Jeolojik zamanlar: Türkiye'nin yaşlı temeli
MEB 10. sınıf · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 7 dk · 3 etkinlik
Önce hatırlaJeolojik zamanlar nelerdir, hangi jeolojik zamanda dünyada neler oldu?Bağlantılı konudan (Yerin yapısı ve iç kuvvetler). Önce kendin cevapla, sonra aç.
MEB'e göre jeolojik zaman çizelgesi iki üst zamana ayrılır: yaklaşık ilk 4 milyar yılı kapsayan Prekambriyen ve son yaklaşık 542 milyon yılı kapsayan Fanerozoyik. Fanerozoyik; Paleozoyik (I. Zaman), Mezozoyik (II. Zaman) ve Senozoyik (III. ve IV. Zaman) olarak üçe ayrılır. Kıtaların çekirdeğini oluşturan kalkanlar Prekambriyen'de, Ural ve Appalaş gibi yaşlı dağlar Paleozoyik'te, Alp-Himalaya kuşağı ise büyük ölçüde Senozoyik'te oluştu.
✎Konu anlatımı
Jeolojik zamanlar nelerdir, Türkiye'de I. ve II. Zaman'da neler oluştu?
Kısa cevap: Jeolojik zaman çizelgesi Dünya'nın tarihini Prekambriyen, Paleozoyik (I. Zaman), Mezozoyik (II. Zaman) ve Senozoyik (III. ve IV. Zaman) diye böler. Türkiye'de I. Zaman'dan masifler ve Zonguldak taş kömürü, II. Zaman'dan Tetis Denizi'nde biriken kalın tortullar kalmıştır.Zonguldak'ta bir maden ocağında kazma sallayan işçi, aslında 300 milyon yıldan da eski bir ormanın kalıntısını çıkarır.
Taş kömürü, sıcak ve nemli bir iklimde yetişen gür bitkilerin bataklıklarda gömülüp kömürleşmesiyle oluştu. Bu ormanlar Paleozoyik'in Karbonifer döneminde yaşadı. Demek ki Zonguldak'taki kömür, Türkiye'de o çağdan kalma arazinin bulunduğunun da kanıtıdır. Yerkürenin bu kadar uzak geçmişini okumak için bilim insanları bir takvim kurdu: jeolojik zaman çizelgesi.
Taşlar nasıl takvime dönüşür?
Tortul tabakalar üst üste birikir. Bu yüzden bozulmamış bir arazide yaşlı katmanlar altta, genç katmanlar üsttedir; çizelge de aynı mantıkla en eski zamanı alta, en genci üste yazar. Tabakaların içindeki fosiller o dönemin canlılarını ve doğal ortamını anlatır. Radyometrik tarihleme yöntemleri ise kayaçların yaşını yıl olarak hesaplamayı sağlar.
MEB'in çizelgesi iki üst zamanla başlar: yaklaşık ilk 4 milyar yılı kapsayan Prekambriyen ve son yaklaşık 542 milyon yılı kapsayan Fanerozoyik. Fanerozoyik de üç zamana ayrılır: Paleozoyik, Mezozoyik ve Senozoyik. KPSS kaynakları bunları sırayla I., II., III. ve IV. Zaman diye numaralar; Senozoyik'in Paleojen ve Neojen dönemlerine birlikte Tersiyer (III. Zaman), son dönemine Kuvaterner (Kuaterner, IV. Zaman) denir.
I. Zaman: Türkiye'nin en yaşlı parçaları
Paleozoyik'te dünyada Kaledoniyen ve Hersiniyen dağ oluşumları yaşandı; İskandinav, Ural ve Appalaş dağları bu çağın ürünüdür. Türkiye'de ise bu zamandan kalan araziler azdır ve dağınık adacıklar hâlindedir. Bunlara masif denir: milyonlarca yıl içinde başkalaşmış, sertleşmiş ve aşınmış en yaşlı kütlelerimizdir. Başlıcaları Yıldız (Istranca), Biga, Zonguldak, Daday-Devrekani, Tokat, Kırşehir, Ardahan, Saruhan-Menteşe (Menderes), Alanya-Anamur, Bitlis ve Mardin masifleridir.
Sert ve yaşlı oldukları için masiflerde yeni kıvrılma olmaz; kırılmamış kesimlerinde deprem riski görece azdır. Ama bu bir kural değil: Menderes masifi sonradan faylarla parçalandığı için bugün Ege'nin deprem bölgesi içindedir. Aynı çağın enerji mirası da taş kömürüdür: Zonguldak (Kozlu, Karadon) ve Bartın-Amasra yatakları Karbonifer'de oluştu.
II. Zaman: Anadolu denizin altındayken
I. Zaman'da yükselen kütleler II. Zaman boyunca dış kuvvetlerle aşındı ve alçaldı; uzun aşınmanın sonunda yer yer deniz seviyesine yakın, hafif dalgalı düzlüklere, yani peneplene dönüştüler. Mezozoyik'te bugünkü Anadolu'nun yerinde Tetis Denizi vardı. Kıtalardan taşınan malzeme bu denizin tabanında kalın tortul tabakalar hâlinde birikti. Bu ayrıntı önemli: bir sonraki zamanda bu tabakalar sıkışıp kıvrılacak ve Toroslarla Kuzey Anadolu Dağları'nı oluşturacak. Yani dağlarımızın malzemesi II. Zaman'da, şekli III. Zaman'da hazırlandı.
Mezozoyik aynı zamanda dinozorların ve ilk çiçekli bitkilerin çağıdır. Uludağ'ın granit çekirdeği de yer kabuğu içinde soğuyup katılaşan bir magma kütlesidir (batolit); üstündeki tabakalar aşındıkça yüzeye çıktı. Bazı KPSS kaynakları bu batoliti II. Zaman'a koyar, jeolojik araştırmalar ise Uludağ granitine III. Zaman (Tersiyer) yaşı verir; MEB kitapları yaş vermez. Bu yüzden Uludağ'ı yaşıyla değil, batolit (derinlikte soğumuş magma) ve horst (faylarla yükselmiş blok) niteliğiyle tanı.
Nasıl sorulurHarita üzerinde numaralı yerler verilip “hangisinde I. Zaman'da oluşmuş araziye rastlanır?” diye sorulur; cevap Zonguldak, Kırşehir ya da Istranca çevresidir. Bir başka kalıp: “Türkiye'de hem taş kömürü hem linyit bulunması neyin kanıtıdır?” Cevap: arazinin farklı jeolojik zamanlarda şekillenmiş olması.
TuzakTaş kömürü ile linyiti aynı zamana koymak; taş kömürü I. Zaman, linyit III. Zaman ürünüdür.
↕Sıralama eskiden yeniye diz
- Mezozoyik (II. Zaman)
- Kuvaterner (IV. Zaman)
- Prekambriyen
- Tersiyer (III. Zaman)
- Paleozoyik (I. Zaman)
▭Boşluk doldurma
Zonguldak'taki taş kömürü yatakları 'te oluşmuştur. Uludağ'ın granit çekirdeği, yer kabuğu içinde soğuyup katılaşan magmanın oluşturduğu bir 'tir.
?Soru çöz
Aşağıdaki olay–jeolojik zaman eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?