelerden göçmen işçiyle karşılandı; 1990'dan sonra sanayi yüksek teknolojiye yöneldi. Mısır'da ise sanayileşme geç başladı: 19. yüzyılın sonunda pamuğa dayalı küçük işletmeler, 1952'de cumhuriyete geçişle devlet yatırımları, 1970'lerde açılım ve 1990'lardan itibaren serbest piyasa reformları geldi. MEB 11'in karşılaştırma tablosuna göre Mısır'ı geride tutan, çöl iklimi ve su kıtlığı, sınırlı enerji ve maden kaynakları, zayıf özel sermaye, düşük kişi başı gelir ve mesleki eğitim eksikliğidir. Buna karşılık Süveyş Kanalı ve Nil deltası ülkeyi dünya ticaretine bağlayan bir avantajdır.

Madencilik: Avustralya

Yaklaşık 7,7 milyon km² ile dünyanın altıncı büyük ülkesi olan Avustralya'da madenciliğin kökü, 18. yüzyılın sonunda Yeni Güney Galler'de başlayan kömür çıkarımına ve 19. yüzyılın ortasındaki altın keşfine dayanır; altına koşan göçmenlerle nüfus birkaç yılda neredeyse iki katına çıktı. MEB 11 zenginliğin nedenini jeolojide görür: arazinin çok eski jeolojik yapısı ve magmatizmadan tortullaşmaya kadar çeşitli tektonik süreçler. Ülke demir cevheri, boksit, altın, bakır, nikel, lityum ve kömürde büyük rezervlere sahiptir; dünyadaki demir cevheri ihracatının yaklaşık yarısı Avustralya'dan çıkar ve pil teknolojileri için gereken lityum üretiminde küresel liderdir. Madencilik GSYİH'nin yaklaşık %14'ünü oluşturur ama doğrudan istihdamın yalnız %2'si kadardır (MEB 11).

Enerji: Rusya ve Suudi Arabistan

MEB 11'e göre enerji kaynakları, arz ve fiyatı belirleyebildiği için yalnız ekonomik değil jeopolitik bir güç unsurudur. Rusya yaklaşık 17 milyon km² ile dünyanın en büyük ülkesidir (topraklarının %23'ü Avrupa'da, %77'si Asya'da); Moskova'yı Vladivostok'a bağlayan 9.289 km'lik Trans-Sibirya Demir Yolu, Karadeniz'deki Novorossiysk petrol limanı ve Hazar ile Karadeniz arasında su yolu kuran Volga-Don Kanalı enerji ve ticaretin damarlarıdır. MEB'in tablosunda Rusya için enerji; küresel enerji taşımacılığında odak nokta olma, güçlü bir dış politika aracı ve ulusal güvenliğin temeli olarak geçer. Suudi Arabistan Arap Yarımadası'nın en geniş ülkesidir (2,15 milyon km²); Kızıldeniz ve Basra Körfezi kıyılarıyla Hint Okyanusu ve Akdeniz ticaret yolları arasında durur. Sürekli akan akarsuyu yoktur, suyunu yer altından ve deniz suyunun arıtılmasından sağlar. Petrol geliri ülkeye OPEC'te yönlendirici güç, küresel petrol fiyatlarında etki ve göçmen iş gücüne dayalı bir ekonomi kazandırmıştır: nüfusun %45'i yabancıdır.

Akılda kalsın: Beş ülke, beş anahtar: Hollanda = polder + sera, Almanya = Ruhr + kanallar, Mısır = Nil + Süveyş ama çöl, Avustralya = eski jeoloji + lityum, Rusya / Suudi Arabistan = enerji = jeopolitik güç. Kanal ezberi: Kiel (Kuzey D.–Baltık), Ren-Main-Tuna (Kuzey D.–Karadeniz), Volga-Don (Hazar–Karadeniz).
Sınavda

Nasıl sorulurAYT'de bir ülkenin metni verilir, “hangi ekonomik faaliyetin gelişmesi beklenir?” ya da “hangisi bu ülkede sanayiyi sınırlayan etkenlerden biri değildir?” diye sorulur. Avustralya sorusunda “eski jeolojik yapı” maden zenginliğinin, “seyrek nüfus” ise madenciliğin değil düşük nüfus yoğunluğunun açıklamasıdır.

TuzakMısır sorusundaki Süveyş Kanalı (sınırlayıcı değil avantajdır) ve Hollanda sorusundaki “geniş tarım alanları”dır (başarı alandan değil teknolojiden gelir).

⇄Bilgi eşleştirme ülke → öne çıktığı alan

?Soru çöz

Mısır'da sanayinin Almanya'ya göre geç ve sınırlı gelişmesinde aşağıdakilerden hangisinin etkisi yoktur?

✓ C. MEB 11, Süveyş Kanalı'nın Mısır'ı küresel ticaret ağlarına bağlayarak ulaşım ve pazar olanaklarını artırdığını söyler; bu sanayi için bir avantajdır. Çöl iklimi, su ve enerji kıtlığı ile zayıf sermaye ise sanayileşmeyi sınırlayan etkenlerdir.
KÜRESEL · BOĞAZLAR VE KANALLAR

Küresel ticaret yolları: Süveyş'ten Malakka'ya stratejik boğazlar ve kanallar

MEB 9–11 · Bölgeler, ülkeler ve küresel bağlantılar · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİstanbul ve Çanakkale boğazlarının önemi nedir?Bağlantılı konudan (Türkiye'nin coğrafi konumu). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İstanbul Boğazı Karadeniz'i Marmara'ya, Çanakkale Boğazı Marmara'yı Ege Denizi'ne bağlar. Türk boğazları Karadeniz'in açık denizlere tek çıkışı olduğu için Türkiye'nin güvenlik, ticaret ve ulaşım açısından jeopolitik önemini artırır.

Boğazların önemi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Dünyanın stratejik boğazları ve kanalları hangileridir, hangi denizleri birbirine bağlar?

Kısa cevap: Küresel deniz ticareti birkaç dar geçitten akar. Cebelitarık Boğazı Akdeniz'i Atlas Okyanusu'na, Süveyş Kanalı (1869) Akdeniz'i Kızıldeniz'e, Babülmendep Boğazı Kızıldeniz'i Aden Körfezi üzerinden Hint Okyanusu'na, Hürmüz Boğazı Basra Körfezi'ni Umman Körfezi'ne, Malakka Boğazı Hint Okyanusu'nu Güney Çin Denizi'ne, Panama Kanalı (1914) Atlas Okyanusu'nu Büyük Okyanus'a bağlar. İstanbul Boğazı Karadeniz ile Marmara'yı, Çanakkale Boğazı Marmara ile Ege'yi birleştirir.

Mart 2021'de kum fırtınasında görüş mesafesi düşünce Ever Given adlı dev konteyner gemisi Süveyş Kanalı'nda karaya oturdu. Kanal beş gün kapalı kaldı; MEB 10'a göre küresel ticaretin yaklaşık %12'sinin geçtiği bu yolda ham petrol ve LNG sevkiyatı aksadı.

Küreselleşme, mal, hizmet, sermaye, bilgi ve insanların ülkeler arasında giderek artan hız ve hacimle dolaşması, ülkelerin birbirine bağımlı hâle gelmesidir. Coğrafi temeli ulaşımdır: taşıma maliyeti düştükçe bir ürünün parçaları farklı kıtalarda üretilip başka bir kıtada birleştirilebilir. Taşıma maliyeti en düşük yol deniz yolu olduğu için dünya ticaretinin büyük kısmı gemilerle yapılır ve bu gemiler okyanuslar arasında birkaç dar geçitten geçmek zorundadır. Bu geçitlere stratejik geçit (darboğaz) denir: biri kapanınca dünya ticareti aksar, fiyatlar yükselir.

Tarihî ticaret yollarından okyanus yollarına

MEB 9'a göre Orta Çağ'da İpek Yolu (Çin'den Orta Asya ve Anadolu üzerinden Avrupa'ya) ve Baharat Yolu (Hindistan ve Güneydoğu Asya'dan Kızıldeniz ve Basra Körfezi üzerinden Akdeniz'e) ülkeler arasındaki siyasi, ticari ve kültürel ilişkileri geliştirdi. Coğrafi keşiflerle ticaretin ağırlığı Atlas Okyanusu'na ve Afrika'nın güneyini dolaşan yola kaydı. 1869'da Süveyş Kanalı açılınca Asya ile Avrupa arasındaki yol kısaldı ve MEB 9'un deyişiyle Akdeniz'in stratejik önemi arttı; Türk boğazlarının önemi de onunla birlikte büyüdü (Türkiye'nin coğrafi konumu sayfasında). Bugün aynı mantık karada da işler: Çin'i Türkiye üzerinden Avrupa'ya bağlayan Orta Koridor, İpek Yolu'nun demir yolu hâlidir (ulaşım sayfasında).

Okyanuslar arası ana hat: Atlas → Cebelitarık → Akdeniz → Süveyş → Kızıldeniz → Babülmendep → Hint Okyanusu → Malakka → Büyük Okyanus. Panama ise aynı iki okyanusu Amerika üzerinden kısaca bağlar.Görsel: Sınav Defteri

Neden bu kadar önemliler?

Her geçidin önemi aynı soruya dayanır: alternatifi ne kadar uzun? Süveyş kapanırsa Asya'dan Avrupa'ya giden gemi Afrika'nın tamamını dolaşıp Ümit Burnu'ndan geçmek zorunda kalır; bu, haftalar ve büyük yakıt maliyeti demektir. MEB 11'e göre Süveyş yılda ortalama 20 bin gemi geçişiyle dünyanın en işlek su yollarından biridir ve Mısır'a stratejik konum kazandırır. Süveyş'in güney kapısı Babülmendep'tir; ikisi tek bir hattın iki ucudur. ABD Enerji Bilgi İdaresi'ne (EIA) göre 2024'te bölgedeki saldırılar nedeniyle Kızıldeniz'den geçen tanker sayısı azalmış, pek çok gemi yeniden Ümit Burnu'nu dolaşmıştır. Panama Kanalı 1914'te açılarak Atlas ile Büyük Okyanus arasındaki yolu Güney Amerika'yı dolaşmaktan kurtardı. Malakka, Orta Doğu petrolünün ve Avrupa mallarının Çin, Japonya ve Kore'ye ulaştığı en kısa yoldur. Hürmüz ise Basra Körfezi petrolünün tek deniz çıkışıdır (bir sonraki konu). Hatırlarsan Türk boğazları da aynı nedenle önemliydi: Karadeniz'in açık denizlere tek çıkışıdır.

Boğaz ile kanal arasındaki fark sınavda sorulur: boğaz iki denizi bağlayan doğal ve dar su yoludur (Cebelitarık, Hürmüz, Malakka, Babülmendep); kanal insan eliyle açılmıştır (Süveyş, Panama, Kiel, Volga-Don). MEB 9'un ilk ünitesi Panama Kanalı'nı insanın doğal ortamı değiştirmesine örnek verir; MEB 9'a göre Süveyş'in açılmasından sonra balon balığı gibi tropikal türler Kızıldeniz'den Akdeniz'e geçmiştir: bir kanal, ticaretle birlikte canlıları da taşır.

Akılda kalsın: Doğudan batıya bir petrol tankeri: Hürmüz → Babülmendep → Süveyş → (Akdeniz) → Cebelitarık. Uzak Doğu'ya giden tanker: Hürmüz → Malakka. Yıllar: Süveyş 1869, Panama 1914 (Panama, Süveyş'ten 45 yıl genç). Boğaz doğaldır, kanal kazılır.
Sınavda

Nasıl sorulurHaritalı kalıpta dünya haritasında numaralı geçitler verilir ve “bağladığı denizler” eşleştirilir.

TuzakEn sık karıştırılan ikililer: Hürmüz (Basra Körfezi–Umman Körfezi) ile Babülmendep (Kızıldeniz–Aden Körfezi); Cebelitarık (Akdeniz–Atlas) ile Süveyş (Akdeniz–Kızıldeniz). Metin kalıbında Ever Given kazası anlatılır ve “kanalın kapanmasının etkileri” sorulur: yakıt ve navlun fiyatları artar, tedarik zinciri aksar. Tuzak, “Karadeniz'e kıyısı olan ülkelerin dış ticaretinin durması”dır: Karadeniz'in dünyaya kapısı Türk boğazlarıdır, Süveyş değil.

⇄Bilgi eşleştirme geçit → bağladığı denizler

?Soru çöz

Basra Körfezi'ndeki bir limandan petrol yükleyen tanker, Süveyş Kanalı yoluyla Akdeniz'e ulaşmak için sırasıyla aşağıdaki su yollarının hangisinden geçer?

✓ D. Tanker önce Basra Körfezi'nin çıkışı olan Hürmüz'den Umman Körfezi'ne ve Hint Okyanusu'na çıkar, Arap Yarımadası'nı dolaşıp Babülmendep'ten Kızıldeniz'e girer, Süveyş'ten Akdeniz'e geçer. B'de sıra terstir; Malakka Uzak Doğu'nun, Cebelitarık Akdeniz'in batı çıkışının geçididir.
KÜRESEL · JEOPOLİTİK VE ENERJİ

Jeopolitik bölgeler ve enerji koridorları: Hürmüz'den Hazar'a enerjinin coğrafyası

MEB 9–11 · Bölgeler, ülkeler ve küresel bağlantılar · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürkiye elektriğini hangi kaynaklardan üretiyor? Türkiye enerjide ne kadar dışa bağımlı, enerji koridoru ne demek?Bağlantılı konudan (Türkiye'de enerji kaynakları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

ETKB verisine göre Türkiye 2025'te 366,9 milyar kWh elektrik üretti; bunun %33,3'ü kömürden, %22,3'ü doğal gazdan, %15,7'si hidrolik enerjiden, %11,9'u güneşten, %10,8'i rüzgârdan, %3,1'i jeotermalden geldi. Fosil yakıtların payı yarıdan fazladır ve bu yakıtların büyük bölümü ithaldir: Türkiye 2025'te doğal gazda %95, ham petrolde %83 oranında ithalata bağımlıydı. Coğrafi konumu sayesinde ise Hazar, Orta Doğu ve Rusya'nın petrol ve gazını Avrupa'ya taşıyan boru hatlarının geçtiği bir enerji koridorudur.

Üretimde paylar, dışa bağımlılık, boru hatları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Dünyanın jeopolitik açıdan önemli bölgeleri hangileridir, enerji koridoru ne demektir?

Kısa cevap: Bir bölgenin jeopolitik önemi; enerji ve maden kaynaklarından, stratejik boğazlara ve ticaret yollarına hâkim olmasından ve kıtalar arasındaki konumundan gelir. Orta Doğu (Basra Körfezi petrolü ve Hürmüz Boğazı), Hazar havzası ve Kafkasya, Doğu Akdeniz ve Karadeniz dünyanın en önemli jeopolitik bölgeleri arasındadır. Enerji koridoru, üretici bölgelerden tüketici bölgelere enerji taşıyan boru hatlarının ve deniz yollarının geçtiği kuşaktır; Türkiye doğu ile batı arasında böyle bir koridordur.

ABD Enerji Bilgi İdaresi'ne (EIA) göre 2024'te Hürmüz Boğazı'ndan her gün ortalama yaklaşık 20 milyon varil petrol geçti. Bu, dünyadaki petrol tüketiminin yaklaşık beşte biri demektir ve hepsi İran ile Umman arasındaki dar bir su yolundan akar.

Jeopolitik, coğrafi özelliklerin bir ülkenin ya da bölgenin siyasi gücüne ve uluslararası ilişkilerdeki ağırlığına etkisidir; Türkiye örneğini coğrafi konum sayfasında gördük. Burada aynı kavrama dünya ölçeğinde bakıyoruz. MEB 11'in ifadesiyle zengin enerji kaynaklarına sahip bölgeler enerji arzını ve fiyatlarını belirlediği için enerji kaynakları yalnız ekonomik değil jeopolitik bir güç unsurudur. Kaynak ile tüketici arasındaki yol da aynı derecede önemlidir: petrol ve gaz ya boru hattıyla ya da tankerle taşınır, ikisi de belirli koridorlardan geçer.

Dünyanın sıcak noktaları

  • Orta Doğu ve Basra Körfezi: dünyanın en büyük petrol ve doğal gaz rezervleri; çıkış kapıları Hürmüz, Babülmendep ve Süveyş. Suudi Arabistan'ın OPEC'teki yönlendirici gücü buradan gelir (dördüncü konu).
  • Hazar havzası ve Kafkasya: Azerbaycan, Kazakistan ve Türkmenistan'ın petrol ve gazı; denize çıkışı olmayan bu kaynakların dünyaya ulaşması boru hatlarına bağlıdır. Bakü–Tiflis–Ceyhan ve TANAP bu yüzden Türkiye'den geçer.
  • Doğu Akdeniz: deniz altı doğal gaz alanları, deniz yetki alanları tartışmaları ve Kıbrıs; Türkiye'nin Mavi Vatan kavramı bu bölgeyle ilgilidir.
  • Karadeniz: Türk boğazlarıyla açık denizlere bağlanan iç deniz; tahıl ve enerji ihracatının yolu, Montrö Sözleşmesi'yle düzenlenen geçiş rejimi.
  • Malakka ve Güney Çin Denizi: Doğu Asya'nın enerji ithalatının ve ihracat mallarının geçtiği kuşak.

