Türkiye'de hayvancılık, ormancılık ve balıkçılık: meradan denize

Koyun neden bozkırda, manda neden deltada, hamsi neden Karadeniz'de? Hayvancılığı, ormancılığı ve balıkçılığı doğal ortamla kurdukları neden-sonuç zinciriyle ve TÜİK'in güncel il sıralamalarıyla öğren.

7 durakTürkiye
14 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 14tamamlanan etkinlik
11 sorubu konuda çözebileceğin
KAVRAM · HAYVANCILIK

Hayvancılığı etkileyen faktörler: meradan ahıra, yayladan kümese

MEB 10–11 · Ekonomik faaliyetler ve etkileri · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürkiye'de tarımı etkileyen doğal ve beşerî faktörler nelerdir?Bağlantılı konudan (Türkiye'de tarım). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Türkiye'de tarımı doğal faktörler (iklim, yer şekilleri, toprak, su kaynakları) ve beşerî faktörler (teknoloji, sermaye, ulaşım, nüfus, pazar koşulları, devlet politikaları) birlikte belirler. Doğal faktörler hangi ürünün nerede yetişebileceğinin sınırını çizer; sulama, seracılık ve makineleşme gibi beşerî faktörler ise tarımın doğaya bağımlılığını azaltır.

Tarımı etkileyen faktörler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye'de hayvancılığı etkileyen faktörler nelerdir, mera ve besi (ahır) hayvancılığı arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Hayvancılık; büyükbaş ve küçükbaş hayvanlardan, kümes hayvanlarından, ipek böceğinden ve arılardan ürün elde etme faaliyetidir. Hangi hayvanın nerede besleneceğini iklim, bitki örtüsü ve yer şekilleri gibi doğal faktörler; verimi ise pazar, yem, sermaye, ırk ve teknoloji gibi beşerî faktörler belirler. Mera hayvancılığı doğal otlaklara bağlı olduğu için iklimden etkilenir; besi-ahır ve kümes hayvancılığı kapalı ortamda yemle yapılır ve pazara yakın kurulur.

Haziranda Kars'ta bir sığır sürüsü yaylaya doğru yola çıkar. Aynı gün Konya'daki bir besi çiftliğinde sığırlar ahırdan hiç çıkmadan şeker pancarı küspesiyle beslenir. İkisi de sığırcılıktır, ama birinin takvimini iklim, ötekinin hesabını pazar belirler.

MEB'in tanımıyla hayvancılık, büyükbaş ve küçükbaş hayvanlardan, kümes hayvanlarından, ipek böceğinden ve arılardan hayvansal gıda ve ürün elde etmeye yönelik faaliyetlerdir. Doğrudan doğal ortama dayandığı için tarım, ormancılık, balıkçılık ve madencilikle birlikte birincil ekonomik faaliyetler arasında yer alır. MEB onu tarımın alt sektörü olarak, bitkisel üretimden sonra gelen hayvansal üretim içinde anlatır: et, süt, yumurta, bal, yün, tiftik, deri ve ipek bu üretimin ürünleridir. Hayvancılığın önemi bu listeden okunur: beslenmenin temel proteinini (et, süt, yumurta) sağlar, deri, yün, süt ve et işleyen sanayi kollarına ham madde verir, kırsalda pek çok ailenin geçim kaynağıdır ve hayvan gübresiyle tarlayı besler.

Doğal faktörler: hayvan, otunu bulduğu yerde beslenir

Geleneksel hayvancılıkta zincir şöyle kurulur: iklim → bitki örtüsü → hayvan türü. MEB'e göre bozkırların geniş yer kapladığı, yaz kuraklığının etkili olduğu yerlerde küçükbaş hayvancılık yaygındır; sığır ve manda gibi büyükbaş hayvanlar ise yaz yağışlarının görüldüğü, çayır ve otlakların geniş alan kapladığı yerlerde yetiştirilir. Kısa bozkır otunu koyun değerlendirir, gür ve uzun çayır otu sığırı doyurur. Yer şekilleri de seçimi daraltır: düzlükler sürü otlatmaya uygundur, sarp ve çalılık yamaçlara ancak keçi tırmanır. Suya ve çamura girerek serinleyen manda sulak alanlara, yalnız dut yaprağı yiyen ipek böceği dut ağacına, nektar arayan arı çiçekli bitki örtüsüne bağlıdır.

Hayvancılık coğrafyasının anahtarı: doğal ortamı bilen, hayvanı bilir. Yalnız kümes ve besi hayvancılığı bu kuralın dışındadır.Görsel: Sınav Defteri (şema, harita değildir)

Beşerî faktörler: pazar, yem ve ırk

Doğa “hangi hayvan?” sorusunu cevaplar, “ne kadar verim?” sorusunu ise insan. Büyük şehirlerin et, süt ve yumurta talebi (pazar), ulaşım kolaylığı, sermaye, yem bitkisi ekimi ve yem sanayisi, yüksek verimli ırklar, hayvan hastalıklarıyla mücadele ve devlet destekleri bu soruyu belirler. MEB'in verdiği örnekte şeker pancarının yan ürünü olan küspe hayvan yemi olarak kullanıldığı için şeker fabrikalarının bulunduğu yörelerde besi ve ahır hayvancılığı gelişmiştir. Aynı zincir yağ fabrikalarında da kurulur: ayçiçeği ve pamuk tohumunun yağı alındıktan sonra kalan küspe de yem sanayisine gider.

Hayvancılığın biçimleri

  • Mera (geleneksel) hayvancılığı: sürüler doğal çayır, mera ve otlaklarda otlatılır; kışı ahırda kuru otla geçirir. Masrafı azdır ama iklime bağımlıdır ve verimi düşüktür. İç, Doğu ve Güneydoğu Anadolu'da yaygındır.
  • Yaylacılık: yaz başında sürülerin, karları eriyen yüksek otlaklara çıkarılması; sonbaharda köye dönülür. MEB yaylayı hayvancılık, tarım, turizm ve ticaret için kullanılan geçici köy altı yerleşmesi olarak tanımlar; oba konargöçer ailelerin yaz yerleşmesi, kom ise köyden uzakta hayvancılık için kurulan geçici yerleşmedir. Doğu Karadeniz yaylaları, Toroslar ve Erzurum–Kars yöresi bilinen örneklerdir.
  • Besi ve ahır (modern) hayvancılığı: hayvanlar kapalı ortamda yemle beslenir, et ve süt verimi yüksek ırklar seçilir. İklimden az etkilenir; tüketici nüfusa ve yeme yakın, büyük şehirlerin çevresinde ve şeker fabrikalarının yakınında gelişir.
  • Kümes hayvancılığı: kapalı kümeslerde hazır yemle yapılır; iklimden en az etkilenen, pazara en bağlı koldur (dördüncü durak).

Çok hayvan, az verim

MEB'e göre Türkiye büyükbaş hayvan sayısı bakımından dünyada önde gelen ülkelerden biridir; ama et ve süt verimi gelişmiş ülkelere göre düşüktür. Nedenler birbirine bağlıdır: yerli ırkların payı yüksektir, hayvancılığın önemli bölümü mera hayvancılığı biçimindedir, meralar erken ve aşırı otlatılarak zayıflamıştır, kaliteli yem yetersizdir, hastalıklarla mücadele ve erken kesim sorunları vardır. Çözüm de bu zincirden çıkar: ırk ıslahı (suni tohumlama), yem bitkisi ekimi ve yem sanayisi, mera ıslahı, besi-ahır hayvancılığı, hastalıklarla mücadele ve erken kesimin önlenmesi. MEB, sürdürülebilir hayvancılık için kaliteli yem, ırk ıslahı ve modern tesisleri öne çıkarır; hayvancılığın yoğun olduğu yörelerde biyogaz tesisleriyle hem atık değerlendirilir hem enerji üretilir. Kuraklık ise su kaynaklarını ve yem bitkilerini azaltarak hayvan göçlerine yol açar.

Akılda kalsın: Doğa türü seçer, insan verimi belirler. Bozkır → koyun, maki → kıl keçisi, çayır → sığır, su → manda, çiçek → arı, dut → ipek böceği, pazar → kümes ve besi. Verim = hayvan başına et-süt; hayvan sayısını artırmak verimi artırmaz.
Sınavda

Nasıl sorulur“Doğal koşullardan en az etkilenen hayvancılık” sorulur: cevap kümes (ya da besi-ahır) hayvancılığıdır; iklimden en çok etkilenen ise çiçeklenmeye bağlı arıcılıktır. “Mera hayvancılığının yaygınlaştırılması” verimi artıran önlem değildir; doğrusu besi-ahır hayvancılığıdır.

TuzakVerim sorularındaki “hayvan sayısının artırılması” şıkkıdır: üretimi artırır, verimi değil.

⇄Bilgi eşleştirme hayvancılık ve belirleyicisi

?Soru çöz

Türkiye'de hayvan sayısı fazla olmasına karşın hayvan başına elde edilen et ve süt miktarı düşüktür. Aşağıdakilerden hangisi bu sorunu çözmeye yönelik bir uygulama değildir?

✓ A. Hayvan sayısını artırmak toplam üretimi artırır ama hayvan başına verimi değiştirmez. Irk ıslahı, kaliteli yem ve erken kesimin önlenmesi ise hayvan başına et ve süt miktarını yükseltir.
TÜRKİYE · BÜYÜKBAŞ

Büyükbaş hayvancılık: Erzurum'un çayırı, Konya'nın ahırı, Samsun'un mandası

MEB 11. sınıf · Ekonomik faaliyetler ve etkileri · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürkiye'de buğday, arpa, mısır ve çeltik nerede yetişir, en çok hangi ilde üretilir?Bağlantılı konudan (Türkiye'de tarım). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Türkiye'de en geniş üretim alanına sahip ürün grubu tahıllardır. Buğday çimlenmede yağış, olgunlaşmada kuraklık ister ve Doğu Karadeniz kıyıları dışında hemen her yerde yetişir; TÜİK'in 2025 verilerine göre buğday, arpa ve mısırda ilk sırada Konya vardır. Çeltik bol su ve sıcaklık ister, delta ve vadi tabanlarında yetişir ve en çok Edirne'de üretilir. Baklagillerde nohutta Ankara, kırmızı mercimekte Şanlıurfa öndedir (2025).

Tahıllar ve baklagiller

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye'de sığır ve manda en çok nerede yetiştirilir, neden?

Kısa cevap: Sığır ve manda Türkiye'nin başlıca büyükbaş hayvanlarıdır ve MEB'e göre yaz yağışlarının görüldüğü, çayır ve otlakların geniş olduğu yerlerde yetiştirilir. Sığırcılık iki biçimde yapılır: Erzurum–Kars platolarında yaz yağışlı çayırlara dayanan mera hayvancılığı, Konya ve İzmir gibi illerde yemle yapılan ahır-besi ve süt sığırcılığı. TÜİK 2025 verilerine göre sığır sayısında ilk üç il Konya, İzmir ve Erzurum'dur. Manda serinlemek için suya girdiğinden sulak alanlarda, TÜİK 2025'e göre en çok Samsun'da, ardından Diyarbakır ve İstanbul'da yetiştirilir.

Kars'ta kış uzun ve serttir, yaz ise kısa ama yağışlıdır. Bu kısa yaz, platoları diz boyu çayırla kaplar; çayır da Kars'ın kaşar peynirini.

MEB büyükbaş hayvanları sığır, manda, at, katır ve eşek olarak sayar ve ekler: sığır ve manda gibi türler özellikle yaz yağışlarının görüldüğü, çayır ve otlakların geniş alan kapladığı yerlerde yetiştirilir. Nedeni beslenme biçimidir: iri cüsseli büyükbaş hayvan, bozkırın kısa ve yazın kuruyan otuyla doyamaz; gür ve uzun boylu çayır otuna ihtiyaç duyar. Türkiye'nin büyük bölümünde yaz kurak geçtiği için bu çayırlar sınırlıdır; bu yüzden ülkede büyükbaş hayvancılık küçükbaş hayvancılık kadar yaygın değildir.

Sığırcılığın iki yüzü: mera ve ahır

Mera sığırcılığının merkezi Kuzeydoğu Anadolu'dur. Erzurum, Kars ve Ardahan platolarında yükselti yüzünden tarım dönemi kısadır ama yaz yağışları uzun boylu dağ (alpin) çayırlarını yeşertir. Toprak ve bitki örtüsü sayfasında gördüğümüz zincir burada tamamlanır: verimli çernozyom tarlaya değil çayıra kalır, çayır sığırı besler. Sürüler yazın yaylalarda otlar, uzun kışı ahırda kuru otla geçirir. Süt, kaşar ve gravyer gibi peynirlere dönüşür; Kars kaşarıyla, Erzurum civil peyniriyle tanınır. Doğu Karadeniz'in yayla çayırları da aynı nedenle sığırcılık alanıdır.

Besi ve ahır sığırcılığı ise iklimi değil pazarı ve yemi izler. Hayvanlar kapalı ortamda, yem bitkileri ve sanayi yemiyle beslenir; et ve süt verimi yüksek kültür ırkları seçilir. Konya'da şeker pancarı küspesi ve geniş yem bitkisi alanları besiciliği, İzmir'de büyük şehir pazarı süt sığırcılığını büyütmüştür; Marmara ve Ege'de büyük şehirlerin çevresindeki çiftlikler de bu türdendir. Sonuç sınavın sevdiği bir ayrımdır: TÜİK 2025 verilerine göre sığır sayısında birinci il çayırlarıyla bilinen Erzurum değil, ahırlarıyla bilinen Konyadır (yaklaşık 965 bin baş); İzmir (yaklaşık 929 bin) ikinci, Erzurum (yaklaşık 779 bin) üçüncüdür.

Yerli ırk, kültür ırkı

Türkiye'nin yerli sığır ırkları, örneğin Boz ırk, Yerli Kara, Doğu Anadolu Kırmızısı ve Güney Anadolu Kırmızısı, zor koşullara dayanıklıdır ama et ve süt verimleri düşüktür. Siyah Alaca (Holstein), Simental ve Esmer (Montofon) gibi kültür ırkları ve bunların melezleri ise verimi yükseltir. MEB'in “dünyada sayıca önde, verimde geride” tespitinin bir nedeni de yerli ırkların ve mera hayvancılığının hâlâ geniş yer tutmasıdır.

Manda: suyu seven büyükbaş

Mandanın ter bezleri azdır; sıcakta serinlemek için suya ve çamura girer. Bu yüzden coğrafyası sulak alanların coğrafyasıdır: delta ovaları, göl kıyıları, akarsu boylarındaki taşkın düzlükleri. Sütü yağlıdır; kaymak ve yoğurt için değerlidir. Kızılırmak ve Yeşilırmak'ın oluşturduğu Bafra ve Çarşamba deltalarıyla Samsun, TÜİK 2025 verilerine göre manda sayısında birincidir (yaklaşık 19,4 bin baş); Dicle boyundaki taşkın düzlükleriyle Diyarbakır (yaklaşık 17 bin) ikinci, Terkos Gölü ve Çatalca çevresinin sulak alanlarıyla İstanbul (yaklaşık 13,9 bin) üçüncüdür. Türkiye'deki toplam manda sayısı yalnızca 165 bin dolayındadır; sığır ise 17,5 milyonu aşar. Sulak alanların kurutulması ve tarla açılması, manda varlığını geçmişe göre çok azaltmıştır.

Akılda kalsın: Sığırın iki adresi: çayır (Erzurum–Kars, mera) ve ahır (Konya, İzmir; yem ve pazar). Sayıca birinci Konya (TÜİK 2025), çünkü sayıyı ahır belirler. Manda = su: delta, sazlık, akarsu boyu.
Sınavda

Nasıl sorulur“Erzurum ve Kars'ta büyükbaş hayvancılığın gelişmesinin nedeni” sorulur: cevap yaz yağışlarıyla yeşeren gür çayırlardır. “Mera hayvancılığı büyük kentlerin çevresinde yoğunlaşmıştır” öncülü yanlıştır; kent çevresinde gelişen besi-ahır hayvancılığıdır.

TuzakHaritalı manda sorusunda Taşeli Platosu gibi kurak ve engebeli bir yer çeldiricidir: orada manda değil kıl keçisi beslenir. Tuzak, Erzurum–Kars sorusundaki “bozkırların geniş yer kaplaması” şıkkıdır: bozkır sığırı değil koyunu besler.

▭Boşluk doldurma

Erzurum–Kars platolarında mera sığırcılığı, yaz yağışlarıyla yeşeren gür dayanır. Ter bezleri az olduğu için serinlemek amacıyla suya ve çamura giren büyükbaş hayvan ise 'dır; delta ovalarında ve akarsu boylarında yetiştirilir.

çayırlaramandabozkırlarakeçi

?Soru çöz

Aşağıdaki yörelerden hangisinde manda yetiştiriciliğinin yaygın olması beklenmez?

✓ C. Manda serinlemek için suya ve çamura girdiğinden sulak alanlarda yetiştirilir. Kalker arazili, kurak ve engebeli Taşeli Platosu'nda sulak alan yoktur; burada kıl keçisi öne çıkar. A Bafra ve B Çarşamba delta ovaları, D Dicle'nin taşkın düzlükleri sulak alanlardır; üçünde de manda yetiştiriciliği beklenir.
TÜRKİYE · KÜÇÜKBAŞ

Küçükbaş hayvancılık: bozkırın koyunu, Toros'un kıl keçisi, Ankara'nın tiftiği

MEB 11. sınıf · Ekonomik faaliyetler ve etkileri · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMaki, garig, psödomaki ve antropojen bozkır nedir, Türkiye'de nerelerde görülür?Bağlantılı konudan (Türkiye'de toprak ve bitki örtüsü). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Maki, Akdeniz ikliminde kızılçam ormanlarının tahrip edildiği kıyılarda yayılan, her mevsim yeşil, kuraklığa dayanıklı bodur ağaç ve çalılardır; tahrip edilince yerini garig alır. Karadeniz kıyısında ormanların tahribiyle oluşan, yaprak döken türleri de içeren çalılıklara psödomaki denir. İç kesimlerde yarı kurak iklimin ot topluluğu bozkır (step), ormanın insan eliyle yok edildiği yerlerde antropojen bozkır, yaz yağışlı yüksek platolarda ise dağ (alpin) çayırları yaygındır.

Maki, garig, bozkır ve çayırlar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye'de koyun neden en çok yetiştirilen hayvandır, kıl keçisi ve Ankara (tiftik) keçisi nerede beslenir?

Kısa cevap: MEB'e göre küçükbaş hayvancılık hem hayvan sayısı hem de geniş otlaklara uyumu nedeniyle Türkiye'de önemli yer tutar; bozkırların geniş alan kaplaması yüzünden en fazla yetiştirilen küçükbaş hayvan koyundur. Koyun İç, Doğu ve Güneydoğu Anadolu'nun bozkırlarında; kıl keçisi Toroslar gibi engebeli, maki ve çalılıklı alanlarda; tiftiği için beslenen Ankara (tiftik) keçisi Ankara çevresinde yetiştirilir. TÜİK 2025 verilerine göre koyun sayısında Van birinci, Konya ikinci, Şanlıurfa üçüncüdür; kıl keçisinde Mersin, tiftik keçisinde Ankara birincidir.

Konya Ovası'nın ortasında bir koyun sürüsü, yazın sararmış otları kökten kemirerek ilerler. Aynı otlakta bir sığır sürüsü aç kalırdı; koyun ise bu kısa ve kuru ota göre yaratılmış gibidir.

MEB'in özetiyle Türkiye'de küçükbaş hayvancılık, gerek hayvan sayısı gerekse geniş otlak alanlarına uyum sağlaması nedeniyle önemli bir yer tutar; özellikle bozkırların geniş alan kapladığı ve yaz kuraklığının etkili olduğu yerlerde yaygındır. Başlıca türler koyun ve keçidir; keçi de kıl keçisi ve tiftik keçisi olarak ikiye ayrılır. Neden zinciri iklimden başlar: karasal iklim ve yaz kuraklığı → bozkır → kısa ot ve geniş düzlükler → koyun.

Koyun: bozkırın hayvanı

Koyun kuraklığa ve soğuğa dayanıklıdır, kısa bozkır otuyla yetinir, sürü hâlinde düzlüklerde kolay otlatılır. MEB'in de vurguladığı gibi Türkiye'deki bozkır alanlarının genişliği yüzünden en fazla yetiştirilen küçükbaş hayvan koyundur. İç Anadolu, Doğu Anadolu'nun ova ve platoları, Güneydoğu Anadolu ve Trakya'nın bozkırlaşmış düzlükleri başlıca alanlardır. Doğu Karadeniz kıyısında ise hem bozkır yoktur hem arazi çok engebelidir; Erzurum–Kars'ta yaz yağışlı çayırlar sığıra daha uygundur. TÜİK 2025 verilerine göre Türkiye'de yaklaşık 46,7 milyon koyun vardır; sığır sayısının iki buçuk katından fazladır. Koyun sayısında birinci il Vandır (yaklaşık 3,09 milyon); onu çok yakından Konya (yaklaşık 3,05 milyon) izler, Şanlıurfa (yaklaşık 2,43 milyon) üçüncü, Diyarbakır dördüncüdür. Dördü de geniş bozkır ve plato meraları olan illerdir.

Türkiye'de beslenen koyunların büyük bölümü yerli ırklardır; her ırk yöresinin koşullarına uymuştur. Akkaraman İç Anadolu'nun, Morkaraman Doğu Anadolu'nun, Kıvırcık Trakya ve Marmara'nın, Dağlıç Batı Anadolu'nun, İvesi Güneydoğu Anadolu'nun, Sakız Ege kıyılarının koyunudur. İnce ve kaliteli yapağısıyla bilinen merinos ise Bursa'nın Karacabey yöresinde ıslahla geliştirilmiştir; TÜİK 2025 verilerine göre bugün en çok Eskişehir ve Ankara'da beslenir. Koyundan et, süt, yapağı (yün) ve deri elde edilir; yerli ırkların et ve süt verimi düşüktür.

Kıl keçisi: dağın ve makinin hayvanı

Kıl keçisi sarp yamaçlara tırmanabilir; otla değil, çalıların ve maki bitkilerinin yaprak ve sürgünleriyle beslenir. Bu yüzden engebeli ve makilik alanların hayvanıdır: Toroslar (Teke ve Taşeli yöreleri), Güneydoğu Toroslar'ın sarp dağları ve Ege'nin dağlık kesimleri. Kılından Yörük çadırı, çuval ve kilim dokunur. Ama aynı beslenme biçimi bir sorun doğurur: genç ağaç sürgünlerini yiyerek ormanın kendini yenilemesini engeller. Bu nedenle orman alanlarında keçi otlatılması sınırlandırılır.

Ankara (tiftik) keçisi: adı da ürünü de Ankara'dan

Tiftik keçisi, dünyada Ankara keçisi (Angora) adıyla bilinir; parlak, uzun ve ince lifine tiftik denir; dünya pazarında bu lif moher (mohair) adıyla satılır. Keçi türü olmasına karşın İç Anadolu'nun karasal iklimine ve bozkırına uyum sağlamıştır; Ankara ve çevresi ile Eskişehir başlıca yetiştirme alanlarıdır, Güneydoğu'da Siirt'te de beslenir. Osmanlı döneminde tiftikten dokunan Ankara sofu ünlüydü; Siirt battaniyesi de tiftikten yapılır. Günümüzde yapay liflerin yaygınlaşmasıyla tiftik keçisi yetiştiriciliğinin önemi azalmıştır. TÜİK 2025 verilerine göre Türkiye'deki yaklaşık 11,2 milyon keçinin ancak 216 bin kadarı tiftik keçisidir ve bunların dörtte üçü Ankara'dadır (yaklaşık 160 bin); Siirt ve Eskişehir onu izler. Kıl keçisinde ise sıralama Toroslar'ı gösterir: Mersin birinci, Antalya ikinci, Siirt üçüncüdür.

Her işaret bir hayvancılık türünün öne çıktığı ili gösterir: koyun Van, Konya, Şanlıurfa ve Diyarbakır'da; kıl keçisi Toroslarda (Mersin, Antalya) ve Güneydoğu'da; tiftik keçisi Ankara, Eskişehir ve Güneydoğu'da; sığır Konya, İzmir, Erzurum ve Kars'ta; manda Samsun, Tokat, Diyarbakır ve İstanbul'da; kümes hayvancılığı büyük pazarlara yakın Manisa, Balıkesir, Sakarya, Afyonkarahisar ve Bolu'da toplanır.Kaynak: Sınav Defteri Harita Katmanları verisi
Akılda kalsın: “Küçük otu küçük hayvan yer”: bozkır → koyun. Kıl keçisi = engebe + maki (Teke, Taşeli; ormana zararlı). Tiftik keçisi = Ankara (keçi ama bozkıra uyumlu; Siirt battaniyesi). Irk ve yöre: Akkaraman İç Anadolu, Morkaraman Doğu, Kıvırcık Trakya, İvesi Güneydoğu, Sakız Ege. Sıralama (TÜİK 2025): koyun Van, kıl keçisi Mersin, tiftik Ankara.
Sınavda

Nasıl sorulurHaritada numaralı yöreler verilip “koyun yetiştiriciliği için en az elverişli olan” sorulur: Doğu Karadeniz (engebe ve bozkır yokluğu) ya da Erzurum–Kars (çayır, sığır) doğru cevaptır.

TuzakTeke ve Taşeli'de koyun değil kıl keçisi; tiftik keçisi Toroslar'da değil Ankara çevresindedir ve maki ile beslendiği bilgisi yanlıştır. Öncüllü soruda koyunun yaygınlığı bozkır ve yaz kuraklığıyla açıklanır; “aile işletmeciliği” ya da “ortalama yükseltinin fazlalığı” gibi öncüller tuzaktır.

⇄Bilgi eşleştirme hayvan ve yöre

?Soru çöz

Türkiye'de koyun yetiştiriciliğinin diğer hayvan türlerine göre daha yaygın olmasında;
I. bozkır bitki örtüsünün geniş yer kaplaması,
II. yaz kuraklığının ülkenin büyük bölümünde belirgin olması,
III. kıyı ovalarının alüvyal topraklardan oluşması
özelliklerinden hangileri etkilidir?

✓ B. Yaz kuraklığı (II) bozkırı, bozkır (I) da kısa otla yetinen koyunu yaygınlaştırır. III etkili değildir: alüvyal kıyı ovaları tarımı geliştirir, koyunla ilgisi yoktur. A yalnız I'i alıp bozkırın nedeni olan yaz kuraklığını dışarıda bırakır; C ve D ise koyunla ilgisiz III'ü içerir.
TÜRKİYE · KÜMES HAYVANCILIĞI

Kümes hayvancılığı: iklimi değil pazarı izleyen tavuk

MEB 11. sınıf · Ekonomik faaliyetler ve etkileri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürkiye'de kaç büyükşehir var, hızlı kentleşmenin sorunları nelerdir?Bağlantılı konudan (Yerleşme). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Türkiye'de büyükşehir belediyesi olan il sayısı 6360 sayılı Kanun (2012) ve Ordu'yu ekleyen 6447 sayılı Kanun (2013) ile 30'a çıkmıştır; bu illerde belediye sınırı il sınırı olmuş, köyler mahalleye dönüşmüştür. Hızlı ve plansız kentleşme gecekondu, çarpık yapılaşma, altyapı yetersizliği, trafik, hava ve gürültü kirliliği ile tarım alanlarının yapılaşmaya açılması gibi sorunlar doğurur.

Kentleşme ve büyükşehirler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kümes hayvancılığı neden büyük şehirlerin çevresinde gelişmiştir, tavuk en çok hangi illerde yetiştirilir?

Kısa cevap: Tavuk, hindi, kaz ve ördek gibi kanatlılar kümes hayvanlarıdır; MEB'e göre Türkiye'de bunların içinde %95 ile tavuk ilk sıradadır. Kapalı kümeslerde hazır yemle yapıldığı için iklimden en az etkilenen hayvancılık koludur ve pazarlama kolaylığı nedeniyle nüfusu kalabalık şehirlerin çevresinde yoğunlaşır. TÜİK 2025 verilerine göre tavuk varlığında ilk üç il Manisa, Bolu ve Sakarya'dır.

Bolu'nun ormanlık vadilerinde uzun ve penceresiz binalar dizilir. İçlerinde ne Bolu'nun iklimi vardır ne de ormanı; ama İstanbul ile Ankara'nın sofrası tam ortalarındadır.

MEB'e göre tavuk, hindi, kaz, ördek gibi kanatlı hayvanlara kümes hayvanları denir ve Türkiye'de önemi giderek artan bu hayvanların içinde %95 oranla tavuk ilk sıradadır. Tavukçuluk iki kola ayrılır: et için yetiştirilen etlik piliç ve yumurta için beslenen yumurta tavuğu. Üretim kapasitesi arttıkça, MEB'in belirttiği gibi özellikle Orta Doğu ülkelerine tavuk eti ve yumurta ihracatı da yapılmaktadır.

Neden şehrin yanında?

Kümes hayvancılığında hayvan meraya çıkmaz; ısısı, ışığı ve yemi ayarlanmış kapalı kümeslerde beslenir. Bu yüzden iklimden en az etkilenen hayvancılık koludur. Yer seçimini doğa değil ekonomi yapar. MEB bunu tek cümleyle söyler: kümes hayvancılığı pazarlama kolaylıkları nedeniyle nüfusu fazla olan şehirlerin etrafında yoğunlaşmıştır. Et ve yumurta çabuk bozulur, her gün taze ulaşmalıdır; tesisler de bu yüzden büyük tüketim merkezlerine ve ana ulaşım yollarına yakın kurulur. Yem hammaddesi (mısır, soya) ve kesimhane, paketleme gibi tesislerin bir arada olduğu büyük işletmeler sektöre egemendir. Sonuç olarak üretim, nüfusun ve şehirlerin yoğun olduğu Marmara ve Ege'de, yani ülkenin batısında daha fazladır.

Hangi iller önde?

TÜİK 2025 verilerine göre tavuk varlığında birinci il Manisadır (yaklaşık 51,4 milyon); onu İstanbul ile Ankara arasındaki konumuyla Bolu (yaklaşık 35,1 milyon) ve İstanbul'a yakın Sakarya (yaklaşık 34,9 milyon) izler; Balıkesir de önde gelen iller arasındadır. Yumurta tavuğu sayısında TÜİK 2024 verilerine göre Manisa'dan sonra Afyonkarahisar gelir. Haritada bu iller büyük şehirlerin çevresine dizilmiş bir halka gibi görünür: İzmir'in yanında Manisa, İstanbul'un yanında Sakarya ve Balıkesir, iki büyük şehrin arasında Bolu.

Akılda kalsın: Kümes = kapalı + yem + pazar. İklimden en az etkilenen kol. İller büyük şehirlerin çevresinde: Manisa (İzmir), Bolu (İstanbul–Ankara arası), Sakarya ve Balıkesir (İstanbul); yumurtada Manisa ve Afyonkarahisar.
Sınavda

Nasıl sorulur“Kümes hayvancılığının Manisa, Bolu ve Sakarya'da gelişmesinin nedeni” sorulur: cevap büyük tüketim pazarlarına ve ulaşım yollarına yakınlıktır. Öncüllü sorularda “üretimin iklimden etkilenmemesi”, “pazara bağlı yayılış” ve “batıda daha yaygın olması” birlikte doğrudur.

Tuzak“iklim koşullarının uygun olması” ve “geniş mera alanları” şıklarıdır.

Sınavda işaretleilk sıradaki iller (TÜİK 2025: Manisa, Bolu, Sakarya) yıldan yıla değişebilir; işaretleyeceğin neden pazara ve ulaşıma yakınlıktır.

▭Boşluk doldurma

Kümes hayvancılığı kapalı ortamda hazır yemle yapıldığı için koşullarından en az etkilenen hayvancılık koludur. Tesisler, ürünün kolay pazarlanabilmesi için nüfusu kalabalık çevresinde kurulur.

iklimşehirlerinbozkırlarınormanların

?Soru çöz

Türkiye'de kümes hayvancılığının Manisa, Bolu ve Sakarya gibi illerde gelişmesinde aşağıdakilerden hangisi daha etkili olmuştur?

✓ D. Kümes hayvancılığı kapalı ortamda yemle yapıldığından iklim, mera ve bitki örtüsü belirleyici değildir; tesisler İzmir, İstanbul ve Ankara gibi büyük pazarlara ve ulaşım yollarına yakın kurulur.
TÜRKİYE · ARICILIK VE İPEK

Arıcılık ve ipek böcekçiliği: çiçeği izleyen kovan, duta bağlı koza

MEB 10–11 · Ekonomik faaliyetler ve etkileri · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürkiye'de bitki çeşitliliği neden fazladır, endemik bitki nedir?Bağlantılı konudan (Türkiye'de toprak ve bitki örtüsü). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Türkiye; Avrupa-Sibirya, Akdeniz ve İran-Turan flora bölgelerinin kesiştiği yerde bulunması, iklim çeşitliliği, kısa mesafede değişen yükselti ve yer şekilleri, toprak çeşitliliği ve buzul dönemlerinde sığınak olması nedeniyle bitki türü bakımından çok zengindir. Çevre ve Orman Bakanlığının 2007 tarihli ulusal raporuna göre yaklaşık 11.000 bitki türünün yaklaşık 3.000'i yalnız Türkiye'de doğal olarak yetişen endemik türlerdir.

Bitki çeşitliliği ve endemik türler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye'de arıcılık ve ipek böcekçiliği nerede yapılır, gezginci arıcılık nedir?

Kısa cevap: MEB'e göre Türkiye'nin farklı iklim tipleri, çiçekli bitki çeşitliliği, çam ormanları ve yer şekillerinin farklılığı arıcılığın her mevsim yapılmasına olanak tanır; kovanlar çiçeklenmeyi izleyerek kıyıdan yaylalara taşınır (gezginci arıcılık). TÜİK 2025 verilerine göre bal üretiminde Ordu birinci, Adana ikinci, Muğla üçüncüdür; Muğla kovan sayısında birincidir ve çam balıyla bilinir. Yalnız dut yaprağıyla beslenen ipek böceğinin tarihî merkezi Bursa'dır; TÜİK 2025'e göre yaş koza üretiminin yaklaşık %73'ü Diyarbakır'dadır.

Mart ayında Antalya kıyısında portakal çiçek açarken Sivas'ın yaylaları hâlâ kar altındadır. Bir arıcı için bu fark bir takvimdir: kovanlarını baharın peşinden yukarı taşır.

Arıcılık: iklime en bağlı hayvancılık

Arı nektar ve polen için çiçeğe bağımlıdır; bu yüzden arıcılık bitki örtüsüne ve havaya en çok bağlı hayvancılık koludur. Kurak ya da soğuk geçen bir ilkbahar çiçeklenmeyi azaltır, bal verimi o yıl düşer. MEB'e göre Türkiye'nin farklı iklim tipleri ve zengin bitki örtüsü arıcılığa elverişli bir ortam sunar; çiçekli bitkilerin çeşitliliği, çam ormanlarının varlığı ve yer şekillerinin farklılığı arıcılığın her mevsim yapılabilmesini sağlar. Toprak ve bitki örtüsü sayfasında gördüğümüz endemik bitki zenginliği de bu potansiyelin kaynağıdır.

Yer şekillerinin farkı burada işe yarar. Çiçeklenme kıyılarda erken, iç kesimlerde ve yükseklerde geç başlar. Arıcılar kovanlarını kamyonlarla ilkbaharda kıyılardan başlayarak yaz boyunca iç kesimlere ve yaylalara taşır; buna gezginci (gezici) arıcılık denir. Böylece aynı kovan yıl içinde birkaç kez bal verir ve bal üretimi uzun bir döneme yayılır.

TÜİK 2025 verilerine göre Türkiye'nin bal üretimi yaklaşık 97 bin tondur; Ordu birinci (yaklaşık 16.750 ton), Adana ikinci, Muğla üçüncü, Sivas dördüncüdür. Ordu, Karadeniz'in kestane ormanları ve yaylalarıyla gezginci arıcıların yaz durağıdır; Adana'da Çukurova'nın erken baharı ve Toros yaylaları vardır. Muğla ise kovan sayısında birincidir (yaklaşık 727 bin kovan; Türkiye'de toplam yaklaşık 8,8 milyon) ve çam balının merkezidir: kızılçam ormanlarında yaşayan bir böceğin (basra böceği) çam özsuyundan bıraktığı tatlı salgıyı arılar bala dönüştürür. Rize'nin Anzer yaylasının balı da yayla çiçeklerinin çeşitliliğiyle tanınır.

Gezginci arıcı, çiçeklenme takvimini izleyen bir göçebedir: ilkbahar kıyıda, yaz yaylada.Görsel: LBM1948 · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

İpek böcekçiliği: duta bağlı bir zanaat

İpek böceğinin tırtılı yalnız dut yaprağı yer; olgunlaşınca kendi salgıladığı iplikle bir koza örer. Koza çözülerek ham ipek çekilir. Bu yüzden ipek böcekçiliği dut ağacının yetiştiği yerlerde yapılabilir ve çok emek ister. Osmanlı döneminde Bursa ipekçiliğin merkeziydi; Bursa ipeği ve Koza Han bu mirasın simgesidir. Bugün tablo değişmiştir: yapay liflerin ve ithal ipeğin yaygınlaşması, emeğe göre düşük gelir ve kırsaldan göç yüzünden üretim çok azalmıştır. Devlet desteği ve Bursa merkezli Kozabirlik'in tohum dağıtımıyla üretim sürdürülmektedir. TÜİK 2025 verilerine göre Türkiye'nin yaş koza üretimi yaklaşık 118 tondur ve bunun yaklaşık %73'ü Diyarbakır'dan (özellikle Kulp ilçesinden) gelir; onu Antalya ve Ankara izler.

Akılda kalsın: Arı çiçeği, ipek böceği dutu izler. Gezginci arıcılık = çiçeklenme takvimi (kıyı → iç kesim → yayla). Bal: Ordu 1., Adana 2., Muğla 3. (TÜİK 2025); kovan ve çam balı: Muğla. Koza: dün Bursa, bugün Diyarbakır.
Sınavda

Nasıl sorulur“Bitki çeşitliliğinin fazla olması hangi hayvancılığı geliştirmiştir?” sorusunun cevabı arıcılıktır; kümes ve besi kapalı ortamda yapılır, ipek böceği yalnız dutla beslenir. İklim değişikliğinden en çok etkilenen hayvancılık da arıcılıktır.

TuzakSıralama sorularında “kovan sayısı” ile “bal üretimi” karıştırılır: kovanda Muğla, balda Ordu birincidir. Tuzak, ipekte Bursa'dır: tarihî merkezdir ama bugün yaş koza üretiminde açık ara birinci Diyarbakır'dır.

↕Süreç sıralama dut yaprağından ipeğe

İpek üretiminin aşamalarını baştan sona doğru sıraya koy.

  1. Olgunlaşan tırtıl kendi ipliğiyle koza örer
  2. Dut ağaçlarından yaprak toplanır
  3. Koza çözülerek ham ipek ipliği çekilir
  4. İpek böceği tırtılları dut yaprağıyla beslenir

?Soru çöz

Türkiye'de arıcıların kovanlarını ilkbaharda kıyılardan başlayarak yaz boyunca iç kesimlere ve yaylalara taşımasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Çiçeklenme kıyılarda erken, iç kesimlerde ve yükseklerde geç başlar; arıcı kovanlarını bu takvimi izleyerek taşır ve arılar daha uzun süre nektar bulur. B göçer arıcılık hastalıktan kaçmak için değil, çiçeği izlemek için yapılır; C kovanlar pazara değil çiçeğe taşınır; D yağış miktarı değil, çiçeklenme zamanı göçü belirler.
TÜRKİYE · ORMANCILIK

Ormancılık: tomruktan defne yaprağına, ormanın ekonomisi

MEB 9–11 · Ekonomik faaliyetler ve etkileri · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürkiye'de orman türleri nelerdir, ormanlar en çok nerede bulunur?Bağlantılı konudan (Türkiye'de toprak ve bitki örtüsü). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Orman Genel Müdürlüğünün (OGM) 2024 envanterine göre Türkiye'nin orman varlığı 23.363.084 hektardır ve ülke yüzölçümünün yaklaşık %30'unu kaplar. Ormanlar üç grupta incelenir: her mevsim yağış alan Karadeniz'in nemli ormanları (kayın, gürgen, ladin, göknar), yazı kurak Akdeniz ormanları (kızılçam, karaçam, sedir) ve iç kesimlerin seyrek kuru ormanları (meşe, karaçam, ardıç).

Türkiye'de ormanlar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Ormancılık nedir, Türkiye'de orman ürünleri nelerdir ve orman sanayisi nerede gelişmiştir?

Kısa cevap: MEB'e göre ormancılık, ormanların odun, kereste, tomruk elde etme, mobilya ve kâğıt sanayisine ham madde sağlama gibi amaçlarla korunması, planlanması ve işletilmesidir. Ormandan tomruk, kereste, sanayi odunu ve yakacak odun gibi odun ürünleri ile reçine, defne yaprağı, kekik, ıhlamur, kestane, çam fıstığı ve sığla yağı gibi odun dışı ürünler elde edilir. Kereste, mobilya ve kâğıt gibi orman sanayisi ham maddeye yakın Batı Karadeniz'de (Kastamonu, Bartın, Düzce, Zonguldak, Bolu) gelişmiştir.

Kastamonu'da kesilen bir göknar tomruğu birkaç ay sonra İstanbul'da bir kitaplık rafı olur. Köyceğiz'de bir sığla ağacının kabuğundan sızan yağ ise bir parfüm şişesine girer. İkisi de ormancılıktır.

Ormancılık, ormanların odun, kereste, tomruk elde etme; mobilya ve kâğıt sanayisi için ham madde sağlama gibi amaçlarla korunması, planlanması ve işletilmesidir. Tanımdaki sıra önemlidir: ormancılık yalnız ağaç kesmek değil, önce korumak ve planlamaktır. Türkiye'de ormanların hemen tamamı devlete aittir ve Orman Genel Müdürlüğü (OGM) tarafından plana göre işletilir.

Orman varlığını ve orman türlerini Türkiye'de toprak ve bitki örtüsü sayfasında gördün; önce hatırla: ladin ve kayın nerede, kızılçam nerede? Ladin ve kayın yıl boyu nemli Karadeniz dağlarında, kızılçam Akdeniz ve Ege'nin alçak, yazı kurak yamaçlarındadır. Orman alanı yüz ölçümünün yaklaşık üçte biridir. Bu sayfada aynı ormana ekonomi gözüyle bakıyoruz: ondan ne alınır, alınan nerede işlenir?

Odun ürünleri ve orman sanayisi

Ormanın ana ürünü odundur: tomruk (kesilip dallarından ayrılmış gövde), ondan biçilen kereste, levha ve kâğıt yapımında kullanılan sanayi odunu ve kırsalda hâlâ önemli olan yakacak odun. Bu ürünler kereste, mobilya, kontrplak, yonga levha (sunta) ve kâğıt-selüloz sanayisinin ham maddesidir. Tomruk ağır ve hacimli olduğu için uzağa taşınması pahalıdır; bu yüzden orman sanayisi genellikle ham maddeye yakın kurulur. Orman varlığı en fazla olan Karadeniz'de, özellikle Batı Karadeniz'de Kastamonu, Bartın, Düzce, Zonguldak ve Bolu bu sanayinin merkezleridir. Kâğıt fabrikaları da çoğunlukla orman yörelerinde kurulmuştur (ilki 1936'da İzmit'te). Mobilyada ise Ankara (Siteler), Bursa (İnegöl) ve Kayseri gibi merkezler ham maddeden çok pazara, ustalık birikimine ve girişime dayanır.

Odun dışı orman ürünleri

Ormanın değeri yalnız odunda değildir. Ağaçtan kesilmeden toplanan odun dışı orman ürünleri kırsal halk için önemli bir gelir kaynağıdır:

  • Reçine: kızılçam gövdesinden toplanır; boya, vernik ve kimya sanayisinde kullanılır.
  • Çam fıstığı: fıstık çamının kozalağından elde edilir; en bilinen alanı Bergama'daki Kozak Yaylası'dır.
  • Sığla (günlük) yağı: Köyceğiz (Muğla) çevresindeki sığla ağacının kabuğundan elde edilir; ilaç ve parfüm yapımında kullanılır.
  • Defne yaprağı, kekik, adaçayı, ıhlamur: Akdeniz ve Ege'nin maki ve ormanlarından toplanan baharat ve bitki çayları; önemli bir bölümü ihraç edilir.
  • Kestane, keçiboynuzu, mantar ve bal: orman, arıcılığın da en önemli besin kaynağıdır.

Ormanı yenilemek: ağaçlandırma

Kesilen ormanın yerine yenisi dikilmedikçe ormancılık sürdürülemez. Ağaçlandırma, ormansız ya da bozulmuş alanlara fidan dikilerek orman kurulmasıdır; erozyonu önler, baraj göllerini korur ve gelecekteki odun ihtiyacını karşılar. Kavak gibi hızlı büyüyen türlerle kurulan endüstriyel ağaçlandırmalar kâğıt ve levha sanayisine kısa sürede ham madde sağlar. Toprak ve bitki örtüsü sayfasında gördüğün orman alanı artışının en somut dayanağı ağaçlandırmadır. Tarım, hayvancılık ve orman ürünlerinin aynı alanda birlikte yetiştirildiği uygulamaya tarımsal ormancılık (agroforestry) denir. Kuraklığın ise orman yangınlarını artırıp ağaçları hastalık ve zararlılara açık hâle getirerek ormancılığı olumsuz etkilediğini unutma. Orman yangınları ve korunma yolları toprak ve bitki örtüsü sayfasının son durağındadır.

Akılda kalsın: Ormancılık = koru, planla, işlet. Tomruk ağırdır → orman sanayisi ham maddeye yakın (Batı Karadeniz: Kastamonu, Bartın, Düzce, Zonguldak, Bolu). Ağaçtan kesmeden alınanlar: reçine (kızılçam), çam fıstığı (Kozak), sığla yağı (Köyceğiz), defne, kekik, ıhlamur.
Sınavda

Nasıl sorulur“Hangi ilde orman ürünlerine dayalı sanayinin gelişmesi beklenmez?” sorulur: orman varlığı az, bozkır ya da kurak illeri (Konya, Şanlıurfa, Aksaray gibi) seç. “Ham maddeye yakınlık ilkesine örnek olmayan” kuruluş sorusunda Ankara'daki mobilya sanayisi doğru cevaptır (pazar ve ulaşım etkili).

TuzakOrmanların yararları sorusundaki “heyelanı tamamen önler” gibi mutlak ifadeler ve şeker gibi tarımsal ham maddelerdir.

⇄Bilgi eşleştirme ürün ve kaynağı

?Soru çöz

Orman sanayisi tesisleri genellikle ham maddeye yakın kurulur. Buna göre aşağıdaki illerden hangisinde orman ürünlerine dayalı sanayinin gelişmiş olması beklenmez?

✓ C. Şanlıurfa yarı kurak iklimi ve bozkır bitki örtüsüyle orman varlığı çok az olan bir ildir. Kastamonu, Bartın ve Düzce ise Batı Karadeniz'in geniş ormanlarına yakın orman sanayisi merkezleridir.
TÜRKİYE · BALIKÇILIK

Balıkçılık: hamsinin denizi Karadeniz, inci kefalinin gölü Van

MEB 10–11 · Ekonomik faaliyetler ve etkileri · Okuma 10 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürkiye'de hangi kıyı tipleri görülür, Karadeniz ve Ege kıyıları neden farklıdır?Bağlantılı konudan (Türkiye'nin ovaları, platoları ve kıyıları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Türkiye'de kıyı tipini en çok dağların kıyıya göre uzanışı belirler: Karadeniz ve Akdeniz'de dağlar kıyıya paralel olduğu için boyuna kıyı, Ege'de dik olduğu için enine kıyı görülür. Ayrıca güneybatıda ria ve Dalmaçya, Akdeniz'de (Silifke) kalanklı kıyılar bulunur; İstanbul ve Çanakkale boğazları da eski akarsu vadilerinin denizle dolmasıyla oluşmuştur. Fiyort, skayer ve haliçli (estuar) kıyı tipleri Türkiye'de görülmez.

Kıyı tipleri ve Türkiye kıyıları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye'de balıkçılık neden en çok Karadeniz'de yapılır, kültür balıkçılığı nedir?

Kısa cevap: MEB'e göre Türkiye'de yakalanan balığın yaklaşık %70–80'i Karadeniz'den elde edilir ve en çok avlanan tür hamsidir. Bunun nedenleri Karadeniz'in serin ve akarsuların getirdiği besinlerle planktonca zengin suları ile dağların kıyıya paralel uzanması yüzünden tarım alanlarının dar olmasıdır. İç sularda en bilinen örnek, sodalı Van Gölü'nde yaşayabilen tek balık olan inci kefalidir. Son yıllarda göl, baraj ve deniz kafeslerinde yapılan kültür balıkçılığı (su ürünleri yetiştiriciliği) önem kazanmıştır. TÜİK ve Tarım ve Orman Bakanlığı 2025 verilerine göre su ürünleri üretiminin yaklaşık %60'ı artık yetiştiricilikten gelmektedir.

Kasım sabahı Trabzon'da balıkçı tezgâhları gümüş rengine boyanır: hamsi gelmiştir. Aynı gün Ege'de bir koyda, denizin üstünde yüzen yuvarlak kafeslerdeki levrekler yemlenir. Biri avcılık, öteki üretimdir.

Balıkçılık, okyanus, deniz, göl ve akarsu gibi su kaynaklarında yapılan avlanma ve üretme faaliyetleridir. Tanımdaki iki fiil iki kolu anlatır: doğadaki balığı yakalamak avcılık, kafes ve havuzlarda balık yetiştirmek kültür balıkçılığı (su ürünleri yetiştiriciliği). Avcılık da denizlerde ve iç sularda (göl, baraj gölü, akarsu) yapılır.

Üç tarafı deniz, ama balıkçılık geride

MEB'e göre üç tarafı denizlerle çevrili olmasına karşın Türkiye'de balıkçılık yeterince gelişmemiştir; balıkçılığın tarım sektörü içindeki payı yalnızca %0,2'dir. Nedenler: modern yöntemlerin az kullanılması, açık deniz balıkçılığının yapılamaması (avcılık çoğunlukla kıyıya yakın yapılır), aşırı avlanma, su kirliliği, düşük balık tüketimi ve kıyılarda turizm ile tarımın öncelikli olması. Soğuk hava deposu ve pazarlama yetersizliği, kaçak ve zararlı avlanma yöntemleri de nedenler arasında sayılır. Çözüm de buradan çıkar: av yasaklarına uymak (balıkların üreme döneminde av yapılmaz), zararlı av araçlarını yasaklamak, kirliliği önlemek, depolama ve taşımayı iyileştirmek, kültür balıkçılığını geliştirmek.

Neden Karadeniz?

MEB'e göre Türkiye'de yakalanan balığın yaklaşık %70–80'i Karadeniz'den elde edilir. Tarım ve Orman Bakanlığı ile TÜİK'in 2025 su ürünleri verileri de bunu doğrular: deniz balıkları avının yaklaşık %79'u Karadeniz'den, bunun büyük bölümü de Doğu Karadeniz'den gelir. Bunun doğal ve beşerî iki nedeni vardır. Doğal neden: Karadeniz'in yüzey suları serindir ve Tuna, Dinyeper gibi büyük akarsuların taşıdığı besin maddeleri sayesinde planktonca zengindir; plankton hamsi gibi sürü balıklarını, onlar da daha büyük balıkları besler. Akarsuların getirdiği tatlı su yüzey suyunun tuzluluğunu da düşürür. Bir ayrıntı daha avcılığı kolaylaştırır: Karadeniz'in yaklaşık 150–200 metreden derindeki suları oksijensizdir ve hidrojen sülfür içerir; burada balık yaşayamadığı için balıklar yüzeye yakın sularda toplanır. Beşerî neden: dağlar kıyıya paralel uzandığı için kıyı ovaları dar, tarım alanı sınırlıdır; geçimini topraktan sağlayamayan kıyı halkı denize yönelir. Karadeniz'in en önemli balığı hamsidir: 2025'te avlanan deniz balıklarının yaklaşık %71'i (yaklaşık 245 bin ton) hamsidir; istavrit, palamut, lüfer, mezgit ve kalkan da avlanır. Hamsi kışın Türkiye'nin Karadeniz kıyılarına, özellikle Doğu Karadeniz'e sokulur; av sezonu da bu yüzden sonbahar ve kıştır.

Karadeniz'in balıkçılığını iki zincir birlikte kurar: deniz balığı besler, dar kıyı insanı denize iter.Görsel: Sınav Defteri (şema, harita değildir)

Akdeniz'de durum tersinedir: sular sıcak ve tuzlu, plankton azdır; balık tür çeşidi fazla, miktarı azdır. Çeşitliliğin nedeni hem sıcak su hem de Cebelitarık Boğazı üzerinden Atlas Okyanusu'yla bağlantıdır. Ege kıyılarının sığ lagün ve koylarında ise balıkların kamış ya da ağ çitlerle kurulan tuzaklarda yakalandığı dalyanlar yaygındır; Muğla'daki Dalyan kasabası adını bu avcılıktan alır. İstanbul ve Çanakkale boğazları ise ayrı bir balıkçılık alanıdır: Karadeniz'den Ege'ye akan üst akıntı ile tersine akan alt akıntının buluştuğu bu dar geçitler besince zengindir ve palamut, lüfer gibi balıkların Karadeniz ile Marmara-Ege arasındaki göç yolu üzerindedir. Muğla'nın Bodrum kıyılarında ise geleneksel bir su ürünü avcılığı olarak sünger avcılığı yapılır. Marmara Denizi'nde görülen müsilaj (deniz salyası) da balıkçılığı ve deniz turizmini olumsuz etkileyen ciddi bir çevre sorunudur.

İç sular: Van Gölü'nün inci kefali

İç sularda balıkçılık doğal göllerde, baraj göllerinde, göletlerde ve akarsularda yapılır; inci kefali, gümüşi havuz balığı, gümüş ve sazan başlıca türlerdir; 2025 verilerine göre iç sularda en çok avlanan tür inci kefalidir. En ilginç örnek Van Gölü'dür. Gölün suyu sodalı ve tuzludur; içinde yaşayabilen tek balık türü inci kefalidir. İnci kefali ilkbaharda üremek için göle dökülen tatlı su derelerine göç eder; bu göç döneminde avlanması yasaktır. Eğirdir Gölü de balıkçılık ve turizme olanak sağlar; Göller Yöresi'nde Eğirdir ve Beyşehir gibi göllerde tatlı su istakozu olarak da bilinen kerevit avlanır. Kuraklık ise göl seviyelerini düşürüp balık yaşam alanlarını daraltarak iç su balıkçılığını tehdit eder.

Kültür balıkçılığı: denizde kafes, dağda havuz

MEB'e göre son yıllarda kültür balıkçılığı önem kazanmıştır: göl ve havuzlarda çipura, levrek, alabalık ve sazan yetiştirilirken denizlerde kurulan ağ havuzlarda (kafeslerde) çipura, levrek ve somon gibi türler üretilir. Ege'nin rüzgârdan korunaklı, girintili koyları deniz kafesleri için idealdir; çipura ve levrek üretimi Muğla ve İzmir kıyılarında yoğunlaşır ve büyük bölümü ihraç edilir. Soğuk ve oksijenli tatlı su isteyen alabalık ise iç kesimlerdeki kaynak suyu havuzlarında ve baraj göllerindeki kafeslerde yetiştirilir. Tarım ve Orman Bakanlığının TÜİK iş birliğiyle yayımladığı 2025 su ürünleri istatistiklerine göre Türkiye'nin toplam su ürünleri üretimi yaklaşık 1,04 milyon tondur; bunun yaklaşık %60'ı yetiştiricilikten, %40'ı avcılıktan gelir. Yetiştiricilikte en çok üretilen tür alabalıktır (iç sularda ve denizde birlikte yaklaşık 260 bin ton), onu levrek ve çipura izler. Bakanlığın 2025 verisine dayanan TEPGE raporuna göre yetiştiricilikte ilk iki il Muğla (üretimin yaklaşık dörtte biri) ve İzmirdir; yani bugün Türkiye'nin sofrasına gelen balığın çoğu artık ağla değil kafesle elde edilmektedir.

Akılda kalsın: Miktar Karadeniz'de (plankton + dar kıyı; hamsi), çeşit Akdeniz'de. Boğazlar = göç yolu + akıntı. Van Gölü = sodalı su, tek tür: inci kefali. Kültür balıkçılığı: Ege koylarında çipura-levrek (deniz kafesi), iç sularda alabalık.
Sınavda

Nasıl sorulurÖncüllü soruda Karadeniz'de balıkçılığın yoğunluğu sorulur: besince zengin sular ve tarım alanlarının dar olması doğrudur. “Balıkçılığın gelişmesini engellemeyen” şık olarak Ege koylarında kültür balıkçılığının gelişmesi ya da amatör balıkçılık verilir. Haritalı soruda Van Gölü → inci kefali, Bodrum → sünger avcılığı eşleşir.

TuzakKaradeniz sorusundaki “tür çeşitliliğinin en fazla olması” şıkkıdır: çeşitlilik Akdeniz'de, miktar Karadeniz'de fazladır.

⇄Bilgi eşleştirme su ürünü ve yeri

?Soru çöz

Türkiye'de deniz balıkçılığının en çok Karadeniz'de yapılmasında;
I. sularının akarsuların taşıdığı besinlerle planktonca zengin olması,
II. kıyı ovalarının dar, tarım alanlarının sınırlı olması,
III. balık tür çeşitliliğinin en fazla olduğu deniz olması
özelliklerinden hangileri etkilidir?

✓ B. Planktonca zengin sular (I) balık miktarını, dar kıyı ovaları (II) ise halkın denize yönelmesini açıklar. III yanlıştır: tür çeşitliliğinin en fazla olduğu deniz Karadeniz değil, sıcak ve tuzlu suları olan Akdeniz'dir. A yalnız I'i alıp II'yi atlar; C ve D yanlış olan III'ü içerir.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Kurak bir ovada sulama olanaklarının artmasıyla aşağıdakilerden hangisinde azalma beklenir?

✓ B. Nadas, kuraklık yüzünden toprağın su biriktirmesi için uygulanır; sulama gelince tarlayı boş bırakmaya gerek kalmaz. Sulamayla ürün çeşidi ve verim artar, daha yoğun işlenen toprakta gübre kullanımı da artar.Kaynak: Türkiye'de tarım · Tarım yöntemleri: nadas, sera, organik

?Soru 2

Aşağıdakilerden hangisi Türkiye'de tarımda verimi artırmaya yönelik bir uygulama değildir?

✓ D. Verim, birim alandan alınan ürün miktarıdır. Ekili alanı genişletmek toplam üretimi artırabilir ama dekar başına ürünü değiştirmez. Islah tohum, damla sulama ve toplulaştırma ise birim alandan alınan ürünü artırır.Kaynak: Türkiye'de tarım · Tarımın sorunları ve destekler

?Soru 3

Aşağıdaki şehir – öne çıkan fonksiyon eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?

✓ D. Konya'nın denize kıyısı yoktur; MEB onu deniz yolu değil, kara yolu ulaşım fonksiyonuyla öne çıkan şehirler arasında sayar. A doğrudur: Gölcük deniz üssüyle askerî; B doğrudur: Afşin-Elbistan linyitiyle madencilik; C doğrudur: Kemer turizm fonksiyonuyla öne çıkar.Kaynak: Yerleşme · Şehirlerin fonksiyonları

?Soru 4

Aşağıdaki illerin hangisinde yaz aylarındaki nüfus artışı tarımsal faaliyetlerden çok turizmle açıklanır?

✓ D. Muğla kıyılarındaki Bodrum, Marmaris, Fethiye gibi merkezler yazın turizm için mevsimlik göç alır. Giresun (fındık), Rize (çay) ve Adana (Çukurova'da pamuk, sebze, meyve) mevsimlik tarım işçisi alır.Kaynak: Göç · Mevsimlik göç ve yaylacılık

?Soru 5

Aşağıdakilerden hangisi Türkiye'de kırsal kesimden kentlere göçü hızlandıran itici faktörlerden biri değildir?

✓ A. Sulama verimi ve kırsal geliri artırır; bu yüzden göçü önler. Diğer üçü kırda geçimi ya da yaşam koşullarını zorlaştırarak insanları kente iter.Kaynak: Göç · Türkiye'de iç göç

?Soru 6

Çalışan nüfusunun büyük bölümü birincil sektörde yer alan bir ülke için aşağıdakilerden hangisi beklenir?

✓ A. Birincil sektörün ağırlıkta olduğu ülkeler genelde az gelişmiş ülkelerdir; katma değeri düşük ham maddeleri satar, işlenmiş malları dışarıdan alırlar. Yüksek enerji tüketimi, yüksek kentleşme ve uzun yaşam süresi gelişmiş ülkelerin özellikleridir.Kaynak: Türkiye'de tarım · Ekonomik faaliyetler ve sektörler

?Soru 7

Aşağıdakilerden hangisi Türkiye'de yoğun göç alan büyük kentlerde görülen sonuçlardan biri değildir?

✓ C. Göçe en çok gençler katıldığı için yaşlı nüfus oranı göç alan kentte değil, göç veren kırsal alanda artar. Diğerleri hızlı ve plansız kentleşmenin sonuçlarıdır.Kaynak: Göç · Göçün sonuçları

?Soru 8

Akdeniz kıyısındaki sulanabilen ovalarda iklim tahıl tarımına elverişli olduğu hâlde buğday ve arpanın az ekilmesi en çok aşağıdakilerden hangisiyle açıklanır?

✓ C. Bu ovalarda sulama, düz arazi ve alüvyal toprak vardır; çiftçi tahıl yerine pamuk, turunçgil, sebze ve sera ürünleri gibi daha çok kazandıran ürünleri seçer. Toprak, yağış ve yer şekli tahıl için engel değildir; neden beşerîdir.Kaynak: Türkiye'de tarım · Tarımı etkileyen faktörler

?Soru 9

6360 sayılı Kanun'la büyükşehir belediyesi bulunan illerde köylerin tüzel kişiliği kaldırılmış ve köyler mahalleye dönüştürülmüştür. Buna göre aşağıdaki illerin hangisinde köy statüsünde yerleşme bulunmaz?

✓ A. Mardin, 6360 sayılı Kanun'la büyükşehir belediyesi kurulan illerdendir; köyleri mahalle olmuştur. Rize, Kastamonu ve Yozgat büyükşehir değildir.Kaynak: Yerleşme · Kentleşme ve büyükşehirler

?Soru 10

Türkiye'de aynı enlem üzerinde bulunan iki yerden birinde yerleşme sık, diğerinde seyrektir. Bu farkın nedeni olarak aşağıdakilerden hangisi gösterilemez?

✓ D. Aynı enlemdeki yerlerde güneş ışınlarının geliş açısı aynıdır, bu yüzden fark yaratamaz. Yükselti, su ve eğim ise yerden yere değişir.Kaynak: Yerleşme · Yerleşmeyi etkileyen faktörler
11
Daha fazla soru çözmek ister misin?Tarım ve hayvancılık konusundan 11 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →