Atmosfer ve sıcaklık: güneş ışınlarından izotermlere

Atmosferin beş katmanını, havanın neden alttan ısındığını, geliş açısından okyanus akıntılarına sıcaklığı değiştiren etmenleri, izoterm haritalarını ve sıcaklık terselmesini neden-sonuç zinciriyle öğren.

8 durakKavram
17 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 17tamamlanan etkinlik
21 sorubu konuda çözebileceğin
KAVRAM · İKLİM

Hava durumu ve iklim farkı: atmosferi tanımakla başlayan hikâye

MEB 9. sınıf · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMatematik iklim kuşakları nelerdir, dönenceler ve kutup daireleri nereden geçer?Bağlantılı konudan (Dünya'nın şekli ve hareketleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Güneş ışınları yıl içinde en fazla 23°27' kuzey (Yengeç Dönencesi) ve 23°27' güney (Oğlak Dönencesi) paralellerine kadar dik gelebilir; 66°33' paralelleri ise kutup daireleridir. Dönenceler arası tropikal kuşak, dönencelerle kutup daireleri arası orta kuşak, kutup daireleriyle kutup noktaları arası kutup kuşağıdır.

Matematik iklim kuşakları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hava durumu ile iklim arasındaki fark nedir, atmosfer hangi gazlardan oluşur?

Kısa cevap: Hava durumu, bir yerdeki atmosfer koşullarının kısa süreli hâlidir (bugünkü sıcaklık, yağış, rüzgâr). İklim ise bir bölgedeki hava olaylarının uzun süreli ortalamaları ve uç değerlerinin genel durumudur. Atmosfer yaklaşık %78 azot, %21 oksijen ve %1 argon, su buharı, karbondioksit gibi diğer gazlardan oluşur.

Bir kış günü öğle saatlerinde kente yoğun kar yağar, sıcaklık bir saatte 8 °C'tan −2 °C'a düşer ve okullar tatil edilir. Aynı akşam o kentte kırk yıldır yaşayan bir çiftçi “Burada kışlar genelde ılık geçer.” der. İkisi de doğru söylemektedir; biri havadan, öbürü iklimden söz eder.

MEB'in 9. sınıf kitabı üniteyi tam bu örnekle açar. Hava durumu, herhangi bir yer ve zamandaki atmosfer koşullarının kısa süreli durumudur: bugünkü sıcaklık, yarın beklenen sağanak, bu sabahki sis. İklim ise bir bölgedeki hava olaylarının uzun süreli ortalamalarının ve uç değerlerinin genel durumudur. Hava durumu saatler ve günler içinde değişir; iklim ancak uzun yıllar boyunca biriken ölçümlerle ortaya çıkar. Dünya Meteoroloji Örgütü iklim ortalamalarında genellikle 30 yıllık dönemleri esas alır.

Meteoroloji ve klimatoloji

Bu iki ölçeğin iki ayrı bilimi vardır. Meteoroloji, hava olaylarını ve onları doğuran süreçleri inceler; meteorolog ölçer, izler ve hava tahmini yapar. Klimatoloji ise fiziki coğrafyanın alt dalıdır; iklim sisteminin bileşenlerini, iklim türlerinin dağılışını ve iklimin geçmişteki ve gelecekteki değişimini inceler. Türkiye'de ölçümleri ve tahminleri Meteoroloji Genel Müdürlüğü (MGM) yapar.

İklim elemanları: sistemin değişkenleri

Eski kitapların “iklim elemanları” dediği şeyleri MEB iklim sisteminin değişkenleri diye adlandırır: sıcaklık, hava basıncı, rüzgâr, nemlilik ve yağış. Bunlar atmosfer, hidrosfer, kriyosfer, litosfer ve biyosfer adlı beş bileşenin etkileşimiyle şekillenir. Değişkenlerin en önemlisi sıcaklıktır, çünkü basıncı, rüzgârı, nemi ve yağışı çoğu zaman sıcaklık belirler. Bu sayfa sıcaklığı, sonraki iki sayfa basınç-rüzgâr ve nem-yağışı anlatır.

Her değişkenin bir ölçü aleti vardır. Sıcaklık termometre ile °C cinsinden ölçülür; doğru ölçüm için termometre doğrudan güneş almayan, hava girişine açık, yerden 1,5–2 m yükseklikteki ahşap bir kutuya konur. Basınç barometre ile milibar ya da hektopaskal olarak, rüzgâr hızı anemometre ile, nem higrometre ile, yağış plüviyometre ile milimetre olarak ölçülür.

Atmosferin bileşimi

Bütün hava olaylarının sahnesi atmosferdir. Atmosfer bir gaz karışımıdır ve içinde su damlacıkları, buz kristalleri ve toz gibi katı-sıvı tanecikler de asılı durur. MEB'in grafiğine göre gazların yaklaşık %78'i azot, %21'i oksijendir; kalan %1'i argon, su buharı, karbondioksit, metan, azot oksit, neon ve ozon gibi gazlar paylaşır. Azot ve oksijenin oranı değişmez; su buharı, karbondioksit ve ozonun oranı ise yere ve zamana göre değişir. Hava olaylarında asıl rolü oynayanlar da bu küçük paydaki değişken gazlardır, özellikle su buharı.

Atmosferin işlevleri tek bir cümlede toplanabilir: Dünya'yı yaşanabilir kılar. Hava olaylarını oluşturur, Güneş'ten gelen zararlı ışınları soğurur, gök taşlarının büyük kütleler hâlinde yere düşmesini engeller, Dünya'nın aşırı ısınıp soğumasını önler. Işığı dağıttığı için gölgedeki yerlerin de aydınlanmasını sağlar.

Akılda kalsın: Soru “bugün, dün, yarın, bu sabah” diyorsa hava durumu; “genellikle, her yıl, kışları, ortalama” diyorsa iklim. Bileşim: 78 azot, 21 oksijen, 1 diğerleri; değişkenler su buharı, karbondioksit ve ozondur.
Sınavda

Nasıl sorulurBirkaç cümle verilip hangisinin iklimle, hangisinin hava durumuyla ilgili olduğu sorulur.

TuzakUç bir değerin (rekor soğuk) hava durumu sanılmasıdır: “Bu bölgede kış sıcaklıkları zaman zaman −30 °C'a iner” cümlesi uzun dönemli bir genellemedir, yani iklimdir. Ölçü aletleri eşleştirmesi de sık görülür; barometre ile anemometreyi karıştırma.

⇄Bilgi eşleştirme alet ve ölçtüğü

?Soru çöz

Aşağıdaki ifadelerden hangisi hava durumuyla değil, iklimle ilgilidir?

✓ C. Uzun yılların ortalamasını anlatan bir genellemedir; bu iklimdir. A yarınki sağanak, B dün geceki −18 °C, D bu sabahki sis belirli bir gün ve saatteki atmosfer koşuludur, yani hava durumudur.
KAVRAM · ATMOSFER

Atmosferin katmanları: troposferden ekzosfere beş kat

MEB 9. sınıf · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDünya'nın katmanları nelerdir, litosfer ve astenosfer nedir?Bağlantılı konudan (Yerin yapısı ve iç kuvvetler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Dünya dıştan içe yer kabuğu, manto ve çekirdek olmak üzere üç ana katmandan oluşur. Yer kabuğu kıtasal (sial) ve okyanusal (sima) kabuk diye ikiye ayrılır. Yer kabuğu ile üst mantonun katı kesimi litosferi, onun altında akışkan davranan üst manto kesimi astenosferi oluşturur. Merkeze doğru sıcaklık, basınç ve yoğunluk artar.

Dünya'nın katmanları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Atmosferin katmanları nelerdir, troposfer ve stratosferin özellikleri nelerdir?

Kısa cevap: Atmosfer yerden uzaya doğru troposfer, stratosfer, mezosfer, termosfer ve ekzosfer katmanlarından oluşur. Bütün hava olayları troposferde görülür ve burada yükseldikçe sıcaklık azalır; ozon tabakası stratosferdedir, gök taşları mezosferde parçalanır, iyonlaşma ve kutup ışıkları termosferde görülür.

