Bölge kavramı ve kalkınma projeleri: GAP'tan DOKAP'a

Bölge nedir, sınırı nasıl çizilir, 1941'de Türkiye nasıl bölgelere ayrıldı? İstatistik bölgelerinden kalkınma ajanslarına, GAP'ın barajlarından KOP'un Mavi Tünel'ine bölgesel kalkınma projeleri; resmî il listeleri ve sınavda nasıl sorulduğuyla.

7 durakTürkiye
15 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 15tamamlanan etkinlik
13 sorubu konuda çözebileceğin
KAVRAM · BÖLGE TÜRLERİ

Bölge kavramı ve bölge türleri: şekilsel bölge mi, işlevsel bölge mi?

MEB 9. sınıf · Bölgeler, ülkeler ve küresel bağlantılar · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaCoğrafyanın ilkeleri nelerdir? Dağılış, bağlantı ve nedensellik ilkesi nedir?Bağlantılı konudan (Coğrafyanın doğası). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Coğrafya bir olayı üç ilkeyle inceler: dağılış (nerede ve nasıl yayılmış?), nedensellik ya da sebep-sonuç (neden orada?) ve bağlantı ya da karşılıklı ilişki (başka hangi unsurlarla ilişkili?). MEB bu yaklaşımı “coğrafi bakış” diye adlandırır: olayları mekânsal bağlamda, yerel, bölgesel ve küresel ölçekte ele alan düşünme biçimi.

Coğrafi bakış ve ilkeler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Bölge nedir, şekilsel ve işlevsel bölge arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: MEB'e göre bölge, yeryüzünün doğal ve beşerî unsurlar bakımından kendi içinde benzerlik gösteren parçasıdır. Belirli bir ölçüte göre her yeri aynı özelliği taşıyan ve merkezi olmayan bölgelere şekilsel (formal) bölge, bir merkez ile onu çevreleyen alan arasındaki etkileşime göre oluşan bölgelere işlevsel (fonksiyonel) bölge denir. Akdeniz iklim bölgesi doğal şekilsel, pamuk üretim bölgesi beşerî şekilsel, bir büyükşehrin yetki alanı ise işlevsel bölgedir.

Antalya aynı anda Akdeniz iklim bölgesinde, maki bölgesinde, bir turizm bölgesinde, Akdeniz istatistik bölgesinde ve bir karayolları bölge müdürlüğünün sınırları içindedir. Tek bir şehir, beş ayrı haritada beş ayrı bölgeye düşer.

Yeryüzünde doğal ve beşerî özellikler iç içe geçmiştir; hepsine birden bakan insan hiçbir düzen göremez. Coğrafyacı bu yüzden bir ölçüt seçer, o ölçüte göre benzeyen yerleri bir araya toplar ve sınırını çizer. MEB bu ölçütlere bölge belirleme kriterleri der: yer şekilleri, iklim ve bitki örtüsü gibi fiziki unsurlar ile nüfus, yerleşme, tarım, sanayi ve turizm gibi beşerî unsurlar. Ölçüt değişince bölge de değişir; Antalya örneğindeki gibi bir yerin birden çok bölgeye girmesi bu yüzden kural değil, olağandır.

Sol dal MEB 9. sınıf kitabının sınıflamasıdır. Sağdaki “amaca göre türler” kutusu sınav sorularının işlevsel bölgeler için kullandığı dörtlü ayrımdır; eski kitaplarda plan bölgeleri “özel amaçlı bölge” adıyla da geçer.Görsel: Sınav Defteri

Şekilsel bölge: benzerlik bölgesi

Doğal ve beşerî özellikleriyle çevresinden ayrılan bölgeye MEB şekilsel bölge der. Şekilsel bölgenin bir merkezi yoktur; seçilen ölçüte göre bölgenin içindeki her yer aynı özelliği taşır. Ölçüt doğalsa doğal şekilsel bölge çıkar: MEB'in örnekleri Orta Toroslar dağlık bölgesi, Akdeniz iklim bölgesi, Kızılırmak Havzası, çernozyom toprak bölgesi ve bozkır bitki örtüsü bölgesidir. Ölçüt beşerî ya da ekonomikse beşerî şekilsel bölge çıkar: Türkiye'nin seyrek nüfuslu bölgeleri, dağınık kırsal yerleşme bölgeleri, pamuk üretim bölgeleri ve Türk kültür bölgesi bu gruptadır. Tarım, sanayi, turizm ve maden bölgeleri de buraya girer; Zonguldak Taş Kömürü Havzası bir maden bölgesi, Antalya kıyıları bir turizm bölgesidir.

İşlevsel bölge: etkileşim bölgesi

İşlevsel (fonksiyonel) bölge benzerlikle değil, ilişkiyle tanımlanır. Bir çekirdek (merkez) ve ona bağlı bir çevre vardır; aralarında insan, mal, hizmet ve bilgi akar. Odak bir şehir, bir havalimanı ya da bir alışveriş merkezi olabilir ve etkileşim odaktan uzaklaştıkça azalır. MEB iki örnek verir: belirli bir şehir yönetiminin yetkisindeki bütün araziyi kapsayan metropoliten alan (İstanbul Büyükşehir Belediyesi'nin yetki alanı gibi) ve Avrupa'nın her yanına mal dağıtan Rotterdam Limanı'nın etki alanı. Bazı işlevsel bölgelerin sınırı nettir (büyükşehir sınırı), bazılarınınki ise her gün değişir: bir gazetenin satış alanı rakip gazetelerinkiyle çakışır, gün içinde bile daralıp genişler.

İşlevsel bölgenin dört yüzü

Sınav soruları işlevsel bölgeleri amaçlarına göre dörde ayırır. Yönetim bölgeleri il ve ilçe gibi idari birimlerdir. Hizmet bölgeleri, Karayolları Genel Müdürlüğü, DSİ, Meteoroloji ve Orman Genel Müdürlüğü gibi kurumların bölge müdürlüklerinin alanlarıdır; her kurum kendi ihtiyacına göre çizdiği için bir il farklı kurumların farklı bölgelerine düşebilir ve bu sınırlar il sınırlarıyla her zaman örtüşmez. İstatistik bölgeleri TÜİK'in İBBS sınıflamasıdır (dördüncü konu). Plan ve proje bölgeleri ise geri kalmış yöreleri kalkındırmak için çizilen GAP, DAP, DOKAP, KOP, ZBK ve YHGP alanlarıdır (beşinci konudan itibaren).

Akılda kalsın: İki soru sor. “Merkezi var mı?” Yoksa şekilsel, varsa işlevsel. “Ölçüt doğanın mı insanın mı?” Doğanınsa doğal şekilsel, insanınsa beşerî şekilsel. Adında “proje”, “müdürlük”, “istatistik”, “belediye”, “il” geçen bölge neredeyse her zaman işlevseldir.
Sınavda

Nasıl sorulurBeş bölge adı verilir ve “hangisi şekilsel bölgedir?” ya da “hangisi işlevsel bölge değildir?” diye sorulur. Doğru cevap çoğunlukla bir bitki, iklim ya da nüfus bölgesidir (“kızılçam ormanları bölgesi”, “seyrek nüfuslu bölge”); öbür şıklar GAP bölgesi, bir ilin idari alanı, bir Düzey 1 istatistik bölgesi ve bir bölge müdürlüğünün hizmet alanıdır.

TuzakTuzak, pamuk üretim bölgesi ya da sanayi bölgesi gibi ekonomik bölgeleri işlevsel sanmaktır: bunlar benzerliğe dayandığı için beşerî şekilsel bölgedir.

⇄Bilgi eşleştirme bölge → türü

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi şekilsel bölgeye örnektir?

✓ C. Dağınık kırsal yerleşme bölgeleri, aynı yerleşme dokusunu taşıyan yerlerin benzerliğe göre gruplanmasıyla oluşur; merkezi yoktur ve MEB bunu beşerî şekilsel bölge örneği olarak verir. Öbür üçü bir merkeze ya da kuruma bağlı işlevsel bölgelerdir.
KAVRAM · BÖLGE SINIRLARI

Bölge sınırları ve geçiş kuşakları: çizgi mi, şerit mi?

MEB 9. sınıf · Bölgeler, ülkeler ve küresel bağlantılar · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürkiye'de hangi iklim tipleri görülür, özellikleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Türkiye'de yağış ve iklim tipleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Türkiye mutlak konumu itibarıyla Akdeniz iklim kuşağındadır; ancak yükseltinin kısa mesafede çok değişmesi, denizellik–karasallık ve dağların uzanışı yüzünden üç büyük iklim tipi görülür: Akdeniz iklimi, Karadeniz iklimi ve karasal iklim (İç Anadolu tipi ve Doğu Anadolu'da sert karasal). İklimler arasındaki sınırlar keskin değildir; aralarda geçiş iklimleri oluşur.

Türkiye'nin iklim tipleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Bölge sınırları neden her zaman net çizilemez, bölge sınırları nasıl değişir?

Kısa cevap: Bölge sınırı, bölge belirlemede esas alınan ölçüte göre çizilir. Bir ilin ya da belediyenin sınırı gibi bazı sınırlar net çizilebilir; iklim, doğal bitki örtüsü ve toprak gibi doğal ölçütlere göre çizilen sınırlarda ise bir bölgeden ötekine yavaş yavaş geçilen geçiş kuşakları bulunur. Ölçütün özelliği değişirse sınır da değişir: doğal şekilsel bölgelerin sınırları uzun, beşerî şekilsel ve işlevsel bölgelerin sınırları daha kısa sürede değişir.

Karadeniz kıyısından güneye, iç kesime doğru yürüyen biri ormanın bittiği tek bir çizgiye rastlamaz. Ağaçlar önce seyrekleşir, sonra bozkırla iç içe geçer, sonunda tamamen kaybolur.

Bölge sınırının nerede geçeceğine ölçüt karar verir. MEB'in örneğinde muson ikliminin etkili olduğu alan step ikliminin etkili olduğu alandan küçük olduğu için muson iklim bölgesinin sınırı daha dar bir alanı çevreler: sınırın uzunluğu ve kapladığı alan ölçütün yeryüzündeki dağılışına bağlıdır. Sınırın ne kadar net olduğu da ölçüte bağlıdır. MEB'e göre doğal bitki örtüsüne göre çizilecek bir bölgenin sınırını belirlemek, deniz turizmi alanlarına göre çizilecek bir bölgenin sınırını belirlemekten daha zordur, çünkü doğal unsurlar birbirine yavaş yavaş geçer.

Net çizilebilen sınırlar

  • İl, ilçe ve ülke sınırları (yönetim)
  • Büyükşehir belediyesinin yetki alanı
  • İBBS istatistik bölgeleri (il sınırlarını izler)
  • Kıyıdaki deniz turizmi alanları

Geçiş kuşağı olan sınırlar

  • İklim bölgeleri
  • Doğal bitki örtüsü (orman → bozkır)
  • Toprak kuşakları
  • Bir şehrin etki alanı, gazete dağıtım alanı

Geçiş kuşağı neden oluşur?

Sıcaklık, yağış ve nem bir yerden ötekine birden değil, adım adım değişir. Bu yüzden onlara bağlı bitki ve toprak da adım adım değişir ve iki bölgenin özelliklerinin bir arada görüldüğü bir şerit ortaya çıkar; buna geçiş kuşağı (geçiş alanı) denir. Türkiye bunun iyi bir laboratuvarıdır: Marmara'da Karadeniz, Akdeniz ve karasal iklimin özellikleri iç içe geçer, bu yüzden bölgenin iklimine geçiş iklimi denir (ayrıntısı Türkiye'de iklim tipleri sayfasında). İşlevsel bölgelerde de geçiş vardır: iki büyük şehrin arasındaki bir kasaba hem birinin hem ötekinin etki alanına girer.

Bir yer, birden çok bölge

Her ölçüt ayrı bir harita çizdiği için bir yer aynı anda birçok bölgenin içinde olabilir. MEB bunu iki haritayla gösterir: Türkiye'nin nüfus yoğunluğu haritası ve Karayolları Genel Müdürlüğü'nün hizmet bölgeleri haritası aynı illeri bambaşka biçimlerde gruplar. Kitabın ölçme soruları da aynı fikre dayanır: Tuz Gölü çevresinde ormanın az olması yağışın azlığıyla açıklanır, yani aynı alan hem kurak iklim bölgesine hem de ormanı az alanlar bölgesine girer.

Sınırlar neden değişir?

MEB'in kuralı açıktır: bölgeyi oluşturan ölçütün özelliği değişirse sınır da değişir. Seyrek nüfuslu bölgede kalan bir yer, iş olanağı doğup göç alınca yoğun nüfuslu bölgeye geçer. Değişimin hızı bölge türüne bağlıdır: iklim, yer şekli ve bitki örtüsü gibi doğal unsurlara göre çizilen doğal şekilsel bölgelerin sınırları uzun zamanda, nüfus, tarım, sanayi ve turizm gibi beşerî unsurlara göre çizilen bölgelerle işlevsel bölgelerin sınırları ise kısa zamanda değişir. Siyasi bölgeler de buna dahildir: 1951'de altı ülkeyle başlayan Avrupa topluluğu genişleye genişleye bugün 27 üyeli Avrupa Birliği'ne dönüştü, 2020'de Birleşik Krallık ayrıldı (ayrıntısı bölgeler, ülkeler ve küresel bağlantılar sayfasında).

Akılda kalsın: Doğa yavaş, insan hızlı. İklim, bitki, toprak, yer şekli bölgelerinin sınırı binlerce yılda; nüfus, tarım, sanayi, turizm, yönetim ve proje bölgelerinin sınırı birkaç yılda değişebilir. Doğal ölçütler sınırı şerit yapar, idari ölçütler çizgi.
Sınavda

Nasıl sorulurKalıp 1: “Aşağıdaki bölgelerden hangisinin sınırının değişmesi daha uzun zaman alır?” Cevap bir iklim, yer şekli ya da bitki bölgesidir; plan bölgesi, sanayi bölgesi, tarım bölgesi ve nüfus bölgesi çeldiricidir. Kalıp 2: “Hangisi beşerî müdahaleyle oluşan bir sınır değişimi değildir?” Karlı dağların otellerle kış turizmi bölgesine dönüşmesi ya da ovaların sanayileşerek sık nüfuslu bölgeye geçmesi beşerîdir; cevap sulak alanın iklim değişimiyle kuruması gibi doğal bir dönüşümdür. Kalıp 3: Bir harita verilip aynı yerin farklı ölçütlere göre farklı bölgelere düştüğü gösterilir; bunun gerekçesi “ölçütün farklı olması”dır.

TuzakKalıp 1'de plan, sanayi ya da tarım bölgesini seçmektir: beşerî ölçütlü sınırlar hızlı değişir.

▭Boşluk doldurma

MEB'e göre doğal unsurlara göre belirlenen şekilsel bölgelerin sınırları daha bir zaman diliminde değişir; beşerî şekilsel ve işlevsel bölgelerin sınırları ise daha sürede değişebilir.

uzunsabitkısabelirsiz

?Soru çöz

Aşağıdaki bölgelerden hangisinin sınırlarının değişmesi için en uzun sürenin geçmesi beklenir?

✓ A. İklim doğal bir ölçüttür ve sıcaklık-yağış koşulları çok uzun zamanda değişir; bu yüzden iklim bölgesinin sınırı en geç değişir. Nüfus ve turizm bölgeleri beşerî, proje alanı ise işlevsel bölgedir; bunların sınırı kısa sürede değişebilir (DOKAP'a 2016 ve 2020'de il eklenmesi gibi).
TÜRKİYE · COĞRAFİ BÖLGELER

Türkiye'nin coğrafi bölgeleri: 1941 Kongresi, 7 bölge ve 21 bölüm

MEB 9. sınıf · Bölgeler, ülkeler ve küresel bağlantılar · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürkiye'nin sınır komşuları ve uç noktaları nelerdir?Bağlantılı konudan (Türkiye'nin coğrafi konumu). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Türkiye'nin sekiz kara komşusu vardır: batıda Yunanistan ve Bulgaristan; doğuda Gürcistan, Ermenistan, Azerbaycan (Nahçıvan) ve İran; güneyde Irak ve Suriye. En uzun kara sınırı Suriye, en kısası Nahçıvan iledir. Uç noktalar: kuzeyde Sinop İnceburun, güneyde Hatay Yayladağı, doğuda Iğdır Dilucu, batıda Gökçeada Avlaka Burnu.

Sınırlar, komşular, uç noktalar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye kaç coğrafi bölgeye ayrılır, bölgeler ne zaman ve nasıl belirlendi?

Kısa cevap: Türkiye, 6–21 Haziran 1941'de Ankara'da toplanan Birinci Coğrafya Kongresi'nde 7 coğrafi bölgeye ve 21 bölüme ayrıldı. Kıyı bölgelerine komşu oldukları denizin adı (Karadeniz, Marmara, Ege, Akdeniz), iç bölgelere Anadolu'daki konumlarının adı (İç, Doğu ve Güneydoğu Anadolu) verildi. Bölge sınırları doğal ölçütlerle çizildiği için il sınırlarını izlemez; yüz ölçümü en büyük bölge Doğu Anadolu, en küçüğü Güneydoğu Anadolu'dur.

Bugün hava durumu, sınav kitabı ya da gazete haberi “Karadeniz Bölgesi” dediğinde herkes aynı yeri anlar. Bu ortak dil, 1941 yazında Ankara'da on altı gün süren bir toplantının ürünüdür.

Cumhuriyet'in ilk yıllarında Türkiye'nin bölgelere ayrılmasında birlik yoktu; kitaplar ve kurumlar farklı adlar ve sınırlar kullanıyordu. Maarif Vekili Hasan Âli Yücel'in başkanlığında 6–21 Haziran 1941'de toplanan Birinci Coğrafya Kongresi coğrafya öğretimi, ders kitapları ve yer adlarının yazımıyla birlikte bu konuyu da görüştü. Sonuçta Türkiye 7 coğrafi bölgeye, bölgeler de kendi içindeki farklılıklara göre toplam 21 bölüme ayrıldı. Bu ayrım bugün de kullanılmaktadır.

Bölgeler nasıl adlandırıldı, sınırlar nasıl çizildi?

Adlandırmanın mantığı basittir: denize kıyısı olan dört bölge komşu oldukları denizin adını aldı, denize kıyısı olmayan üç bölge ise Anadolu içindeki konumuyla adlandırıldı. Sınırlar çizilirken başta iklim olmak üzere yer şekilleri, bitki örtüsü ve buna bağlı tarım özellikleri gibi ölçütler birlikte kullanıldı. Sınırı doğanın özellikleri belirlediği için bölge sınırları il sınırlarıyla örtüşmez; bir ilin toprakları iki, hatta üç bölgeye yayılabilir. Birinci konudaki dille söylersek, coğrafi bölgeler bir merkeze değil benzerliğe dayanan, birden çok ölçütle çizilmiş şekilsel bölgelerdir.

Yedi bölge, yirmi bir bölüm ve ayırt edici özellikler

  • Marmara (4 bölüm: Yıldız Dağları, Ergene, Çatalca-Kocaeli, Güney Marmara): Karadeniz, Akdeniz ve karasal iklimin geçiş alanı; nüfus yoğunluğu, sanayi ve ticaret bakımından ilk sırada.
  • Ege (2 bölüm: Kıyı Ege, İç Batı Anadolu): dağlar kıyıya dik uzanır, horst ve grabenler arasındaki ovalar denizin etkisini içeri taşır; girintili çıkıntılı kıyılar.
  • Akdeniz (2 bölüm: Adana, Antalya): Toroslar kıyıya paralel uzanır; Akdeniz iklimi, maki, seracılık ve turunçgil; kışları en ılık bölge.
  • İç Anadolu (4 bölüm: Konya, Yukarı Sakarya, Orta Kızılırmak, Yukarı Kızılırmak): çevresi dağlarla kapalı, yağışı az; bozkır, tahıl tarımı ve küçükbaş hayvancılık.
  • Karadeniz (3 bölüm: Batı, Orta, Doğu Karadeniz): her mevsim yağışlı, dağlar kıyıya paralel; orman, çay ve fındık, dağınık yerleşme.
  • Doğu Anadolu (4 bölüm: Yukarı Fırat, Erzurum-Kars, Yukarı Murat-Van, Hakkâri): yüz ölçümü ve ortalama yükseltisi en fazla, sert karasal iklim; nüfus yoğunluğu en az, büyükbaş hayvancılık.
  • Güneydoğu Anadolu (2 bölüm: Orta Fırat, Dicle): yüz ölçümü en küçük; yer şekilleri sade, yazları çok sıcak ve kurak; GAP'ın sahnesi.
Akılda kalsın: Bölüm sayıları 4-2-2-4-3-4-2: Marmara 4, Ege 2, Akdeniz 2, İç Anadolu 4, Karadeniz 3, Doğu Anadolu 4, Güneydoğu 2; toplam 21. Kıyıdaki dört bölge denizin, içerideki üç bölge Anadolu'daki yerinin adını taşır.
Sınavda

Nasıl sorulurÖncüllü soruda bir bölgeye ait özellikler sıralanır, hangilerinin doğru olduğu sorulur. Doğu Karadeniz için “çayın tamamı burada yetişir” ve “dağlık, engebeli arazi en fazladır” doğrudur. Haritalı soruda numaralı alanlar verilir ve “bölüm – bölge” eşleştirmesi istenir. Bir başka kalıp, bir ilin birden fazla bölgeye yayılabildiğini sorar: bölge sınırları il sınırı değildir.

TuzakBaşka bölgenin özelliğini taşıyan öncüllerdir: “kış sıcaklıkları en yüksektir” Akdeniz'in, “dağlar kıyıya dik uzanır” Ege'nin özelliğidir.

⇄Bilgi eşleştirme bölüm → bölge

?Soru çöz

Yüz ölçümü ve ortalama yükseltisi en fazla, nüfus yoğunluğu ise en az olan coğrafi bölgemiz aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Doğu Anadolu en geniş ve ortalama yükseltisi en fazla bölgedir; yükselti ve sert kış nüfusu seyrek tutar. A Karadeniz'in kıyı şeridi sık nüfusludur ve yüz ölçümü daha küçüktür. B İç Anadolu geniş bir bölgedir ama ortalama yükseltisi Doğu Anadolu'dan azdır. C Güneydoğu Anadolu ise yüz ölçümü en küçük bölgedir.
TÜRKİYE · İBBS VE KALKINMA AJANSLARI

İBBS ve kalkınma ajansları: 81 il, 26 bölge, 12 büyük bölge

MEB 9–11. sınıf · Bölgeler, ülkeler ve küresel bağlantılar · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürkiye'de sanayi en çok nerede yoğunlaşmıştır, Marmara'da sanayi neden gelişmiştir, OSB nedir?Bağlantılı konudan (Türkiye'de sanayi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Türkiye'de sanayi bölgelere eşit dağılmamış, en çok Marmara'da, özellikle İzmit Körfezi çevresinde yoğunlaşmıştır. Bunun nedenleri gelişmiş kara-deniz-demir yolu ulaşımı ve limanlar, büyük tüketici nüfus, sermaye birikimi, nitelikli iş gücü ve Avrupa pazarına yakınlıktır. Sanayi tesislerinin altyapısı hazır, planlı alanlarda toplandığı yerlere organize sanayi bölgesi (OSB) denir; Türkiye'nin ilk OSB'si Bursa'da kurulmuştur.

Sanayi bölgeleri ve OSB'ler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İstatistiki Bölge Birimleri Sınıflandırması (İBBS) nedir, Türkiye'de kaç kalkınma ajansı vardır?

Kısa cevap: İstatistiki Bölge Birimleri Sınıflandırması (İBBS), 2002/4720 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı'yla (Resmî Gazete, 22 Eylül 2002) Avrupa Birliği'nin bölgesel istatistik sistemine uyum için kurulmuştur. Her il bir Düzey 3 birimidir (81); komşu illerin birleşmesiyle 26 Düzey 2, onların birleşmesiyle 12 Düzey 1 bölge oluşur. 5449 sayılı Kanun'la (2006) her Düzey 2 bölgesi için bir kalkınma ajansı kurulmuş, ajans sayısı 2009'da 26'ya ulaşmıştır.

Bir AB raporunda Türkiye'nin “Ege bölgesi”ne ait bir işsizlik oranı görürsen, o “Ege” 1941'in Ege Bölgesi değildir. İzmir, Aydın, Denizli, Muğla, Manisa, Afyonkarahisar, Kütahya ve Uşak'tan oluşan bir istatistik bölgesidir ve sınırı il sınırlarından geçer.

Coğrafi bölgeler doğal ölçütlerle çizildiği için il sınırlarını keser; oysa istatistik il il toplanır. Bölgeler arası karşılaştırma yapmak, AB ile aynı dili konuşmak ve bölgesel politika üretmek için il sınırlarına oturan bir sisteme ihtiyaç vardı. Bu yüzden AB'nin NUTS sistemine karşılık gelen İstatistiki Bölge Birimleri Sınıflandırması (İBBS) 2002/4720 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı'yla kuruldu; karar 22 Eylül 2002 tarihli Resmî Gazete'de yayımlandı. MEB “TÜİK Akdeniz İstatistik Bölgesi”ni bölge türleri tablosunda bu yüzden ayrı bir örnek olarak verir: o, işlevsel bir istatistik bölgesidir.

Üç düzey: tabandan tavana

  • Düzey 3 (81 birim): İllerin kendisidir; her il bir birimdir.
  • Düzey 2 (26 bölge): Coğrafi, ekonomik, sosyal ve kültürel bakımdan benzeyen komşu illerin birleşmesidir. Kodları TR10 (İstanbul), TR51 (Ankara), TR52 (Konya, Karaman), TR83 (Samsun, Tokat, Çorum, Amasya), TRA2 (Ağrı, Kars, Iğdır, Ardahan) gibidir.
  • Düzey 1 (12 bölge): Düzey 2 bölgelerinin birleşmesidir: İstanbul, Batı Marmara, Doğu Marmara, Ege, Akdeniz, Batı Anadolu, Orta Anadolu, Batı Karadeniz, Doğu Karadeniz, Kuzeydoğu Anadolu, Ortadoğu Anadolu, Güneydoğu Anadolu.

İki özel durumu bilmek soruların çoğunu çözer. İstanbul tek başına hem Düzey 1, hem Düzey 2, hem Düzey 3 olan tek birimdir. Ankara tek başına Düzey 2 ve Düzey 3'tür ama Düzey 1'de Konya ve Karaman'la birlikte Batı Anadolu bölgesindedir. Orta Anadolu Düzey 1 bölgesi ise Kırıkkale, Aksaray, Niğde, Nevşehir, Kırşehir, Kayseri, Sivas ve Yozgat'tan oluşur; İBBS il sınırını bölmediği için her il yalnız bir bölgeye girer.

Kalkınma ajansları: her Düzey 2'ye bir ajans

Bölgesel gelişmişlik farklarını azaltmak için çıkarılan 5449 sayılı Kalkınma Ajanslarının Kuruluşu, Koordinasyonu ve Görevleri Hakkında Kanun 8 Şubat 2006'da Resmî Gazete'de yayımlandı. Kanunun “bölge” tanımı doğrudan Düzey 2 birimidir: her Düzey 2 bölgesinde bir ajans kurulur. İlk iki ajans pilot olarak 2006'da İzmir ve Çukurova'da (Adana, Mersin) kuruldu; 2008'de sekiz, 2009'da on altı ajans eklenerek sayı 26'ya ulaştı. Ajanslar bölge planlarını hazırlar, kamu, özel kesim ve sivil toplumu bir araya getirir, mali destek programlarıyla yerel projelere kaynak sağlar; bugün Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı'nın koordinasyonunda çalışırlar. MEB bir örnek verir: Iğdır'da kış aylarındaki sıcaklık terselmesiyle ağırlaşan hava kirliliğine karşı Serhat Kalkınma Ajansı (SERKA) ve ilgili kurumlar bilimsel çalışma yapmış ve bir Temiz Hava Eylem Planı hazırlamıştır.

Akılda kalsın: 81 → 26 → 12. İller birleşir Düzey 2 olur, Düzey 2'ler birleşir Düzey 1 olur. Ajans sayısı = Düzey 2 sayısı = 26. Üç düzeyde birden olan tek yer İstanbul; Ankara'nın Düzey 1 adı Batı Anadolu.
Sınavda

Nasıl sorulurKalıp 1: Beş bölge adı verilir, “hangisi Düzey 1 istatistik bölgesi değildir?” diye sorulur.

TuzakTuzaklar coğrafi bölgeye benzeyen ama listede olmayan adlardır: Orta Karadeniz, Orta Marmara, İç Anadolu Düzey 1 bölgesi değildir (doğrusu Batı/Doğu Karadeniz, Batı/Doğu Marmara, Orta ve Batı Anadolu). Kalıp 2: “Hangisi hem Düzey 1, hem Düzey 2, hem Düzey 3'tür?” → İstanbul. Kalıp 3: TÜİK bölgeleri hizmet bölgesi değil istatistik bölgesidir; “Aşağıdaki kurumlardan hangisinin bölgeleri hizmet bölgesi değildir?” sorusunda cevap TÜİK'tir.

↕Sıralama küçük birimden büyüğe

İBBS'nin birimlerini en küçükten en büyüğe doğru diz.

  1. Düzey 1: 12 bölge
  2. Düzey 3: 81 il
  3. Türkiye (ülke bütünü)
  4. Düzey 2: 26 bölge (kalkınma ajansları)

▭Boşluk doldurma

İBBS'de her il bir birimidir. Komşu illerin birleşmesiyle oluşan bölgeler bölgesidir ve kalkınma ajansları bu bölgelere göre kurulduğu için Türkiye'de ajans vardır.

Düzey 1Düzey 312Düzey 226
TÜRKİYE · GAP

GAP: Fırat ile Dicle'den doğan bölgesel kalkınma projesi

MEB 9–11. sınıf · Bölgeler, ülkeler ve küresel bağlantılar · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürkiye'nin sınır aşan ve sınır oluşturan akarsuları hangileridir?Bağlantılı konudan (Türkiye'nin akarsuları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

MEB'e göre Türkiye'nin sınır aşan suları Fırat, Dicle, Kura, Aras, Çoruh, Meriç ve Asi'dir. Fırat ve Dicle Türkiye'de doğup Irak'ta birleşerek Basra Körfezi'ne, Aras ve Kura Hazar Denizi'ne, Çoruh Gürcistan'da Karadeniz'e dökülür; Meriç ve Asi ise yurt dışında doğup Türkiye'de denize ulaşır. Meriç, Aras ve Arpaçay başlıca sınır oluşturan sulardır.

Fırat, Dicle ve sınır aşan sular

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

GAP hangi illeri kapsar, Güneydoğu Anadolu Projesi'nin amaçları ve sonuçları nelerdir?

Kısa cevap: Güneydoğu Anadolu Projesi (GAP), Adıyaman, Batman, Diyarbakır, Gaziantep, Kilis, Mardin, Siirt, Şanlıurfa ve Şırnak olmak üzere 9 ili kapsayan, çok sektörlü bir bölgesel kalkınma projesidir. 1970'lerde Fırat ve Dicle'nin su ve toprak kaynaklarını geliştirme programı olarak başlamış, 1989 Master Planı'yla bölgesel kalkınma projesine dönüşmüştür. 22 baraj, 19 hidroelektrik santrali, 1,8 milyon hektar sulama ve yılda 27 milyar kilovatsaat elektrik üretimi planlanmıştır.

1995 baharında Atatürk Barajı gölünün suyu iki dev tünele girdi ve kilometrelerce ötede, binlerce yıldır yağmura bakan Harran Ovası'na çıktı. Kuru tarım ovası zamanla Türkiye'nin pamuk ambarına dönüştü.

Güneydoğu Anadolu'nun elinde iki büyük kaynak vardı ama ikisi birbirinden ayrı duruyordu: Türkiye'nin en bol sulu akarsuları Fırat ile Dicle derin vadilerde akıyor, geniş ve verimli ovalar ise yaz kuraklığı yüzünden nadasa ve kuru tarıma mahkûm kalıyordu. GAP bu iki kaynağı birleştirme fikridir. 1970'lerde su ve toprak kaynaklarını geliştirmeye dönük bir program olarak ele alındı; 1989'da hazırlanan Master Plan'la tarım, sanayi, ulaştırma, eğitim, sağlık, kırsal ve kentsel altyapıyı kapsayan entegre bir bölgesel kalkınma projesine dönüştü. Aynı yıl 388 sayılı KHK ile GAP Bölge Kalkınma İdaresi kuruldu; idare 2018'den beri Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı'na bağlıdır.

Kapsam ve amaçlar

Proje alanı Fırat-Dicle havzası ile Yukarı Mezopotamya ovalarındaki 9 ildir: Adıyaman, Batman, Diyarbakır, Gaziantep, Kilis, Mardin, Siirt, Şanlıurfa ve Şırnak. GAP İdaresi'nin saydığı amaçlar şunlardır: bölge kaynaklarını değerlendirerek halkın gelir düzeyini ve yaşam kalitesini yükseltmek, bölge ile öbür bölgeler arasındaki gelişmişlik farkını gidermek, kırsal alanda verimliliği ve istihdamı artırmak, ulusal düzeyde ekonomik gelişme ve sosyal istikrara katkıda bulunmak. Bunlar bölge dışına göçü azaltmak demektir. Komşu illere dikkat: Hakkâri, Bitlis, Muş, Van, Malatya ve Elazığ Doğu Anadolu Projesi'nde, Kahramanmaraş ise hiçbir bölge kalkınma idaresinin alanında değildir.

Su ve enerji: barajlar ve Şanlıurfa tünelleri

Planlanan yapı 22 baraj ve 19 hidroelektrik santralidir; santrallerin toplam kurulu gücü 7.476 MW, yıllık üretimi 27 milyar kilovatsaat olarak öngörülmüştür. MEB'e göre hedef, ülkede üretilen hidroelektrik enerjinin yaklaşık yarısının GAP'tan sağlanmasıdır. Fırat üzerinde Karakaya, Atatürk, Birecik ve Karkamış, Dicle ve kollarında Ilısu, Kralkızı, Dicle ve Batman barajları projenin parçasıdır; hepsinin ayrıntısı göller ve barajlar sayfasında. Sulamanın kilidi ise Şanlıurfa Tünelleridir: Atatürk Barajı gölünden alınan su, her biri 26 kilometreyi aşan ve 7,62 metre çaplı iki paralel tünelle Şanlıurfa-Harran ovalarına taşınır; Harran'a ilk su 1995'te verildi.

MEB 11. sınıf kitabındaki tablonun (kaynak: DSİ, 2024) çubuk hâli. En hızlı artış ihracatta ve traktör sayısında, en yavaş artış nüfus yoğunluğundadır.Görsel: Sınav Defteri

Sonuçlar: nadas azaldı, pamuk geldi, bir sorun doğdu

GAP'tan önce bölgede yaz kuraklığı yüzünden kuru tarım ve nadas yaygındı, buğday, arpa ve mercimek ekiliyordu. Sulama gelince nadasa gerek kalmadı, ürün çeşidi ve verim arttı, sulama isteyen pamuk ve mısır gibi sanayi bitkileri yayıldı: pamuk üretiminin merkezi Çukurova ve Ege'den Şanlıurfa'ya kaydı (ayrıntısı Türkiye'de tarım sayfasında). Tarıma dayalı tekstil ve gıda sanayisi gelişti, enerji üretimi arttı, kentleşme hızlandı ve iş olanakları çoğaldı, bölge dışına göç azaldı. Baraj gölleri bir de yeni bir turizm kaynağı yarattı: Atatürk ve Birecik gibi göllerde su sporları ve kıyı turizmi gelişmeye başladı. Bedeli de oldu: MEB'e göre Harran Ovası'nda bilinçsiz sulama tuzlanmaya yol açarak toprağı bozmakta ve verimi düşürmektedir. Ayrıca baraj gölleri Zeugma ve Hasankeyf gibi tarihî alanları sular altında bıraktığı için kurtarma kazıları ve taşıma çalışmaları yapılmıştır.

Akılda kalsın: GAP'ın şifresi 9-22-19-1,8-27: 9 il, 22 baraj, 19 HES, 1,8 milyon hektar, 27 milyar kWh. İlleri iki kümede tut: Fırat tarafı Adıyaman, Şanlıurfa, Gaziantep, Kilis; Dicle tarafı Diyarbakır, Batman, Mardin, Siirt, Şırnak. Hakkâri ve Kahramanmaraş GAP'ta değildir.
Sınavda

Nasıl sorulurKalıp 1: “Hangisi GAP öncesinde bölgede görülen bir durumdur?” → kuru tarımın yaygın olması; enerji üretiminin fazlalığı, pamukta büyük pay ve çok sayıda baraj gölü GAP sonrasıdır. Kalıp 2: “GAP hangisinin artmasına yol açmamıştır?” → bölge dışına göç (azalmıştır). Kalıp 3: “Hangisi GAP kapsamındaki santrallerden değildir?” → Keban (Elazığ, GAP'tan önce yapılmış) ya da Deriner (Çoruh). Kalıp 4: “Hangisi GAP ile değişmez?” → yer şekillerinin sadeliği ve doğal göllerin azlığı; bunlar doğal koşuldur. Grafik sorusunda artış katlarını dikkatle hesapla: nüfus yoğunluğu yalnız yaklaşık üçte bir artmıştır.

Tuzakİl sorusundaki Hakkâridir: GAP'ta değil, DAP'tadır.

?Soru çöz

Yukarıdaki şemada GAP illerine ait 2007 ve 2024 göstergeleri verilmiştir. Bu verilere göre aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

✓ B. Nüfus yoğunluğu 95'ten 125 kişi/km²'ye çıkmıştır; artış yaklaşık üçte birdir, iki kat değildir. Sulanabilen arazi yaklaşık 2,5, traktör sayısı yaklaşık 3,5 katına çıkmış, iş gücüne katılma %46,7'ye ulaşmıştır.

↕Kronolojik sıralama GAP'ın yolculuğu

  1. Şanlıurfa tünelleriyle Harran Ovası'na ilk suyun verilmesi
  2. Fırat ve Dicle'nin su ve toprak kaynaklarını geliştirme programı
  3. Proje illerinde sulanabilen arazinin 675 bin hektarı aşması
  4. Master Plan ve GAP Bölge Kalkınma İdaresi'nin kurulması
TÜRKİYE · DAP, DOKAP, KOP

DAP, DOKAP ve KOP: meradan yaylaya, yayladan ovaya üç kalkınma idaresi

MEB 9. sınıf · Bölgeler, ülkeler ve küresel bağlantılar · Okuma 9 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaBaraj gölleri hangi amaçlarla kurulur, Türkiye'nin önemli barajları hangileridir?Bağlantılı konudan (Türkiye'nin gölleri, barajları ve yeraltı suları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Baraj gölleri, akarsuların önüne insan eliyle set çekilerek oluşturulan yapay göllerdir. Elektrik üretmek, tarım arazilerini sulamak, içme ve kullanma suyu sağlamak ve taşkınları önlemek için kurulur. Hacim ve kurulu güç bakımından en büyük baraj Fırat üzerindeki Atatürk Barajı, en yüksek baraj Çoruh üzerindeki Yusufeli Barajı'dır.

Baraj gölleri ve amaçları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

DAP, DOKAP ve KOP hangi illeri kapsar, bu projelerin amaçları nelerdir?

Kısa cevap: 2011'de 642 sayılı KHK ile üç bölge kalkınma idaresi kuruldu. Doğu Anadolu Projesi (DAP, merkez Erzurum) 14 ille başladı, 2016'da Sivas'ın eklenmesiyle 15 ile ulaştı. Doğu Karadeniz Projesi (DOKAP, merkez Giresun) 8 ille başladı, 2016'da Tokat, 2020'de Amasya ve Çorum eklenerek 11 ile çıktı. Konya Ovası Projesi (KOP) Aksaray, Karaman, Konya ve Niğde ile başladı, 2016'da Nevşehir, Yozgat, Kırıkkale ve Kırşehir eklenerek 8 ile ulaştı.

Erzurum'da bir besicinin derdi merasıdır, Rize'de bir çaycının derdi yamaçtaki yoludur, Konya'da bir çiftçinin derdi her yıl biraz daha derine inen kuyusudur. Üç ayrı coğrafya, üç ayrı kalkınma reçetesi ister.

GAP'ın başarısı, başka geri kalmış bölgeler için de aynı modeli doğurdu: bölgenin kendi kaynağını bulan, onu planlayan ve yatırımları bir idare eliyle koordine eden proje. 2011'de çıkarılan 642 sayılı Kanun Hükmünde Kararname ile DAP, DOKAP ve KOP Bölge Kalkınma İdareleri kuruldu; üçü de 2018'den beri GAP gibi Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı'na bağlıdır. Dört idarenin alanı (GAP 9, DAP 15, DOKAP 11, KOP 8) birbiriyle çakışmaz ve toplam 43 ili kapsar. Her projenin önceliği, bölgenin coğrafyasının ona verdiği güçlü yandan çıkar.

Bölgesel kalkınma projeleri: sorun, öncelik ve ayırt edici ipucu
ProjeBölgenin sorunuÖncelikAyırt edici ipucu
GAP (9 il)Su var ama kullanılamıyor, kuru tarımSulama ve enerji (Fırat, Dicle)Atatürk Barajı, Harran, pamuk; Hakkâri GAP'ta değil
DAP (15 il, Erzurum)Yükselti, uzun kış, kısa yetişme süresiHayvancılık, mera ıslahı, kış turizmiSivas İç Anadolu'da olsa da DAP'ta
DOKAP (11 il, Giresun)Dar kıyı, dik yamaç, heyelanUlaşım, fındık-çay, yayla turizmi (Yeşil Yol)Tokat, Amasya, Çorum sonradan eklendi
KOP (8 il, Konya)Kapalı havza, düşen yer altı suyu, obrukSulama (Mavi Tünel), besicilikPamuk hedefi yok; Yozgat KOP'ta
ZBK (3 il)Kömür ve çeliğe bağımlı tek ayaklı ekonomiEkonomiyi çeşitlendirmeMadene dayalı tek proje; sulama yok
YHGP (4 il)Havzanın bütüncül planlanmasıKent, kırsal, sulama, çevreAmasya, Çorum, Samsun, Tokat DOKAP'la çakışır
Ek bilgi: DAP ve DOKAP'ın il listeleri ve ekleme yılları

DAP 2011'de Ağrı, Ardahan, Bingöl, Bitlis, Elazığ, Erzincan, Erzurum, Hakkâri, Iğdır, Kars, Malatya, Muş, Tunceli ve Van ile kuruldu; 2016'daki Bakanlar Kurulu kararıyla Sivas eklenince il sayısı 15 oldu. DOKAP kuruluşta Artvin, Bayburt, Giresun, Gümüşhane, Ordu, Rize, Samsun ve Trabzon'u kapsıyordu; 2016'da Tokat, 2020'de Amasya ve Çorum eklenerek il sayısı 11 oldu.

DAP: dağın, meranın ve karın projesi

Doğu Anadolu Projesi (DAP) 14 ille kuruldu; 2016'da Sivas eklenince il sayısı 15 oldu. İdare Erzurum'dadır ve kapladığı alan bakımından en büyük proje bölgesidir. Coğrafya burada sert konuşur: yüksek ve engebeli arazi, uzun ve soğuk kış, kısa yetişme süresi tarımı sınırlar; buna karşılık yaz yağışlarıyla yeşeren geniş çayır ve meralar büyükbaş hayvancılığa uygundur. Bu yüzden DAP'ın ağırlığı hayvancılık (mera ve hayvan ırkı ıslahı, verim artışı), tarıma ve hayvancılığa dayalı sanayi, kış turizmi ve altyapıdadır. Meraları sürüp tahıl tarlasına çevirmek ise hedef değildir: engebeli arazide erozyonu hızlandırır ve hayvancılığın yem kaynağını yok eder. Ağır sanayi de bu reçetede yoktur.

DOKAP: dar kıyının ve dik yamacın projesi

Doğu Karadeniz Projesi (DOKAP) idaresi Giresun merkezli olarak 2011'de kuruldu, 2012'de çalışmaya başladı; bölge için ilk gelişme planı ise çok daha önce, 1990'ların sonunda Devlet Planlama Teşkilatı tarafından hazırlanmıştı. Planın amaçları bölgenin ekonomisini güçlendirip gelir düzeyini yükseltmek ve bölge içindeki gelir farklarını azaltmak, doğal kaynakları koruyarak sürdürülebilir kalkınma sağlamak, kıyıda ve sulanabilen iç kesimlerde ürün çeşitliliğini artırmak, mevcut işletmeleri destekleyip yenilerini kurmak ve turizmi geliştirmektir. Kuruluştaki 8 ile 2016'da Tokat, 2020'de Amasya ve Çorum eklenerek il sayısı 11 oldu. Bölgenin sorunu yer şekilleridir: dağlar kıyıya paralel ve hemen yükselir, tarım alanı dar ve parçalıdır, nüfus kıyı şeridine sıkışmıştır, kıyıyla iç kesim arasında ulaşım zordur, heyelan ve taşkın sık görülür. DOKAP'ın öncelikleri de buradan çıkar: ulaşım altyapısı, fındık ve çay gibi ürünlerde verim ve katma değer, yayla ve doğa turizmi (Samsun'dan Artvin'e yaylaları birbirine bağlayan ve 2015'te çalışmalarına başlanan Yeşil Yol projesi bunun örneğidir) ve afet riskinin azaltılması.

KOP: kapalı havzanın ve suyun projesi

Konya Ovası Projesi (KOP) idaresi 2011'de Aksaray, Karaman, Konya ve Niğde ile kuruldu; 2016'da önce Nevşehir ve Yozgat, ardından Kırıkkale ve Kırşehir eklenerek 8 ile ulaştı. Projenin kökü bir asır geridedir: II. Abdülhamid döneminde 1907–1914 arasında yapılan Çumra sulaması, Beyşehir Gölü'nün suyunu bir kanalla Konya Ovası'na taşımıştı ve Türkiye'nin ilk resmî sulama projesi sayılır; KOP bu yüzden “asırlık proje” diye anılır. KOP; sulama, içme, kullanma ve sanayi suyu ihtiyacını karşılamak ve bölgede aşırı yer altı suyu kullanımının önüne geçmek için hazırlanmış sulama temelli bir kalkınma projesidir. Neden bu kadar önemli? Konya Kapalı Havzası'nda yağış azdır ve yıllardır kuyulardan çekilen su, yer altı su seviyesini düşürerek obruk oluşumunu hızlandırmıştır. Çözüm dışarıdan su getirmektir: Toroslardaki Göksu havzasında toplanan su, yaklaşık 17 kilometrelik Mavi Tünelle Konya Kapalı Havzası'na aktarılır; ovaya bu yoldan su verilmesine 2015'te başlandı. KOP'un tek hedefi sulama değildir: projede hayvancılığın, özellikle besiciliğin geliştirilmesi ve tarıma dayalı sanayinin büyütülmesi de öngörülür.

GAP 9, DAP 15, DOKAP 11, KOP 8 il; ZBK Zonguldak, Bartın ve Karabük'tür. YHGP'nin dört ili (Amasya, Çorum, Samsun, Tokat) aynı zamanda DOKAP'tadır, bu yüzden taralı gösterildi. Sivas (DAP, 2016), Tokat (DOKAP, 2016), Amasya ve Çorum (DOKAP, 2020) sonradan eklenen illerdir. İl sınırları Harita Katmanları'ndan, proje illeri bu sayfadaki anlatımdan.Kaynak: Sınav Defteri Harita Katmanları verisi
Akılda kalsın: Her proje bölgesinin “bir kelimesi” var: DAP = mera (hayvancılık, kış turizmi), DOKAP = yamaç (ulaşım, yayla, fındık-çay, heyelan), KOP = kuyu (yer altı suyunu koru, Mavi Tünel'le su getir), GAP = baraj (sulama ve enerji). Sonradan girenleri “Sivas DAP'a, Tokat-Amasya-Çorum DOKAP'a, Nevşehir-Yozgat-Kırıkkale-Kırşehir KOP'a” diye tek cümlede tut.
Sınavda

Nasıl sorulurKalıp 1: “Aşağıdaki illerden hangisi farklı bir proje bölgesindedir?” Şıklarda dört KOP ili (Konya, Nevşehir, Kırşehir, Yozgat) ve bir DAP ili (Sivas) bulunur. Kalıp 2: “DAP'ın amaçlarından hangisi değildir?” → meraları tarıma açmak ya da ağır sanayi. Kalıp 3: “KOP ile hedeflenmeyen hangisidir?” → pamuk üretmek: sulama gelse de İç Anadolu'da pamuğun yetişme dönemi sıcaklığı yetmez. Kalıp 4: “KOP'un obruk oluşumuna etkisi” sorulur; doğru yorum, Göksu'dan gelen yüzey suyunun yer altı suyu çekimini azaltarak obruk riskini düşüreceğidir.

TuzakSivas'ı İç Anadolu'da olduğu için KOP'ta sanmaktır: Sivas DAP'tadır.

⇄Bilgi eşleştirme il → proje

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi Konya Ovası Projesi'nin (KOP) amaçlarından biri değildir?

✓ A. Pamuk yetişme döneminde yüksek sıcaklık ister; İç Anadolu'nun yazları bu ihtiyacı karşılamadığı için sulama gelse de KOP'un hedefi pamuk değildir. B ve C MEB'in KOP tanımında geçer, D ise Mavi Tünel'in işlevidir.

?Haritadan sor haritalı soru

Haritada numaralanan illerden hangisi, diğerlerinden farklı bir bölge kalkınma idaresinin alanındadır?

✓ C. III, Gümüşhane'dir ve Doğu Karadeniz Projesi'ndedir (DOKAP). I Malatya, II Sivas ve IV Muş Doğu Anadolu Projesi'ndedir (DAP). Tuzak: Sivas iç kesimde olduğu için KOP sanılır; 2016'da DAP'a eklenmiştir. Malatya da GAP illerine komşu olduğu hâlde DAP'tadır.
TÜRKİYE · ZBK, YHGP VE ÖNCELİKLİ YÖRELER

ZBK, YHGP ve kalkınmada öncelikli yöreler: kömürden havzaya

MEB 9–11. sınıf · Bölgeler, ülkeler ve küresel bağlantılar · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürkiye'de erozyon neden fazladır, erozyonu önlemek için neler yapılır?Bağlantılı konudan (Türkiye'de toprak ve bitki örtüsü). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Erozyon, toprağın su, rüzgâr gibi dış etkenlerce aşındırılıp taşınmasıdır. Türkiye'de eğimli arazinin fazlalığı, yarı kurak iklim ve sağanak yağışlar, bitki örtüsünün tahribi ve yanlış tarım uygulamaları (eğim yönünde sürme, aşırı otlatma) erozyonu artırır. Ağaçlandırma, taraçalama, eğime dik sürme, nöbetleşe ekim ve mera ıslahı başlıca önlemlerdir.

Toprak erozyonu ve korunması

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

ZBK ve Yeşilırmak Havza Gelişim Projesi nedir, kalkınmada öncelikli yöreler nasıl belirlenir?

Kısa cevap: Zonguldak-Bartın-Karabük (ZBK) Projesi, taş kömürü ve demir-çelik sanayisine bağımlı bölgenin ekonomisini çeşitlendirmeyi amaçlayan, madene dayalı tek bölgesel kalkınma projesidir. Yeşilırmak Havza Gelişim Projesi (YHGP), Amasya, Çorum, Samsun ve Tokat'tan oluşan TR83 bölgesinin planıdır ve bu dört il aynı zamanda DOKAP'tadır. Kalkınmada öncelikli yöreler, gelişmişliği düşük olduğu için yatırım ve teşvikte öncelik verilen il ve ilçelerdir.

Zonguldak'ta bir maden ocağı kapanırsa yalnız bir işletme değil, bütün bir şehir sarsılır. Tek bir kaynağa yaslanan ekonomi, o kaynak zayıfladığında ayakta kalamaz.

ZBK: tek ayaklı ekonomiye ikinci ayak

Zonguldak Türkiye'nin taş kömürü havzası, Karabük ve Ereğli demir-çelik merkezleridir. Bu bölgenin sorunu kaynak yokluğu değil, tek kaynağa bağımlılıktır: kömür ve çelik zorlandıkça işsizlik ve göç artar. 1990'ların ortasında Devlet Planlama Teşkilatı'nın hazırladığı ZBK Bölgesel Gelişme Projesi bu yüzden kömüre ve çeliğe bağımlılığı azaltmayı, yeni iş alanları açmayı, özel sektör yatırımlarını çeşitlendirmeyi ve madene dayalı sanayiyi modernleştirmeyi hedefler. Safranbolu ve Amasra gibi kültür ve kıyı turizmi değerleri de bu çeşitlendirmenin parçasıdır. Bölge zaten yağışlı olduğu için ZBK'nın gündeminde sulama yoktur. Planın somut adımları ağır sanayiyi ve kömürü güçlendirmeye dönüktür: Karabük'teki demir-çelik fabrikasının (KARDEMİR) modernleştirilmesi, cevherin ve kömürün ucuza taşınması için Filyos'ta büyük bir liman yapılması (Filyos Limanı 2021'de açıldı), sanayi atıklarının değerlendirilmesi ve ulaştırma altyapısının tamamlanması. Kömür ocaklarının kapanmaması için de verimli damarların seçilmesi, yeni üretim tekniklerinin uygulanması ve madencilerin eğitilmesi öngörülmüştür. İBBS'de bu üç il TR81 (Batı Karadeniz) Düzey 2 bölgesini oluşturur.

YHGP: bir havzayı bütün olarak planlamak

Yeşilırmak Havza Gelişim Projesi (YHGP) Amasya, Çorum, Samsun ve Tokat'ı kapsar; bu dört il İBBS'deki TR83 Düzey 2 bölgesidir ve Orta Karadeniz Kalkınma Ajansı (OKA) programlarını bu planın öncelikleriyle hazırlar. OKA'nın yayımladığı plana göre temel amaç bölgenin mekânsal, sosyal ve ekonomik yapısını dönüştürmektir: kentlerin güvenli ve planlı büyümesi, kırsal kesime hizmet götürülmesi, sulamanın ve hayvancılığın geliştirilmesi, işletmelerin rekabet gücünün artırılması ve hava, toprak, su ve orman ekosistemlerinin kirliliğe karşı korunması bu amacın parçalarıdır. Projenin adı bir akarsu havzasından geldiği için sınav soruları onu havzadaki sel-taşkın, akarsu kirliliği ve erozyon gibi su odaklı sorunlarla da anar. Dikkat: Yeşilırmak havzası daha geniştir (Sivas, Gümüşhane gibi illere de uzanır), ama YHGP'nin plan alanı yalnız bu dört ildir. 2016 ve 2020'deki eklemelerden sonra dördü de DOKAP'ta olduğu için Amasya, Çorum, Samsun ve Tokat iki proje bölgesine birden giren illerdir.

Sınırın ötesine su: KKTC Su Temini Projesi

Bölgesel kalkınma projelerinin en ilginç örneklerinden biri denizi aşar. Kuzey Kıbrıs'ın kurak ikliminde yer altı suları aşırı çekildiği için tuzlanmıştı. Çözüm, Toroslardan denize dökülen Dragon Çayı'nın suyudur: su Mersin'in Anamur ilçesindeki Alaköprü Barajı'nda toplanır, deniz yüzeyinin altında askıda duran yaklaşık 80 kilometrelik bir boru hattıyla Akdeniz'i geçer ve KKTC'deki Geçitköy Barajı'na ulaşır. DSİ'nin yürüttüğü proje 2015'te suyu adaya ulaştırdı; içme suyunun yanında tarımsal sulama da hedeflenir.

Kalkınmada öncelikli yöreler

Bölgesel projeler büyük alanlara bakar; devlet ayrıca gelişmişliği düşük yöreleri tek tek belirleyip yatırım ve teşvikte onlara öncelik verir. Beş yıllık kalkınma planlarıyla (ilki 1963) gündeme gelen bu yaklaşımda öncelik verilen il ve ilçelere kalkınmada öncelikli yöreler denir. Hangi yerin öncelikli olacağını gelişmişlik sıralamaları belirler: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı'nın Sosyo-Ekonomik Gelişmişlik Sıralaması (SEGE) illeri ve ilçeleri onlarca göstergeyle sıralar; İlçe SEGE-2022 çalışmasında 973 ilçe altı kademeye ayrılmış, ilk sırada İstanbul'un Şişli ilçesi yer almıştır. Öncelikli yörelerin büyük kısmı Doğu ve Güneydoğu Anadolu'dadır; bu da GAP ve DAP'ın neden bu bölgelerde kurulduğunu açıklar.

Akılda kalsın: Altı projenin “tek”leri: ZBK madene dayalı tek proje, YHGP bir akarsu havzasının adını taşıyan tek proje, DAP alanı en büyük proje, GAP en büyük sulama ve enerji projesi, KOP kökü en eskiye (1907) uzanan proje, DOKAP 2020'de son eklemeyi alan proje. İki projeye birden giren iller: Amasya, Çorum, Samsun, Tokat.
Sınavda

Nasıl sorulurKalıp 1: “Maden ocaklarında istihdamın korunması ve madene dayalı sanayinin modernizasyonu hangi projenin öncelikli hedefidir?” → ZBK. Kalıp 2: “Hangisi YHGP kapsamındaki illerden değildir?” → Yozgat ya da Giresun (Yozgat KOP'ta, Giresun DOKAP'ta). Kalıp 3: “Hangi il birden fazla bölgesel kalkınma projesinde yer alır?” → Samsun, Tokat, Amasya ya da Çorum. Kalıp 4: “Bölgesel kalkınma projelerinin temel amaçlarından biri değildir?” → yabancı sermaye yatırımlarını artırmak; amaçlar gelişmişlik farkını azaltmak, göçü önlemek, doğal ve beşerî kaynakları verimli kullanmak ve istihdam yaratmaktır.

TuzakYeşilırmak havzasındaki her ili YHGP'de sanmaktır: plan alanı yalnız Amasya, Çorum, Samsun ve Tokat'tır.

▭Boşluk doldurma

Taş kömürü ve demir-çeliğe bağımlı ekonomiyi çeşitlendirmeyi amaçlayan, madene dayalı tek bölgesel kalkınma projesi 'dir. Amasya, Çorum, Samsun ve Tokat'ı kapsayan, havza odaklı proje ise 'dir.

KOPZBKDAPYHGP

?Soru çöz

Aşağıdaki illerden hangisi birden fazla bölgesel kalkınma projesinin kapsamında yer alır?

✓ D. Çorum, Yeşilırmak Havza Gelişim Projesi'nin dört ilinden biridir ve 2020'de DOKAP'a da eklenmiştir. Kilis yalnız GAP'ta, Yozgat yalnız KOP'ta, Karabük yalnız ZBK'dadır.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Aşağıdakilerden hangisi Türkiye'de kara yolu ve demir yolu yapım maliyetini artıran doğal etkenlerden biri değildir?

✓ D. Nüfusun dağılışı beşerî bir etkendir ve maliyeti değil ulaşım talebini belirler. Yükselti, eğim ve dağların uzanışı ise yolu uzatıp tünel ve viyadük gerektirdiği için maliyeti artıran doğal etkenlerdir.Kaynak: Türkiye'de ulaşım · Ulaşımı etkileyen faktörler

?Soru 2

Aşağıdaki gelişmelerden hangisinin Türkiye'nin dış ticaret açığını azaltması beklenmez?

✓ C. Türkiye petrol ve doğal gazın büyük kısmını ithal eder; fiyatlar yükselince aynı miktar enerjiye daha çok döviz ödenir ve açık büyür. Yerli enerji, katma değerli ihracat ve ara malların yurt içinde üretilmesi açığı küçültür.Kaynak: Türkiye'de ticaret ve turizm · Dış ticaret: ihracat, ithalat, açık

?Soru 3

Aşağıdakilerden hangisi organize sanayi bölgelerinin (OSB) kurulma amaçlarından biri değildir?

✓ D. OSB'ler sanayiyi planlı bir alanda toplayıp altyapıyı ortaklaştırmak, kirliliği denetlemek ve kentleşmeyi düzenlemek için kurulur. Üretimin iç pazar mı dış pazar için mi yapılacağı OSB'nin amacı değildir.Kaynak: Türkiye'de sanayi · Sanayi bölgeleri ve OSB'ler

?Soru 4

Türkiye'de otomobil fabrikalarının Bursa, Kocaeli, Sakarya ve İstanbul çevresinde toplanmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Otomotivin tek bir ham maddesi yoktur; parça sağlayan yan sanayi, otoyol-demir yolu-liman bağlantıları, büyük iç pazar ve Avrupa'ya yakınlık bu illeri öne çıkarır. B otomotiv ham maddeye bağlı sanayi değildir, onu demir-çelik ya da şekerle karıştırma. C iklim tarımı etkiler, fabrika üretimini değil. D santraller her bölgede vardır; elektrik hatlarla taşınır.Kaynak: Türkiye'de sanayi · Rafineri, otomotiv, savunma

?Soru 5

Aşağıdaki illerin hangisinin il merkezine demir yolu ile ulaşmak mümkündür?

✓ B. Demir yolu Göller Yöresi'nde Isparta ve Burdur'a ulaşır. Antalya (Teke-Taşeli), Muğla (Menteşe) ve Trabzon (Doğu Karadeniz) engebeli ve dağların kıyıya paralel uzandığı yörelerde olduğu için demir yolu ağının dışındadır.Kaynak: Türkiye'de ulaşım · Demir yolu ve hızlı tren

?Soru 6

Aşağıdakilerden hangisi bir turizm merkezinde turist başına yapılan ortalama harcamayı artırmaya yönelik bir uygulamadır?

✓ C. Turist daha uzun kalır ve daha çeşitli etkinliğe katılırsa kişi başına harcama artar. Paket tur, yatak kapasitesi ve uçuş sayısı gelen turist sayısını ve toplam geliri artırabilir ama turist başına harcamayı artırmaz; her şey dâhil turist otel dışında az harcar.Kaynak: Türkiye'de ticaret ve turizm · Turizmin ekonomiye ve çevreye etkileri

?Soru 7

Ege ve Akdeniz kıyılarında deniz turizminin Karadeniz kıyılarına göre daha fazla gelişmesinde aşağıdakilerden hangisi doğal bir etken olarak gösterilebilir?

✓ A. Uzun ve güneşli yaz ile ılık deniz suyu iklime ve enleme bağlı doğal özelliklerdir. Konaklama kapasitesi, havalimanı ve tanıtım ise insan eliyle oluşturulan beşerî etkenlerdir; üstelik bunlar büyük ölçüde doğal çekiciliğin sonucu olarak gelişmiştir.Kaynak: Türkiye'de ticaret ve turizm · Turizmi etkileyen faktörler

?Soru 8

TÜİK verilerine göre 2025 yılında Türkiye'nin en çok ihracat yaptığı ülke ile en çok ithalat yaptığı ülke sırasıyla aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?

✓ B. 2025'te ihracatta Almanya (22,2 milyar dolar), ithalatta Çin (49,6 milyar dolar) ilk sıradadır. Birleşik Krallık ihracatta ikinci, Rusya ithalatta ikincidir; Irak ihracatta beşinci, Almanya ithalatta üçüncüdür.Kaynak: Türkiye'de ticaret ve turizm · Ticaret ortakları ve örgütler

?Soru 9

Türkiye'de işletmeye açılan ilk ham petrol boru hattı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. BOTAŞ'a göre Türkiye'nin ilk ham petrol boru hattı 1967'de işletmeye alınan Batman–Dörtyol hattıdır. Irak–Türkiye hattı 1976'da, BTC 2006'da devreye girdi; Bakü–Tiflis–Erzurum ise doğal gaz hattıdır.Kaynak: Türkiye'de ulaşım · Boru hatları

?Soru 10

Pamuklu dokuma fabrikalarının pamuk yetişmeyen İstanbul ve Kayseri'de de kurulabilmesi aşağıdakilerden hangisiyle açıklanır?

✓ B. Pamuk bozulmadan uzağa taşınabildiği için dokuma fabrikası ham maddeye bağlı kalmaz; pazara ve iş gücüne yakın büyük şehirlerde kurulabilir. A sulamayla yetişmek tarımın koşuludur, fabrikanın yerini açıklamaz. C enerji iletim hatlarıyla taşınır; enerji fazlası yer seçimini belirlemez. D yanlıştır: İstanbul ve Kayseri pamuk tarımına elverişli değildir.Kaynak: Türkiye'de sanayi · Tarıma dayalı sanayi
13
Daha fazla soru çözmek ister misin?Bölgesel kalkınma projeleri konusundan 13 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →