Hayvancılığı etkileyen faktörler: meradan ahıra, yayladan kümese
MEB 10–11 · Ekonomik faaliyetler ve etkileri · Okuma 8 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaTürkiye'de tarımı etkileyen doğal ve beşerî faktörler nelerdir?Bağlantılı konudan (Türkiye'de tarım). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Türkiye'de tarımı doğal faktörler (iklim, yer şekilleri, toprak, su kaynakları) ve beşerî faktörler (teknoloji, sermaye, ulaşım, nüfus, pazar koşulları, devlet politikaları) birlikte belirler. Doğal faktörler hangi ürünün nerede yetişebileceğinin sınırını çizer; sulama, seracılık ve makineleşme gibi beşerî faktörler ise tarımın doğaya bağımlılığını azaltır.
✎Konu anlatımı
Türkiye'de hayvancılığı etkileyen faktörler nelerdir, mera ve besi (ahır) hayvancılığı arasındaki fark nedir?
Kısa cevap: Hayvancılık; büyükbaş ve küçükbaş hayvanlardan, kümes hayvanlarından, ipek böceğinden ve arılardan ürün elde etme faaliyetidir. Hangi hayvanın nerede besleneceğini iklim, bitki örtüsü ve yer şekilleri gibi doğal faktörler; verimi ise pazar, yem, sermaye, ırk ve teknoloji gibi beşerî faktörler belirler. Mera hayvancılığı doğal otlaklara bağlı olduğu için iklimden etkilenir; besi-ahır ve kümes hayvancılığı kapalı ortamda yemle yapılır ve pazara yakın kurulur.Haziranda Kars'ta bir sığır sürüsü yaylaya doğru yola çıkar. Aynı gün Konya'daki bir besi çiftliğinde sığırlar ahırdan hiç çıkmadan şeker pancarı küspesiyle beslenir. İkisi de sığırcılıktır, ama birinin takvimini iklim, ötekinin hesabını pazar belirler.
MEB'in tanımıyla hayvancılık, büyükbaş ve küçükbaş hayvanlardan, kümes hayvanlarından, ipek böceğinden ve arılardan hayvansal gıda ve ürün elde etmeye yönelik faaliyetlerdir. Doğrudan doğal ortama dayandığı için tarım, ormancılık, balıkçılık ve madencilikle birlikte birincil ekonomik faaliyetler arasında yer alır. MEB onu tarımın alt sektörü olarak, bitkisel üretimden sonra gelen hayvansal üretim içinde anlatır: et, süt, yumurta, bal, yün, tiftik, deri ve ipek bu üretimin ürünleridir. Hayvancılığın önemi bu listeden okunur: beslenmenin temel proteinini (et, süt, yumurta) sağlar, deri, yün, süt ve et işleyen sanayi kollarına ham madde verir, kırsalda pek çok ailenin geçim kaynağıdır ve hayvan gübresiyle tarlayı besler.
Doğal faktörler: hayvan, otunu bulduğu yerde beslenir
Geleneksel hayvancılıkta zincir şöyle kurulur: iklim → bitki örtüsü → hayvan türü. MEB'e göre bozkırların geniş yer kapladığı, yaz kuraklığının etkili olduğu yerlerde küçükbaş hayvancılık yaygındır; sığır ve manda gibi büyükbaş hayvanlar ise yaz yağışlarının görüldüğü, çayır ve otlakların geniş alan kapladığı yerlerde yetiştirilir. Kısa bozkır otunu koyun değerlendirir, gür ve uzun çayır otu sığırı doyurur. Yer şekilleri de seçimi daraltır: düzlükler sürü otlatmaya uygundur, sarp ve çalılık yamaçlara ancak keçi tırmanır. Suya ve çamura girerek serinleyen manda sulak alanlara, yalnız dut yaprağı yiyen ipek böceği dut ağacına, nektar arayan arı çiçekli bitki örtüsüne bağlıdır.
Beşerî faktörler: pazar, yem ve ırk
Doğa “hangi hayvan?” sorusunu cevaplar, “ne kadar verim?” sorusunu ise insan. Büyük şehirlerin et, süt ve yumurta talebi (pazar), ulaşım kolaylığı, sermaye, yem bitkisi ekimi ve yem sanayisi, yüksek verimli ırklar, hayvan hastalıklarıyla mücadele ve devlet destekleri bu soruyu belirler. MEB'in verdiği örnekte şeker pancarının yan ürünü olan küspe hayvan yemi olarak kullanıldığı için şeker fabrikalarının bulunduğu yörelerde besi ve ahır hayvancılığı gelişmiştir. Aynı zincir yağ fabrikalarında da kurulur: ayçiçeği ve pamuk tohumunun yağı alındıktan sonra kalan küspe de yem sanayisine gider.
Hayvancılığın biçimleri
- Mera (geleneksel) hayvancılığı: sürüler doğal çayır, mera ve otlaklarda otlatılır; kışı ahırda kuru otla geçirir. Masrafı azdır ama iklime bağımlıdır ve verimi düşüktür. İç, Doğu ve Güneydoğu Anadolu'da yaygındır.
- Yaylacılık: yaz başında sürülerin, karları eriyen yüksek otlaklara çıkarılması; sonbaharda köye dönülür. MEB yaylayı hayvancılık, tarım, turizm ve ticaret için kullanılan geçici köy altı yerleşmesi olarak tanımlar; oba konargöçer ailelerin yaz yerleşmesi, kom ise köyden uzakta hayvancılık için kurulan geçici yerleşmedir. Doğu Karadeniz yaylaları, Toroslar ve Erzurum–Kars yöresi bilinen örneklerdir.
- Besi ve ahır (modern) hayvancılığı: hayvanlar kapalı ortamda yemle beslenir, et ve süt verimi yüksek ırklar seçilir. İklimden az etkilenir; tüketici nüfusa ve yeme yakın, büyük şehirlerin çevresinde ve şeker fabrikalarının yakınında gelişir.
- Kümes hayvancılığı: kapalı kümeslerde hazır yemle yapılır; iklimden en az etkilenen, pazara en bağlı koldur (dördüncü durak).
Çok hayvan, az verim
MEB'e göre Türkiye büyükbaş hayvan sayısı bakımından dünyada önde gelen ülkelerden biridir; ama et ve süt verimi gelişmiş ülkelere göre düşüktür. Nedenler birbirine bağlıdır: yerli ırkların payı yüksektir, hayvancılığın önemli bölümü mera hayvancılığı biçimindedir, meralar erken ve aşırı otlatılarak zayıflamıştır, kaliteli yem yetersizdir, hastalıklarla mücadele ve erken kesim sorunları vardır. Çözüm de bu zincirden çıkar: ırk ıslahı (suni tohumlama), yem bitkisi ekimi ve yem sanayisi, mera ıslahı, besi-ahır hayvancılığı, hastalıklarla mücadele ve erken kesimin önlenmesi. MEB, sürdürülebilir hayvancılık için kaliteli yem, ırk ıslahı ve modern tesisleri öne çıkarır; hayvancılığın yoğun olduğu yörelerde biyogaz tesisleriyle hem atık değerlendirilir hem enerji üretilir. Kuraklık ise su kaynaklarını ve yem bitkilerini azaltarak hayvan göçlerine yol açar.
Nasıl sorulur“Doğal koşullardan en az etkilenen hayvancılık” sorulur: cevap kümes (ya da besi-ahır) hayvancılığıdır; iklimden en çok etkilenen ise çiçeklenmeye bağlı arıcılıktır. “Mera hayvancılığının yaygınlaştırılması” verimi artıran önlem değildir; doğrusu besi-ahır hayvancılığıdır.
TuzakVerim sorularındaki “hayvan sayısının artırılması” şıkkıdır: üretimi artırır, verimi değil.
⇄Bilgi eşleştirme hayvancılık ve belirleyicisi
?Soru çöz
Türkiye'de hayvan sayısı fazla olmasına karşın hayvan başına elde edilen et ve süt miktarı düşüktür. Aşağıdakilerden hangisi bu sorunu çözmeye yönelik bir uygulama değildir?