İstanbul'dan Tokyo'ya giden bir yolcu uçağı kalkıştan yarım saat sonra bulutların üstüne çıkar ve sarsıntı birden kesilir. Pilot o an atmosferin en hareketli katmanını geride bırakıp sakin bir kata geçmiştir.

Atmosfer tek parça değildir; sıcaklığın yükseltiyle değişme biçimine göre katmanlara ayrılır. Bir katmanda yükseldikçe sıcaklık düşer, bir sonrakinde artar; katmanları birbirinden ayıran şey bu yön değişimidir. Gazların büyük bölümü yere yakın kesimde toplanır, yukarı çıkıldıkça hava hızla seyrelir. Aşağıdaki şemayı yerden yukarıya doğru oku.

Katmanlar sıcaklığın yön değiştirdiği yerlerde ayrılır: azalır, artar, azalır, artar. Kalınlıklar ölçeksizdir.Görsel: Sınav Defteri (şema, ölçeksiz)

Troposfer: havanın yaşadığı kat

Yere en yakın katman troposferdir. MEB'e göre atmosferi oluşturan gazların yaklaşık %80'i ve su buharının tamamına yakını buradadır; bu yüzden bulut, sis, yağmur, kar ve rüzgâr gibi bütün hava olayları troposferde gerçekleşir. Troposfer Güneş'ten çok yerden ışıma yoluyla ısınır; bu yüzden yukarı çıkıldıkça sıcaklık düşer. Kalınlığı her yerde aynı değildir: Meteoroloji Genel Müdürlüğüne (MGM) göre troposferin üst sınırı kutuplarda yaklaşık 8 km'de kalırken Ekvator üzerinde 18 km'ye kadar çıkar; aynı yerde yazın yükselir, kışın alçalır. Neden zinciri iki halkalıdır: Ekvator'da güçlü ısınma havayı yükseltir ve katmanı kabartır; Dünya'nın dönüşünden doğan merkezkaç etkisi de Ekvator'da en fazladır.

Stratosfer: ozonun ve sakinliğin katı

Stratosferde dikey hava hareketleri görülmez ve yükseldikçe sıcaklık artar. Nedeni bu katmandaki ozon tabakasıdır (ozonosfer): ozon, Güneş'ten gelen ve canlılara zararlı morötesi ışınları soğurur, soğurduğu enerji de havayı ısıtır. Üstte sıcak, altta soğuk hava bulunduğu için hava yükselmez; bu da katmanı sakin kılar. Hava akışı troposferdekinden az çalkantılı olduğu için jet uçakları stratosferde yol alır. Hava olayları üzerindeki rolü ise sınırlıdır.

Mezosfer, termosfer, ekzosfer

Mezosferde yükseldikçe sıcaklık yeniden azalır; atmosferin en soğuk kesimi bu katmanın üst sınırıdır. Uzaydan gelen gök taşlarının büyük bölümü burada sürtünmeyle parçalanıp toz hâline gelir. Termosferde gazlar çok seyrektir ama oksijen ve azot atomları kısa dalga boylu, yüksek enerjili Güneş ışınımını emdiği için sıcaklık artar. Bu katmanda gazlar iyonlaşır; iyonlaşmış kesim radyo dalgalarını yansıttığı için iletişimde kullanılır, bu yüzden katmana iyonosfer de denir. Kutup ışıkları da burada oluşur. En dıştaki ekzosferde yer çekimi zayıfladığı için bazı gaz molekülleri uzaya kaçar; bu yüzden atmosferin üst sınırı kesin olarak bilinmez.

Akılda kalsın: Sıra yerden yukarı: T-S-M-T-E (Troposfer, Stratosfer, Mezosfer, Termosfer, Ekzosfer). Sıcaklık azalır-artar-azalır-artar. Artan iki katın nedeni de soğurmadır: stratosferde ozon morötesini, termosferde atomlar yüksek enerjili ışınımı soğurur.
Sınavda

Nasıl sorulurTYT'nin sevdiği kalıp öncüllüdür: “su buharının tamamına yakını bu katmandadır”, “ozon tabakası bu katmandadır”, “sıcaklık aşağıdan yukarı düşer” gibi özellikler verilir ve hangilerinin aynı katmana ait olduğu sorulur.

Tuzak“yükseldikçe sıcaklık artar” öncülüdür: bu özellik hem stratosferde hem termosferde vardır, tek başına katmanı belirlemez. Troposferde ise yükseldikçe sıcaklık azalır; ozonla birlikte bu özelliği aynı katmana yazan şık yanlıştır.

↕Sıralama yerden uzaya

Atmosferin katmanlarını yeryüzünden uzaya doğru sırala.

  1. Mezosfer
  2. Troposfer
  3. Ekzosfer
  4. Stratosfer
  5. Termosfer

?Soru çöz

I. Dikey hava hareketleri görülmez.
II. Yükseldikçe sıcaklık artar.
III. Canlılar için zararlı morötesi ışınları süzen tabaka buradadır.
Özellikleri verilen atmosfer katmanı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Üç özellik birlikte yalnız stratosfere uyar. B troposferde dikey hareketler güçlüdür ve yükseldikçe sıcaklık azalır; C mezosferde de yükseldikçe sıcaklık azalır; D termosferde sıcaklık artar ama ozon tabakası orada değildir.
SÜREÇ · ISINMA

Atmosfer nasıl ısınır? Güneş ışınımı, albedo ve sera etkisi

MEB 9. sınıf · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDünya'nın yıllık hareketi ve eksen eğikliğinin sonuçları nelerdir?Bağlantılı konudan (Dünya'nın şekli ve hareketleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Dünya, Güneş çevresindeki elips yörüngesini 365 gün 6 saatte dolanır (yıllık hareket); ekseni ise Ekvator düzlemi ile yörünge düzlemi arasında 23°27'lık açı oluşturacak biçimde eğiktir. Eksen eğikliği ve yıllık hareket birlikte mevsimleri, gece-gündüz sürelerinin yıl içinde değişmesini, dönenceleri, kutup dairelerini ve matematik iklim kuşaklarını oluşturur.

Yıllık hareket ve eksen eğikliği

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Atmosfer nasıl ısınır, albedo ve sera etkisi nedir?

Kısa cevap: Güneş enerjisinin bir bölümü atmosferden ve bulutlardan uzaya yansır, bir bölümü atmosferde emilir, kalanı yeryüzüne ulaşıp soğurulur; ısınan yeryüzünün yaptığı ışıma havayı ısıtır. Albedo, bir yüzeyin gelen ışınımı geri yansıtma yüzdesidir; sera etkisi ise su buharı, karbondioksit ve metan gibi gazların bu ısıyı atmosferde tutmasıdır.

Temmuzda öğle güneşinde asfalta basan ayağın yanar, hemen yanındaki çimen ise serindir. İkisine de aynı güneş vurmaktadır; farkı, yüzeylerin gelen enerjiyle ne yaptığı yaratır.

Atmosferdeki sıcaklığın kaynağı Güneş'tir, ama hava Güneş ışınlarıyla doğrudan ve kolayca ısınmaz. MEB'in anlattığı enerji yolculuğu üç kola ayrılır: Güneş enerjisinin bir bölümü atmosferden ve bulutlardan uzaya geri yansır, bir bölümü atmosferde ve bulutlarda emilip ısıya dönüşür, kalanı yeryüzüne ulaşır. Yeryüzüne ulaşanın da bir kısmı yansır, büyük kısmı soğurulur. Isınan yer bu enerjiyi ışıma yoluyla geri verir ve hava asıl olarak yerden yapılan bu ışımayla ısınır.

Bu sıralama tek başına bir sınav bilgisini açıklar: atmosfer alttan ısıtılan bir kaptır. Isı kaynağı yer olduğu için ona en yakın hava en sıcak, uzaklaştıkça hava daha soğuktur. Troposferde yükseldikçe sıcaklığın azalmasının ilk nedeni budur; ikincisi, ısıyı soğuran su buharının da büyük bölümünün yere yakın bulunmasıdır.

Albedo: yüzeyin aynası

Yeryüzünün Güneş'ten gelen ışınımı atmosfere doğru ortalama yansıtma yüzdesine albedo denir. Toprak, su, bitki, buzul, asfalt ve beton gibi yüzeylerin albedosu farklıdır. Açık renkli ve parlak yüzeyler çok yansıtır: kar ve buzun albedosu yüksektir, gelen ışınımın büyük kısmını uzaya geri gönderir. Koyu renkli yüzeyler ise az yansıtıp çok soğurur; asfaltın yanması, çimenin serin kalması bundandır. Albedosu yüksek bir yüzey az ısınır, albedosu düşük bir yüzey çok ısınır.

Albedo iklimi bir zincir hâlinde etkiler. Isınma buzulları eritirse beyaz yüzeyin yerini koyu renkli kara ya da deniz alır, yansıyan enerji azalır, soğurulan enerji artar ve ısınma hızlanır. MEB bu ilişkiyi kriyosferin iklim sistemindeki rolü olarak verir: kar ve buz, yüksek albedosuyla yeryüzü ile atmosfer arasındaki enerji dengesini düzenler.

Sera etkisi: atmosferin battaniyesi

Yerden yapılan ışıma, gelen Güneş ışınımından farklı olarak uzun dalga boylu kızılötesi ışınımdır. Atmosferdeki su buharı, karbondioksit ve metan gibi gazlar bu ısıyı soğurup bir kısmını yeniden yere gönderir; böylece ısının uzaya kaçmasını yavaşlatır. Isının bu gazlar sayesinde atmosferde tutulmasına sera etkisi, bu gazlara da sera gazı denir. MEB'e göre Dünya'nın ortalama sıcaklığı 15 °C'tır; sera etkisi olmasaydı bu değer yaklaşık −18 °C olurdu.

Yani sera etkisi kendi başına bir sorun değil, yaşamın koşuludur. Sorun, Sanayi Devrimi'nden bu yana fosil yakıt kullanımı, ormansızlaşma ve tarım gibi insan faaliyetleriyle sera gazı birikiminin artması ve doğal sera etkisinin kuvvetlenmesidir. Bunun küresel iklim değişikliğine dönüşen sonuçlarını “Çevre sorunları ve sürdürülebilirlik” sayfasında göreceğiz.

Akılda kalsın: Hava alttan ısınır: Güneş → yer → hava. Albedo yüksek → az ısınma (kar, buz); albedo düşük → çok ısınma (asfalt, koyu toprak). Sera etkisi: doğal olan iyi (15 °C yerine −18 °C olmaz), kuvvetlenen sorun.
Sınavda

Nasıl sorulur“Troposferde yükseldikçe sıcaklığın azalması” sorulduğunda doğru gerekçe havanın yerden yapılan ışımayla ısınması ve su buharının yere yakın toplanmasıdır. Albedo sorularında kar ve buzun yüksek, asfalt ve ormanın düşük albedosu istenir; buzulların erimesinin ısınmayı hızlandırması da “albedonun azalması” ile açıklanır.

Tuzak“Güneş'e uzaklığın artması” şıkkı; birkaç kilometre Güneş'e olan uzaklığı fark edilir ölçüde değiştirmez.

▭Boşluk doldurma

Yeryüzünün Güneş'ten gelen ışınımı geri yansıtma yüzdesine denir. Su buharı, karbondioksit ve metan gibi gazların yerden yayılan ısıyı atmosferde tutmasına ise adı verilir.

albedosera etkisiözgül ısıizoterm

?Soru çöz

Kutup bölgelerinde deniz buzlarının erimesi, aşağıdaki süreçlerin hangisi yoluyla bölgedeki ısınmayı daha da hızlandırır?

✓ D. Beyaz buzun yerini koyu renkli deniz suyu alınca yansıtılan enerji azalır, soğurulan enerji artar ve ısınma hızlanır. A ozonun incelmesi morötesi ışınlarla ilgilidir; B azot oranı değişmez; C troposferin kalınlığı bu buz-albedo zincirinin parçası değildir.
SÜREÇ · GELİŞ AÇISI

Güneş ışınlarının geliş açısı: enlem, mevsim ve bakı

MEB 9. sınıf · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırla21 Mart, 21 Haziran, 23 Eylül ve 21 Aralık tarihlerinin özellikleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Dünya'nın şekli ve hareketleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

21 Mart ve 23 Eylül'de güneş ışınları öğle vakti Ekvator'a dik gelir ve Dünya'nın her yerinde gece ile gündüz eşittir (ekinoks). 21 Haziran'da ışınlar Yengeç Dönencesi'ne dik gelir, Kuzey Yarım Küre'de en uzun gündüz yaşanır ve yaz başlar; 21 Aralık'ta ışınlar Oğlak Dönencesi'ne dik gelir, Kuzey Yarım Küre'de en uzun gece yaşanır ve kış başlar; Güney Yarım Küre'de durum terstir.

21 Mart, 21 Haziran, 23 Eylül, 21 Aralık

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Güneş ışınlarının geliş açısı sıcaklığı nasıl etkiler, bakı nedir?

Kısa cevap: Güneş ışınları bir yere ne kadar dik açıyla gelirse o yer o kadar çok ısınır. Geliş açısını Dünya'nın şekli ve enlem, günlük hareket (gün içi fark), eksen eğikliği ile yıllık hareket (mevsimler) ve yer şekillerinin eğim ve bakısı belirler; kuzey yarım kürede güneye bakan yamaçlar daha sıcaktır.

Ekvator'daki Kongo Havzası'nda öğle güneşi neredeyse tepeden vurur; aynı saatte Norveç'in kuzeyinde güneş gökyüzünde alçakta, eğik bir ışık olarak durur. Güneş aynı Güneş'tir, değişen ışınların yere çarpma açısıdır.

Geliş açısının neden bu kadar önemli olduğunu bir el feneriyle görebilirsin: fener masaya dik tutulunca küçük ve parlak bir daire, eğik tutulunca geniş ve soluk bir elips çizer. Aynı enerji eğik gelişte daha geniş bir alana dağılır, birim alana düşen enerji azalır. Üstelik eğik gelen ışın atmosferde daha uzun yol alır; bu yolda daha çok enerji yansır ve emilir. İki neden aynı sonuca çıkar: geliş açısı büyüdükçe sıcaklık artar.

Solda: aynı ışın demeti yüksek enlemde daha geniş alana yayılır ve atmosferde daha uzun yol alır. Sağda: öğle güneşi güneyden geldiği için güney yamaç daha çok ısınır; orman ve tarımın üst sınırı orada daha yüksektir.Görsel: Sınav Defteri (şema, harita değildir)

Dünya'nın şekli ve enlem

Dünya'nın kutuplardan basık, Ekvator'dan şişkin şekline geoit denir. Bu küresel şekil yüzünden Güneş ışınlarının geliş açısı Ekvator'dan kutuplara doğru küçülür ve sıcaklık genel olarak Ekvator'dan kutuplara doğru azalır. MEB bu ilişkiye sıcaklık-enlem ilişkisi der. Türkiye'de sıcaklığın genel olarak güneyden kuzeye azalması da bu ilişkinin bir örneğidir.

Günlük hareket ve yıllık hareket

Dünya ekseni etrafında batıdan doğuya 24 saatte döner. Bu günlük hareket yüzünden Güneş'in gökyüzündeki yüksekliği gün içinde değişir; sabah ve akşam ışınlar eğik, öğle vakti en dik gelir. Bir yerde sabah, öğle ve akşam sıcaklıklarının farklı olmasının nedeni budur. Yıllık hareket ise eksenin 23° 27'lık eğikliğiyle birleşince mevsimleri doğurur: Güneş ışınları 21 Haziran'da Yengeç Dönencesi'ne, 21 Aralık'ta Oğlak Dönencesi'ne, 21 Mart ve 23 Eylül'de Ekvator'a dik gelir. Ayrıntıları “Dünya'nın şekli ve hareketleri” sayfasında gördük.

Burada bir tuzağa dikkat: Dünya'nın yörüngesi elips olduğu için Güneş'e uzaklık yıl içinde değişir. Dünya Güneş'e en çok 3 Ocak'ta (günberi) yaklaşır, en çok 4 Temmuz'da (günöte) uzaklaşır. Kuzey yarım kürede en yakın olduğumuz gün kış ortasına denk gelir. MEB'in açıkça yazdığı gibi bu uzaklık farkının sıcaklık üzerinde belirgin bir etkisi yoktur; mevsimleri eksen eğikliği ve geliş açısı belirler.

Eğim ve bakı

Geliş açısı yalnız enleme değil, yerin kendi eğimine de bağlıdır. Işınlara dönük eğimli bir yamaç düz bir ovadan daha dik ışık alır; bu yüzden sıcaklık kısa mesafelerde bile değişir. Yer şekillerinin Güneş'e karşı konumuna bakı denir. Dönenceler dışındaki yerlerde öğle güneşi kuzey yarım kürede güneyden, güney yarım kürede kuzeyden gelir. Bu yüzden kuzey yarım kürede güneye, güney yarım kürede kuzeye bakan yamaçlar daha çok ısınır. Dönenceler arasında Güneş yıl içinde iki yandan da dik geldiği için bakı belirgin bir fark yaratmaz.

Bakının sonuçları zincir gibi birbirine bağlanır: güneşli yamaçta kar daha erken erir, ürün daha erken olgunlaşır, tarım, yerleşme ve orman üst sınırı daha yükseğe çıkar, güneş enerjisi potansiyeli artar. Buharlaşma da arttığı için toprak nemi daha azdır. Türkiye'de dağların güney yamaçlarında bu etki açıkça görülür; örnekleri “Türkiye'de sıcaklık, basınç ve rüzgârlar” sayfasında bulabilirsin.

Akılda kalsın: Dik ışın = dar alan + kısa yol = çok ısı. Gün içi fark → günlük hareket; mevsim → eksen eğikliği + yıllık hareket; Ekvator'dan kutba azalma → Dünya'nın şekli. Güneş'e uzaklık (günberi-günöte) sıcaklığı belirgin biçimde etkilemez. Bakı: kuzey yarım kürede güney yamaç sıcak, ama kuru.
Sınavda

Nasıl sorulurBakı sorularında güney ve kuzey yamaç karşılaştırılır ve “beklenmez” diye sorulur: güney yamaçta sıcaklık, tarım ve orman sınırı yüksektir, ürün erken olgunlaşır; toprak nemi ise azdır. Bir başka kalıp güney yarım küredir: oradaki bir dağda daha sıcak olan yamaç kuzeye bakan yamaçtır. “Kuzey yarım kürede kışın Dünya Güneş'e daha yakındır, buna rağmen soğuktur; bunun nedeni nedir?” sorusunun cevabı geliş açısının küçülmesidir.

Tuzak“güney yamaçta toprak nemi fazladır” yargısını doğru saymak; güneş alan yamaçta buharlaşma fazla olduğu için toprak daha kurudur.

⇄Bilgi eşleştirme durum ve nedeni

?Soru çöz

Kuzey yarım kürenin orta kuşağındaki bir dağın güneye bakan yamacında, kuzeye bakan yamacına göre aşağıdakilerden hangisi beklenmez?

✓ B. Güney yamaç daha çok ısındığı için buharlaşma artar ve toprak nemi azalır. A karın erken erimesi, C tarım sınırının yüksek olması, D ürünlerin erken olgunlaşması güney yamacın daha çok ısınmasının beklenen sonuçlarıdır.
KAVRAM · SICAKLIK ETMENLERİ

Sıcaklığı etkileyen etmenler: yükseltiden okyanus akıntılarına

MEB 9. sınıf · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 9 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaEnlemin sonuçları nelerdir?Bağlantılı konudan (Coğrafi konum). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Ekvator'dan kutuplara gidildikçe güneş ışınlarının geliş açısı, ortalama sıcaklık, çizgisel hız, paralel boyu, meridyenler arası uzaklık, kalıcı kar sınırının yüksekliği ve bitki çeşitliliği azalır; öğle gölgesinin boyu, yer çekimi, gece–gündüz süre farkı ve tan–alacakaranlık süresi artar. Matematik iklim kuşakları da enlemin sonucudur.

Enlemin sonuçları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Sıcaklığı etkileyen faktörler nelerdir, yükseldikçe sıcaklık neden azalır?

Kısa cevap: Geliş açısının yanında sıcaklığı yükselti, güneşlenme süresi, okyanus akıntıları, atmosfer nemi ve bulutluluk, rüzgârlar, kara ve denizlerin dağılışı ve bitki örtüsü etkiler. Troposferde yükseldikçe sıcaklık her kilometrede ortalama yaklaşık 6 °C azalır (sınav sorularında çoğu zaman “her 100 metrede 0,5 °C” diye yuvarlanır); denizler özgül ısıları yüksek olduğu için karalardan yavaş ısınıp yavaş soğur.

Kilimanjaro Ekvator'a yalnızca birkaç yüz kilometre uzaklıktadır, ama zirvesinde buzullar vardır. Güneş ışınları oraya neredeyse dik gelir; sıcaklığı düşüren başka bir etmendir.

Geliş açısı sıcaklığın ana çerçevesini çizer, ama tek başına yetmez. Aynı enlemdeki iki yer arasındaki farkı başka etmenler açıklar. MEB bunları sırayla sayar: yükselti, güneşlenme süresi, okyanus akıntıları, atmosfer nemi, rüzgârlar, kara ve denizlerin etkisi ve bitki örtüsü. Kar örtüsü, toprak nemi, kayaç türü, bulutluluk ve kentleşme de bu listeye eklenir.

Yükselti: her kilometrede yaklaşık 6 derece

Troposferde yükselti arttıkça sıcaklık azalır. Hatırlarsan hava yerden ışımayla ısınıyordu ve ısıyı tutan su buharı yere yakın toplanıyordu; yukarıda hava seyrek ve kuru olduğu için ısıyı tutamaz. MGM'ye göre sıcaklık troposferde yükseldikçe her kilometrede yaklaşık 6 °C, yani 100 metrede 0,6 °C dolayında düşer; soru kitapları bunu çoğu zaman yuvarlayıp “her 100 metrede 0,5 °C” diye verir. Kuru bir hava kütlesi yükselirken ise MGM'nin tanımıyla her 100 metrede 1 °C soğur. Aynı enlemdeki iki yerden yükseltisi fazla olanın sıcaklığı daha düşüktür. MEB'in Doğu Karadeniz profili bunu canlı gösterir: kıyıdan Kaçkar Dağları'na tırmanırken geniş yapraklı ormandan karma ormana, iğne yapraklı ormana, çayıra ve en yüksek kesimlerde buzullara geçilir.

Kara ve denizler: özgül ısı farkı

Bir maddenin bir gramının sıcaklığını 1 °C artırmak için gereken enerjiye özgül ısı denir. Suyun özgül ısısı karadan yüksektir; üstelik deniz suyu saydamdır, ışınlar derine iner, dalga ve akıntılarla ısı geniş bir kütleye dağılır. Sonuç: denizler karalardan yavaş ısınıp yavaş soğur. Bu yüzden deniz kıyısındaki yerlerde yazlar görece serin, kışlar ılık geçer ve sıcaklık farkları azdır; buna denizellik denir. Denizden uzaklaştıkça yazlar sıcaklaşır, kışlar sertleşir, farklar büyür; bu da karasallıktır.

Okyanus akıntıları ve rüzgârlar

Okyanus suları akıntılarla Ekvator ile kutuplar arasında yer değiştirir ve geçtiği kıyıların sıcaklığını değiştirir. Kaynağını Ekvator'a yakın yerlerden alan akıntılar sıcak, kutuplara yakın yerlerden alanlar soğuktur. Gulf Stream sıcak sularını Batı Avrupa kıyılarına taşıdığı için bu kıyılar aynı enlemdeki Kanada'nın doğusundan çok daha ılıktır; Kanada kıyısını ise soğuk Labrador akıntısı soğutur. Güney Amerika'nın batısında soğuk Peru (Humboldt) akıntısı kıyı sıcaklıklarını düşürür.

Rüzgârlar da geldikleri yerin sıcaklığını taşır: Ekvator yönünden esenler sıcaklığı artırır, kutup yönünden esenler düşürür. Kuzey yarım küredeki Türkiye'de güneyden esenlerin ısıtması, kuzeyden esenlerin soğutması bundandır. Dağdan inen fön rüzgârlarının ısıtıcı etkisini Türkiye'de sıcaklık, basınç ve rüzgârlar sayfasında ayrıntılı göreceğiz.

Nem, bulutluluk ve bitki örtüsü

Su buharı Güneş'ten gelen enerjiyi soğurur ve geceleri yer ışımasını engeller. Bu yüzden nemli yerlerde sıcaklık farkları azdır; nemin az olduğu çöller ve yüksek yerler gündüz çok ısınır, gece hızla soğur. Bulutlar da aynı biçimde çalışır: gündüz ışınımı yansıtarak serinletir, gece yerden kaçan ısıyı tutarak ılıtır. Bitki örtüsü Güneş ışınlarının bir kısmını emerek gündüz yerin aşırı ısınmasını, geceleri ise yerden kaçan ısının bir bölümünü tutarak aşırı soğumayı önler; bu yüzden orman, çevresine göre gündüz serin, gece ılıktır.

Güneşlenme süresi ve kentsel ısı adası

Bir yer gündüz boyunca ne kadar uzun süre güneş alırsa o kadar ısınır. Güneşlenme süresi mevsime, bakıya, enleme ve bulutluluğa göre değişir. Süre tek başına yetmez ama: kutup bölgelerinde yazın güneş hiç batmasa da ışınlar çok eğik geldiği için sıcaklık düşük kalır. Büyük kentler ise çevrelerine göre daha sıcaktır. Bu duruma kentsel ısı adası denir; nedeni beton ve asfaltın ısıyı tutup geceleri yaymasının yanında ısınma-soğutma sistemleri, sanayi ve trafikten çıkan ısıdır. Kırsalda ise Güneş enerjisinin bir kısmı topraktaki ve bitkilerdeki suyun buharlaşmasına harcanır.

Geliş açısının dışındaki etmenler: etmen → etki → örnek
EtmenSıcaklığa etkisiÖrnek
YükseltiYükseldikçe sıcaklık düşerEkvator'a yakın Kilimanjaro'nun zirvesinde buzul
Kara-deniz dağılışıSu geç ısınır, geç soğur; kıyıda sıcaklık farkı azKıyı ılıman, iç kesim uç sıcaklıklı
Okyanus akıntılarıSıcak akıntı ılıtır, soğuk akıntı serinletirGulf Stream'in Batı Avrupa'yı ılıtması
RüzgârlarEkvator yönünden esen ısıtır, kutup yönünden esen soğuturTürkiye'de güneyli rüzgârların ısıtması
Nem ve bulutlulukGece ışımayı engeller, farkları küçültürÇölde gece-gündüz farkının büyük olması
Güneşlenme süresiSüre uzadıkça ısınma artar; açı küçükse yetmezKutuplarda yazın Güneş batmadığı hâlde soğuk
KentleşmeBeton ve asfalt ısıyı depolarKentsel ısı adası
Akılda kalsın: Kilimanjaro'nun buzulu: enlem sıcak der, yükselti soğuk. Hesap: 1.000 m yükselme ≈ 5 °C düşüş. Su yavaş ısınır, yavaş soğur: kıyı ılıman, iç kesim uç. Nem, bulut ve orman birer yorgandır: gündüz serinletir, gece ılıtır, farkı azaltır.
Sınavda

Nasıl sorulurEn sevilen kalıp hesaplıdır: bir istasyonun sıcaklığı ve iki yerin yükselti farkı verilir, “her 100 metrede 0,5 °C” kuralıyla öteki yerin sıcaklığı istenir; değer soruda verildiği için onu kullan. Bir diğeri aynı enlemdeki iki kıyıyı karşılaştırır: Batı Avrupa ile Kanada doğusu arasındaki farkı okyanus akıntıları açıklar. “Kutuplarda yazın güneşlenme süresi çok uzun olduğu hâlde sıcaklık neden düşüktür?” sorusunun cevabı ise geliş açısının küçüklüğüdür.

TuzakAynı enlemdeki iki kıyının farkını “geliş açısı”na bağlamak; enlem aynıysa geliş açısı da aynıdır.

?Soru çöz

Deniz kıyısındaki bir istasyonda sıcaklık 18 °C ölçülmüştür. Aynı anda yakındaki 1.400 m yükseltideki bir yayla yerleşmesinde sıcaklığın kaç °C olması beklenir? (Yükseldikçe sıcaklığın her 100 metrede 0,5 °C azaldığı kabul edilecektir.)

✓ C. 1.400 m, 14 tane 100 m demektir; 14 × 0,5 = 7 °C düşüş olur. 18 − 7 = 11 °C. B düşüş miktarını sonuç sanır; A 1 °C/100 m ile hesaplar (18 − 14); D 100 metrelik basamak sayısını (14) sıcaklık sanır.

▭Boşluk doldurma

Denizlerin karalara göre daha yavaş ısınıp daha yavaş soğumasının temel nedeni, suyun değerinin yüksek olmasıdır. Büyük kentlerin beton ve asfalt yüzünden çevresindeki kırsal alanlardan daha sıcak olmasına kentsel denir.

özgül ısıısı adasıalbedosera gazı

?Aynı enlem, farklı sıcaklık

Aynı enlemde ve deniz seviyesine yakın yükseltide bulunan iki kentten birinin yıllık sıcaklık farkı 8 °C, öbürününki 30 °C'dir. Bu farkın temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Su geç ısınıp geç soğuduğu için kıyıdaki kentin yaz-kış farkı küçük, iç kesimdeki kentinki büyüktür. B ve D enleme bağlıdır; enlem aynı olduğu için ikisi de aynıdır. C'yi soru kendisi eler: iki kent de deniz seviyesine yakındır. Kural: aynı enlemde fark varsa sebep enlem değildir.
DAĞILIŞ · İZOTERM

Sıcaklığın dünyadaki dağılışı: izotermler, Ocak-Temmuz haritaları ve termik Ekvator

MEB 9. sınıf · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaParaleller nedir, özellikleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Coğrafi konum). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Paraleller, Ekvator'a paralel olarak Dünya'yı doğu–batı yönünde saran hayalî çemberlerdir. Ekvator'un kuzeyinde 90, güneyinde 90 olmak üzere 180 paralel vardır; en uzunu Ekvator'dur, boyları kutuplara doğru kısalır. Ardışık iki paralel arası yaklaşık 111 km'dir. Özel paraleller Ekvator (0°), Yengeç ve Oğlak dönenceleri (23° 27′) ile kutup daireleridir (66° 33′).

Paraleller ve enlem

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Dünyada sıcaklık nasıl dağılır, izoterm ve termik Ekvator nedir?

Kısa cevap: Sıcaklığın dağılışı izoterm (eş sıcaklık) eğrileriyle gösterilir; yükseltinin etkisini kaldırmak için değerler deniz seviyesine indirgenir. Sıcaklık Ekvator'dan kutuplara azalır, en yüksek değerler dönence çevresindeki çöllerde görülür; en yüksek sıcaklıkları birleştiren termik Ekvator matematik Ekvator'la çakışmaz, yıl ortalamasında kuzey yarım küredeki karalara doğru kayar.

Londra ile Kanada'nın Labrador kıyısı neredeyse aynı paralel üzerindedir. Ocak ayında Londra'da çimler yeşilken Labrador kıyısında deniz buz tutar; bir sıcaklık haritasında bu fark eğrilerin kıvrılmasıyla hemen göze çarpar.

Sıcaklık haritaları izoterm (eş sıcaklık) eğrileriyle çizilir; izoterm, sıcaklığı aynı olan noktaları birleştiren eğridir. Gerçek ölçümler olduğu gibi haritaya konsa eğriler dağları ve platoları izler, başka hiçbir etmen görünmezdi. Bu yüzden değerler deniz seviyesine indirgenir; böyle haritalara indirgenmiş izoterm haritası denir. Bu haritalar enlemin, nemliliğin, okyanus akıntılarının ve karasallık-denizelliğin etkisini göstermek için kullanılır; yükseltinin etkisi bu haritalarda yoktur. Türkiye'nin indirgenmiş haritalarını ve gerçek-indirgenmiş sıcaklık farkını “Türkiye'de sıcaklık, basınç ve rüzgârlar” sayfasında ayrıntılı gördük.

Yıllık harita: beş sonuç

MEB'in dünya yıllık ortalama indirgenmiş sıcaklık haritasından beş sonuç çıkar. Sıcaklık enleme bağlı olarak Ekvator'dan kutuplara azalır. Karalar daha fazla yer kapladığı için kuzey yarım kürenin yıllık ortalaması güneyden yüksektir. En yüksek değerler Ekvator'da değil, kuzey yarım kürede dönence üzerindeki çöllerde görülür. Kutuplarda sıcaklık yıl boyunca 0 °C'un altındadır. Kuzey yarım kürenin orta enlemlerinde kıtaların batı kıyılarının doğu kıyılarından sıcak olması da sıcak okyanus akıntılarıyla ilgilidir.

Üçüncü sonuç bir “neden?” zinciri ister. Ekvator'da güneş dik gelir ama hava nemli ve bulutludur; ışınımın bir kısmı bulutlardan yansır, bir kısmı bol bitki örtüsü ve topraktaki suyun buharlaşmasına harcanır. Dönence çöllerinde ise gökyüzü açık, hava kuru, nem azdır; ışınlar yere engelsiz ulaşır ve kara hızla ısınır. Bu yüzden yeryüzünün en sıcak ölçümleri Sahra ve Arabistan gibi çöllerden gelir.

Sıcaklık kuşakları

MEB yıllık ortalamaya göre üç kuşak tanımlar: ortalama sıcaklığın 20 °C'un üstünde olduğu sıcak kuşak, 0 ile 20 °C arasında olduğu ve dört mevsimin belirgin yaşandığı ılıman kuşak, 0 °C'un altında kaldığı soğuk kuşak. Bu kuşakların sınırları paralelleri cetvelle izlemez; kara-deniz dağılışı ve okyanus akıntıları yüzünden iki yarım kürede farklı enlemlerden geçer.

Ocak ve Temmuz haritaları: kara ile denizin yarışı

Ocak ayında kuzey yarım kürede kış vardır; karalar denizlerden çok daha fazla soğur. Bu yüzden izotermler karalar üzerinde Ekvator'a doğru, okyanuslar üzerinde kutba doğru kıvrılır; Sibirya ve Grönland'ın iç kesimleri en soğuk alanlardır. Temmuz'da tablo tersine döner: karalar denizlerden hızlı ısınır ve izotermler karalar üzerinde kutba doğru kıvrılır. Güney yarım kürede karalar az, okyanuslar geniş olduğu için izotermler paralellere daha uygun uzanır ve mevsimler arası fark daha küçüktür. Soğuk akıntıların geçtiği kıyılarda ise izotermler Ekvator'a doğru sarkar; Peru kıyısı bunun bilinen örneğidir.

Termik Ekvator

Yeryüzünde en yüksek ortalama sıcaklıkların görüldüğü yerleri birleştiren hayalî çizgiye termik (ısı) Ekvator denir. Matematik Ekvator'la çakışmaz, çünkü sıcaklığı yalnız geliş açısı değil, kara-deniz dağılışı da belirler. Yıl ortalamasında karaların daha geniş olduğu kuzey yarım kürede kalır. Yıl içinde Güneş'in dik geldiği yarım küreye doğru kayar: Temmuz'da kuzeye, Ocak'ta güneye. Bu kayma en belirgin olarak karalar üzerinde görülür, çünkü karalar okyanuslardan çabuk ısınır.

Akılda kalsın: İzoterm kıvrımı için tek kural: eğri, sıcak yerde kutba, soğuk yerde Ekvator'a doğru uzanır. Kışın kara soğuktur (eğri Ekvator'a), yazın kara sıcaktır (eğri kutba); sıcak akıntı eğriyi kutba, soğuk akıntı Ekvator'a iter. En sıcak yer Ekvator değil, dönence çölleri; termik Ekvator kuzey yarım kürede.
Sınavda

Nasıl sorulurHaritalı soruda bir izotermin bir kıyıda Ekvator'a ya da kutba doğru sarktığı gösterilir ve nedeni sorulur: Güney Amerika'nın batısında Ekvator'a sarkma soğuk Peru akıntısı, Batı Avrupa'da kutba uzanma sıcak Gulf Stream ile açıklanır.

TuzakTuzak şıklar “güneş ışınlarının geliş açısı” (enlem aynıdır) ve “yükselti”dir (harita indirgenmiştir). “En yüksek sıcaklıkların Ekvator'da görülmemesi” sorulursa cevap bulutluluk ve nemin fazlalığıdır.

⇄Bilgi eşleştirme haritadaki durum ve nedeni

?Soru çöz

Termik Ekvator ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ D. Termik Ekvator'un yerini kara-deniz dağılışı da belirlediği için matematik Ekvator'la çakışmaz. A doğru: en yüksek ortalama sıcaklıkları birleştirir; B doğru: mevsimlere göre dik ışının olduğu yarım küreye kayar; C doğru: karaların fazla olduğu kuzey yarım kürede kalır.
DAĞILIŞ · SICAKLIK FARKI

Günlük ve yıllık sıcaklık farkları: çölün gecesi, okyanusun dinginliği

MEB 9. sınıf · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDünya'nın günlük hareketi nedir ve sonuçları nelerdir?Bağlantılı konudan (Dünya'nın şekli ve hareketleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Dünya kendi ekseni etrafında batıdan doğuya doğru döner ve bu dönüşü yaklaşık 24 saatte tamamlar; buna günlük hareket denir. Sonuçları gece ile gündüzün birbirini izlemesi, günlük sıcaklık farkı, doğudaki yerlerin Güneş'i önce görmesi ve yerel saat farkları, rüzgârlar ile okyanus akıntılarının Kuzey Yarım Küre'de sağa, Güney Yarım Küre'de sola sapmasıdır (Coriolis etkisi).

Günlük hareket

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Günlük ve yıllık sıcaklık farkı nedir, hangi yerlerde fazladır?

Kısa cevap: Günlük sıcaklık farkı bir gündeki en yüksek ve en düşük sıcaklık arasındaki farktır; yıllık sıcaklık farkı en sıcak ay ile en soğuk ayın ortalamaları arasındaki farktır. Farklar nemin ve bulutluluğun az olduğu çöllerde, yüksek yerlerde ve denizden uzak iç kesimlerde fazla; nemli kıyılarda, okyanuslarda ve ormanlık alanlarda azdır.

Sahra'da bir kervan öğle sıcağında gölge arar, aynı gecenin sonunda develer battaniyeye sarılmış yolculara yaslanır. Aynı günün iki ucu arasında onlarca derecelik bir uçurum olabilir.

Bir yerin iklimini yalnız ortalama sıcaklık anlatmaz; sıcaklığın ne kadar oynadığı da önemlidir. Günlük sıcaklık farkı, gün içindeki en yüksek sıcaklık ile en düşük sıcaklık arasındaki farktır. En yüksek değer öğle değil öğleden sonra ölçülür, en düşük değer ise güneş doğmadan hemen önce; çünkü yer öğleye kadar aldığı enerjiyi biriktirip bir süre daha ısınmayı sürdürür, gece boyunca da ısı kaybeder. Yıllık sıcaklık farkı ise en sıcak ayın ortalaması ile en soğuk ayın ortalaması arasındaki farktır. Aynı birikim mantığıyla kuzey yarım kürede en sıcak ay Haziran değil, karalarda genellikle Temmuz'dur.

Farkı büyüten ve küçülten etmenler

Farkı belirleyen asıl soru şudur: gündüz kazanılan ısı gece ne kadar korunuyor? Nem ve bulut yer ışımasını tuttuğu için farkı küçültür; kurak ve açık gökyüzünde ise ısı geceleri hızla uzaya kaçar. Denizler yavaş ısınıp yavaş soğuduğu için kıyılarda farklar azdır, denizden uzaklaştıkça karasallık artar ve farklar büyür. Yükselti arttıkça hava seyrelip kuruduğu için yüksek yerlerde günlük fark artar. Bitki örtüsü ise gündüz serinletip gece ılıttığı için farkı azaltır.

Enlem yıllık farkta belirleyicidir. Ekvator'da güneş yıl boyunca dike yakın geldiği için yıllık fark çok azdır; orada bir günün gece ile öğlesi arasındaki fark, yılın en sıcak ve en soğuk ayı arasındaki farktan büyük olabilir. Orta ve yüksek enlemlerde, özellikle denizden uzak kıta içlerinde, yıllık fark en büyük değerlerine ulaşır; Sibirya'nın iç kesimleri bunun bilinen örneğidir. Günlük farkın şampiyonu ise nemin en az olduğu dönence çölleridir. Türkiye'de farkların kıyıdan iç kesimlere ve batıdan doğuya arttığını Türkiye'de sıcaklık, basınç ve rüzgârlar sayfasında göreceğiz.

Akılda kalsın: Yorgan kuralı: nem, bulut, deniz ve orman yorgandır, farkı küçültür; kuru hava, açık gökyüzü, kara içi ve yükselti yorgansızlıktır, farkı büyütür. Günlük farkın zirvesi çöl, yıllık farkın zirvesi kıta içi orta-yüksek enlem, en küçük yıllık fark Ekvator.
Sınavda

Nasıl sorulurBirkaç merkezin en sıcak ve en soğuk ay ortalamaları tablo olarak verilir; yıllık farkı en büyük olan “en karasal” merkez, en küçük olan “en denizel” ya da Ekvator'a en yakın merkezdir. Sıcaklık grafiği verilip “yıl boyu sıcak, fark çok az” denirse Ekvator'a yakın bir yer kastedilir.

TuzakGünlük farkla yıllık farkı karıştırmaktır: Ekvator'da yıllık fark küçüktür, ama bu günlük farkın da en küçük olduğu anlamına gelmez.

▭Boşluk doldurma

Bir yerde en sıcak ay ile en soğuk ayın ortalama sıcaklıkları arasındaki farka sıcaklık farkı denir. Havadaki yer ışımasını engellediği için kıyılarda sıcaklık farkları azdır.

yıllıknemgünlükbasınç

?Soru çöz

Aşağıdaki yerlerin hangisinde günlük sıcaklık farkının en fazla olması beklenir?

✓ A. Çölde nem ve bulut çok az olduğu için gündüz yer hızla ısınır, gece ısı hızla kaçar. Yağmur ormanında nem ve bitki örtüsü, kıyıda ve adada deniz farkı küçültür.
SÜREÇ · TERSELME

Sıcaklık terselmesi (enverziyon): kuralın tersine döndüğü kış geceleri

MEB 11. sınıf · Coğrafyanın doğası · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSıcaklığı etkileyen faktörler nelerdir, yükseldikçe sıcaklık neden azalır?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Geliş açısının yanında sıcaklığı yükselti, güneşlenme süresi, okyanus akıntıları, atmosfer nemi ve bulutluluk, rüzgârlar, kara ve denizlerin dağılışı ve bitki örtüsü etkiler. Troposferde yükseldikçe sıcaklık her kilometrede ortalama yaklaşık 6 °C azalır (sınav sorularında çoğu zaman “her 100 metrede 0,5 °C” diye yuvarlanır); denizler özgül ısıları yüksek olduğu için karalardan yavaş ısınıp yavaş soğur.

Yükselti, kara-deniz ve diğer etmenler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Sıcaklık terselmesi (enverziyon) nedir, nasıl oluşur ve sonuçları nelerdir?

Kısa cevap: Sıcaklık terselmesi (enverziyon, inversiyon), yükseldikçe havanın soğuması gerekirken sıcaklığın artmasıdır. Açık ve rüzgârsız kış gecelerinde hızla soğuyan ağır havanın çukur alanlarda birikmesiyle oluşur; çukurlarda don, sis ve hava kirliliğini artırır, yamaçlarda ise daha ılık bir kuşak bırakır.

Iğdır, Doğu Anadolu'nun en alçak ve en ılık ovalarından birinde kuruludur; yine de kış akşamlarında kentin üstüne çöken duman sabaha kadar dağılmaz. MEB 11. sınıf kitabı bunun başlıca nedenlerinden birini bir kavramla açıklar: sıcaklık terselmesi.

Troposferin kuralını biliyoruz: yükseldikçe sıcaklık azalır. Sıcaklık terselmesi bu kuralın geçici olarak tersine dönmesidir; MEB'in tanımıyla “yükseldikçe havanın soğuması gerekirken tam tersine sıcaklığın artması” durumudur. Sınav kitaplarında enverziyon ya da inversiyon adıyla da geçer. Tersine dönen yalnız sıcaklık değildir; havanın davranışı da değişir.

Nasıl oluşur? Bir gecenin hikâyesi

Zincir uzun bir kış gecesiyle başlar. Gökyüzü açıksa ve rüzgâr yoksa yer, ışıma yoluyla ısısını hızla uzaya kaybeder; havada onu tutacak bulut ve nem azdır. Yere değen hava soğur, yoğunlaşır ve ağırlaşır. Ağır hava, suyun yokuş aşağı akması gibi yamaçlardan aşağı süzülür ve ova, havza, vadi tabanı gibi çukurlarda birikir. Sabaha karşı çukurun tabanında soğuk bir hava gölü, onun üstünde daha ılık bir hava tabakası oluşur. Artık yerden yukarı çıkıldıkça sıcaklık bir süre artmaktadır.

Gece yamaçlardan süzülen ağır, soğuk hava çukurda birikir; üstündeki ılık tabaka bir kapak gibi dikey hava hareketini durdurur. Sağdaki grafikte alt kesimde yükseldikçe sıcaklık artmaktadır.Görsel: Sınav Defteri (şema, harita değildir)

Sonuçları: kapaklı bir tencere

Altta soğuk ve ağır, üstte ılık ve hafif hava bulunduğunda hava yükselemez; terselme tabakası bir kapak gibi davranır. Hatırlarsan stratosferde de yukarısı daha sıcak olduğu için dikey hava hareketi görülmüyordu; aynı mantık burada birkaç yüz metrelik bir tabakada işler. Kapağın altında üç sorun büyür: çukurun tabanında don olur ve tarım ürünleri zarar görür, nem yoğuşarak sis oluşturur, bacalardan ve araçlardan çıkan duman dağılamaz. MEB'in Iğdır örneğinde dağlarla çevrili çukur konum, kış akşamlarındaki sıcaklık terselmesi, kalitesiz yakıt ve sanayi ile ulaşım kaynaklı salımlar birleşerek hava kirliliğini artırır.

Terselmenin bir de olumlu yüzü vardır. Soğuk hava tabanda biriktiği için yamaçların orta kesimleri gece daha ılık kalır. Bu yüzden dağlarla çevrili ovalarda meyve bahçeleri ve köyler çoğu zaman ova tabanına değil, yamaçlara kurulur. Terselme rüzgâr çıkınca ya da gün içinde yer ısınınca bozulur; bu yüzden en çok kış aylarında, sabaha karşı görülür. Türkiye'de çevre sorunları açısından sonuçlarını “Türkiye'de çevre ve doğal afetler” sayfasında da işledik.

Akılda kalsın: Terselme için dört koşul: kış + uzun gece + açık gökyüzü + rüzgârsız hava, sahnesi çukur alan. Sonuç üçlüsü: don, sis, kirlilik; kazanan yamaç. Ilık tabaka bir kapaktır: altındaki hava yükselemez.
Sınavda

Nasıl sorulur“Kış sabahları ova tabanında don ve sis varken çevre yamaçlarda hava daha ılıktır” gibi bir gözlem verilip nedeni sorulur; cevap sıcaklık terselmesidir.

TuzakTuzak şık “yükseldikçe sıcaklığın azalması”dır: o kural tam tersini, yani tabanın daha sıcak olmasını öngörür. Hava kirliliği sorularında “dağlarla çevrili çukur alan” ve “rüzgârsız kış geceleri” kirliliği artıran, rüzgâr ve doğal gaz kullanımı azaltan etmenlerdir.

↕Sıralama oluşum sırası

Sıcaklık terselmesinin oluşum adımlarını baştan sona doğru diz.

  1. Yere yakın hava soğuyup ağırlaşır ve yamaçlardan çukura akar
  2. Açık ve rüzgârsız uzun bir kış gecesi başlar
  3. Çukurda soğuk hava gölü oluşur, üstünde ılık tabaka kalır
  4. Yer, ışıma yoluyla ısısını hızla kaybeder

?Soru çöz

Dağlarla çevrili bir ovada kış sabahları ova tabanında don ve sis görülürken çevredeki yamaçlarda hava daha ılıktır. Bu durumun temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Gece soğuyan ağır hava ova tabanında birikir, üstte daha ılık hava kalır: sıcaklık terselmesi. C'deki kural tam tersini, yani tabanın daha sıcak olmasını gerektirirdi; A bakı yamaçların Güneş'e dönüklüğüdür, taban-yamaç farkını açıklamaz; D ısı adası kenti ısıtır, tabanı soğutmaz.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Aşağıdaki karstik şekillerden hangisi kayacın çözünmesiyle değil, çözünmüş minerallerin yeniden çökelmesiyle oluşur?

✓ B. Dikit, mağara tavanından damlayan suyun zemine düştüğü yerde bıraktığı kirecin yukarı doğru birikmesiyle oluşur. Lapya, uvala ve obruk kayacın çözünmesiyle (obruk ayrıca tavanın çökmesiyle) oluşur.Kaynak: Dış kuvvetler · Karstik şekiller

?Soru 2

Bir grup bilim insanı, iklim değişikliğinin Grönland, Kanada'nın kuzeyi ve Alaska'daki buzullar üzerindeki etkisini inceleyecek ve çalışma alanının haritasını en az hatayla çizmek istiyor. Bu ekip için en uygun tercih ve gerekçesi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Çalışma alanı kutup çevresindedir; düzlem projeksiyonda yüzey kutup noktasına değdiği için bozulma orada en azdır. A silindirik Ekvator'da doğrudur ama alan kutuptadır; B konik orta enlemleri doğru gösterir, Ekvator'a doğru bozulur; C kutupların büyük görünmesi bozulmanın en fazla olduğunu gösterir, üstünlük değildir.Kaynak: Harita bilgisi · Projeksiyon yöntemleri

?Soru 3

Hawaii Adaları'ndaki Mauna Loa volkanı için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

✓ B. Mauna Loa MEB'in kalkan volkan örneğidir. Hawaii bir dalma-batma zonunda değil, sıcak nokta üzerindedir (C); dik koni tabakalı volkanı (A), batolit derinlik volkanizmasını (D) anlatır.Kaynak: Yerin yapısı ve iç kuvvetler · Volkanizma ve volkan türleri

?Soru 4

Aşağıdakilerden hangisi epirojenik hareketlerle açıklanabilir?

✓ A. Yükü kalkan geniş bir alanın tabakaları bozulmadan toptan yükselmesi epirojenezdir. B ve C orojenezin (kıvrılma, kırılma), D volkanizmanın sonucudur.Kaynak: Yerin yapısı ve iç kuvvetler · Orojenez ve epirojenez

?Soru 5

Aşağıdakilerden hangisi bir yamaçta kütle hareketlerinin oluşmasını kolaylaştıran etkenlerden biri değildir?

✓ A. Orman kökleriyle toprağı tutar ve suyun bir kısmını emer; kütle hareketlerini zorlaştırır. B eğime paralel tabakalar kayma yüzeyi oluşturur; C suya doygunluk kütleyi ağırlaştırıp kaydırır; D topuğun kesilmesi yamacın dayanağını kaldırır; üçü de kolaylaştırıcıdır.Kaynak: Dış kuvvetler · Kütle hareketleri ve sel suları

?Soru 6

Bir öğrenci okulu ile evi arasındaki yolu, kıvrımlarını ve yol üstündeki binaları göstererek yukarıdan bakılmış gibi kâğıda çiziyor; ancak çizimde ölçek kullanmıyor. Bu çizimle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. Ölçeği olmayan çizim krokidir; küçültme oranı bilinmediği için gerçek uzunluk ve alan bulunamaz. A uzunluğu engelleyen yön oku değil, ölçeğin yokluğudur; B düzleme çizmek haritayı yapmaz, ölçek gerekir; D lejant eklemek ölçeksizliği gidermez, çizim kroki kalır.Kaynak: Harita bilgisi · Harita ve elemanları

?Soru 7

Bir granit kütlesi yüzeye çıkıp aşınıyor; malzemesi denizde birikip taşlaşıyor. Daha sonra bu taş derine gömülüp yüksek sıcaklık ve basınç altında değişiyor. Bu süreçte sırasıyla hangi kayaç türleri oluşur?

✓ D. Fiillere bak: “birikti” tortulu, “sıcaklık ve basınçla değişti” başkalaşımı verir. Granit başlangıçtaki kayaçtır, oluşan değil; A bu yüzden yanlış. C'deki püskürük için magmanın soğuması gerekirdi, metinde erime yok; B sırayı ters çevirir.Kaynak: Yerin yapısı ve iç kuvvetler · Kayaçlar ve kayaç döngüsü

?Soru 8

Yükseltisi 1.250 m olan K noktası ile 650 m olan L noktası arasındaki uzaklık 1/100.000 ölçekli bir haritada 3 cm ölçülmüştür. K ile L arasındaki ortalama eğim yüzde kaçtır?

✓ C. Yatay uzaklık: 1 cm = 1 km → 3 km = 3.000 m. Yükselti farkı: 1.250 − 650 = 600 m. Eğim: 600 ÷ 3.000 × 100 = %20. A yatay uzaklığı 30 km, B 10 km alarak ölçeği yanlış çevirir; D yatay uzaklığı 3 ile çarpmayı unutup 1 km alır.Kaynak: Harita bilgisi · Profil çıkarma ve eğim hesabı

?Soru 9

Bugün buzul bulunmayan bir dağlık alanda sirk gölleri, U profilli vadiler ve moren setlerine rastlanması aşağıdakilerden hangisini gösterir?

✓ D. Sirk, U vadisi ve moren buzul şekilleridir; buzul ancak kalıcı kar sınırının üzerinde oluşur, demek ki buzul çağlarında bu alan buzulla örtülmüştür. A kuraklık rüzgâr şekilleri, B kalker karstik şekiller bırakırdı; C tektonik çökme graben oluşturur, buzul izi bırakmaz.Kaynak: Dış kuvvetler · Buzul şekilleri

?Soru 10

Bir akarsu vadisinin yamaçlarında basamaklar hâlinde birkaç kat taraça bulunması ve akarsuyun kayaya gömülü büklümler çizerek akması aşağıdakilerden hangisinin kanıtıdır?

✓ C. Taban seviyesi görece alçalınca akarsu hızlanır ve eski tabanını derine kazar: büklümler gömük menderese dönüşür, eski taban parçaları taraça olarak yamaçta kalır. A denge profilindeki akarsu derine değil yana aşındırır; B delta ağızdaki birikimi gösterir; D rejim akımın yıl içindeki değişimidir, aşındırma evresini anlatmaz.Kaynak: Dış kuvvetler · Akarsu şekilleri: vadiden deltaya
21
Daha fazla soru çözmek ister misin?Coğrafya konusundan 21 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →