Türkiye'nin yer şekilleri: oluşumu ve dağları

Jeolojik zamanlardan levha hareketlerine, ortalama yükseltiden kıvrım, kırık ve volkanik dağlara: Türkiye'nin dağları nasıl oluştu, nerede uzanır?

8 durakTürkiye
20 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 20tamamlanan etkinlik
51 sorubu konuda çözebileceğin
KAVRAM · JEOLOJİK ZAMANLAR

Jeolojik zamanlar: Türkiye'nin yaşlı temeli

MEB 10. sınıf · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 7 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaJeolojik zamanlar nelerdir, hangi jeolojik zamanda dünyada neler oldu?Bağlantılı konudan (Yerin yapısı ve iç kuvvetler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

MEB'e göre jeolojik zaman çizelgesi iki üst zamana ayrılır: yaklaşık ilk 4 milyar yılı kapsayan Prekambriyen ve son yaklaşık 542 milyon yılı kapsayan Fanerozoyik. Fanerozoyik; Paleozoyik (I. Zaman), Mezozoyik (II. Zaman) ve Senozoyik (III. ve IV. Zaman) olarak üçe ayrılır. Kıtaların çekirdeğini oluşturan kalkanlar Prekambriyen'de, Ural ve Appalaş gibi yaşlı dağlar Paleozoyik'te, Alp-Himalaya kuşağı ise büyük ölçüde Senozoyik'te oluştu.

Jeolojik zamanlar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Jeolojik zamanlar nelerdir, Türkiye'de I. ve II. Zaman'da neler oluştu?

Kısa cevap: Jeolojik zaman çizelgesi Dünya'nın tarihini Prekambriyen, Paleozoyik (I. Zaman), Mezozoyik (II. Zaman) ve Senozoyik (III. ve IV. Zaman) diye böler. Türkiye'de I. Zaman'dan masifler ve Zonguldak taş kömürü, II. Zaman'dan Tetis Denizi'nde biriken kalın tortullar kalmıştır.

Zonguldak'ta bir maden ocağında kazma sallayan işçi, aslında 300 milyon yıldan da eski bir ormanın kalıntısını çıkarır.

Taş kömürü, sıcak ve nemli bir iklimde yetişen gür bitkilerin bataklıklarda gömülüp kömürleşmesiyle oluştu. Bu ormanlar Paleozoyik'in Karbonifer döneminde yaşadı. Demek ki Zonguldak'taki kömür, Türkiye'de o çağdan kalma arazinin bulunduğunun da kanıtıdır. Yerkürenin bu kadar uzak geçmişini okumak için bilim insanları bir takvim kurdu: jeolojik zaman çizelgesi.

Taşlar nasıl takvime dönüşür?

Tortul tabakalar üst üste birikir. Bu yüzden bozulmamış bir arazide yaşlı katmanlar altta, genç katmanlar üsttedir; çizelge de aynı mantıkla en eski zamanı alta, en genci üste yazar. Tabakaların içindeki fosiller o dönemin canlılarını ve doğal ortamını anlatır. Radyometrik tarihleme yöntemleri ise kayaçların yaşını yıl olarak hesaplamayı sağlar.

MEB'in çizelgesi iki üst zamanla başlar: yaklaşık ilk 4 milyar yılı kapsayan Prekambriyen ve son yaklaşık 542 milyon yılı kapsayan Fanerozoyik. Fanerozoyik de üç zamana ayrılır: Paleozoyik, Mezozoyik ve Senozoyik. KPSS kaynakları bunları sırayla I., II., III. ve IV. Zaman diye numaralar; Senozoyik'in Paleojen ve Neojen dönemlerine birlikte Tersiyer (III. Zaman), son dönemine Kuvaterner (Kuaterner, IV. Zaman) denir.

Çizelge alttan üste okunur. Altın renkli iki zaman, Türkiye'nin bugünkü görünümünü asıl veren III. ve IV. Zaman'dır.Görsel: Sınav Defteri

I. Zaman: Türkiye'nin en yaşlı parçaları

Paleozoyik'te dünyada Kaledoniyen ve Hersiniyen dağ oluşumları yaşandı; İskandinav, Ural ve Appalaş dağları bu çağın ürünüdür. Türkiye'de ise bu zamandan kalan araziler azdır ve dağınık adacıklar hâlindedir. Bunlara masif denir: milyonlarca yıl içinde başkalaşmış, sertleşmiş ve aşınmış en yaşlı kütlelerimizdir. Başlıcaları Yıldız (Istranca), Biga, Zonguldak, Daday-Devrekani, Tokat, Kırşehir, Ardahan, Saruhan-Menteşe (Menderes), Alanya-Anamur, Bitlis ve Mardin masifleridir.

Taralı alanlar I. Zaman'dan kalan masiflerdir; kesikli kırmızı çizgiler III. Zaman ve sonrasında oluşan Kuzey Anadolu (KAF), Doğu Anadolu (DAF) ve Batı Anadolu (BAF) fay sistemleridir. Masif sınırları yaklaşıktır.Kaynak: Sınav Defteri Harita Katmanları verisi

Sert ve yaşlı oldukları için masiflerde yeni kıvrılma olmaz; kırılmamış kesimlerinde deprem riski görece azdır. Ama bu bir kural değil: Menderes masifi sonradan faylarla parçalandığı için bugün Ege'nin deprem bölgesi içindedir. Aynı çağın enerji mirası da taş kömürüdür: Zonguldak (Kozlu, Karadon) ve Bartın-Amasra yatakları Karbonifer'de oluştu.

II. Zaman: Anadolu denizin altındayken

I. Zaman'da yükselen kütleler II. Zaman boyunca dış kuvvetlerle aşındı ve alçaldı; uzun aşınmanın sonunda yer yer deniz seviyesine yakın, hafif dalgalı düzlüklere, yani peneplene dönüştüler. Mezozoyik'te bugünkü Anadolu'nun yerinde Tetis Denizi vardı. Kıtalardan taşınan malzeme bu denizin tabanında kalın tortul tabakalar hâlinde birikti. Bu ayrıntı önemli: bir sonraki zamanda bu tabakalar sıkışıp kıvrılacak ve Toroslarla Kuzey Anadolu Dağları'nı oluşturacak. Yani dağlarımızın malzemesi II. Zaman'da, şekli III. Zaman'da hazırlandı.

Mezozoyik aynı zamanda dinozorların ve ilk çiçekli bitkilerin çağıdır. Uludağ'ın granit çekirdeği de yer kabuğu içinde soğuyup katılaşan bir magma kütlesidir (batolit); üstündeki tabakalar aşındıkça yüzeye çıktı. Bazı KPSS kaynakları bu batoliti II. Zaman'a koyar, jeolojik araştırmalar ise Uludağ granitine III. Zaman (Tersiyer) yaşı verir; MEB kitapları yaş vermez. Bu yüzden Uludağ'ı yaşıyla değil, batolit (derinlikte soğumuş magma) ve horst (faylarla yükselmiş blok) niteliğiyle tanı.

Akılda kalsın: Zamanları malzemesiyle hatırla: I → taş kömürü ve masif, II → Tetis tortulları, III → dağlar, faylar, linyit-petrol-bor-tuz, IV → boğazlar, Ege, buzul. Kömür sorusunda tuzak: taş kömürü I. Zaman, linyit III. Zaman.
Sınavda

Nasıl sorulurHarita üzerinde numaralı yerler verilip “hangisinde I. Zaman'da oluşmuş araziye rastlanır?” diye sorulur; cevap Zonguldak, Kırşehir ya da Istranca çevresidir. Bir başka kalıp: “Türkiye'de hem taş kömürü hem linyit bulunması neyin kanıtıdır?” Cevap: arazinin farklı jeolojik zamanlarda şekillenmiş olması.

TuzakTaş kömürü ile linyiti aynı zamana koymak; taş kömürü I. Zaman, linyit III. Zaman ürünüdür.

↕Sıralama eskiden yeniye diz

  1. Mezozoyik (II. Zaman)
  2. Kuvaterner (IV. Zaman)
  3. Prekambriyen
  4. Tersiyer (III. Zaman)
  5. Paleozoyik (I. Zaman)

▭Boşluk doldurma

Zonguldak'taki taş kömürü yatakları 'te oluşmuştur. Uludağ'ın granit çekirdeği, yer kabuğu içinde soğuyup katılaşan magmanın oluşturduğu bir 'tir.

PaleozoyikKuvaternerbatolitkaldera

?Soru çöz

Aşağıdaki olay–jeolojik zaman eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?

✓ B. Tortullar Tetis'in tabanında II. Zaman'da birikti; III. Zaman'da bu tortullar sıkışıp kıvrıldı ve Toroslar yükseldi (D doğru). Kural: malzeme II. Zaman'da, şekil III. Zaman'da. A (taş kömürü I. Zaman) ve C (boğazlar IV. Zaman) doğrudur.
SÜREÇ · III. VE IV. ZAMAN

III. ve IV. Zaman: Türkiye'nin asıl şekillendiği çağlar

MEB 10. sınıf · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaLevha tektoniği nedir, kıtaların kayması kuramının kanıtları nelerdir?Bağlantılı konudan (Yerin yapısı ve iç kuvvetler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Alfred Wegener 1915'te kıtaların bir zamanlar Pangea adlı tek bir süper kıtada birleşik olduğunu ve zamanla kayarak ayrıldığını ileri sürdü (kıtaların kayması kuramı). 1960'lardan sonra okyanus tabanlarının yayıldığının anlaşılmasıyla geliştirilen levha tektoniği kuramına göre yer kabuğu, mantodaki konveksiyonel akıntılarla hareket eden levhalardan oluşur.

Kıtaların kayması ve levha tektoniği

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye'nin yer şekilleri en çok hangi jeolojik zamanda oluştu?

Kısa cevap: Türkiye'nin yer şekilleri en çok III. Zaman'da (Tersiyer) oluştu: Alp-Himalaya orojenezi Kuzey Anadolu Dağları'nı ve Toroslar'ı yükseltti, fay sistemleri ve volkanlar oluştu. IV. Zaman'da (Kuvaterner) Ege karası çöktü, İstanbul ve Çanakkale boğazları açıldı, Anadolu toptan yükseldi.

İstanbul Boğazı'ndan geçen bir gemi, aslında denizin bastığı eski bir akarsu vadisinde yol alır; jeolojik takvimde bu olay “dün” sayılır.

Hatırlarsan II. Zaman'da Anadolu'nun yerinde Tetis Denizi vardı ve tabanında kalın tortullar birikmişti. III. Zaman'da Afrika ve Arabistan levhaları kuzeye, Avrasya'ya doğru ilerledi. İki kıta arasında sıkışan Tetis tortulları kıvrılıp yükseldi. Bu büyük dağ oluşumuna Alp-Himalaya orojenezi denir ve Türkiye'nin bugünkü iskeletini bu süreç kurdu.

III. Zaman (Tersiyer): iskelet kuruluyor

  • Kıvrım dağları yükseldi: kuzeyde Kuzey Anadolu Dağları, güneyde Toroslar.
  • Kırılmalar oldu: Kuzey Anadolu, Doğu Anadolu ve Batı Anadolu fay sistemleri belirginleşti; Ege'de horst ve graben dizileri oluştu.
  • Volkanizma şiddetlendi: fay kuşakları boyunca volkan dağları ve lav-tüf örtüleri oluştu.
  • Yeraltı zenginlikleri birikti: linyit (Afşin-Elbistan, Soma), petrol (Batman), bor (Kütahya-Emet) ve kaya tuzu (Sivas) yatakları bu zamana aittir.

IV. Zaman (Kuvaterner): son rötuşlar

Kuvaterner yaklaşık son 2,6 milyon yılı kapsar ve hâlâ sürmektedir; eski kaynaklarda başlangıcı 2 milyon yıl diye geçer. Bu zamanda Ege'de bir kara parçası olan Egeid (Ege karası) çöktü; yerini Ege Denizi aldı, çöken karanın yüksekte kalan tepeleri bugünkü Ege adalarına dönüştü. Eski akarsu vadilerini deniz suları basınca İstanbul ve Çanakkale boğazları açıldı, Marmara Denizi oluştu ve Karadeniz Akdeniz'e bağlanarak deniz özelliği kazandı. Kıbrıs'ın bugünkü ada görünümünü kazanması da bu zamana bağlanır.

Aynı dönemde Anadolu bir bütün hâlinde toptan yükseldi. Bunun sonucu akarsularda görülür: taban seviyesi aşağıda kalan akarsular yataklarını derine kazdı, dar ve derin vadiler açtı. Kuvaterner bir de buzul çağlarının zamanıdır. MEB'e göre Türkiye'de bugün 3.500 m dolayında olan kalıcı kar sınırı, son buzul çağında 2.200 m dolayına indi; yüksek dağlarda bugün görülen sirk ve moren izleri bu soğuk dönemlerden kalmıştır.

Akılda kalsın: III. Zaman yapar, IV. Zaman düzeltir. Dağ, fay, volkan, linyit-petrol-bor-tuz → III. Boğaz, Ege Denizi, toptan yükselme, buzul izi → IV. Türkiye'nin “genç” bir ülke sayılması bu iki zamandan gelir.
Sınavda

Nasıl sorulurOlay listesi verilip “hangisi Kuvaterner'de yaşanmamıştır?” diye sorulur.

TuzakTuzak hep yeraltı kaynaklarıdır: bor, linyit ve tuz III. Zaman'da oluştu, IV. Zaman'da değil. Ters kalıpta da Egeid'in çökmesi Tersiyer olaylarının arasına sıkıştırılır; o da IV. Zaman'dır.

⇄Bilgi eşleştirme oluşum ve zaman

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Aşağıdakilerden hangisi Türkiye'de IV. Jeolojik Zaman'da (Kuvaterner) meydana gelen olaylardan biri değildir?

✓ D. Bor yatakları, linyit ve tuz gibi, III. Zaman'da (Tersiyer) oluşmuştur; diğer üçü Kuvaterner olaylarıdır.
SÜREÇ · İÇ KUVVETLER

Orojenez, epirojenez, volkanizma ve faylar: Türkiye'yi şekillendiren iç kuvvetler

MEB 10. sınıf · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 6 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaLevha sınırları kaç çeşittir, uzaklaşan, yakınlaşan ve transform sınırlarda neler oluşur?Bağlantılı konudan (Yerin yapısı ve iç kuvvetler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Levhalar üç biçimde hareket eder: birbirinden uzaklaşır (ayrılır), birbirine yaklaşır (çarpışır) ya da yan yana ters yönde kayar (transform). Uzaklaşan sınırlarda rift vadileri, yeni denizler ve okyanus ortası sırtları; yakınlaşan sınırlarda dalma-batma zonları, derin okyanus çukurları (hendek), volkanlar ve kıvrım dağları; transform sınırlarda ise şiddetli depremler görülür.

Levha sınırları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye'nin yer şekillerinin oluşumunda hangi iç kuvvetler etkili oldu?

Kısa cevap: Türkiye, Avrasya, Afrika ve Arabistan levhaları arasında sıkışan Anadolu Levhası üzerindedir. Bu sıkışma orojenezle (dağ oluşumu) kıvrım ve kırık dağlarını, epirojenezle geniş alanların toptan yükselip alçalmasını, faylanmayla deprem kuşaklarını ve volkanizmayla volkan dağlarını oluşturdu. Bugünkü görünümde en etkili iç kuvvet orojenezdir.

Anadolu, iki mengene çenesinin arasındaki bir tahta gibidir: güneyden Afrika ile Arabistan, kuzeyden Avrasya sıkıştırır; tahta da kaçacak yer arayıp batıya kayar.

Levhaların genel işleyişini Yerin yapısı ve iç kuvvetler sayfasında gördük; burada yalnız Türkiye'ye bakıyoruz. MEB'e göre Afrika Levhası kuzeye, Avrasya Levhası güneye doğru hareket ettiği için Türkiye arazisi sıkışır. Arabistan Levhası'nın da kuzeye ilerlemesiyle doğuda sıkışma ve yükselme artar. Sıkışan Anadolu Levhası her yıl yaklaşık 2–3 cm batıya doğru kayar. Bu hareketin dört sonucu vardır ve her biri bir iç kuvvetin adıdır.

1. Orojenez: dağların doğuşu

Orojenez, levhaların yaklaştığı yerlerde tortul tabakaların kıvrılması ya da kırılarak yükselmesiyle meydana gelen dağ oluşumudur. Yumuşak tortullar kıvrılır ve kıvrım dağlarını, sert tabakalar kırılır ve kırık dağlarını oluşturur. Türkiye'de kuzeyde Kuzey Anadolu Dağları, güneyde Toroslar bu sıkışmayla yükseldi. Türkiye'nin bugünkü görünümünü veren en etkili iç kuvvet budur.

2. Epirojenez: toptan yükselme ve alçalma

Epirojenez (kıta oluşumu), geniş bir alanın tabakaları büyük ölçüde bozulmadan, çok yavaş biçimde toptan yükselmesi ya da alçalmasıdır. Orojenez bir dağ sırası kurar; epirojenez ise koca bir kara parçasını asansör gibi kaldırır ya da indirir. Anadolu'nun Kuvaterner'de toptan yükselmesi ve Ege karasının çökmesi epirojenik hareketlere örnektir.

Yükselmenin izini akarsularda okursun. Kara yükselince akarsuyun denize göre yüksekliği artar, akarsu yatağını yeniden derine kazmaya başlar. Türkiye akarsularının derin vadiler açması, hızlı akması ve denge profiline ulaşamamış olması bu genç yükselmenin kanıtıdır.

3. Faylanma ve depremler

Sıkışmanın kıramadığı yer kalmadı: Türkiye'de üç ana fay sistemi oluştu.

  • Kuzey Anadolu Fay Sistemi: Anadolu ile Avrasya levhalarını ayırır; Saros Körfezi'nden Bingöl-Karlıova'ya uzanır. 1939 Erzincan ve 1999 Gölcük depremleri bu hat üzerindedir.
  • Doğu Anadolu Fay Sistemi: Anadolu'yu Arabistan ve Afrika levhalarından ayırır; Karlıova'dan Hatay'a uzanır. 2023 Kahramanmaraş depremleri bu sistemde oldu.
  • Batı Anadolu fay zonları: Ege'yi parçalayan kırıklardır; horst (kırık dağ) ve graben (çöküntü ovası) dizilerini oluşturdu.

Fay hatları boyunca çöken bloklar tektonik ovaları oluşturdu; Erzincan, Düzce ve Amik bunlardandır. Ovaların ayrıntısı bir sonraki sayfada, Türkiye'nin ovaları, platoları ve kıyılarında.

4. Volkanizma

Kırıklar magmaya yol açtı. MEB, Türkiye'de volkanik faaliyetin tarihsel süreçte bu üç fay sisteminin bulunduğu bölgelerde gerçekleştiğini vurgular: Ağrı, Süphan, Nemrut, Erciyes, Hasan ve Kula volkanları bu kuşaklardadır. Aynı kırıklar yeraltındaki ısınmış suyun yüzeye çıkmasını da kolaylaştırır; bu yüzden sıcak su kaynakları ve jeotermal alanlar da fay kuşaklarında, özellikle Batı Anadolu'nun kırıklı arazisinde yoğunlaşır.

Dış kuvvetlerin payı

İç kuvvetler yükseltir, dış kuvvetler aşındırır. Türkiye'nin bugünkü görünümünde en etkili dış kuvvet akarsulardır: yüksek ve eğimli arazide hızlı akarak vadileri derinleştirirler. En az etkili olan ise buzullardır, çünkü buzullaşma yalnız yüksek dağ doruklarında yaşandı. Ayrıntılar Dış kuvvetler sayfasında.

Akılda kalsın: “Oro” dağ demektir: orojenez = dağ oluşumu (dar alan, kıvrılma ve kırılma). “Epiro” kara, kıta demektir: epirojenez = kıta oluşumu (geniş alan, toptan yükselme-alçalma). Deprem, volkan ve kaplıca aynı adreste buluşur: fay hatları.
Sınavda

Nasıl sorulur“Türkiye'de deprem, volkanizma ve sıcak su kaynaklarının yaygın olması hangisiyle ilgilidir?” Cevap: levhalar tarafından sıkıştırılması / genç ve kırıklı arazi.

TuzakTuzak şık “orta kuşakta yer alması” ya da “masif arazilerin bulunması”dır. Akarsuların derine aşındırması sorulursa cevap epirojenik yükselmedir.

⇄Bilgi eşleştirme iç kuvvet ve Türkiye örneği

▭Boşluk doldurma

Kuzey Anadolu Fay Sistemi, Anadolu Levhası'nı Levhası'ndan ayırır. Anadolu Levhası her yıl yaklaşık 2–3 cm doğru kayar.

AvrasyaArabistanbatıyadoğuya

?Soru çöz

I. Toroslar'ın kıvrılarak yükselmesi
II. Anadolu'nun tabakaları bozulmadan toptan yükselmesi
III. Ege'de dağ ve ovaların kırılmayla sıralanması
Bu olaylar hangi iç kuvvetlerle doğru eşleştirilmiştir?

✓ C. Kıvrılarak dağ oluşumu orojenezdir; tabakalar bozulmadan geniş alanın yükselmesi epirojenezdir; kırılıp blokların yükselip çökmesi faylanmadır. B orojenez ile epirojenezi yer değiştirir; A ve D faylanmayı kıvrılma ya da toptan yükselmeyle karıştırır.
TÜRKİYE · YÜKSELTİ VE ENGEBE

Ortalama yükselti ve engebe: Türkiye neden yüksek bir ülke?

MEB 9–10 · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİzohips (eş yükselti eğrisi) nedir, özellikleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Harita bilgisi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Yükselti ve yer şekilleri haritada renklendirme, tarama, gölgelendirme, kabartma ve eş yükselti (izohips) yöntemleriyle gösterilir. İzohips, yükseltisi aynı olan noktaları birleştiren kapalı eğridir: eğriler birbirini kesmez, sık geçtikleri yerde eğim fazladır, 0 m eğrisi kıyı çizgisidir ve en dar halka en yüksek yeri gösterir.

İzohips ve yükselti gösterimi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye'nin ortalama yükseltisi kaç metredir, yükselti neden doğuya doğru artar?

Kısa cevap: Türkiye'nin ortalama yükseltisi yaklaşık 1.132 metredir. Genç oluşumlu bir arazide yer aldığı için yüksek ve engebelidir; yükselti genel olarak batıdan doğuya doğru artar, en yüksek bölge Doğu Anadolu, en alçak bölge Marmara'dır.

Rize'de deniz kenarındaki çay bahçelerinden yola çıkan biri, kısa bir yolculukla 2.000 metrenin üstündeki Kaçkar yaylalarına ulaşabilir.

Bu kadar kısa mesafede bu kadar büyük yükselti farkı, Türkiye'nin yer şekillerinin özetidir. Hatırlarsan arazi III. Zaman'da kıvrılıp kırıldı, IV. Zaman'da toptan yükseldi; aşınmanın bu yükseltiyi törpülemeye henüz zamanı olmadı. MEB bunu tek cümleyle söyler: Türkiye genç oluşumlu bir arazide yer aldığından ortalama yükseltisi fazla, arazi yapısı engebelidir. Ortalama yükselti yaklaşık 1.132 m'dir; bu değer Avrupa'nın ve Asya'nın ortalama yükseltisinden fazladır.

Batıdan doğuya merdiven

Türkiye'yi batıdan doğuya bir merdiven gibi düşünebilirsin. Ege'de çöken grabenler ve Marmara'nın alçak düzlükleri en alt basamaklardır; İç Anadolu'nun platoları ortadadır; Doğu Anadolu'nun yüksek platoları ve dağları en üst basamaktır. Bu yüzden yükselti genel olarak batıdan doğuya artar. Neden doğu daha yüksek? Çünkü Arabistan Levhası'nın kuzeye itmesiyle sıkışma ve yükselme en çok doğuda yaşandı.

Bu merdivenin iklime etkisi doğrudan görülür: yükselti arttıkça sıcaklık düşer. MEB, Türkiye'de sıcaklığın batıdan doğuya doğru azalmasında yükseltinin etkili olduğunu vurgular; en düşük ortalama sıcaklıkların yükseltisi fazla Kuzeydoğu Anadolu'da görülmesi bundandır.

Bir ayrıntıyı karıştırma: en alçak bölge ile en düz bölge aynı değildir. Ortalama yükseltinin en az olduğu bölge Marmara'dır, ama engebenin en az olduğu, yani en düz bölge geniş plato ve ovalarıyla Güneydoğu Anadolu'dur. Uydu verisinden üretilen yükselti modeliyle yapılan bir araştırma da (Elibüyük ve Yılmaz) ortalama eğimin en düşük olduğu bölgeyi Güneydoğu Anadolu, en yüksek olduğu bölgeyi Karadeniz olarak bulmuştur. Fiziki haritalarda Türkiye'nin büyük bölümünün sarı, turuncu ve kahverengi tonlarla boyanması da yükseltinin fazlalığını gösterir.

Engebe: kısa mesafede büyük fark

Türkiye'nin en fazla alan kaplayan yer şekli dağlardır. Dağların kıyıdan hemen yükseldiği Doğu Karadeniz, en engebeli kesimlerimizdendir. Engebenin iki ölçüsü sınavda sık çıkar. Birincisi: eğimli arazide yüzeyin gerçek alanı, haritadaki izdüşüm alanından büyüktür; fark, eğim arttıkça büyür. Bu yüzden fark, ortalama eğimin en yüksek olduğu Karadeniz (özellikle Doğu Karadeniz) ile dağlık Doğu Anadolu'da büyük, geniş düzlükleri olan Güneydoğu Anadolu ile alçak Marmara'da küçüktür. Dikkat: farkı yükselti değil eğim büyütür; yüksek ama düz bir plato, alçak ama dik bir yamaçtan daha az fark yaratır. İkincisi: yüksek yerlerde ölçülen gerçek sıcaklık ile deniz seviyesine göre hesaplanan indirgenmiş sıcaklık arasındaki fark artar. Sıcaklığın ayrıntısı Türkiye'de sıcaklık, basınç ve rüzgârlar sayfasında.

Yükselti ve engebenin olumlu sonuçları

  • Akarsular hızlı akar, hidroelektrik potansiyeli yüksektir.
  • Kısa mesafede iklim ve bitki örtüsü çeşitlenir.
  • Yaylacılık, arıcılık ve kış turizmi gelişir.

Yükselti ve engebenin olumsuz sonuçları

  • Tarım alanları dardır, makineleşme zordur.
  • Yol yapımı pahalıdır; tünel ve viyadük gerekir.
  • Erozyon ve heyelan riski artar; akarsularda ulaşım yapılamaz.
  • Yerleşmeler engebeli alanlarda seyrekleşir.
Akılda kalsın: “Genç arazi” zincirini ezberle: genç → yüksek ve engebeli → akarsular hızlı ve derine aşındırır → HES potansiyeli var, ulaşım ve tarım zor. Sınavdaki “olumlu–olumsuz” sorusunun cevabı bu zincirin iki ucundadır.
Sınavda

Nasıl sorulur“Aşağıdakilerden hangisi Türkiye'nin ortalama yükseltisinin fazla olmasının sonuçlarından biri değildir?” Doğru cevap genellikle iklime ya da konuma bağlı başka bir olaydır: “dört mevsimin belirgin yaşanması” (matematik konum) ya da “kıyılarda girinti çıkıntının az olması” (dağların uzanışı). Haritalı soruda da kısa mesafede renk değişiminin fazla olduğu profil, engebenin en fazla olduğu yerdir.

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Aşağıdakilerden hangisi Türkiye'nin ortalama yükseltisinin fazla ve arazisinin engebeli olmasının sonuçlarından biri değildir?

✓ A. Gölgenin öğle vakti hep kuzeye düşmesi, Türkiye'nin Yengeç Dönencesi'nin kuzeyinde olmasının (matematik konum) sonucudur; yükseltiyle ilgisi yoktur. B yüksek eğim akarsulara enerji potansiyeli, C engebe yol yapımına maliyet, D yükselti farkı kısa mesafede iklim değişimi getirir; üçü de engebenin sonucudur.

⇄Bilgi eşleştirme özellik ve sonuç

TÜRKİYE · DAĞLARIN UZANIŞI

Dağların uzanışı: kıyıya paralel mi, dik mi?

MEB 9–10 · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürkiye'nin sınır komşuları ve uç noktaları nelerdir?Bağlantılı konudan (Türkiye'nin coğrafi konumu). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Türkiye'nin sekiz kara komşusu vardır: batıda Yunanistan ve Bulgaristan; doğuda Gürcistan, Ermenistan, Azerbaycan (Nahçıvan) ve İran; güneyde Irak ve Suriye. En uzun kara sınırı Suriye, en kısası Nahçıvan iledir. Uç noktalar: kuzeyde Sinop İnceburun, güneyde Hatay Yayladağı, doğuda Iğdır Dilucu, batıda Gökçeada Avlaka Burnu.

Sınırlar, komşular, uç noktalar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye'de dağların kıyıya paralel ve dik uzanmasının sonuçları nelerdir?

Kısa cevap: Türkiye'de dağlar levhaların kuzey-güney yönlü sıkıştırması nedeniyle genel olarak doğu-batı doğrultusunda uzanır. Bu yüzden Karadeniz ve Akdeniz'de dağlar kıyıya paralel, Ege'de ise kıyıya diktir; deniz etkisinin iç kesimlere sokulması, kıyının girintisi ve kıyı ile iç kesim arasındaki ulaşım bu farka bağlıdır.

Trabzon'da yağmur sık yağar, ama Zigana Geçidi'ni aşıp Gümüşhane'ye indiğinde hava birden kurulaşır; arada yalnızca bir dağ sırası vardır.

Bir kumaşı iki ucundan ittiğinde kırışıklar ittiğin yöne dik oluşur. Türkiye'yi de güneyden ve kuzeyden sıkıştırılan bir kumaş gibi düşün: sıkışma kuzey-güney yönlü olduğu için kıvrımlar, yani dağ sıraları, doğu-batı doğrultusunda uzandı. Akarsu vadileri ve onları izleyen yollar da çoğunlukla bu doğrultudadır.

Karadeniz ve Akdeniz: paralel duvar

Kuzey Anadolu Dağları ve Toroslar kıyı boyunca birer duvar gibi uzanır. Denizden gelen nemli hava bu duvara çarpıp yükselir, soğur ve yağışını denize bakan yamaçlara bırakır. MEB bu yağışlara yamaç (orografik) yağışı der. Duvarın arkasına kuru hava ulaşır; bu yüzden deniz etkisi iç kesimlere sokulamaz, iç kesimlerde karasallık belirginleşir. Kıyı ile iç kesim arasındaki geçişler de dağların alçaldığı ya da akarsuların yardığı geçitlerden yapılır: Doğu Karadeniz'de Zigana ve Kop geçitleri, Akdeniz ile İç Anadolu arasında Toroslar'daki Gülek Boğazı gibi.

Ege: denize açılan koridorlar

Ege'de horst dağları ve aralarındaki graben ovaları kıyıya dik uzanır. Böylece ovalar denize açılan koridorlara dönüşür: deniz etkisi bu koridorlar boyunca iç kesimlere kadar sokulur, Akdeniz iklimi ve bitki örtüsü içerilere uzanır. Kıyı da girintili çıkıntılıdır; körfez, koy, yarımada ve ada çoktur. İç kesimle kıyı arasındaki ulaşım kolaylaşır, limanların ardındaki geniş alan (hinterlant) büyür. Kıyı tiplerinin ayrıntısı Türkiye'nin ovaları, platoları ve kıyıları sayfasında.

Kıyıya paralel (Karadeniz, Akdeniz)

  • Denize bakan yamaçta bol yamaç yağışı
  • Deniz etkisi iç kesime giremez
  • Kıyı düz, girinti ve doğal liman az
  • Kıyı-iç kesim ulaşımı geçitlerle, zor

Kıyıya dik (Ege)

  • Deniz etkisi vadiler boyunca içeri sokulur
  • Kıyı girintili çıkıntılı; körfez ve ada çok
  • Kıyı-iç kesim ulaşımı kolay
  • İklim ve bitki örtüsü kıyıdan içeri yavaş değişir

Kurala uymayanlar

Genellemeyi bozan dağlar sınavın gözdesidir. Ege'nin kırık dağları kıyıya dik uzanırken Menteşe Dağları kıyıya paralel uzanır. Akdeniz'in doğusundaki Amanos (Nur) Dağları ve Antalya'nın batısındaki Bey Dağları ise kuzey-güney doğrultusunda uzanır. Dikkat: dağın oluşum türü ile kıyıya uzanışı arasında bir bağ yoktur. Menteşe kırık dağıdır ama kıyıya paraleldir; Bozdağlar da kırık dağıdır ama kıyıya diktir.

Akılda kalsın: Dağların genel uzanışı doğu-batı, kıyıya uzanışı ise denize göre değişir: Karadeniz ve Akdeniz → paralel, Ege → dik. İstisnalar üçlüsü: Menteşe (Ege'de paralel), Amanos ve Bey Dağları (kuzey-güney).
Sınavda

Nasıl sorulur“Ege'de deniz etkisinin iç kesimlere sokulabilmesi hangisiyle açıklanır?” Cevap: dağların kıyıya dik uzanması.

TuzakTuzak şık “dağların kırık oluşumlu olması”dır; oluşum türü değil, uzanış belirleyicidir. Karadeniz için ters soru gelir: kıyının çok, iç kesimin az yağış almasının nedeni dağların kıyıya paralel uzanmasıdır.

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Ege Bölgesi'nde Akdeniz ikliminin ve bitki örtüsünün iç kesimlere doğru sokulabilmesi en çok aşağıdakilerden hangisiyle açıklanır?

✓ C. Kıyıya dik uzanan graben ovaları deniz etkisini iç kesimlere taşıyan koridorlardır. A oluşum türü uzanışı belirlemez: Menteşe de kırık dağıdır ama kıyıya paraleldir. B sıcak su kaynakları faylarla ilgilidir, iklimi taşımaz. D yükseltinin fazla olması deniz etkisini artırmaz, engeller.

▭Boşluk doldurma

Karadeniz kıyısında dağlar kıyıya uzandığı için nemli hava yamaçta yükselir ve kıyıya bol yağışı bırakır.

paraleldikyamaçkonveksiyonel
KAVRAM · DAĞ TÜRLERİ

Dağlar oluşumlarına göre: kıvrım, kırık ve volkanik

MEB 10. sınıf · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 4 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaOrojenez ve epirojenez nedir, aralarındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Yerin yapısı ve iç kuvvetler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Orojenez (dağ oluşumu), levhaların yaklaştığı yerlerde tortul tabakaların kıvrılması ya da kırılarak yükselmesidir; kıvrılmada antiklinal ve senklinal, kırılmada horst ve graben oluşur. Epirojenez (kıta oluşumu) ise geniş alanların, tabakaları büyük ölçüde bozulmadan çok yavaş biçimde toptan yükselmesi ya da alçalmasıdır; deniz ilerlemesi ve gerilemesi bunun sonucudur.

Orojenez ve epirojenez

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kıvrım, kırık ve volkanik dağlar nasıl oluşur?

Kısa cevap: Kıvrım dağları, yumuşak tortul tabakaların yan basınçla kıvrılarak yükselmesiyle; kırık dağları, sert tabakaların kırılıp bir kısmının yükselmesiyle (horst) oluşur. Volkanik dağlar ise magmanın yeryüzüne çıkıp lav ve küllerin birikmesiyle oluşur.

Aynı masa örtüsünü iki yandan ittiğinde kırışır, kuru bir bisküviyi ittiğinde kırılır; dağlar da üzerindeki tabakanın esnekliğine göre bu iki yoldan birini seçer.

Levhaların birbirine yaklaştığı yerde kaya tabakaları sıkışır. Tabakalar henüz yumuşak ve esnekse kıvrılarak yükselir: kıvrım dağları oluşur. Kıvrılan arazinin yüksekte kalan kemerlerine antiklinal, alçakta kalan çukurlarına senklinal denir. Türkiye'nin en geniş dağ sistemleri, yani Kuzey Anadolu Dağları ve Toroslar, kıvrım dağlarıdır; dağlarımızın büyük bölümü bu türdendir.

Tabakalar kıvrılamayacak kadar sertse sıkışma ya da gerilme onları kırar. Kırılan arazinin bir kısmı yükselir, bir kısmı çöker. Yükselen bloğa horst, çöken bloğa graben denir. Horstlar kırık dağlarını, grabenler çöküntü alanlarını oluşturur. Türkiye'de kırık dağları en çok Ege'de görülür.

Aynı sıkışma, tabakanın esnekliğine göre ya kıvrım ya kırık doğurur; magma yol bulursa volkan yükselir. Şemadır, ölçekli değildir.Görsel: Sınav Defteri

Volkanik dağlar ve koni çeşitleri

Magma yeryüzüne çıkıp lav, kül ve tüf yığdığında volkanik dağlar oluşur. MEB, merkezî püskürmeyle oluşan konileri üçe ayırır. Tabakalı volkanlar (stratovolkan) az akışkan lav ile küllerin üst üste yığılmasıyla oluşur; tabanı dar, yamacı diktir. İç ve Doğu Anadolu'daki büyük volkanlarımız (Ağrı, Erciyes, Süphan) bu türdendir. Kalkan volkanlar akışkan bazaltik lavların yayılmasıyla oluşur ve basık, yayvan bir kalkana benzer; Türkiye'deki örneği Şanlıurfa ile Diyarbakır arasındaki Karacadağ'dır. Tüf konileri birkaç yüz metre yükselen küçük konilerdir; MEB'in örneği Kula'daki Divlit konileridir.

Magma her zaman yüzeye ulaşamaz. Yer kabuğu içinde geniş kütleler hâlinde soğuyup katılaşırsa batolit oluşur; üstündeki örtü aşındıkça bu kütle yüzeye çıkabilir. Uludağ'ın granit çekirdeği böyle bir batolittir.

Akılda kalsın: Esneklik testi: yumuşak → kıvrılır, sert → kırılır. Kırık sisteminde Horst Havadadır (yükselir), graben çöker. Kalkan volkan sorulursa tek adres: Güneydoğu'daki Karacadağ.
Sınavda

Nasıl sorulurKesit şeması verilip “bu oluşumun görüldüğü yerde hangisi yaygın değildir?” diye sorulur. Horst-graben kesitinde deprem, sıcak su ve jeotermal yaygındır; senklinal ise kıvrım dağlarına ait bir kavramdır, kırık sisteminde aranmaz.

TuzakKıvrım ve kırık terimlerini karıştırmak; antiklinal-senklinal kıvrılmaya, horst-graben kırılmaya aittir.

⇄Bilgi eşleştirme kavram ve tanım

▭Boşluk doldurma

Akışkan bazaltik lavların yayılmasıyla oluşan basık volkanlara volkan denir; Türkiye'deki örneği Güneydoğu Anadolu'daki Dağı'dır.

kalkantabakalıKaracadağErciyes

?Soru çöz

Ege Bölgesi'nde dağlar ile ovaların doğu-batı doğrultusunda ardı ardına sıralanmasının nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Ege'de yer kabuğu kırılmış; yükselen bloklar horst (Kaz Dağı, Bozdağlar, Aydın Dağları), çöken bloklar graben (Gediz, Büyük Menderes) olmuştur. B kıvrım terimleridir, kırık sisteminde kullanılmaz; C ve D Ege'nin dağ-ova dizilişini açıklamaz.
TÜRKİYE · KIVRIM DAĞLARI

Kıvrım dağları: Kuzey Anadolu Dağları ve Toroslar

MEB 10. sınıf · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürkiye'nin yer şekillerinin oluşumunda hangi iç kuvvetler etkili oldu?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Türkiye, Avrasya, Afrika ve Arabistan levhaları arasında sıkışan Anadolu Levhası üzerindedir. Bu sıkışma orojenezle (dağ oluşumu) kıvrım ve kırık dağlarını, epirojenezle geniş alanların toptan yükselip alçalmasını, faylanmayla deprem kuşaklarını ve volkanizmayla volkan dağlarını oluşturdu. Bugünkü görünümde en etkili iç kuvvet orojenezdir.

İç kuvvetler ve levhalar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye'nin kıvrım dağları hangileridir?

Kısa cevap: Türkiye'nin başlıca kıvrım dağları kuzeyde Kuzey Anadolu Dağları (Küre, Canik, Giresun, Rize, Kaçkar; iç sırada Köroğlu, Ilgaz, Çimen, Kop, Mescit, Yalnızçam) ve güneyde Toroslar'dır (Batı: Akdağ, Bey, Barla, Geyik; Orta: Bolkar, Aladağlar, Tahtalı, Binboğa; Güneydoğu: Malatya, Mastar, Sason, Cilo). Kuzey Anadolu Dağları'nda yükselti batıdan doğuya artar.

Kaçkar'ın 3.932 metrelik zirvesiyle Karadeniz kıyısı arasında kuş uçuşu birkaç on kilometre vardır; kıvrım dağları Türkiye'nin iki yanına böyle dik duvarlar ördü.

Hatırlarsan III. Zaman'da Tetis tortulları iki yandan sıkıştırılıp kıvrıldı. Bu kıvrımların kuzey kanadı Kuzey Anadolu Dağları, güney kanadı Toroslar oldu. İkisi de Alp-Himalaya kuşağının parçasıdır ve doğu-batı doğrultusunda uzanır. Aralarında kalan iç kesimde ise platolar, havzalar ve volkanik kütleler yer alır.

Kıvrım dağları (yeşil) kuzeyde ve güneyde kıyıya paralel iki kuşak oluşturur; gri kareler kırık, kırmızı noktalar volkanik dağlardır. Kalabalık yerlerde bazı küçük dağların yalnız işareti gösterildi.Kaynak: Sınav Defteri Harita Katmanları verisi

Kuzey Anadolu Dağları: batıdan doğuya yükselen duvar

Kıyıdaki sıra batıdan doğuya Küre (İsfendiyar) – Canik – Giresun – Rize – Kaçkar diye dizilir. Bunların gerisinde ikinci bir iç sıra vardır: batıda Bolu, Köroğlu ve Ilgaz, doğuda Çimen, Kop, Mescit ve Yalnızçam dağları. Trabzon ile Gümüşhane arasında Zigana, Trabzon ile Bayburt arasında Soğanlı dağları uzanır. Kuzeydoğuda Erzurum-Kars arasındaki Allahuekber, Erzincan-Tunceli arasındaki Mercan (Munzur) dağları da bu kıvrım kuşağının yüksek parçalarıdır.

Neden doğuya doğru yükselir? Çünkü sıkışma doğuda daha şiddetliydi. Sonucu buzul izlerinde görülür: yükseltisi fazla olan Giresun, Kaçkar, Mescit ve Yalnızçam dağlarında eski buzul şekilleri varken, alçak kalan Canik ve Trakya'daki Yıldız dağlarında buzul şekline rastlanmaz. Kaçkarların yüksek kesimlerinde MEB'e göre bugün de buzullar bulunur.

Toroslar: üç parçalı güney kuşağı

  • Batı Toroslar (batıdan doğuya): Akdağ – Bey Dağları – Barla – Geyik. Kalın kireç taşı tabakaları yüzünden karstik şekiller yaygındır; Sultan ve Dedegöl dağları da bu kesimdedir.
  • Orta Toroslar (batıdan doğuya): Bolkar – Aladağlar – Tahtalı – Binboğa. Orta Toroslar'ın en yüksek kesimi Aladağlar'dır (Demirkazık, 3.756 m). Bolkarlar'daki Gülek Boğazı Akdeniz'i İç Anadolu'ya bağlar.
  • Güneydoğu Toroslar (batıdan doğuya): Malatya – Mastar – Sason – Cilo. Hakkâri'deki Cilo Dağı'nın en yüksek noktası Uludoruk (4.135 m), Türkiye'nin ikinci yüksek noktasıdır; üzerinde güncel buzullar vardır.

Kuşakların dışındaki kıvrım dağları

Marmara'da Trakya'nın kuzeyindeki Yıldız (Istranca), Gelibolu'dan Ergene'ye uzanan alçak Koru ve İzmit Körfezi ile İznik Gölü arasındaki Samanlı dağları kıvrım dağıdır. İç Anadolu'da Eskişehir'in kuzeyindeki Sündiken, Sivas'ın güneyindeki Tecer ve Kayseri'nin doğusundaki Hınzır dağları da bu gruptadır.

Akılda kalsın: Kıyı sırası batıdan doğuya: Kü-Ca-Gi-Ri-Ka (Küre, Canik, Giresun, Rize, Kaçkar). Orta Toroslar: Bo-Ala-Ta-Bin (Bolkar, Aladağlar, Tahtalı, Binboğa). Toroslar'ın iki doruğu: Orta'da Aladağlar, Güneydoğu'da Türkiye'nin ikinci zirvesi Cilo.
Sınavda

Nasıl sorulurİki dağ karşılaştırılır: “Aladağlar ile Kaçkarlar hangi bakımdan benzerdir?” İkisi de kıvrım dağı, ikisi de kıyıya paralel, ikisinde de buzul izi ve yaylacılık vardır.

TuzakBozdağlar-Bolkar çiftinde oluşum (kırık-kıvrım), uzanış (dik-paralel) ve buzul izi farklıdır. Bir de “hangisinde buzul izi yoktur?” sorusunda Canik, Yıldız ve Ege dağları aranır.

↕Sıralama kıyı sırası, batıdan doğuya

  1. Rize Dağları
  2. Canik Dağları
  3. Kaçkar Dağları
  4. Küre (İsfendiyar) Dağları
  5. Giresun Dağları

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Aşağıdaki dağlardan hangisi Orta Toroslar'da yer almaz?

✓ B. Barla Dağı, Eğirdir Gölü'nün batısında, Batı Toroslar'dadır. Bolkar, Aladağlar ve Binboğa Orta Toroslar'dadır.
TÜRKİYE · KIRIK VE VOLKANİK DAĞLAR

Kırık ve volkanik dağlar: Ege horstlarından Ağrı'ya

MEB 10. sınıf · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 8 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaVolkanizma nedir, tabakalı volkan ve kalkan volkan nasıl oluşur?Bağlantılı konudan (Yerin yapısı ve iç kuvvetler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Volkanizma, yerin derinliklerindeki magmanın gazlar ve diğer malzemelerle birlikte yeryüzüne ya da yüzeye yakın yerlere ulaşmasıdır; magma yeryüzüne çıkınca lav adını alır. Yüzey volkanizmasında tabakalı (strato), kalkan ve tüf konisi türünde volkanlar ile krater, kaldera ve maar çukurları; derinlik volkanizmasında ise batolit, lakolit, sill ve dayk oluşur.

Volkanizma ve volkan türleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye'nin kırık ve volkanik dağları hangileridir, en yüksek dağı hangisidir?

Kısa cevap: Türkiye'nin kırık dağları başta Ege'dedir: kuzeyden güneye Kaz, Madra, Yunt, Bozdağlar, Aydın ve Menteşe dağları; Akdeniz'de Amanos (Nur) Dağları. Başlıca volkanik dağlar Büyük ve Küçük Ağrı, Tendürek, Süphan, Nemrut, Erciyes, Hasan, Melendiz, Karadağ, Karacadağ ve Kula volkanlarıdır. En yüksek dağ 5.137 m ile volkanik Büyük Ağrı Dağı'dır.

İzmir'den güneye giden bir yolcu sırayla bir dağ aşar, bir ovaya iner, yine bir dağ aşar: Ege, yükselen ve çöken blokların sıraya dizildiği bir piyano klavyesi gibidir.

Ege: horst-graben klavyesi

Batı Anadolu fay zonlarında arazi kıyıya dik bloklara kırıldı. Yükselen bloklar dağları, çöken bloklar ovaları oluşturdu. Kuzeyden güneye dizi şöyledir: Kaz Dağı (Edremit Körfezi'nin kuzeyi) – Madra – (Bakırçay) – Yunt – (Gediz) – Bozdağlar – (Küçük Menderes) – Aydın Dağları – (Büyük Menderes) – Menteşe Dağları. Parantez içindeki ovalar grabendir ve akarsuların getirdiği alüvyonla dolarak verimli tarım alanlarına dönüştü. MEB'in horst örnekleri Bozdağlar, Aydın ve Menteşe dağlarıdır.

Kırıklı arazinin bedeli de vardır: depremler sıktır ve aynı kırıklar sıcak suyu yüzeye taşıdığı için kaplıca ve jeotermal alanlar yaygındır. Ege'nin dışında kalan iki kırık dağı da hatırla: Hatay ile Kahramanmaraş arasında uzanan Amanos (Nur) Dağları ve Bursa'nın güneyindeki Uludağ (2.543 m). Uludağ'ın çekirdeği yer kabuğu içinde soğumuş granitten (batolit) oluşur; dağın kendisi ise faylar boyunca yükselmiş bir horsttur, eteğindeki Bursa Ovası da çöküntü (graben) alanıdır.

Kırık dağlar (horstlar) en çok Ege'de, grabenlerin arasında sıralanır; volkanik dağlar İç Anadolu'da Kapadokya çevresinde, Doğu Anadolu'da Van Gölü çevresinde ve Güneydoğu'da Karacadağ'da toplanır.Kaynak: Sınav Defteri Harita Katmanları verisi

Volkanik dağlar: fay kuşaklarının bacaları

MEB'in saydığı başlıca volkan konileri fay kuşaklarına dizilmiştir. Üç küme hâlinde öğrenmek en kolayıdır:

  • Doğu Anadolu (kuzeyden güneye): Büyük Ağrı (5.137 m, Türkiye'nin en yüksek dağı) – Küçük Ağrı – Tendürek – Süphan (4.058 m, Van Gölü'nün kuzeyi) – Nemrut (Van Gölü'nün batısı, Tatvan). Nemrut'un kraterinde bir kaldera ve Nemrut Krater Gölü vardır; lavları akarsu vadisinin önünü kapatarak Van Gölü'nü oluşturan volkanik setlerden birini yaptı. Adıyaman'daki heykelli Nemrut Dağı ile karıştırma.
  • İç Anadolu: Kapadokya'da batıdan doğuya Hasan – Melendiz – Erciyes (3.917 m, İç Anadolu'nun en yüksek dağı); Konya-Karaman'da batıdan doğuya Karadağ – Meke (Karapınar'da patlama çukurunun ortasındaki koni) – Karacadağ (Konya).
  • Güneydoğu ve Ege: Şanlıurfa ile Diyarbakır arasında kalkan biçimli Karacadağ; Manisa'da Türkiye'nin en genç volkanik alanı olan Kula volkanları. Kula, Türkiye'nin ilk UNESCO Küresel Jeoparkı içindedir ve volkanik kül üzerinde korunmuş eski insan ayak izleri burada bulunmuştur.

Bu büyük konilerin yanında haritalı sorularda daha küçük volkanik kütleler de karşına çıkabilir: Ege'de İzmir'in kuzeyindeki Yamanlar Dağı, Doğu Anadolu'da Aras'ın da kaynak aldığı Bingöl Dağları, İç Anadolu'da Konya'nın batısındaki Erenler Dağı ve Takkeli Dağ, Kapadokya'da Hasan Dağı'na komşu Keçiboyduran Dağı. Volkanik arazinin en geniş yer kapladığı bölge, lav platolarıyla örtülü Doğu Anadolu'dur; onu Kapadokya ve Konya çevresiyle İç Anadolu izler.

Türkiye'nin en yüksek dağı volkaniktir: Büyük Ağrı (5.137 m) ve yanında Küçük Ağrı.Görsel: mhasras · CC BY 3.0 · Wikimedia Commons

Volkanların bıraktıkları

Türkiye'deki volkanların hiçbiri bugün etkin (püskürme hâlinde) değildir, ama izleri her yerdedir. Erciyes ve Hasan'ın püskürttüğü kül ve tüfler katman katman birikti; yağmur sularının ve rüzgârın aşındırmasıyla Kapadokya'nın peribacaları oluştu. Volkanik malzeme ayrışınca mineralce zengin, verimli topraklar oluşur; Kapadokya'daki bağcılık bunun örneğidir. Volkanik alanlar maden yatakları, sıcak su kaynakları ve kayak merkezleri (Erciyes) ile de ekonomiye katkı sağlar.

Zirveler sıralaması

Türkiye'nin en yüksek beş dağı yüksekten alçağa: Büyük Ağrı (5.137 m) – Cilo / Uludoruk (4.135 m) – Süphan (4.058 m) – Kaçkar (3.932 m) – Erciyes (3.917 m). Beş zirvenin üçü volkanik, ikisi kıvrım dağıdır ve hepsi ülkenin doğu yarısındadır; hatırlarsan yükselti doğuya doğru artıyordu.

Akılda kalsın: Ege horstları kuzeyden güneye: Kaz – Madra – Yunt – Boz – Aydın – Menteşe; aralarındaki ovalar Bakırçay – Gediz – Küçük Menderes – Büyük Menderes. İki Karacadağ'ı ayır: Konya'daki basık sırt, Güneydoğu'daki kalkan; ikisi de volkanik. İki Nemrut'u ayır: volkan olan Bitlis'tekidir.
Sınavda

Nasıl sorulur“Aşağıdaki dağlardan hangisi oluşum bakımından diğerlerinden farklıdır?” Kıvrım dağlarının arasına bir volkan (Erciyes) ya da bir horst (Madra, Yunt, Amanos) sıkıştırılır. Haritalı soruda Ege'de numaralı bir dağ gösterilip horst olduğu, iki yanındaki ovaların graben olduğu sorulur.

Tuzak“Türkiye'de etkin volkanlar vardır” öncülü yanlıştır.

↕Sıralama Ege horstları, kuzeyden güneye

  1. Bozdağlar
  2. Kaz Dağı
  3. Aydın Dağları
  4. Yunt Dağı
  5. Madra Dağı

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Aşağıdaki dağlardan hangisi oluşum bakımından diğerlerinden farklıdır?

✓ D. Süphan, Van Gölü'nün kuzeyinde yükselen volkanik bir dağdır; Kaçkar, Bolkar ve Köroğlu kıvrım dağlarıdır.

?Haritadan sor haritalı soru

Haritada numaralanan dağlardan hangisi, Ege'de faylar arasında yükselmiş bir horst (kırık dağ) örneğidir?

✓ C. III, Gediz ve Küçük Menderes grabenleri arasında doğu-batı uzanan Bozdağlar'dır; Ege'deki horstlar dağların kıyıya dik uzanmasını sağlar. I Ilgaz Dağları ve IV Bolkar Dağları kıvrım dağıdır (Kuzey Anadolu Dağları ve Orta Toroslar); II Erciyes, Kapadokya'daki volkanik bir dağdır. Yeri bilmeden çözmek için kuşağı düşün: kuzey ve güney kıyıya paralel kuşaklar kıvrım, Ege'nin doğu-batı sıraları kırık dağdır.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Yıllık sıcaklık farkı çok az olan, her ay yağış alan ve biyoçeşitliliğin en fazla olduğu gür ormanlarla kaplı bir iklim bölgesine aşağıdakilerden hangisi örnektir?

✓ D. Kongo Havzası Ekvatoral iklimdedir. Brezilya Platosu savan, Arap Yarımadası çöl, Orta Asya bozkırları ılıman karasal iklimdedir.Kaynak: Nem, yağış ve iklim tipleri · Sıcak iklimler

?Soru 2

Türkiye'nin uç noktalarıyla ilgili aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi yanlıştır?

✓ D. En batı uç Gökçeada'daki Avlaka Burnu'dur; İzmir'deki Karaburun uç nokta değildir, listeye çeldirici olarak konur. A, B ve C doğru eşleştirmelerdir.Kaynak: Türkiye'nin coğrafi konumu · Sınırlar, komşular, uç noktalar

?Soru 3

Bir ekosistemde enerji ve madde ile ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi doğrudur?

✓ C. Enerji Güneş'ten girer, her basamakta büyük kısmı ısı olarak kaybolur ve geri dönmez; ayrıştırıcıların geri kazandırdığı şey enerji değil maddedir (mineraller). Üst basamaklara çıkıldıkça aktarılan enerji azalır; üreticiler enerjiyi Güneş'ten alır.Kaynak: Su, toprak ve ekosistemler · Ekosistem ve besin zinciri

?Soru 4

Aşağıdaki topraklardan hangisi bulunduğu yerin iklim koşullarını yansıtmaz?

✓ A. Alüvyal toprak akarsuların başka yerlerden taşıyıp biriktirdiği azonal bir topraktır; geldiği yerin malzemesini taşır. Laterit, podzol ve çernozyom oluştukları yerin iklimini yansıtan zonal topraklardır.Kaynak: Su, toprak ve ekosistemler · Toprak oluşumu ve dünya toprak tipleri

?Soru 5

Aşağıdaki yağış türü ve yer eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?

✓ D. Patagonya, batıdan gelen nemli havanın yağışını And Dağlarının batı yamacına bıraktığı yağış gölgesidir; orografik yağış almaz, kuraktır. A doğrudur: Kongo'da her gün ısınan hava yükselir. B doğrudur: muson nemi Himalayaların güney yamacına çarpar. C doğrudur: Batı Avrupa sık cephe geçişleriyle yağış alır.Kaynak: Nem, yağış ve iklim tipleri · Yağış türleri

?Soru 6

Aşağıdaki akarsulardan hangisinin yıl içindeki akım değişimi (rejimi) en düzenlidir?

✓ D. Kongo Ekvator kuşağında her mevsim yağış alan bir havzadan beslenir, debisi yıl boyu fazla değişmez. Ganj ve Mekong muson yağışlarıyla yazın, Fırat kar erimesiyle ilkbaharda kabarır; üçü de düzensiz rejimlidir.Kaynak: Su, toprak ve ekosistemler · Dünyada akarsu, göl ve yer altı suyu

?Soru 7

İstanbul ve Çanakkale boğazlarının Türkiye'ye siyasi ve ticari açıdan stratejik önem kazandırmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Karadeniz'e kıyısı olan ülkeler açık denizlere yalnız bu iki boğazdan geçerek ulaşabilir; stratejik önem buradan doğar. B sanayi ekonomik bir sonuçtur, önemin nedeni değil. C oluşum zamanı jeolojik bir bilgidir. D sis ulaşımı zorlaştırır, önem kazandırmaz.Kaynak: Türkiye'nin coğrafi konumu · Boğazların önemi

?Soru 8

Bir bulutta oluşan buz kristalleri yere inerken önce sıcaklığı 0 °C'nin altında olan kalın bir hava katmanından, yere yakın kesimde ise sıcaklığı 0 °C'nin belirgin biçimde üstünde olan bir katmandan geçmektedir. Buna göre bu yağışın yere hangi şekilde ulaşması beklenir?

✓ A. Kristaller yere yakın, 0 °C'nin belirgin üstündeki ılık katmanda erir; yağmur ya da karla karışık yağmur düşer. B kuru kar için yere kadar soğuk hava gerekir. C dolu, yükselici hava akımlı bulutlarda buz tanelerinin büyümesidir, bu süreç değil. D kırağı yağış değildir; yüzeyde donan nemdir.Kaynak: Nem, yağış ve iklim tipleri · Yoğuşma ürünleri ve yağış şekilleri

?Soru 9

Aşağıdakilerden hangisi Türkiye'nin göreceli (özel) konumuyla ilgili değildir?

✓ C. Meridyen aralığı bir derece bilgisidir, yani mutlak (matematik) konumdur. A Asya ile Avrupa arasındaki köprü konumu, B boğazlara sahip olmak, D enerji zengini bölgelere komşuluk Türkiye'nin çevresiyle ilişkisini anlatır; üçü de göreceli konumdur.Kaynak: Türkiye'nin coğrafi konumu · Mutlak ve göreceli konum

?Soru 10

Aşağıdakilerden hangisi Türkiye'nin jeopolitik önemini artıran özelliklerden biri değildir?

✓ C. Kıvrım kuşağında bulunmak yer şekillerini ve deprem riskini açıklar; siyasi ya da stratejik üstünlük kazandırmaz. A enerji koridoru, B boğazlar, D üç kıtanın yaklaştığı yerde olmak ülkeye ulaşım, ticaret ve siyasi etki gücü verir; üçü de jeopolitik önemi artırır.Kaynak: Türkiye'nin coğrafi konumu · Jeopolitik konum
51
Daha fazla soru çözmek ister misin?Türkiye'nin yer şekilleri konusundan 51 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →