Türkiye'de çevre ve doğal afetler: depremden erozyona

Afetin doğa olayından farkını, Türkiye'de hangi afetin nerede ve neden yoğunlaştığını, afet yönetimini ve erozyondan kirliliğe çevre sorunlarıyla korunan alanları adım adım anlatıyoruz.

8 durakTürkiye
18 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 18tamamlanan etkinlik
45 sorubu konuda çözebileceğin
KAVRAM · AFET

Afet nedir? Her deprem neden afet sayılmaz?

MEB 9. sınıf · Afetler ve sürdürülebilir çevre · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDeterminizm ve olasıcılık (posibilizm) nedir? Doğa ile insan nasıl etkileşir?Bağlantılı konudan (Coğrafyanın doğası). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Çevresel determinizm, doğal koşulların insanın yaşayışını ve kültürünü belirlediğini savunur; Friedrich Ratzel ile sistemleşmiştir. Olasıcılık (posibilizm) ise doğanın yalnız olanaklar sunduğunu, seçimi insanın yaptığını savunur; Vidal de la Blache ile anılır. MEB'e göre eski çağlarda doğanın etkisi ön plandaydı, bugün insan doğal ortamı değiştiren bir etkendir.

Doğa–insan etkileşimi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Afet nedir, doğa olayından farkı nedir?

Kısa cevap: Afet; doğa ya da insan kaynaklı bir olayın olağan hayatı bozduğu, can ve mal kaybına yol açtığı ve toplumun kendi imkânlarıyla baş edemeyip dış yardıma ihtiyaç duyduğu durumdur. Deprem, sel ya da çığ kendi başına bir doğa olayıdır; insanlar ve yapılar ona hazırlıksız yakalanınca afete dönüşür. MEB afetleri oluşum nedenine göre doğa kaynaklı (jeolojik, klimatik-hidrolojik, biyolojik) ve insan kaynaklı (sosyal, teknolojik) olarak ayırır.

Issız bir dağ yamacında kopan çığ, kimseye dokunmadan vadiye iner ve bir doğa olayı olarak kalır. Aynı çığ bir köyün üzerine düşerse adı afet olur.

Deprem, sel, kuraklık ya da fırtına, doğanın kendi işleyişi içinde olup biten olaylardır. MEB'e göre bir olayın afet sayılabilmesi için insanlar, diğer canlılar ve çevre üzerinde etki bırakması gerekir. Afet; tehlikeli bir doğal ya da beşerî olaya maruz kalınması sonucunda olağan hayat düzenini bozan, can ve mal kaybına neden olan, insanların uyum sağlama kapasitesini aşan ve dış yardım gerektiren olaydır. Kısacası afeti yalnız olayın büyüklüğü belirlemez; olayın kime, nereye ve ne kadar hazırlıksız bir topluma çarptığı belirler.

Tehlike, maruziyet, risk

Bu fark dört kavramla açıklanır. Tehlike, belli bir yerde ve zamanda ortaya çıkıp zarar verme potansiyeli taşıyan olaydır: taşabilecek bir dere, kırılabilecek bir fay. Maruziyet, insanların ve yapıların bu tehlikenin etki alanında bulunmasıdır: vadi tabanına kurulmuş bir mahalle. Güvenlik açığı, önlem eksikliğidir: dar köprü açıklığı, sele dayanıksız bina, hazırlanmamış tahliye planı. Risk ise bir olayın gerçekleşme olasılığı ile doğurabileceği can, mal, ekonomik ve çevresel kaybın birleşimidir. MEB'in verdiği örnekte Giresun'un Dereli ilçesinde 22 Ağustos 2020'de yaşanan taşkının asıl belirleyicisi, dere yatağının daraltılarak yerleşime açılmasıdır. Yağış tehlikeyi, yatağa yapılan binalar ise afeti üretmiştir.

Doğanın akışı içinde aşırı ya da sıra dışı şiddette gerçekleşen olaya ekstrem doğa olayı denir; 1960'ta Şili'de ölçülen 9,5 büyüklüğündeki deprem, bugüne kadar kaydedilen en büyük yer sarsıntısıdır. Ama ekstrem olay bile her yerde aynı sonucu doğurmaz. MEB iki depremi yan yana koyar: 2015'te Şili'deki 8,3 büyüklüğündeki depremde 13 kişi, 2003'te İran'ın Bem kentindeki 6,6 büyüklüğündeki depremde ise yaklaşık 26 bin kişi hayatını kaybetmiştir. Neden? Bem'de yapıların büyük kısmı depreme dayanıksızdı. Etkiyi gelişmişlik düzeyi, nüfus yoğunluğu ve hazırlık belirler.

Afet türleri

MEB afetleri önce oluşum nedenine göre ikiye ayırır. Doğa kaynaklı afetlerden kaynağını yer kabuğundan ya da yerin derinliklerinden alanlar jeolojik (deprem, volkanik faaliyet), atmosfer olaylarına bağlı olanlar klimatik-hidrolojik (kuraklık, sel), canlı organizmalardan ya da onların ürettiği maddelerden kaynaklananlar biyolojik afetlerdir (MEB burada erozyonu ve salgınları sayar). İnsan kaynaklı afetler ise sosyal (savaş, terör, göç) ve teknolojik (maden, nükleer santral, ulaşım ve sanayi kazaları) diye ikiye ayrılır. Afetler ayrıca oluşum hızına göre de sınıflanır: deprem, sel, çığ, heyelan aniden; kuraklık, erozyon ve çölleşme yavaş yavaş gelişir ve etkisi uzun sürer.

Afetler oluşum nedenine göre beş gruba ayrılır; MEB erozyonu biyolojik afetler arasında sayar.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Tehlike + maruziyet + güvenlik açığı = afet. Üçünden biri yoksa olay doğa olayı olarak kalır. Sınıflandırmada kaynağa bak: yerin içinden geliyorsa jeolojik, gökten geliyorsa klimatik-hidrolojik, canlıdan geliyorsa biyolojik, insanın düzeninden geliyorsa sosyal, makineden geliyorsa teknolojik.
Sınavda

Nasıl sorulur“Aşağıdakilerden hangisi doğa kaynaklı bir afet değildir?” Şıklarda deprem, çığ, kuraklık, erozyon ve bir tane maden kazası ya da göç olur; cevap insan kaynaklı olandır. İkinci kalıp “hangisi jeolojik değildir?”dir. Üçüncü kalıp örnek olaydır: bir sel haberi verilir, “afete dönüşmesinde etkili beşerî etken” sorulur. Şiddetli yağış ve dar vadi doğal etkendir; dere yatağına bina yapılması, yatağın daraltılması ya da üzerinin kapatılması beşerî etkendir.

Tuzak“jeolojik değildir” sorusundaki çığdır: dağda görüldüğü için jeolojik sanılır, ama kar ve yağışa bağlı olduğundan klimatik-hidrolojiktir.

⇄Bilgi eşleştirme afet ve türü

?Soru çöz

Giresun'un Dereli ilçesinde şiddetli yağışın ardından yaşanan taşkın afete dönüşmüştür. Aşağıdakilerden hangisi bu olayın afete dönüşmesinde etkili olan beşerî bir etkendir?

✓ A. Yatağın daraltılması ve yerleşime açılması insan eliyle yaratılan bir güvenlik açığıdır. Şiddetli yağış, eğim ve havzanın dağlık olması doğal etkenlerdir.
TÜRKİYE · DEPREM

Türkiye'de deprem: fay hatları, riskli alanlar ve büyük depremler

MEB 9–10 · Afetler ve sürdürülebilir çevre · Okuma 9 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaDeprem nasıl oluşur, depremin büyüklüğü ile şiddeti arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Yerin yapısı ve iç kuvvetler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Deprem, fay hatları boyunca biriken gerilimin aniden boşalmasıyla açığa çıkan enerjinin dalgalar hâlinde yayılıp yer kabuğunu sarsmasıdır. Depremin başladığı noktaya odak (iç merkez), bunun tam üstündeki yeryüzü noktasına merkez üssü (dış merkez) denir. Büyüklük, depremin açığa çıkardığı enerjinin aletle hesaplanan tek değeridir; şiddet ise depremin yerden yere değişen etkisinin gözleme dayalı derecesidir.

Depremler ve deprem kuşakları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye'de deprem riski en yüksek ve en düşük yerler neresidir?

Kısa cevap: Türkiye Akdeniz-Himalaya deprem kuşağındadır; depremler Kuzey Anadolu ve Doğu Anadolu fay sistemleri ile Batı Anadolu fay zonları boyunca yoğunlaşır. Riskin görece düşük olduğu yerler Yıldız Dağları-Ergene, Taşeli-Karaman-Tuz Gölü çevresi, Karadeniz kıyısının bazı kesimleri ve Mardin-Şanlıurfa çevresidir. En yıkıcı depremler 1939 Erzincan (7,9), 17 Ağustos 1999 Gölcük (7,4) ve 6 Şubat 2023 Kahramanmaraş (7,7 ve 7,6) depremleridir.