Kriz bir boğazda başlar

Darboğazın kırılganlığı en açık Hürmüz'de görülür. EIA'ya göre 2024'te boğazdan geçen petrolün en büyük payı Suudi Arabistan'a aitti; Birleşik Arap Emirlikleri'nin ise boğazı atlatıp Umman Körfezi kıyısındaki Fuceyre'ye uzanan bir boru hattı vardır. 2026'da bu kırılganlık yaşandı: EIA'nın açıklamalarına göre ABD ile İran arasındaki aylar süren çatışmada boğaz gemi trafiğine fiilen kapandı, petrol fiyatları yükseldi ve trafik ancak 18 Haziran'daki ABD–İran mutabakatından sonra yeniden arttı. MEB 11 benzer bir dersi 1973 petrol krizinden çıkarır: kriz, enerji güvenliğinin ne kadar kırılgan olduğunu gösterdi ve birçok ülkeyi alternatif kaynaklara yöneltti. Ders şudur: tek bir kaynağa ya da tek bir yola bağımlı olmak risktir; ülkeler bu yüzden tedarikçilerini, taşıma yollarını ve enerji türlerini çeşitlendirir.

Enerji koridoru olarak Türkiye

MEB 11'e göre Türkiye, coğrafi konumu nedeniyle doğu ile batı ülkeleri arasında bir enerji koridoru niteliği taşır; enerji nakil hatlarında köprü görevi üstlenmesi ona hem bölgesel enerji güvenliği hem uluslararası enerji politikaları açısından kritik önem kazandırır. Hatların adları ve güzergâhları enerji kaynakları sayfasında, Mavi Vatan'daki petrol ve doğal gaz potansiyeli coğrafi konum sayfasında. Enerjinin yanında madenler de jeopolitiktir: MEB 11, ulusal güvenlik ve savunma için temel olan madenlere stratejik, sanayinin temel girdisi olup arzı kesilince risk doğuran madenlere kritik maden der; nadir toprak elementleri, yenilenebilir enerji, elektrikli araç ve savunma sanayisi için her iki niteliği taşır (ayrıntısı madenler sayfasında).

Akılda kalsın: Jeopolitik önem = kaynak (petrol, gaz, kritik maden) + kapı (boğaz, kanal) + koridor (boru hattı, ticaret yolu). Hürmüz'ün sayısı: günde ~20 milyon varil, dünya tüketiminin ~beşte biri (EIA, 2024). Çözüm kelimesi: çeşitlendirme.
Sınavda

Nasıl sorulurMetin kalıbında bir boğazın kapanması ya da bir boru hattının devreye girmesi anlatılır, sonuçları sorulur: enerji fiyatlarının yükselmesi, alternatif güzergâhların önem kazanması, transit ülkenin gelir ve siyasi ağırlığının artması doğrudur.

TuzakCoğrafi olarak ilgisiz bir sonuçtur (“Basra Körfezi'nde tuzluluğun azalması”). Öncüllü kalıpta “hangileri bir bölgenin jeopolitik önemini artırır?” diye sorulur; iklim tipi ve yer şekli gibi doğal özellikler tek başına jeopolitik önem sayılmaz.

▭Boşluk doldurma

Basra Körfezi'ni Umman Körfezi'ne bağlayan Boğazı'ndan 2024'te dünya petrol tüketiminin yaklaşık beşte birine eşit miktarda petrol geçti. Üretici bölgelerden tüketici bölgelere enerji taşıyan hatların geçtiği Türkiye ise bir dur.

Babülmendepenerji koridoruHürmüzkültür ocağı

?Soru çöz

Hürmüz Boğazı'nda gemi trafiğinin uzun süre durmasının doğrudan sonuçlarından biri aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Hürmüz, Basra Körfezi petrolünün tek deniz çıkışıdır; geçiş durunca arz azalır ve fiyatlar yükselir (EIA, 2026). Tuzluluk bir doğa olayıdır, Panama ve Karadeniz ticareti ise bu boğaza bağlı değildir.
KÜRESEL · ULUSLARARASI KURULUŞLAR

Uluslararası kuruluşlar: BM'den Türk Devletleri Teşkilatı'na kuruluş yılları, merkezler ve Türkiye

MEB 9–11 · Bölgeler, ülkeler ve küresel bağlantılar · Okuma 10 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürkiye en çok hangi ülkelerle ticaret yapar, Gümrük Birliği nedir?Bağlantılı konudan (Türkiye'de ticaret ve turizm). Önce kendin cevapla, sonra aç.

TÜİK'e göre 2025'te Türkiye'nin en çok ihracat yaptığı ülkeler sırasıyla Almanya, Birleşik Krallık, ABD, İtalya ve Irak; en çok ithalat yaptığı ülkeler Çin, Rusya, Almanya, ABD ve İsviçre'dir. Ülke grubu olarak en büyük pazar Avrupa Birliği'dir. Türkiye 1 Ocak 1996'dan beri AB ile Gümrük Birliği içindedir; 1992'de kurulan ve merkezi İstanbul'da olan Karadeniz Ekonomik İşbirliği Örgütü'nün (KEİ) de kurucu üyesidir.

Ticaret ortakları ve örgütler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye hangi uluslararası kuruluşlara üyedir, BM, NATO, OECD, İİT, KEİ ve Türk Devletleri Teşkilatı ne zaman kuruldu, merkezleri nerededir?

Kısa cevap: Türkiye BM'nin (1945, New York), OECD'nin (1961, Paris), İslam İşbirliği Teşkilatı'nın (1969, Cidde), AGİT'in (1975, Viyana), KEİ'nin (1992, İstanbul), G20'nin (1999) ve Türk Devletleri Teşkilatı'nın (2009, İstanbul) kurucuları arasındadır; 1949'dan beri Avrupa Konseyi'ne (Strazburg), 1952'den beri NATO'ya (Brüksel) üyedir. Avrupa Birliği'nin aday ülkesidir ve 1996'dan beri AB ile Gümrük Birliği içindedir. OPEC (Viyana) ve ASEAN'ın (Cakarta) üyesi değildir.

Bölge türleri sayılırken NATO bölgesi ve KEİ bölgesi, Akdeniz iklim bölgesinin hemen yanında durur. Çünkü bir uluslararası kuruluşun üyeleri de haritada bir bölge çizer; bu bölgenin sınırını doğa değil antlaşmalar belirler.

Ülkeler güvenlik, ticaret, kalkınma, kültür ve çevre gibi tek başına çözemedikleri konularda uluslararası kuruluşlar kurar. Bu kuruluşları amaçlarına ve ölçeklerine göre gruplamak ezberi kolaylaştırır: küresel (BM ve uzman kuruluşları, DTÖ, G20), güvenlik (NATO, AGİT), ekonomik ve bölgesel (OECD, AB, KEİ, ASEAN, EİT, D-8), emtia (OPEC), hukuk ve insan hakları (Avrupa Konseyi), kültür ve din temelli (İİT, Türk Devletleri Teşkilatı, TÜRKSOY). Bu kuruluşların tarihsel kuruluş süreçleri ve Türkiye'nin dış politikasındaki yerleri tarih derslerinde ayrıntılı anlatılır; burada coğrafyanın sorduğu üç bilgiye odaklanıyoruz: kuruluş yılı, merkez, Türkiye'nin durumu.

Uluslararası kuruluşlar: merkez ve Türkiye'nin durumu (sınavın sorduğu çekirdek)
KuruluşMerkezTürkiye
BM (1945)New YorkKurucu
OECD (1961)ParisKurucu
İİT (1969)CiddeKuruluştan beri üye
KEİ (1992), D-8 (1997), TDT (2009)İstanbulKurucu, öncü
G20 (1999)Sabit merkez yokKurucu
Avrupa Konseyi (1949)Strazburg1949'da katıldı; AB'nin organı değil
NATO (1949)Brüksel1952'de sonradan üye
AGİT (1975)ViyanaBaşından beri katılımcı
DTÖ (1995)Cenevre1995'ten beri üye
ABBrükselAday; 1996'dan beri Gümrük Birliği
OPEC, ASEAN, NAFTAViyana, Cakarta, —Üye değil

Birleşmiş Milletler ve organları

Birleşmiş Milletler (BM), İkinci Dünya Savaşı'nın ardından 24 Ekim 1945'te kuruldu; merkezi New York'tadır, 193 üyesi vardır ve Türkiye kurucu üyedir. Ana organları: bütün üyelerin eşit oyla temsil edildiği Genel Kurul; beşi daimi (ABD, Rusya, Çin, Birleşik Krallık, Fransa; veto hakları vardır) ve onu iki yıllığına seçilen 15 üyeli Güvenlik Konseyi; Ekonomik ve Sosyal Konsey; Lahey'deki Uluslararası Adalet Divanı; Genel Sekreter'in başında olduğu Sekretarya ve 1994'ten beri faaliyeti askıda olan Vesayet Konseyi. Coğrafyada en çok anılan BM kuruluşları: Gıda ve Tarım Örgütü FAO (Roma), eğitim-bilim-kültür örgütü UNESCO (Paris; Dünya Mirası Listesi), Dünya Sağlık Örgütü DSÖ (Cenevre), Çevre Programı UNEP (Nairobi), Kalkınma Programı UNDP (İnsani Gelişme Endeksi'nin sahibi). BM'nin 2015'te kabul ettiği 17 maddelik 2030 Sürdürülebilir Kalkınma Hedefleri ve UNEP ile Dünya Meteoroloji Örgütü'nün 1988'de kurduğu IPCC de bu ailenin parçasıdır.

Merkezi Türkiye'de olan üç kuruluş: KEİ, D-8 ve Türk Devletleri Teşkilatı (hepsi İstanbul). Viyana iki kuruluşa ev sahipliği yapar: OPEC ve AGİT; Brüksel de iki: NATO ve AB.Görsel: Sınav Defteri
Ek bilgi: kuruluşların tarihçesi, üye sayıları ve ayrıntıları

Güvenlik ve Avrupa

NATO 4 Nisan 1949'da kuruldu; merkezi Brüksel'dir, 32 üyesi vardır ve Türkiye 18 Şubat 1952'den beri üyedir (Dışişleri Bakanlığı). Bir üyeye yapılan saldırıyı hepsine yapılmış sayan ortak savunma ilkesi bir askerî ittifakın tanımıdır. AGİT, 1975 Helsinki Nihai Senedi'yle doğan Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Konferansı'nın (AGİK) devamıdır, 1995'ten beri bu adı taşır; sekretaryası Viyana'dadır, 57 katılımcı devleti vardır ve Türkiye baştan beri katılımcıdır. Avrupa Konseyi 1949'da insan hakları, demokrasi ve hukukun üstünlüğü için kuruldu; merkezi Strazburg'dur, 46 üyesi vardır, Türkiye kuruluşundan birkaç ay sonra, Ağustos 1949'da kurucu üye olarak katıldı (Dışişleri Bakanlığı; üyelik TBMM onayının ardından 13 Nisan 1950'de yürürlüğe girdi). AB'nin bir organı değildir; sınavın en sevdiği karışıklık budur. Avrupa Birliği ise 1951'deki Avrupa Kömür ve Çelik Topluluğu'yla başlayan sürecin, 1 Kasım 1993'te yürürlüğe giren Maastricht Antlaşması'yla aldığı addır; bugün 27 üyesi vardır, Birleşik Krallık 2020'de ayrılmıştır ve Türkiye, Kuzey Makedonya, Karadağ, Sırbistan, Arnavutluk, Ukrayna, Moldova, Gürcistan ile Bosna-Hersek aday ülkedir. Gümrük Birliği'nin ayrıntısı ticaret ve turizm sayfasında.

Ekonomi: OECD, G20, DTÖ, OPEC ve bölgesel örgütler

OECD, Marshall Yardımı'nı yönetmek için 1948'de kurulan OEEC'nin yerine, 14 Aralık 1960'ta Paris'te imzalanan ve 30 Eylül 1961'de yürürlüğe giren sözleşmeyle kuruldu; merkezi Paris'tir, 38 üyesi vardır, Türkiye 20 kurucu ülkeden biridir. G20 1999'da kuruldu, sabit bir merkezi yoktur (dönem başkanlığı her yıl değişir) ve Türkiye kurucu üyedir; 19 ülke, AB ve 2023'ten beri Afrika Birliği'nden oluşur. Türkiye 1995'ten beri Dünya Ticaret Örgütü'nün (Cenevre) üyesidir. OPEC 1960'ta Bağdat'ta kuruldu, merkezi Viyana'dadır; bugün 12 üyesi vardır (Cezayir, Kongo, Ekvator Ginesi, Gabon, İran, Irak, Kuveyt, Libya, Nijerya, Suudi Arabistan, BAE, Venezuela) ve Türkiye petrol ithal eden bir ülke olduğu için üye değildir. ASEAN 1967'de Bangkok Bildirgesi'yle kuruldu, sekretaryası Cakarta'dadır; Doğu Timor'un 26 Ekim 2025'te katılmasıyla 11 üyelidir. Türkiye'nin öncülüğündeki bölgesel örgütler: 1992'de İstanbul zirvesiyle kurulan KEİ (merkez İstanbul, 13 üye), Türkiye, İran ve Pakistan'ın kurduğu Ekonomik İşbirliği Teşkilatı (EİT, merkez Tahran) ve 1997'de İstanbul'da kurulan D-8.

Kültür ve din temelli kuruluşlar

İslam İşbirliği Teşkilatı (İİT), Mescid-i Aksa'nın 21 Ağustos 1969'da kundaklanmasına tepki olarak 25 Eylül 1969'da Rabat zirvesinin ardından İslam Konferansı Teşkilatı adıyla kuruldu; 2011'de bugünkü adını aldı. Merkezi Cidde'dir, 57 üyesi vardır ve Türkiye kuruluşundan beri üyedir (Dışişleri Bakanlığı). Türk Devletleri Teşkilatı (TDT), 3 Ekim 2009'da imzalanan Nahçıvan Anlaşması'yla Türk Dili Konuşan Ülkeler İşbirliği Konseyi (Türk Konseyi) adıyla kuruldu, 12 Kasım 2021'de bugünkü adını aldı; sekretaryası İstanbul'dadır. Üyeleri Türkiye, Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan ve 2019'dan beri Özbekistan'dır; gözlemciler Macaristan, Türkmenistan ve KKTC'dir (Dışişleri Bakanlığı). Kültür alanında bunu TÜRKSOY tamamlar (ikinci konu).

Akılda kalsın: Merkezi İstanbul'da olanlar: KEİ, D-8, TDT. Türkiye'nin üye olmadığı iki sık çeldirici: OPEC (petrol satanlar) ve ASEAN (Güneydoğu Asya); NAFTA da öyle. Yıl zinciri: 1945 BM → 1949 NATO, Avrupa Konseyi → 1952 Türkiye NATO'da → 1961 OECD → 1969 İİT → 1992 KEİ → 2009 TDT. Avrupa Konseyi ≠ AB.
Sınavda

Nasıl sorulurKalıp 1: “Türkiye aşağıdaki kuruluşlardan hangisinin üyesi değildir?” Cevap OPEC, ASEAN ya da NAFTA'dır. Kalıp 2: kuruluş – merkez eşleştirmesi.

TuzakKalıp 3: “Türkiye'nin kurucu üyesi olduğu kuruluş” sorulur: BM, OECD, İİT, KEİ, G20 ve TDT doğrudur; NATO çeldiricidir, çünkü Türkiye NATO'ya kuruluşundan üç yıl sonra 1952'de katıldı. Tuzak, merkez eşleştirmesinde Avrupa Konseyi'ni Brüksel'e, AGİT'i Cenevre'ye, İİT'i Mekke'ye yerleştirmektir (doğrusu Strazburg, Viyana, Cidde).

⇄Bilgi eşleştirme kurucu mu, sonradan mı, üye değil mi?

?Soru çöz

Türkiye aşağıdaki uluslararası kuruluşlardan hangisinin üyesi değildir?

✓ B. OPEC petrol ihraç eden ülkelerin örgütüdür; Türkiye petrolünün büyük kısmını ithal ettiği için üye değildir. Türkiye OECD'nin ve İİT'in kurucuları arasındadır, AGİT'e de başından beri katılımcıdır.
KÜRESEL · SORUNLAR

Küresel ve bölgesel sorunlar: iklimden sınıraşan sulara, Aral Gölü'nden gıda güvenliğine

MEB 10–11 · Afetler ve sürdürülebilir çevre · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDünyadaki önemli göç hareketleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Göç). Önce kendin cevapla, sonra aç.

MEB'in tarihî göç örnekleri Kavimler Göçü, Yeni Dünya kıtalarına göçler, köle göçleri ve Sanayi Devrimi'nden itibaren yapılan işçi göçleridir; Türkler de MÖ 1500'lerden MS 800'lere kadar ana yurtları Türkistan'dan göçlerle yayıldı. Günümüzde ekonomik krizden kaçan Venezuelalılar, yatırımların peşinden Afrika'ya giden Çinliler ve deniz seviyesinin yükselmesi ya da kuraklık yüzünden yer değiştiren iklim göçmenleri öne çıkan örneklerdir.

Dünyada büyük göçler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Küresel sorunlar ile bölgesel sorunlar arasındaki fark nedir, sınıraşan sular neden sorun yaratır?

Kısa cevap: Küresel sorunlar bütün dünyayı etkileyen ve ancak ülkelerin ortak çabasıyla çözülebilen sorunlardır: iklim değişikliği, su ve gıda güvenliği, salgınlar, göç. Bölgesel sorunlar belirli bir alanla sınırlıdır: sınıraşan suların paylaşımı (Nil, Fırat-Dicle), Aral Gölü'nün küçülmesi, bir denizin kirlenmesi. MEB 11'e göre sınıraşan sular, bir ülkede doğup başka ülkelere ulaşan sulardır ve paylaşımları ülkeler arasında iş birliği ya da gerginlik konusudur.

Aral Gölü 1989'da uydudan bakıldığında hâlâ büyük bir mavi lekeydi; MEB 10'un yan yana koyduğu 2018 görüntüsünde ondan geriye birkaç küçük göl ve tuzlu bir çöl kalmıştı.

Bir sorunun küresel mi bölgesel mi olduğunu ölçeği belirler. Küresel sorunun nedeni de etkisi de dünyaya yayılır; tek bir ülkenin önlemi yetmez. En büyüğü iklim değişikliğidir: MEB 11'e göre 1988'de UNEP ve Dünya Meteoroloji Örgütü işbirliğiyle IPCC kuruldu, 1992 Rio Zirvesi'nde BM İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi kabul edildi, 1997'de Kyoto Protokolü imzalandı ve 2015'te imzalanıp 2016'da yürürlüğe giren Paris İklim Anlaşması bugünkü temel uluslararası anlaşma oldu. Türkiye Paris Anlaşması'nı 2021'de onayladı ve 2053 net sıfır emisyon hedefini açıkladı; Kasım 2026'da Antalya'da BM İklim Değişikliği Konferansı'na (COP31) ev sahipliği yapıyor. Öbür küresel sorunlar gıda güvenliği (MEB 11, BM'nin herkesin yeterli ve besleyici gıdaya erişim hakkını vurgular), su kıtlığı, salgın hastalıklar ve zorunlu göçlerdir (göç sayfasında).

Bölgesel sorunlar: sınıraşan sular ve Aral

Bölgesel sorun belirli bir havzada, denizde ya da ülke grubunda yaşanır. MEB 11'e göre bir ülkede doğup başka ülkelere ulaşan sulara sınıraşan sular, kıyısı olan ülkelere havza ülkeleri denir; dünyada 260'tan fazla sınıraşan akarsu havzası vardır ve dünya nüfusunun yaklaşık %40'ı bu havzalarda yaşar. Nil (Etiyopya, Sudan, Mısır), İndus (Hindistan, Pakistan) ve Colorado (ABD, Meksika) en bilinen örneklerdir. Türkiye'de Fırat, Dicle, Kura, Aras, Çoruh, Meriç ve Asi sınıraşan sulardır; Fırat Türkiye'den doğup Suriye ve Irak'a ulaşır, Asi ise Lübnan'dan doğup Suriye üzerinden Türkiye'ye girer. Türkiye bu konuda suyun hakkaniyetli, akılcı ve verimli kullanımını savunur. Aral Gölü ise beşerî kaynaklı bir bölgesel çevre felaketidir: göle su taşıyan Amu Derya ve Siri Derya'nın suları sulama amacıyla kullanılınca göl hızla küçüldü, kuruyan tabandan kalkan tuzlu toz çevredeki tarım alanlarını ve insan sağlığını etkiledi; bu değişimden en çok Kazakistan ve Özbekistan etkilendi. Çevre sorunlarının ve sürdürülebilirliğin ayrıntısı çevre sorunları ve sürdürülebilirlik sayfasında, Türkiye'deki çevre sorunları çevre ve doğal afetler sayfasında.

Akılda kalsın: Sorunun adında bir yer varsa (Aral, Nil, Fırat-Dicle, Kızıldeniz) genellikle bölgesel, adı bütün gezegeni ilgilendiriyorsa (iklim, ozon, deniz seviyesi) küreseldir. İklim takvimi: 1988 IPCC → 1992 Rio → 1997 Kyoto → 2015 Paris → 2026 COP31 Antalya.
Sınavda

Nasıl sorulurKalıp 1: Beş sorun verilir, “hangisi bölgesel ölçeklidir?” diye sorulur; cevap Aral Gölü'nün küçülmesi ya da bir havzadaki su paylaşımıdır, küresel ısınma ve ozon incelmesi çeldiricidir. Kalıp 2: Türkiye'nin sınıraşan suları ve geçtiği ülkeler eşleştirilir; dikkat: Asi Türkiye'ye dışarıdan girer. Kalıp 3: Aral metni verilir ve sorunun nedeni sorulur; cevap beşerî (sulama), “yağışların artması” ya da “volkanizma” yanlıştır.

TuzakAsi'yi Türkiye'den doğan sınıraşan sular arasında saymaktır: Asi Lübnan'dan doğar, Türkiye'ye dışarıdan girer.

⇄Bilgi eşleştirme kavram → açıklama

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi bölgesel ölçekli bir çevre sorunudur?

✓ C. Aral Gölü'nün küçülmesi belirli bir havzada, çevresindeki ülkeleri (Kazakistan, Özbekistan) etkileyen bölgesel bir sorundur. İklim değişikliği, ozon incelmesi ve deniz seviyesinin yükselmesi bütün dünyayı ilgilendiren küresel sorunlardır.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Aşağıdaki bölgelerden hangisinin sınırlarının değişmesi için en uzun sürenin geçmesi beklenir?

✓ A. İklim doğal bir ölçüttür ve sıcaklık-yağış koşulları çok uzun zamanda değişir; bu yüzden iklim bölgesinin sınırı en geç değişir. Nüfus ve turizm bölgeleri beşerî, proje alanı ise işlevsel bölgedir; bunların sınırı kısa sürede değişebilir (DOKAP'a 2016 ve 2020'de il eklenmesi gibi).Kaynak: Bölge kavramı ve kalkınma projeleri · Bölge sınırları ve geçiş kuşakları

?Soru 2

Aşağıdaki illerden hangisi birden fazla bölgesel kalkınma projesinin kapsamında yer alır?

✓ D. Çorum, Yeşilırmak Havza Gelişim Projesi'nin dört ilinden biridir ve 2020'de DOKAP'a da eklenmiştir. Kilis yalnız GAP'ta, Yozgat yalnız KOP'ta, Karabük yalnız ZBK'dadır.Kaynak: Bölge kavramı ve kalkınma projeleri · ZBK, YHGP ve öncelikli yöreler

?Soru 3

Aşağıdakilerden hangisi Konya Ovası Projesi'nin (KOP) amaçlarından biri değildir?

✓ A. Pamuk yetişme döneminde yüksek sıcaklık ister; İç Anadolu'nun yazları bu ihtiyacı karşılamadığı için sulama gelse de KOP'un hedefi pamuk değildir. B ve C MEB'in KOP tanımında geçer, D ise Mavi Tünel'in işlevidir.Kaynak: Bölge kavramı ve kalkınma projeleri · DAP, DOKAP ve KOP

?Soru 4

Türkiye'de yurt içi yük ve yolcu taşımacılığında kara yolunun payının diğer ulaşım türlerinden çok fazla olması aşağıdakilerden hangisiyle açıklanamaz?

✓ A. Kara yolunda birim taşıma maliyeti demir yolu ve deniz yolundan yüksektir; yaygınlığını ucuzluğuna değil esnekliğine, engebeye uyumuna ve yatırım tercihine borçludur.Kaynak: Türkiye'de ulaşım · Kara yolu: en yaygın ulaşım

?Soru 5

Aşağıdaki illerin hangisinin il merkezine demir yolu ile ulaşmak mümkündür?

✓ B. Demir yolu Göller Yöresi'nde Isparta ve Burdur'a ulaşır. Antalya (Teke-Taşeli), Muğla (Menteşe) ve Trabzon (Doğu Karadeniz) engebeli ve dağların kıyıya paralel uzandığı yörelerde olduğu için demir yolu ağının dışındadır.Kaynak: Türkiye'de ulaşım · Demir yolu ve hızlı tren

?Soru 6

Aşağıdakilerden hangisi bir turizm merkezinde turist başına yapılan ortalama harcamayı artırmaya yönelik bir uygulamadır?

✓ C. Turist daha uzun kalır ve daha çeşitli etkinliğe katılırsa kişi başına harcama artar. Paket tur, yatak kapasitesi ve uçuş sayısı gelen turist sayısını ve toplam geliri artırabilir ama turist başına harcamayı artırmaz; her şey dâhil turist otel dışında az harcar.Kaynak: Türkiye'de ticaret ve turizm · Turizmin ekonomiye ve çevreye etkileri

?Soru 7

Aşağıdakilerden hangisi Türkiye'de kara yolu ve demir yolu yapım maliyetini artıran doğal etkenlerden biri değildir?

✓ D. Nüfusun dağılışı beşerî bir etkendir ve maliyeti değil ulaşım talebini belirler. Yükselti, eğim ve dağların uzanışı ise yolu uzatıp tünel ve viyadük gerektirdiği için maliyeti artıran doğal etkenlerdir.Kaynak: Türkiye'de ulaşım · Ulaşımı etkileyen faktörler

?Soru 8

Yüz ölçümü ve ortalama yükseltisi en fazla, nüfus yoğunluğu ise en az olan coğrafi bölgemiz aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Doğu Anadolu en geniş ve ortalama yükseltisi en fazla bölgedir; yükselti ve sert kış nüfusu seyrek tutar. A Karadeniz'in kıyı şeridi sık nüfusludur ve yüz ölçümü daha küçüktür. B İç Anadolu geniş bir bölgedir ama ortalama yükseltisi Doğu Anadolu'dan azdır. C Güneydoğu Anadolu ise yüz ölçümü en küçük bölgedir.Kaynak: Bölge kavramı ve kalkınma projeleri · Türkiye'nin coğrafi bölgeleri

?Soru 9

Aşağıdaki turizm türlerinden hangisinin mevsimlik dalgalanmadan en az etkilenerek ülke ekonomisine yıl boyunca katkı sağlaması beklenir?

✓ D. Kaplıca ve ılıcalar sıcak su kaynaklarına bağlıdır, iklime bağlı değildir; bu yüzden yılın her ayında kullanılabilir. Deniz ve yayla turizmi yaza, kış turizmi kar mevsimine bağlıdır.Kaynak: Türkiye'de ticaret ve turizm · Turizm türleri

?Soru 10

UNESCO Dünya Mirası Listesi'nde yer alan aşağıdaki alanlardan hangisi hem doğal hem kültürel değerleriyle karma miras olarak listelenmiştir?

✓ B. Hierapolis-Pamukkale, traverten basamakları (doğal) ile antik Hierapolis kentini (kültürel) birlikte koruduğu için karma alandır; öteki karma alan Göreme-Kapadokya'dır. A Efes yalnız antik kent kalıntısıyla kültürel mirastır. C Nemrut Dağı, adı dağ olsa da Kommagene heykelleri nedeniyle kültürel mirastır. D Safranbolu tarihî konut dokusuyla kültürel mirastır.Kaynak: Türkiye'de ticaret ve turizm · Turizm alanları, koridorlar, UNESCO
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Coğrafya soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →