Hava durumu ve iklim farkı: atmosferi tanımakla başlayan hikâye
MEB 9. sınıf · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 6 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaMatematik iklim kuşakları nelerdir, dönenceler ve kutup daireleri nereden geçer?Bağlantılı konudan (Dünya'nın şekli ve hareketleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Güneş ışınları yıl içinde en fazla 23°27' kuzey (Yengeç Dönencesi) ve 23°27' güney (Oğlak Dönencesi) paralellerine kadar dik gelebilir; 66°33' paralelleri ise kutup daireleridir. Dönenceler arası tropikal kuşak, dönencelerle kutup daireleri arası orta kuşak, kutup daireleriyle kutup noktaları arası kutup kuşağıdır.
✎Konu anlatımı
Hava durumu ile iklim arasındaki fark nedir, atmosfer hangi gazlardan oluşur?
Kısa cevap: Hava durumu, bir yerdeki atmosfer koşullarının kısa süreli hâlidir (bugünkü sıcaklık, yağış, rüzgâr). İklim ise bir bölgedeki hava olaylarının uzun süreli ortalamaları ve uç değerlerinin genel durumudur. Atmosfer yaklaşık %78 azot, %21 oksijen ve %1 argon, su buharı, karbondioksit gibi diğer gazlardan oluşur.Bir kış günü öğle saatlerinde kente yoğun kar yağar, sıcaklık bir saatte 8 °C'tan −2 °C'a düşer ve okullar tatil edilir. Aynı akşam o kentte kırk yıldır yaşayan bir çiftçi “Burada kışlar genelde ılık geçer.” der. İkisi de doğru söylemektedir; biri havadan, öbürü iklimden söz eder.
MEB'in 9. sınıf kitabı üniteyi tam bu örnekle açar. Hava durumu, herhangi bir yer ve zamandaki atmosfer koşullarının kısa süreli durumudur: bugünkü sıcaklık, yarın beklenen sağanak, bu sabahki sis. İklim ise bir bölgedeki hava olaylarının uzun süreli ortalamalarının ve uç değerlerinin genel durumudur. Hava durumu saatler ve günler içinde değişir; iklim ancak uzun yıllar boyunca biriken ölçümlerle ortaya çıkar. Dünya Meteoroloji Örgütü iklim ortalamalarında genellikle 30 yıllık dönemleri esas alır.
Meteoroloji ve klimatoloji
Bu iki ölçeğin iki ayrı bilimi vardır. Meteoroloji, hava olaylarını ve onları doğuran süreçleri inceler; meteorolog ölçer, izler ve hava tahmini yapar. Klimatoloji ise fiziki coğrafyanın alt dalıdır; iklim sisteminin bileşenlerini, iklim türlerinin dağılışını ve iklimin geçmişteki ve gelecekteki değişimini inceler. Türkiye'de ölçümleri ve tahminleri Meteoroloji Genel Müdürlüğü (MGM) yapar.
İklim elemanları: sistemin değişkenleri
Eski kitapların “iklim elemanları” dediği şeyleri MEB iklim sisteminin değişkenleri diye adlandırır: sıcaklık, hava basıncı, rüzgâr, nemlilik ve yağış. Bunlar atmosfer, hidrosfer, kriyosfer, litosfer ve biyosfer adlı beş bileşenin etkileşimiyle şekillenir. Değişkenlerin en önemlisi sıcaklıktır, çünkü basıncı, rüzgârı, nemi ve yağışı çoğu zaman sıcaklık belirler. Bu sayfa sıcaklığı, sonraki iki sayfa basınç-rüzgâr ve nem-yağışı anlatır.
Her değişkenin bir ölçü aleti vardır. Sıcaklık termometre ile °C cinsinden ölçülür; doğru ölçüm için termometre doğrudan güneş almayan, hava girişine açık, yerden 1,5–2 m yükseklikteki ahşap bir kutuya konur. Basınç barometre ile milibar ya da hektopaskal olarak, rüzgâr hızı anemometre ile, nem higrometre ile, yağış plüviyometre ile milimetre olarak ölçülür.
Atmosferin bileşimi
Bütün hava olaylarının sahnesi atmosferdir. Atmosfer bir gaz karışımıdır ve içinde su damlacıkları, buz kristalleri ve toz gibi katı-sıvı tanecikler de asılı durur. MEB'in grafiğine göre gazların yaklaşık %78'i azot, %21'i oksijendir; kalan %1'i argon, su buharı, karbondioksit, metan, azot oksit, neon ve ozon gibi gazlar paylaşır. Azot ve oksijenin oranı değişmez; su buharı, karbondioksit ve ozonun oranı ise yere ve zamana göre değişir. Hava olaylarında asıl rolü oynayanlar da bu küçük paydaki değişken gazlardır, özellikle su buharı.
Atmosferin işlevleri tek bir cümlede toplanabilir: Dünya'yı yaşanabilir kılar. Hava olaylarını oluşturur, Güneş'ten gelen zararlı ışınları soğurur, gök taşlarının büyük kütleler hâlinde yere düşmesini engeller, Dünya'nın aşırı ısınıp soğumasını önler. Işığı dağıttığı için gölgedeki yerlerin de aydınlanmasını sağlar.
Nasıl sorulurBirkaç cümle verilip hangisinin iklimle, hangisinin hava durumuyla ilgili olduğu sorulur.
TuzakUç bir değerin (rekor soğuk) hava durumu sanılmasıdır: “Bu bölgede kış sıcaklıkları zaman zaman −30 °C'a iner” cümlesi uzun dönemli bir genellemedir, yani iklimdir. Ölçü aletleri eşleştirmesi de sık görülür; barometre ile anemometreyi karıştırma.
⇄Bilgi eşleştirme alet ve ölçtüğü
?Soru çöz
Aşağıdaki ifadelerden hangisi hava durumuyla değil, iklimle ilgilidir?