6 Şubat 2023'te saat 04.17'de Pazarcık'ta başlayan sarsıntı, dokuz saat sonra Elbistan'da ikinci büyük bir depremle tekrarlandı.

Türkiye neden bu kadar sık sarsılıyor? Çünkü Akdeniz-Himalaya deprem kuşağında yer alır. Afrika ve Arabistan levhaları kuzeye doğru ilerledikçe Anadolu Levhası sıkışır ve MEB'e göre her yıl yaklaşık 2–3 cm batıya kayar. Bu sıkışmanın enerjisi kırıklarda birikir ve aniden boşalır. Anadolu'nun yer şekilleri jeolojik bakımdan gençtir; bugünkü görünümünü büyük ölçüde III. ve IV. zamanda kazanmıştır ve bu hareketler hâlâ sürdüğü için fay hatları etkindir. Hatırlarsan yer şekillerinin oluşumunu anlatırken üç ana fay sistemini görmüştük; deprem haritası da aşağı yukarı o fayların haritasıdır. MEB'e göre Türkiye'de en fazla can ve mal kaybına yol açan afet depremdir ve nüfusun yaklaşık %75'i deprem riskinin yüksek olduğu alanlarda yaşar.

Deprem türleri ve sarsıntıyı büyüten etkenler

Türkiye'deki depremlerin neredeyse tamamı fay hatlarındaki kırılmalarla oluşan tektonik depremlerdir; en geniş alanı etkileyen ve en yıkıcı olanlar bunlardır. Çöküntü (göçme) depremleri yer altındaki boşlukların çökmesiyle olur ve etkileri yereldir. Kalker, jips ve kaya tuzu gibi kolay eriyen kayaçların bulunduğu yerlerde (Toroslar ve Konya çevresindeki karstik alanlar, Sivas ve Çankırı çevresindeki jips ve kaya tuzu arazileri) doğal boşluklar, Zonguldak'taki gibi maden havzalarında ise galeriler çöker; ikincisinde insan etkisi açıktır. Volkanik depremler ise beklenmez, çünkü Türkiye'de bugün püskürme hâlinde etkin bir volkan yoktur. Bir depremin yıkımını büyüklüğü kadar şu etkenler belirler: sarsıntının süresi, odak derinliği, merkez üssüne uzaklık, zeminin yapısı ve binaların dayanıklılığı. Gevşek alüvyon tabanlı ovalarda sarsıntı kayaç zemine göre daha şiddetli hissedilir; Gölcük örneğinde MEB, yerleşmelerin zemin durumu dikkate alınmadan kurulduğunu vurgular.

Fay hatları boyunca risk

  • Kuzey Anadolu Fay Sistemi (KAF): Saros Körfezi'nden Bingöl-Karlıova'ya uzanır; Anadolu ile Avrasya levhalarını ayırır. Adapazarı, Düzce, Bolu, Tosya, Erbaa-Niksar ve Erzincan çöküntü ovaları bu hat üzerindedir. 1939 Erzincan, 1942 Erbaa, 1944 Gerede, 1999 Gölcük ve 1999 Düzce depremleri bu sistemde olmuştur.
  • Doğu Anadolu Fay Sistemi (DAF): Karlıova'dan Hatay'a (Amik Ovası) uzanır; Bingöl, Elazığ, Malatya, Kahramanmaraş ve Hatay bu hattadır. 2023 Kahramanmaraş depremleri bu sistemde olmuştur.
  • Batı Anadolu fay zonları: Ege'deki horst-graben sistemidir; Gediz, Büyük ve Küçük Menderes, Bakırçay grabenleri boyunca İzmir, Manisa, Aydın, Denizli ve Kütahya'yı etkiler (1970 Gediz depremi).

Riskin görece düşük olduğu yerler fay hatlarından uzak, eski ve sağlam kütlelerdir: Trakya'da Yıldız Dağları ve Ergene çevresi (Kırklareli, Edirne), Taşeli Platosu (Mersin) ile Karaman ve Tuz Gölü çevresi, Karadeniz kıyısında Sinop çevresi ve Doğu Karadeniz kıyı şeridi, Güneydoğu Anadolu'nun güneyinde Mardin ve Şanlıurfa çevresi. “Düşük” sıfır demek değildir; tehlike haritasında boyası daha açık demektir.

Kırmızı çizgiler Kuzey Anadolu, Doğu Anadolu ve Batı Anadolu fay sistemleridir; yeşil kareler riskin görece az olduğu eski ve sağlam kütleleri gösterir. Bu bir deprem tehlike haritası değildir: AFAD'ın resmî haritası deprem.afad.gov.tr adresindedir.Kaynak: Sınav Defteri Harita Katmanları verisi

Üç büyük deprem

  • 1939 Erzincan (27 Aralık 1939 gecesi, 7,9): KAF üzerinde; AFAD verilerine göre yaklaşık 33 bin kişi hayatını kaybetti. Kış koşulları yardımı güçleştirdi. AFAD, Türkiye'de afet politikasının bu depremle başladığını kabul eder.
  • 17 Ağustos 1999 Gölcük (Kocaeli, 7,4): KAF üzerinde; sanayi, kentleşme ve nüfusun en yoğun olduğu bölgede olduğu için 17.480 kişi hayatını kaybetti. Aynı yıl 12 Kasım'da yine KAF üzerinde Düzce depremi (7,2) yaşandı.
  • 6 Şubat 2023 Kahramanmaraş (04.17 Pazarcık 7,7; 13.24 Elbistan 7,6): DAF üzerinde; Türkiye'de 53.537 kişi hayatını kaybetti, 40 binden fazla bina tamamen yıkıldı. MEB bu depremleri Türkiye tarihinin en yıkıcı depremleri olarak anar.

Sınavda sık çıkan bir dördüncü tarih de vardır: 23 Ekim 2011 Van (Erciş ve Edremit) depremi; MEB'deki AFAD verisine göre 644 kişi hayatını kaybetmiştir.

Tsunami

Türkiye'yi çevreleyen denizler okyanus kenarı olmadığı için büyük okyanus tsunamileri beklenmez, ama küçük ölçekli tsunamiler yaşanır. En riskli deniz Marmara'dır: KAF'ın kolları deniz tabanından geçer ve bir deprem deniz altı heyelanlarını da tetikleyebilir. Ege'de de iki yakın örnek vardır: 21 Temmuz 2017 Bodrum-Kos depremi (6,6) sonrası kıyıda tekneleri karaya oturtan bir tsunami; 30 Ekim 2020'de Sisam Adası ile Seferihisar (İzmir) açıkları arasındaki 6,9 büyüklüğündeki deprem sonrası bir kişinin hayatını kaybettiği tsunami.

Akılda kalsın: Üç fay, üç adres: KAF → 1939 Erzincan ve 1999 Gölcük, DAF → 2023 Kahramanmaraş, Batı Anadolu → Ege grabenleri. İki sistemin buluştuğu nokta Karlıova'dır. Düşük riskli yerler için “Yıldız'dan Taşeli'ye, Sinop'tan Mardin'e” de: dördü de eski ve sağlam kütlelerdir.
Sınavda

Nasıl sorulurHaritalı soru: Türkiye haritasında beş alan işaretlenir, “deprem riski en az olan” sorulur; cevap Yıldız Dağları, Taşeli ya da Mardin-Şanlıurfa çevresidir. İkinci kalıp “aynı fay zonu”dur: 1999 Gölcük ile aynı fayda olmayan deprem sorulur; Erzincan, Erbaa, Gerede ve Düzce KAF'tadır, Kütahya-Gediz (1970) ya da Kahramanmaraş (2023) değildir.

TuzakÜçüncü kalıpta tuzak “volkanik deprem”dir: Türkiye'de etkin volkan olmadığı için görülmez. Çöküntü (göçme) depremleri ise çoğunlukla doğaldır: kalker, jips ve kaya tuzu gibi eriyen kayaçlarda oluşan karstik boşlukların tavanı çöker. Maden galerilerinin çökmesi insan etkisinin karıştığı bir örnektir; bu yüzden “çöküntü depremleri insan kaynaklıdır” genellemesi yanlıştır, doğru ifade “yer altındaki boşlukların çökmesiyle oluşur, etkisi yereldir” olur.

↕Sıralama eskiden yeniye

  1. Van (Erciş-Edremit) depremi
  2. Erzincan depremi
  3. Kahramanmaraş (Pazarcık-Elbistan) depremleri
  4. Gölcük (Kocaeli) depremi

?Soru çöz

17 Ağustos 1999'da Gölcük (Kocaeli) merkezli 7,4 büyüklüğünde bir deprem yaşanmıştır. Aşağıdaki depremlerden hangisi bu depremle aynı fay sisteminde meydana gelmemiştir?

