Bölge kavramı ve bölge türleri: şekilsel bölge mi, işlevsel bölge mi?
MEB 9. sınıf · Bölgeler, ülkeler ve küresel bağlantılar · Okuma 6 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaCoğrafyanın ilkeleri nelerdir? Dağılış, bağlantı ve nedensellik ilkesi nedir?Bağlantılı konudan (Coğrafyanın doğası). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Coğrafya bir olayı üç ilkeyle inceler: dağılış (nerede ve nasıl yayılmış?), nedensellik ya da sebep-sonuç (neden orada?) ve bağlantı ya da karşılıklı ilişki (başka hangi unsurlarla ilişkili?). MEB bu yaklaşımı “coğrafi bakış” diye adlandırır: olayları mekânsal bağlamda, yerel, bölgesel ve küresel ölçekte ele alan düşünme biçimi.
✎Konu anlatımı
Bölge nedir, şekilsel ve işlevsel bölge arasındaki fark nedir?
Kısa cevap: MEB'e göre bölge, yeryüzünün doğal ve beşerî unsurlar bakımından kendi içinde benzerlik gösteren parçasıdır. Belirli bir ölçüte göre her yeri aynı özelliği taşıyan ve merkezi olmayan bölgelere şekilsel (formal) bölge, bir merkez ile onu çevreleyen alan arasındaki etkileşime göre oluşan bölgelere işlevsel (fonksiyonel) bölge denir. Akdeniz iklim bölgesi doğal şekilsel, pamuk üretim bölgesi beşerî şekilsel, bir büyükşehrin yetki alanı ise işlevsel bölgedir.Antalya aynı anda Akdeniz iklim bölgesinde, maki bölgesinde, bir turizm bölgesinde, Akdeniz istatistik bölgesinde ve bir karayolları bölge müdürlüğünün sınırları içindedir. Tek bir şehir, beş ayrı haritada beş ayrı bölgeye düşer.
Yeryüzünde doğal ve beşerî özellikler iç içe geçmiştir; hepsine birden bakan insan hiçbir düzen göremez. Coğrafyacı bu yüzden bir ölçüt seçer, o ölçüte göre benzeyen yerleri bir araya toplar ve sınırını çizer. MEB bu ölçütlere bölge belirleme kriterleri der: yer şekilleri, iklim ve bitki örtüsü gibi fiziki unsurlar ile nüfus, yerleşme, tarım, sanayi ve turizm gibi beşerî unsurlar. Ölçüt değişince bölge de değişir; Antalya örneğindeki gibi bir yerin birden çok bölgeye girmesi bu yüzden kural değil, olağandır.
Şekilsel bölge: benzerlik bölgesi
Doğal ve beşerî özellikleriyle çevresinden ayrılan bölgeye MEB şekilsel bölge der. Şekilsel bölgenin bir merkezi yoktur; seçilen ölçüte göre bölgenin içindeki her yer aynı özelliği taşır. Ölçüt doğalsa doğal şekilsel bölge çıkar: MEB'in örnekleri Orta Toroslar dağlık bölgesi, Akdeniz iklim bölgesi, Kızılırmak Havzası, çernozyom toprak bölgesi ve bozkır bitki örtüsü bölgesidir. Ölçüt beşerî ya da ekonomikse beşerî şekilsel bölge çıkar: Türkiye'nin seyrek nüfuslu bölgeleri, dağınık kırsal yerleşme bölgeleri, pamuk üretim bölgeleri ve Türk kültür bölgesi bu gruptadır. Tarım, sanayi, turizm ve maden bölgeleri de buraya girer; Zonguldak Taş Kömürü Havzası bir maden bölgesi, Antalya kıyıları bir turizm bölgesidir.
İşlevsel bölge: etkileşim bölgesi
İşlevsel (fonksiyonel) bölge benzerlikle değil, ilişkiyle tanımlanır. Bir çekirdek (merkez) ve ona bağlı bir çevre vardır; aralarında insan, mal, hizmet ve bilgi akar. Odak bir şehir, bir havalimanı ya da bir alışveriş merkezi olabilir ve etkileşim odaktan uzaklaştıkça azalır. MEB iki örnek verir: belirli bir şehir yönetiminin yetkisindeki bütün araziyi kapsayan metropoliten alan (İstanbul Büyükşehir Belediyesi'nin yetki alanı gibi) ve Avrupa'nın her yanına mal dağıtan Rotterdam Limanı'nın etki alanı. Bazı işlevsel bölgelerin sınırı nettir (büyükşehir sınırı), bazılarınınki ise her gün değişir: bir gazetenin satış alanı rakip gazetelerinkiyle çakışır, gün içinde bile daralıp genişler.
İşlevsel bölgenin dört yüzü
Sınav soruları işlevsel bölgeleri amaçlarına göre dörde ayırır. Yönetim bölgeleri il ve ilçe gibi idari birimlerdir. Hizmet bölgeleri, Karayolları Genel Müdürlüğü, DSİ, Meteoroloji ve Orman Genel Müdürlüğü gibi kurumların bölge müdürlüklerinin alanlarıdır; her kurum kendi ihtiyacına göre çizdiği için bir il farklı kurumların farklı bölgelerine düşebilir ve bu sınırlar il sınırlarıyla her zaman örtüşmez. İstatistik bölgeleri TÜİK'in İBBS sınıflamasıdır (dördüncü konu). Plan ve proje bölgeleri ise geri kalmış yöreleri kalkındırmak için çizilen GAP, DAP, DOKAP, KOP, ZBK ve YHGP alanlarıdır (beşinci konudan itibaren).
Nasıl sorulurBeş bölge adı verilir ve “hangisi şekilsel bölgedir?” ya da “hangisi işlevsel bölge değildir?” diye sorulur. Doğru cevap çoğunlukla bir bitki, iklim ya da nüfus bölgesidir (“kızılçam ormanları bölgesi”, “seyrek nüfuslu bölge”); öbür şıklar GAP bölgesi, bir ilin idari alanı, bir Düzey 1 istatistik bölgesi ve bir bölge müdürlüğünün hizmet alanıdır.
TuzakTuzak, pamuk üretim bölgesi ya da sanayi bölgesi gibi ekonomik bölgeleri işlevsel sanmaktır: bunlar benzerliğe dayandığı için beşerî şekilsel bölgedir.
⇄Bilgi eşleştirme bölge → türü
?Soru çöz
Aşağıdakilerden hangisi şekilsel bölgeye örnektir?