✓ D. Gölcük, Erzincan, Düzce ve Gerede depremleri Kuzey Anadolu Fay Sistemi'nde olmuştur. 2023 Kahramanmaraş depremleri ise Doğu Anadolu Fay Sistemi'ndedir.

?Haritadan sor haritalı soru

Haritada numaralanan illerden hangisinde deprem riskinin diğerlerine göre daha az olması beklenir?

✓ C. III, Karaman'dır: Taşeli–Karaman–Tuz Gölü çevresi büyük fay hatlarından uzak, sağlam bir kütledir. I Erzincan ve II Düzce Kuzey Anadolu Fay Hattı üzerindedir (1939 Erzincan, 1999 Düzce depremleri); IV Denizli, Batı Anadolu'nun grabenlerini sınırlayan fayların arasındadır. Tuzak: İç Anadolu'nun her yerini güvenli sanmak; risk il adına değil fay hattına uzaklığa bağlıdır.
TÜRKİYE · KÜTLE HAREKETLERİ

Heyelan ve çığ: Karadeniz'in yamaçları, Doğu Anadolu'nun karları

MEB 9. sınıf · Afetler ve sürdürülebilir çevre · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKütle hareketleri nelerdir; heyelan, sürünme (krip) ve solifliksiyon arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Dış kuvvetler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kütle hareketleri, yamaçtaki toprak ve kaya kütlesinin kendi ağırlığı ve yer çekimiyle aşağı doğru hareket etmesidir. Çok yavaş olan sürünme (krip) ve soğuk bölgelerdeki solifliksiyondan hızlı gerçekleşen heyelan (kayma), çamur akıntısı, kaya düşmesi ve çökmeye kadar uzanır. Eğim, yağış, kayaç ve tabaka yapısı, bakı ve insan faaliyetleri belirleyicidir; deprem ve çığ tetikler. Sel suları ise bitki örtüsü zayıf yamaçları yararak kırgıbayır ve peribacası oluşturur.

Kütle hareketleri ve sel suları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye'de heyelan ve çığ en çok nerede görülür, neden?

Kısa cevap: Heyelan, suya doygun toprak ve kaya kütlesinin yer çekimiyle yamaç aşağı kaymasıdır; Türkiye'de en çok Karadeniz'in denize bakan eğimli yamaçlarında (özellikle Doğu Karadeniz'de), ikinci olarak Doğu Anadolu'da ve en çok ilkbaharda görülür. Çığ, eğimli yamaçta biriken kar kütlesinin aniden kaymasıdır; karın yerde uzun kaldığı Doğu Anadolu (Bingöl, Bitlis, Van, Hakkâri) ve Doğu Karadeniz'in yüksek kesimlerinde yaygındır.

Rize'de bir çay bahçesi, kar erimesinin üstüne günlerce yağan yağmurdan sonra altındaki kil tabakasıyla birlikte yamaç aşağı kayabilir. Karadeniz'in yamaçlarında bu, olağan bir tehlikedir.

Dış kuvvetler sayfasında yamaçtaki malzemenin kendi ağırlığıyla aşağı hareketine kütle hareketleri dediğimizi görmüştük: heyelan, kaya düşmesi, çamur akıntısı, sürünme. Türkiye'de kayıtlı afet olayı sayısında kütle hareketleri başı çeker; deprem ise sayıca daha az olduğu hâlde can ve mal kaybında birincidir. Sınavın sevdiği ayrım budur: en sık görülen ile en yıkıcı olan aynı afet değildir.

Heyelan neden Karadeniz'de?

Zinciri adım adım kur. Dağlar kıyıya paralel uzandığı için yamaçlar dik ve uzundur. Denizden gelen nemli hava bu yamaçlara çarpar ve her mevsim bol yağış bırakır. Nemli iklimde kimyasal ayrışma güçlüdür; yamaçları kalın bir ayrışma örtüsü ve killi tabakalar kaplar. Kil suyu tutar ve kayganlaşır; tabakalar yamaç yönünde, yani eğime paralel uzanıyorsa üstteki kütle bir kızak üzerindeymiş gibi kayar. İnsan da zinciri hızlandırır: yol yarmaları yamacın topuğunu keser, ormanın açılıp çay ve fındık bahçesine dönüştürülmesi toprağı tutan kök ağını zayıflatır. Bu yüzden heyelanın afet bölgesi Karadeniz'dir; Doğu Karadeniz'de Orta Karadeniz'den de sıktır. İkinci sırada eğimin ve kar erimesinin etkili olduğu Doğu Anadolu gelir.

Heyelanın üç doğal koşulu (eğim, su, killi tabaka) ve onu hızlandıran bir insan müdahalesi (yol yarması) tek kesitte.Görsel: Sınav Defteri

Heyelanlar en çok ilkbaharda olur: kar erimesi ile bahar yağmurları birleşir, toprak suya doyar ve ağırlaşır. Önlemler de zincire göre seçilir: yamaçlara istinat duvarı, suyu toprağa sokmadan uzaklaştıran drenaj, kök ağını güçlendiren ağaçlandırma, yamaç topuğunu kesmeyen yol planlaması ve riskli yerleşmelerin güvenli alana taşınması. Kaya düşmesi ise dik kayalıklardan blokların kopup düşmesidir; donma-çözülme ve depremler tetikler, dar vadilerden geçen yollar en çok etkilenen yerlerdir. Çelik ağlar ve bariyerlerle önlenmeye çalışılır.

Çığ: kar, eğim ve zaman

Çığ için dört şart birleşir: eğimli ve engebeli arazi, üst üste yağıp kalınlaşan kar, karın yerde uzun süre kalması ve yamaçta onu tutacak ormanın bulunmaması. Batıdan doğuya yükselti arttıkça kar yağışı ve karın yerde kalma süresi arttığı için çığ riski de artar. En çok Doğu Anadolu'da (Bingöl, Bitlis, Van, Hakkâri, Erzurum–Kars yöresi) ve Doğu Karadeniz'in yüksek kesimlerinde görülür; kar örtüsünün kalın olduğu yüksek Toros kesimlerinde de çığ düşebilir; Akdeniz kıyılarında ve Trakya'da görülmez. MEB'in verdiği örnekte Van'ın Bahçesaray ilçesinde 4–5 Şubat 2020'de düşen çığlarda 42 kişi hayatını kaybetmiştir.

Çığı tetikleyen etkenler doğal ya da beşerî olabilir. Doğal: fön rüzgârıyla gelen ani ısınma ve erime, depremler. Beşerî: kayak ve dağcılık gibi kış turizmi faaliyetleri, avcılıkta silah sesi, yol yapımındaki patlatma ve titreşimler. Bakı da etkilidir: güneye bakan yamaçlarda erime daha erken başladığı için çığ daha erken görülür. Önlemler: ağaçlandırma, çığ kesici setler ve çitler, yolları koruyan çığ galerileri, kar ince iken kontrollü yapay çığ düşürülmesi ve erken uyarı.

Akılda kalsın: Heyelan = eğim + su + kil (Karadeniz, ilkbahar). Çığ = eğim + kar + zaman (Doğu Anadolu, kış sonu). İkisinin ortak şartı eğimdir: düz arazide, öbür koşullar ne kadar uygun olursa olsun ne heyelan ne çığ olur.
Sınavda

Nasıl sorulurÖncüllü soru: “Bingöl, Bitlis, Van ve Hakkâri'de çığ riskinin yüksek olmasında I. topografya, II. iklim, III. mutlak konum etkenlerinden hangileri etkilidir?” Cevap I ve II'dir.

TuzakTuzak, mutlak konum öncülüdür: çığın enlemle doğrudan ilgisi yoktur. Heyelan sorularında “akarsu rejimlerinin farklı olması” ve “ormanların varlığı” şıkları da tuzaktır, ikisi de heyelanın nedeni değildir; çığ tetikleyicilerinde yaylacılık yanlıştır, çünkü yaylaya karlar eridikten sonra çıkılır.

▭Boşluk doldurma

Türkiye'de heyelanlar en çok mevsiminde görülür; çünkü kar erimeleri ve yağışlarla toprak suya doygun hâle gelir. Çığ olaylarının en sık yaşandığı bölge Anadolu'dur.

İlkbaharSonbaharDoğuİç

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi çığ oluşumunu tetikleyen beşerî bir etkendir?

✓ B. Kış turizmi faaliyetleri insan kaynaklı tetikleyicidir. Fön rüzgârı ve deprem doğal tetikleyicidir; karın yerde uzun kalması ise çığın doğal ön koşuludur.
TÜRKİYE · İKLİM KÖKENLİ AFETLER

Sel, kuraklık ve orman yangını: aynı ülkede üç farklı tehlike

MEB 9. sınıf · Afetler ve sürdürülebilir çevre · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürkiye'de en çok ve en az yağış alan yerler neresidir?Bağlantılı konudan (Türkiye'de yağış ve iklim tipleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Türkiye'de en çok yağış alan yer Rize (MGM ölçüm ortalamasıyla yılda yaklaşık 2.290 mm), en az yağış alan yerler Iğdır (yaklaşık 260 mm) ile Tuz Gölü çevresidir. Türkiye'nin yıllık ortalama alansal yağışı 573,4 mm'dir (MGM, 1991–2020 normali). Yağışın dağılışını dağların uzanışı, yükselti, bakı ve denize uzaklık belirler.

Yağışın dağılışı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye'de sel, kuraklık ve orman yangınları en çok nerede görülür?

Kısa cevap: Sel ve taşkın Türkiye'nin her yerinde görülür; ama dar vadilere kurulu Karadeniz yerleşmelerinde, ilkbahar sağanaklarının etkili olduğu İç Anadolu'da ve eğimi az akarsu yataklarında (Meriç, Ergene, Asi, Gediz) daha sıktır. Kuraklık en çok Güneydoğu ve İç Anadolu'da, en az Karadeniz'de hissedilir. Orman yangınları, yazları sıcak ve kurak geçen Akdeniz, Ege ve Marmara kıyı kuşağında yoğunlaşır.

11 Ağustos 2021'de Kastamonu'nun Bozkurt ilçesinde Ezine Çayı taştığında suyu yalnız yağmur büyütmedi: yatağa sokulan binalar, sele kapılan tomruklar ve alçak köprüler de büyüttü.

Akarsuyun bol yağış ya da kar erimesiyle yatağından taşmasına taşkın, kısa sürede düşen şiddetli yağışın ani yüzey akışıyla çevreyi basmasına sel denir. MEB'e göre sel ve taşkınlar Türkiye'de en sık görülen ve en çok zarar veren afetlerin başında gelir ve akarsu yataklarına yakın yerleşmelerde daha sık yaşanır. Doğal etkenler: sağanak yağış, kar erimesi, eğim, toprağın su tutma kapasitesinin düşük olması. Beşerî etkenler: dere yatağına yerleşme, yatağın daraltılması ya da üzerinin kapatılması, kuru dere yataklarının doldurulması, yüzeyin asfalt ve betonla örtülmesi, havzadaki bitki örtüsünün tahribi.

Selin dağılışı

Karadeniz'de bol yağış dar vadi tabanlarına sıkışmış yerleşmelerle buluşur (Bozkurt 2021, Dereli 2020). İç Anadolu'da ilkbahar ve yaz başında görülen konveksiyonel sağanaklar ani sellere yol açar; Ankara çevresi bunun bilinen örneğidir. Trakya'da Meriç ve Ergene, Hatay'da Asi, Ege'de Gediz ve Büyük Menderes gibi yatak eğimi az akarsular sık taşar. Burada bir kural işe yarar: taşkın riski vadi derinliğiyle ters orantılıdır. Doğu Anadolu'da derin vadilerde akan Çoruh, Zap ya da Karasu, yatağından kolay taşamaz. Önlemler: akarsu yatağı ıslahı, yatağa imar yasağı, setler, taşkın kontrol barajları, havzada ağaçlandırma ve erken uyarı.

Kuraklık: yavaş gelen afet

Kuraklık yağışın uzun süre normalin altında kalmasıyla başlar, yavaş gelişir ve etkisi yıllarca sürer. Üç aşaması vardır: meteorolojik (yağış azlığı), tarımsal (bitkinin ihtiyaç duyduğu suyun karşılanamaması), hidrolojik (akarsu, göl, baraj ve yer altı suyunun azalması). MEB'e göre Türkiye genel olarak yarı kurak iklim kuşağında yer alır. Kuraklık en çok Güneydoğu Anadolu ve İç Anadolu'da, en az Karadeniz'de hissedilir. Sonuçları zincirleme ilerler: tarımsal üretim düşer, gıda ithalatı artar, hidroelektrik üretimi azalır, kentlerde içme suyu sıkıntısı başlar, yer altı suyu seviyesi düşer, bitkisiz kalan toprakta erozyon hızlanır.

Don, dolu ve fırtına

Don, sıcaklığın 0 °C'nin altına inmesidir; en sık karasal Doğu Anadolu'da görülür. Karasal iç kesimlerde buzlanma daha çok ulaşımı aksatır. Tarıma en büyük zararı ise Akdeniz kıyısında verir: orada nadir görüldüğü için narenciye bahçeleri ve seralar hazırlıksız yakalanır. Dolu ilkbahar ve yaz sağanaklarıyla düşer ve ürünlere zarar verir. Türkiye orta kuşakta olduğu için tropikal kasırgalar görülmez; fırtına ve hortum ise yerel ölçekte etkilidir.

Orman yangınları

Yangın kuşağı neden kıyıdadır? Akdeniz ikliminde yazlar sıcak ve kuraktır, bağıl nem düşer, orman altındaki otlar kurur. Bu iklimin ağacı olan reçineli kızılçam ve çalı topluluğu maki kolay tutuşur. Böylece Hatay ve Kahramanmaraş'tan başlayıp Akdeniz ve Ege kıyılarını izleyerek İstanbul'a uzanan kuşak, yangınların en sık görüldüğü alan olur; Antalya, Muğla ve İzmir en çok etkilenen iller arasındadır. Karadeniz'de her mevsim yağış düştüğü ve nem yüksek olduğu için risk düşüktür; İç ve Güneydoğu Anadolu'da ise yanacak orman azdır. Dağlardan alçaklara inerken ısınıp kuruyan fön rüzgârları da bitki örtüsünü kurutup yangının yayılmasını kolaylaştırır. Yangını yıldırım gibi doğal bir etken başlatabilir, ama Türkiye'deki yangınların çok büyük bölümü insan kaynaklıdır. MEB'in örneğinde Muğla'da 29 Temmuz–6 Ağustos 2021 yangınlarında yaklaşık 9.052 hektar orman zarar görmüş, 8 kişi hayatını kaybetmiştir.

Akılda kalsın: Suyun fazlası Karadeniz'i vurur (sel, heyelan), suyun azlığı Güneydoğu'yu vurur (kuraklık), yaz kuraklığı kıyı kuşağını vurur (yangın). Taşkın için sorulacak tek soru: “Vadi sığ ve düz mü?” Cevap evetse risk yüksektir.
Sınavda

Nasıl sorulurİl sorusu: “Fay hattı üzerinde olması nedeniyle depreme, iklim ve bitki örtüsü nedeniyle orman yangınına, akarsu yatağının eğimi az olduğu için taşkına maruz kalan il hangisidir?” Cevap Hatay'dır (Doğu Anadolu Fayı, Akdeniz iklimi, Asi).

TuzakKırklareli ve Düzce Karadeniz iklimindedir, yangın riski düşüktür. Kuraklık sorusunda tuzak “ithalatın azalması”dır; doğrusu artmasıdır. Taşkın haritasında Çoruh gibi derin vadili bir akarsu “taşkın olasılığı düşük” şıkkıdır.

⇄Bilgi eşleştirme afet ve yöre

?Soru çöz

Aşağıdaki illerden hangisinde deprem, orman yangını ve akarsu taşkını tehlikelerinin üçü birden yüksektir?

✓ C. Hatay Doğu Anadolu Fayı üzerindedir, Akdeniz iklimi ve kızılçam ormanları yangın riski yaratır, Asi Nehri'nin eğimi az aşağı çığırı taşkın yapar. Kırklareli ve Mardin'de deprem riski düşüktür; Düzce depreme açık ama Karadeniz ikliminde olduğu için yangın riski düşüktür.
SÜREÇ · AFET YÖNETİMİ

Bütüncül afet yönetimi: afetten önce başlayan iş

MEB 9–10 · Afetler ve sürdürülebilir çevre · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaCoğrafya mekânsal sorunların çözümüne nasıl katkı sağlar? Coğrafyanın diğer bilimlerle ilişkisi nedir?Bağlantılı konudan (Coğrafyanın doğası). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Mekânsal sorun, yerel, bölgesel ya da küresel ölçekte ortaya çıkan fiziksel, sosyal, ekonomik ve çevresel problemdir: hava kirliliği, plansız kentleşme, arazinin yanlış kullanımı, su yetersizliği gibi. Coğrafya, verileri konum bilgisiyle birleştirerek sorunun nerede ve neden çıktığını gösterir; diğer bilimlerin verilerini bir araya getirerek bütüncül çözüm üretir.

Mekânsal sorunlar ve meslekler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Bütüncül afet yönetiminin aşamaları nelerdir?

Kısa cevap: Bütüncül afet yönetimi; afet öncesindeki risk ve zarar azaltma ile hazırlıklı olma aşamalarından (risk yönetimi) ve afet sırası ile sonrasındaki müdahale ve iyileştirme aşamalarından (kriz yönetimi) oluşan bir döngüdür. Türkiye'de bu süreci İçişleri Bakanlığına bağlı Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı (AFAD) yürütür ve koordine eder. Deprem tehlikesini gösteren güncel Türkiye Deprem Tehlike Haritası 2018'de yayımlanmıştır.

Japonya'nın Töhoku kıyılarında 2011 tsunamisinden sonra suyun ulaştığı yükseklik, insanlar her gün görsün diye sokaklara işaretlendi. Afet yönetimi, bir sonraki afeti unutturmamakla başlar.

Eski anlayışta afet yönetimi, afetten sonra yardım ulaştırmak demekti. Bütüncül afet yönetimi ise tüm tehlikeleri hesaba katan, toplumun bütün kaynaklarını kullanan ve asıl yükünü afetten önce taşıyan bir süreçtir. MEB dört aşama sayar:

  • Risk ve zarar azaltma: riskin yerel, bölgesel ve ülke ölçeğinde belirlenip tehlike haritalarının hazırlanması, yasal düzenlemeler, yapı ve imar yönetmeliklerinin yeniden düzenlenmesi.
  • Hazırlıklı olma: ihtiyaçların belirlenmesi, tahliye sürecinin ve toplanma alanlarının planlanması, acil eylem planı, malzeme depoları, erken uyarı sistemlerinin kurulup işletilmesi, tatbikatlar.
  • Müdahale: arama kurtarma; gıda, barınma, ilaç ve güvenlik gibi zorunlu ihtiyaçların karşılanması; hasar tespiti, enkaz kaldırma, yangın ve salgın gibi ikincil tehlikelere karşı önlem.
  • İyileştirme: haberleşme, ulaşım, elektrik, eğitim, kalıcı konut, ekonomik ve sosyal hayatın normale dönmesi. MEB'e göre kriz yönetiminin en uzun süren evresidir.

İlk iki aşama afetten önce yürütülen risk yönetimidir; son iki aşama afet sırasında ve sonrasında yürütülen kriz yönetimidir. Aşamalar her zaman sırayla gelmez, iç içe geçer. İyileştirmede edinilen tecrübeyle başa dönülür ve risk azaltma yeniden yapılır; süreç bu yüzden bir döngü olarak çizilir.

Üstteki iki aşama afet olmadan yapılır, alttaki ikisi afetle başlar; iyileştirmeden çıkan dersle döngü yeniden risk azaltmaya döner.Görsel: Sınav Defteri

Türkiye'de afet yönetimi: AFAD ve deprem tehlike haritası

Türkiye'de afet yönetiminin merkezi, 2009'da kurulan ve bugün İçişleri Bakanlığına bağlı olan AFAD'dır. MEB'in saydığı başlıca görevleri: afet ve acil durumlar ile sivil savunmaya ilişkin hizmetlerin ülke genelinde etkin yürütülmesi için önlem almak; afet öncesi hazırlık ve risk azaltma, afet sırasında müdahale ve sonrasında iyileştirme çalışmalarını yürüten kurumları koordine etmek; yurt içinde ve yurt dışında insani yardım operasyonlarını yürütmek.

Risk azaltmanın temel aracı tehlike haritasıdır. Eski Deprem Bölgeleri Haritası (1996) ülkeyi 1. dereceden 5. dereceye kadar bölgelere ayırıyordu. Yerine AFAD'ın hazırladığı Türkiye Deprem Tehlike Haritası 2018'de yayımlandı ve yeni bina deprem yönetmeliğiyle birlikte 1 Ocak 2019'da yürürlüğe girdi. Yeni harita il ya da bölge sınırı çizmez; her nokta için beklenen yer sarsıntısının büyüklüğünü (yer ivmesini) gösterir. Bu yüzden resmî dilde artık “birinci derece deprem bölgesi” denmez; eski soru kitaplarında bu ifadeyle karşılaşabilirsin.

Afete dirençli yaşam alanı ve afet bilinci

MEB, aynı şiddetteki afetten her ülkenin aynı ölçüde etkilenmediğini, farkı afete dirençli yaşam alanlarının yarattığını söyler. Depremde yapısal önlemler: zemini sağlam alanların imara açılması, riskli yerleşmelerin fay hattından uzak sağlam zemine taşınması, yeni binaların depreme dayanıklı yapılması, dayanıksız binaların güçlendirilmesi ya da kentsel dönüşümle yenilenmesi. Yapısal olmayan riskler de vardır: devrilen dolaplar ve raflardan düşen ağır eşyalar. Büyük eşyayı duvara sabitlemek, açık rafa ağır cisim koymamak, yatağı pencere önüne yerleştirmemek bu riski azaltır. Erken uyarı sistemleri (ör. İstanbul'da AKOM'un 2015'te başlattığı buzlanma erken uyarı sistemi) zararı önceden sınırlar. OECD'nin 2016 Dirençli Şehirler Raporu'nda pilot şehirler arasında Antalya ve Bursa da vardır; dirençli bir şehrin özellikleri sağlamlık, uyum sağlama, yedeklilik, esneklik, kapsayıcılık ve kaynaklara sahip olmadır.

Bütün bunların bireydeki karşılığı afet bilincidir: bireyin ve toplumun karşı karşıya olduğu afet risklerini en aza indirmeye yönelik bilgi, beceri ve farkındalık düzeyi. Afet eğitimi, tatbikat, aile afet planı ve her altı ayda bir güncellenen afet ve acil durum çantası bu bilincin somut adımlarıdır. Afet anında güvenilir kaynaktan bilgi almak (bilgi kirliliği yanlış kararlara yol açar) ve çocuk, yaşlı, engelli gibi savunmasız grupları öncelemek de MEB'in vurguladığı ilkelerdir.

Akılda kalsın: Önce = risk yönetimi (azalt + hazırlan); sonra = kriz yönetimi (müdahale + iyileştir). Bir faaliyetin aşamasını bulmak için sor: “Bu iş afet olmadan yapılabilir mi?” Yapılabiliyorsa risk yönetimidir. En uzun süren evre iyileştirmedir.
Sınavda

Nasıl sorulur“Aşağıdakilerden hangisi afet öncesi risk azaltma çalışmalarından biridir?” Şıklarda arama kurtarma (müdahale), hasar tespiti (müdahale), kalıcı konut (iyileştirme) ve tehlike haritası hazırlama (risk azaltma) olur. Bir başka kalıp Coğrafi Bilgi Sistemleri'nin afetlerdeki kullanımıdır: riskli alanların belirlenmesi, geçici barınma alanlarının ve yardım dağıtımının planlanması doğrudur.

Tuzak“tüm afetlerin yeri ve zamanının önceden belirlenmesi” şıkkıdır: CBS riskli yeri gösterir, ama depremin zamanı tahmin edilemez.

↕Sıralama afet yönetimi döngüsü

  1. Müdahale
  2. İyileştirme
  3. Risk ve zarar azaltma
  4. Hazırlıklı olma

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi bütüncül afet yönetiminin müdahale aşamasında yapılan bir çalışmadır?

✓ A. Arama kurtarma afetin hemen ardından yapılan müdahaledir. Tehlike haritası risk azaltma, tatbikat hazırlıklı olma, kalıcı konut ise iyileştirme aşamasına girer.
TÜRKİYE · EROZYON

Erozyon ve çölleşme: Türkiye'nin sessiz afeti

MEB 9. sınıf · Afetler ve sürdürülebilir çevre · Okuma 6 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaTürkiye'de erozyon neden fazladır, erozyonu önlemek için neler yapılır?Bağlantılı konudan (Türkiye'de toprak ve bitki örtüsü). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Erozyon, toprağın su, rüzgâr gibi dış etkenlerce aşındırılıp taşınmasıdır. Türkiye'de eğimli arazinin fazlalığı, yarı kurak iklim ve sağanak yağışlar, bitki örtüsünün tahribi ve yanlış tarım uygulamaları (eğim yönünde sürme, aşırı otlatma) erozyonu artırır. Ağaçlandırma, taraçalama, eğime dik sürme, nöbetleşe ekim ve mera ıslahı başlıca önlemlerdir.

Toprak erozyonu ve korunması

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye'de erozyonun nedenleri ve sonuçları nelerdir?

Kısa cevap: Erozyon, toprağın verimli üst katmanının su ve rüzgârla aşındırılıp taşınmasıdır. Türkiye'de eğimin fazla olması, sağanak yağışlar ve yarı kurak iklim doğal zemini hazırlar; asıl hızlandırıcılar ise bitki örtüsünün tahribi, aşırı otlatma, nadas ve eğimli tarlaların eğim yönünde sürülmesi gibi beşerî etkenlerdir. Erozyonun ileri aşaması olan çölleşmenin riski en çok İç Anadolu, Güneydoğu Anadolu ve Iğdır çevresindedir.

Binlerce yılda oluşan bir karış toprak, bitkisiz bir yamaçta tek bir sağanakla dereye, oradan da baraj gölüne akıp gidebilir.

Erozyonun ne olduğunu, toprağın hangi katmanını götürdüğünü ve hangi tarım yöntemleriyle önlendiğini Türkiye'de toprak ve bitki örtüsü sayfasında gördün. Burada aynı süreci afet gözüyle okuyoruz: deprem bir dakikada yıkar, erozyon ise yıllar boyunca, sessizce. Türkiye erozyona karşı hassas bir ülkedir; taşınan toprak baraj göllerinde birikip barajların ömrünü kısaltır, toprak yoksullaştıkça kırsalın geçimi bozulur ve göç başlar. Bu yüzden erozyon yavaş gelişen afetlerin tipik örneğidir (MEB onu biyolojik afetler arasında sayar).

Önce hatırla: neden Türkiye'de bu kadar şiddetli?

Doğal etkenler (zemini hazırlar)

  • Eğimli ve engebeli arazi, yüksek ortalama yükselti
  • Yağışların sağanak şeklinde düşmesi
  • Yarı kurak iklim ve seyrek bitki örtüsü
  • Akarsuların aşındırma gücü; kurak düzlüklerde rüzgâr

Beşerî etkenler (hızlandırır)

  • Ormanların kesilmesi ve yanması
  • Çayır ve meralarda erken ve aşırı otlatma
  • Nadas: toprağın bir yıl çıplak bırakılması
  • Eğimli tarlaların eğim yönünde (yukarıdan aşağı) sürülmesi, taraçasız yamaç tarımı

Toprak sayfasındaki zinciri hatırla: kilit bitki örtüsüdür; o kalkınca doğal etkenlerin hepsi serbest kalır (“doğa başlatır, insan hızlandırır”). Afet haritası için iki dağılış bilgisi yeter: en yaygın tür akarsu (su) erozyonudur; rüzgâr erozyonu ise kurak ve yarı kurak düzlüklerde, bitki örtüsü seyrek yerlerde etkilidir: Konya-Karapınar, Iğdır-Aralık ve Şanlıurfa-Ceylanpınar çevresi bilinen örneklerdir. Gür ormanlarla kaplı Doğu Karadeniz'de erozyon azdır (ama orada heyelan vardır).

Çölleşme

Kurak ve yarı kurak alanlarda iklim değişikliği ve insan faaliyetleriyle toprağın ve ekolojik koşulların bozulmasının son aşamasına çölleşme denir. MEB'deki Türkiye çölleşme risk haritasına (Çölleşme ve Erozyonla Mücadele Genel Müdürlüğü ile TÜBİTAK-BİLGEM) göre risk İç Anadolu ve Güneydoğu Anadolu'da yüksektir; ormanlık Batı Karadeniz ve Teke yöresi gibi yağışlı kesimlerde düşüktür. Çölleşmeye karşı mera ıslahı, yer altı suyu çekiminin denetlenmesi, bölgenin iklimine uygun ürün seçimi ve eğitim önerilir; sazlık ve bataklıkların kurutulması ise riski artırır.

Erozyon ile çölleşmeyi karıştırma. Erozyon bir süreçtir: toprak bir yerden alınıp başka yere taşınır, nemli bir yamaçta da olabilir. Çölleşme bir sonuçtur: kurak ve yarı kurak bir alanda toprakla birlikte su dengesi ve bitki örtüsü de çöker, alan kendini yenileyemez hâle gelir. Erozyon çölleşmenin nedenlerinden yalnız biridir; aşırı otlatma, yanlış sulama ve yer altı suyunun aşırı çekilmesi de aynı sonuca götürür. Konya Ovası bu yüzden çifte risk altındadır: hem rüzgâr erozyonu (Karapınar) hem de düşen yer altı suyu.

Sonuçları ve önlemler

  • Sonuçlar: toprak kalınlığı azalır, tarımsal verim düşer; çayır ve mera alanları daralır; baraj tabanında malzeme birikir, barajın ömrü kısalır; toprağın su tutma kapasitesi düşer, sel riski artar, yer altı suyu daha az beslenir; kırsaldan göç hızlanır.
  • Önlemler: ağaçlandırma, mera ıslahı ve kontrollü otlatma, nadas yerine nöbetleşe ekim, eğimli tarlaların eğime dik (eş yükselti eğrilerine paralel) sürülmesi, yamaçlarda taraçalama, rüzgâr erozyonuna karşı rüzgâr perdeleri.
Akılda kalsın: “Pulluk eğime dik gider.” Eğim yönünde açılan karık, suya hazır bir kanal açar; eğime dik karık ise her sırada suyu frenler. Nöbetleşe ekim önler, nadas artırır: farkı toprağın bir yıl çıplak kalıp kalmamasıdır.
Sınavda

Nasıl sorulurÖncüllü soru: “I. Eğimli arazilerin fazla olması, II. Bitki örtüsünün tahrip edilmesi, III. Nadas alanlarının geniş olması; hangileri beşerî etkendir?” Cevap II ve III'tür; eğim doğal etkendir. Önlem sorularında “tarlaların eğime paralel sürülmesi”, “ahır besiciliğinin yaygınlaşması erozyonu artırır” gibi şıklar yanlıştır.

Tuzak“delta ovalarının genişlemesi”dir: erozyonun sonucudur ama sorun değil, yeni tarım alanı demektir; “erozyonun yol açtığı sorunlardan biri değildir” diye sorulunca cevap odur.

▭Boşluk doldurma

Eğimli tarlalar eğime sürülürse erozyon azalır. Toprağın bir yıl ekilmeden boş bırakılması anlamına gelen ise erozyonu artırır.

dikeğim yönündenadasnöbetleşe ekim

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi Türkiye'de erozyonun sonuçlarından biri değildir?

✓ D. Erozyona uğrayan toprak suyu daha az tutar; yağış yüzeyden akıp gider ve yer altı suyu daha az beslenir, seviyesi düşer. A doğru bir sonuçtur: taşınan toprak baraj göllerini doldurur; B doğrudur: verimli üst toprak gider; C doğrudur: örtüsü bozulan mera ve çayırlar daralır.

⇄Bilgi eşleştirme süreç, sonuç, uygulama

TÜRKİYE · ÇEVRE SORUNLARI

Türkiye'de çevre sorunları: Iğdır'ın havasından Ergene'nin suyuna

MEB 11. sınıf · Afetler ve sürdürülebilir çevre · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKarbon döngüsü ve azot döngüsü nasıl işler?Bağlantılı konudan (Su, toprak ve ekosistemler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Madde döngüleri, su, karbon, azot ve oksijen gibi maddelerin canlılar ile atmosfer, su ve toprak arasında sürekli dolaşmasıdır. Karbon fotosentezle atmosferden bitkilere geçer; solunum, ayrışma ve yanmayla geri döner. Atmosferin yaklaşık %78'ini oluşturan azotu bitkiler doğrudan kullanamaz: azot önce bakteriler ve şimşekle bağlanıp nitrata dönüşür, ayrıştırıcılar ve denitrifikasyon bakterileri aracılığıyla yeniden atmosfere döner.

Karbon, azot ve oksijen döngüsü

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye'de hava, su ve toprak kirliliğinin nedenleri nelerdir?

Kısa cevap: Türkiye'nin başlıca çevre sorunları hava, su ve toprak kirliliği ile orman ve sulak alan kaybıdır. Hava kirliliği; kışın kalitesiz yakıt ve sıcaklık terselmesi (Iğdır), kömürle çalışan termik santraller (Londra tipi) ile yoğun trafik ve sanayi (Los Angeles tipi, İstanbul-İzmit arası) kaynaklıdır. Su kirliliğinde en büyük pay evsel atık sulara aittir; sanayinin yoğun olduğu Ergene gibi havzalar en çok kirlenenlerdir.

MEB'in verdiği örnekte Iğdır, etrafı dağlarla çevrili bir ovada olduğu için kış akşamları kirli havayı bir kapağın altında tutar.

Başlıca çevre sorunları şunlardır: hava kirliliği, toprak bozulması (kirlenme, tuzlanma, asitleşme, erozyon), su kirliliği ve kıtlığı, biyoçeşitlilik kaybı, ses ve ışık kirliliği. Küresel boyutları (iklim değişikliği, gezegen sınırları) çevre sorunları ve sürdürülebilirlik sayfasında; burada Türkiye'deki dağılışa ve nedenlerine bakıyoruz.

Hava kirliliği

Iğdır örneği bir neden zinciridir. Ova dağlarla çevrilidir; kış akşamları soğuk ve ağır hava çukura çöker, üstünde daha sıcak bir katman oluşur. Bu sıcaklık terselmesi (inversiyon) dikey hava hareketini durdurur ve bacalardan çıkan duman yere yakın birikir. Isınmada kalitesiz yakıt kullanımı ile sanayi ve ulaşım emisyonları partikül maddeyi artırır. Çözüm de zincire göre seçilmiştir: bölgede hazırlanan Temiz Hava Eylem Planı yakıt denetimini, binalarda ısı yalıtımını ve doğal gazın yaygınlaşmasını öngörür. Aynı mantıkla bir sanayi tesisi, hâkim rüzgâr dumanı yerleşmeden uzağa taşıyacak şekilde, yerleşmenin rüzgâraltı tarafına kurulmalıdır.

Sınav kitapları kirliliği iki tipe ayırır. Londra tipi kirlilik kükürtlü kömürün yakılmasından doğar, kış aylarında sis ve dumanla birleşir; Türkiye'de kömürle çalışan termik santrallerin çevresinde görülür: Muğla-Yatağan, Kahramanmaraş-Afşin-Elbistan, Manisa-Soma, Kütahya (Seyitömer, Tunçbilek) linyitle; Zonguldak-Çatalağzı taş kömürüyle çalışır. Los Angeles tipi kirlilik ise taşıt egzozu ve sanayi gazlarının güneş ışığıyla tepkimeye girmesiyle oluşan fotokimyasal sistir; güneşli günlerde, trafiğin ve sanayinin yoğun olduğu İstanbul-İzmit arasında görülür. Ağır sanayinin yoğunlaştığı körfezler (İzmit, İskenderun, Gemlik) kirli; nüfus ve sanayinin az olduğu Saros Körfezi temizdir.

Su kirliliği

MEB'e göre Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığının yer üstü sularında yaptığı incelemede kirlenmenin en büyük nedeni evsel atık sulardır; onu tarım ve hayvancılık faaliyetleri, evsel katı atıklar ve sanayi atık suları izler. 331 farklı noktadan alınan su örneklerinin yalnız %20'si en iyi kalitede (I. sınıf) çıkmıştır. TÜİK'e göre 2024'te alıcı ortamlara 17,2 milyar m³ atık su verilmiş; bunun %75,9'u denizlere, %19,5'i akarsulara gitmiştir. Kirliliğin dağılışı sanayinin ve kentleşmenin haritasıdır: Trakya'daki sanayi yüzünden Ergene en çok kirlenen akarsu olarak bilinir; Ankara Çayı, Seyhan ve Yeşilırmak'ın kent çevrelerinde de kirlilik dikkat çeker. Doğuya gidildikçe sanayi ve kent azaldığı için Arpaçay ya da Zap gibi akarsular görece temiz kalır.

Toprak kirliliği ve doğal ortamın bozulması

Toprak; aşırı gübre ve tarım ilacıyla, sanayi ve maden atıklarıyla, düzensiz çöp depolama alanlarıyla kirlenir; yanlış sulama tuzlanmaya yol açar. MEB 11, açık ocak madenciliğinin yer şekillerini değiştirdiğini, atık depolama alanlarının toprak ve su kirliliği riskini artırdığını hatırlatır. Plansız kentleşme verimli tarım arazilerini betona çevirir. Ormanlar yangın, açma ve kaçak kesimle küçülür. Sulak alanlar ise tarım için kurutulur ya da aşırı su çekimiyle kendiliğinden kurur: Antalya-Elmalı'daki Avlan Gölü ile Karagöl'ün tarım alanı açmak için kurutulması klasik bir örnektir; Konya Ovası'nda yer altı suyunun aşırı çekilmesi göllerin çekilmesine ve obrukların artmasına yol açar.

Akılda kalsın: Londra = kömür + kış + sis; Los Angeles = egzoz + güneş + trafik. Termik santral adı görürsen Londra tipini düşün; ama rüzgâr, güneş ya da hidroelektrik santrali hava kirliliği yapmaz. Su kirliliğinde sıralamanın başı evsel atık sudur, sanayi değil.
Sınavda

Nasıl sorulur“Aşağıdaki enerji üretim merkezlerinin hangisinde Londra tipi hava kirliliği görülmez?” Şıklarda Yatağan (Gökova), Soma, Çatalağzı, Afşin-Elbistan ve Alaçatı olur; cevap rüzgâr santrali olan Alaçatı'dır. Körfez sorusunda cevap Saros'tur. “Türkiye'de su kirliliği üzerindeki etkisi en az olan” sorulunca cevap hidroelektrik santralleridir. Bir de insan etkisi sorusu vardır: göllerin kuruması ve obrukların artması insan baskısının sonucudur.

TuzakTuzak, peribacası oluşumudur: çevre sorunu şıklarına karıştırılır, ama tamamen doğal bir aşınım şeklidir.

⇄Bilgi eşleştirme kaynak ve sorun

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi Iğdır'da kış aylarında hava kirliliğini artıran etkenlerden biri değildir?

✓ B. Kirli havayı dağıtan rüzgâr kirliliği azaltır. Dağlarla çevrili ova, sıcaklık terselmesi ve kalitesiz yakıt ise MEB'in Iğdır örneğinde saydığı artırıcı etkenlerdir.
KORUMA · KORUNAN ALANLAR

Korunan alanlar: milli parktan özel çevre koruma bölgesine

MEB 10. sınıf · Beşerî sistemler ve süreçler · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürkiye'de orman yangınları neden en çok Akdeniz ve Ege'de görülür, ormanlar nasıl korunur?Bağlantılı konudan (Türkiye'de toprak ve bitki örtüsü). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Türkiye'de orman yangınları en çok Akdeniz, Ege ve Marmara kıyılarında görülür; çünkü yazlar sıcak ve kurak geçer, reçineli kızılçam ve maki kolay tutuşur, orman altı otları kurur. Ormanlar ağaçlandırma, yangın uyarı sistemleri ve hızlı müdahale, CBS ile hazırlanan risk haritaları, kesim ve otlatmanın denetlenmesi ve millî park gibi koruma alanlarıyla korunur.

Ormanların korunması

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Milli park, tabiat parkı ve özel çevre koruma bölgesi arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Türkiye'de doğal ve kültürel değerler farklı statülerle korunur. Tarım ve Orman Bakanlığı (Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü) milli park, tabiat parkı, tabiat anıtı, tabiatı koruma alanı ve yaban hayatı geliştirme sahalarını; Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı özel çevre koruma bölgelerini yönetir. Resmî listelere göre (Kasım 2026) 54 milli park, 279 tabiat parkı, 111 tabiat anıtı, 32 tabiatı koruma alanı ve 19 özel çevre koruma bölgesi vardır; 14 sulak alan Ramsar listesindedir.

Yozgat'ın bozkırları ortasında kalan yaşlı bir karaçam ormanı, 1958'de Türkiye'nin ilk milli parkı oldu: Yozgat Çamlığı.

Bir alan neden koruma altına alınır? Çünkü taşıdığı değer (endemik bir tür, eşsiz bir peyzaj, bir kuş göç yolu, tarihî bir savaş alanı) insan baskısı karşısında kırılgandır. MEB'in örneği Burdur'daki Salda Gölü'dür: göl çevresindeki ekonomik faaliyetler büyük bir çevre sorunu riski doğurunca alan Cumhurbaşkanlığı kararıyla özel koruma altına alınmış; ziyaretçi taşıma kapasitesinin belirlenmesi, kıyıda dumansız alan, su kalitesinin iyileştirilmesi ve atık suların çevreye zarar vermeden toplanması kararlaştırılmıştır.

Statüler ve farkları

  • Milli park (2873 sayılı Milli Parklar Kanunu): bilimsel ve estetik bakımdan millî ve milletlerarası ender bulunan doğal ve kültürel kaynak değerleriyle koruma, dinlenme ve turizm alanlarına sahip tabiat parçaları. Doğal (Köprülü Kanyon, Kaçkar Dağları) ya da tarihî (Boğazköy-Alacahöyük, Sakarya Meydan Muharebesi) olabilir. İlki Yozgat Çamlığı (1958). 2026'da ilk deniz milli parkları (Fethiye-Kaş ve Kuzey Ege, 16 Ağustos 2026) ilan edildi; 54. milli park Van Gölü Deveboynu Yarımadası'dır (31 Ağustos 2026).
  • Tabiat parkı: bitki örtüsü ve yaban hayatı özelliğine sahip, manzara bütünlüğü içinde halkın dinlenme ve eğlenmesine uygun tabiat parçaları. Sayıca en kalabalık statüdür.
  • Tabiat anıtı: tabiat ve bilim bakımından özellik ve değeri olan, genellikle tek bir doğa parçası (şelale, mağara, anıt ağaç, kaya oluşumu). İlki Düzce'deki Samandere Şelalesi'dir (19.12.1988).
  • Tabiatı koruma alanı: bilim ve eğitim bakımından önem taşıyan nadir ya da tehlike altındaki ekosistem ve türleri barındıran, yalnızca bilim ve eğitim amacıyla kullanılan alanlar; en sıkı statüdür. İlki Samsun'daki Hacıosman Ormanı'dır (7.04.1987).
  • Yaban hayatı geliştirme sahası: yaban hayvanlarının ve yaşam ortamlarının korunup geliştirildiği alanlar.
  • Özel çevre koruma bölgesi (ÖÇK): ekolojik önemi olan, kirlenmeye ve bozulmaya duyarlı alanlar; Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığına bağlı Tabiat Varlıklarını Koruma Genel Müdürlüğü yönetir. 19 bölge: Köyceğiz-Dalyan, Fethiye-Göcek, Kaş-Kekova, Patara, Belek, Göksu Deltası, Gökova, Datça-Bozburun, Foça, Saros Körfezi, Karaburun-Ildır Körfezi, Finike Denizaltı Dağları, Marmara Denizi ve Adalar, Pamukkale, Ihlara, Gölbaşı, Tuz Gölü, Salda Gölü, Uzungöl. Köyceğiz-Dalyan, Fethiye-Göcek, Patara, Belek ve Göksu Deltası kumsalları deniz kaplumbağalarının yuvalama alanlarıdır.
  • Ramsar alanı: İran'ın Ramsar kentinde imzalanan sözleşmeyle korunan, özellikle su kuşlarının yaşam alanı olan uluslararası öneme sahip sulak alanlar. Türkiye'deki 14 alan: Manyas (Kuş) Gölü, Uluabat Gölü, Gediz Deltası, Burdur Gölü, Meke Gölü, Kızören Obruğu, Göksu Deltası, Akyatan ve Yumurtalık lagünleri, Seyfe Gölü, Sultan Sazlığı, Kızılırmak Deltası, Kuyucuk Gölü, Nemrut Kalderası.

Statüler üst üste binebilir: Sultan Sazlığı ve Manyas'taki Kuşcenneti hem Ramsar alanı hem milli parktır; Göksu Deltası hem Ramsar alanı hem özel çevre koruma bölgesidir; Nemrut Kalderası 2026'da milli park ilan edilmiştir. İl bazında en çok milli parka sahip illerden biri Antalya'dır: Beydağları, Termessos, Altınbeşik Mağarası, Köprülü Kanyon (Isparta ile ortak) ve Saklıkent (Muğla ile ortak).

Akılda kalsın: Statüyü alanın “işinden” tanı: tek parça doğa harikası (şelale, mağara, ağaç) → tabiat anıtı; yalnız bilim → tabiatı koruma alanı; piknik ve manzara → tabiat parkı; büyük, hem doğa hem kültür → milli park; kıyı-körfez ve Çevre Bakanlığı → ÖÇK; su kuşu → Ramsar. İlkler sırası: 1958 milli park (Yozgat) → 1987 tabiatı koruma alanı (Hacıosman) → 1988 tabiat anıtı (Samandere).
Sınavda

Nasıl sorulurÖncüllü soru: “Antalya'da hangi milli parklar bulunur? I. Altındere Vadisi, II. Köprülü Kanyon, III. Altınbeşik Mağarası, IV. Munzur Vadisi” Cevap II ve III'tür; Altındere Vadisi Trabzon'da, Munzur Vadisi Tunceli'dedir. İkinci kalıp “hem Ramsar alanı hem milli park” sorusudur: Sultan Sazlığı ve Manyas. Üçüncü kalıp “ilk” sorusudur: ilk milli park Yozgat Çamlığı, ilk tabiat anıtı Samandere Şelalesi.

TuzakBeyşehir Gölü'dür: milli parktır ama Ramsar alanı değildir.

Sınavda işaretlekorunan alan sayıları her yıl değişir; sayıyı ezberleme, soruda verilen yıla bak.

⇄Bilgi eşleştirme alan ve statü

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığınca yönetilen özel çevre koruma bölgelerinden biridir?

✓ C. Göksu Deltası hem özel çevre koruma bölgesi hem Ramsar alanıdır. Köprülü Kanyon ve Yozgat Çamlığı milli park, Sultan Sazlığı ise milli park ve Ramsar alanıdır; üçü de Tarım ve Orman Bakanlığının yönetimindedir.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Aşağıdaki akarsulardan hangisinin havza özelliği diğerlerinden farklıdır?

✓ D. Kura, okyanusla bağlantısı olmayan Hazar Denizi'ne döküldüğü için kapalı havzalıdır. Göksu ve Dalaman Akdeniz'e, Sakarya Karadeniz'e ulaşır.Kaynak: Türkiye'nin akarsuları · Açık ve kapalı havzalar

?Soru 2

Türkiye'de görülen aşağıdaki toprak türlerinden hangisinin oluşumu ve dağılışında Türkiye'nin mutlak konumunun etkisi daha fazladır?

✓ B. Terra rossa, Türkiye'nin enlemine bağlı Akdeniz ikliminde oluşur. Alüvyal akarsuya, vertisol killi ana kayaya, regosol volkanik malzemeye bağlıdır; hiçbiri iklimi yansıtmaz.Kaynak: Türkiye'de toprak ve bitki örtüsü · Zonal topraklar

?Soru 3

Aynı tür kayaçlar üzerinde bulunan aşağıdaki yerlerden hangisinde kimyasal çözünmenin daha hızlı, toprak kalınlığının daha fazla olması beklenir?

✓ C. Sıcaklık ve nemin birlikte yüksek olduğu Rize kıyılarında kimyasal çözünme hızlıdır, bitki örtüsü gürdür, toprak kalınlaşır. A Kars Platosu yükselti yüzünden soğuktur, orada fiziksel (mekanik) ayrışma öne çıkar; B Konya Ovası ve D Tuz Gölü çevresi kurak olduğundan su az, çözünme yavaştır.Kaynak: Türkiye'de toprak ve bitki örtüsü · Toprak nasıl oluşur?

?Soru 4

İklim ve bitki örtüsü özellikleri dikkate alındığında, aşağıdaki illerin hangisinde orman yangını riskinin en düşük olması beklenir?

✓ B. Rize her mevsim yağış alır, nem yüksektir ve orman altı yaz boyunca yeşil kalır. Diğer üç il Akdeniz iklimindedir; yaz kuraklığı ve kızılçam-maki örtüsü yangın riskini artırır.Kaynak: Türkiye'de toprak ve bitki örtüsü · Ormanların korunması

?Soru 5

Aşağıdaki akarsulardan hangisi kaynağını yurt dışından alıp Türkiye topraklarında Akdeniz'e dökülür?

✓ B. Asi Lübnan'da doğar, Suriye'den geçip Hatay'da Akdeniz'e dökülür. Ceyhan, Göksu ve Seyhan Türkiye'de doğar.Kaynak: Türkiye'nin akarsuları · Ege ve Akdeniz akarsuları

?Soru 6

Aşağıdaki göllerden hangisi oluşum bakımından diğerlerinden farklıdır?

✓ B. Abant Gölü, bir heyelan kütlesinin vadiyi kapatmasıyla oluşmuş bir heyelan set gölüdür. Sapanca, Hazar ve Tuz gölleri ise tektonik çanaklarda oluşmuştur.Kaynak: Türkiye'nin gölleri, barajları ve yeraltı suları · Göllerin oluşumu ve tektonik göller

?Soru 7

Türkiye'nin bitki türleri bakımından zengin olması aşağıdakilerden hangisiyle açıklanamaz?

✓ A. Nüfusun dağılışı bitki çeşitliliğini artıran bir etmen değildir; flora bölgeleri, yükselti farkı ve iklim çeşitliliği çeşitliliğin temel nedenleridir.Kaynak: Türkiye'de toprak ve bitki örtüsü · Bitki çeşitliliği ve endemik türler

?Soru 8

Aşağıdaki baraj–akarsu eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?

✓ B. Hirfanlı Barajı Sakarya'da değil, Kızılırmak üzerindedir; Sakarya üzerindeki barajlar Sarıyar ve Gökçekaya'dır. A doğrudur: Keban Fırat üzerindedir; C doğrudur: Yusufeli Çoruh üzerindedir; D doğrudur: Demirköprü Gediz üzerindedir.Kaynak: Türkiye'nin gölleri, barajları ve yeraltı suları · Baraj gölleri ve amaçları

?Soru 9

Beyşehir, Eğirdir ve Hazar göllerinin sularının tatlı olması aşağıdakilerden hangisiyle açıklanır?

✓ C. Gideğeni olan gölün suyu sürekli yenilenir ve gelen tuzlar dışarı taşınır, bu yüzden su tatlı kalır. Yükselti (A) ve karstik arazi (B) suyun tadını belirlemez; bu göllerin hiçbiri volkanik çanakta (D) değildir.Kaynak: Türkiye'nin gölleri, barajları ve yeraltı suları · Tatlı, tuzlu, sodalı göller

?Soru 10

Aşağıdaki ana akarsu – kol eşleştirmelerinden hangisi doğrudur?

✓ A. Kelkit, Yeşilırmak'ın en büyük koludur. Sınavın iki klasik tuzağı B ve D'dedir: Porsuk Sakarya'nın, Kelkit Yeşilırmak'ın koludur; ikisi de Kızılırmak'a bağlanmaz. C ters eşleştirmedir: Delice Kızılırmak'ın koludur.Kaynak: Türkiye'nin akarsuları · Karadeniz ve Marmara akarsuları
45
Daha fazla soru çözmek ister misin?Doğal afetler konusundan 45 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →