Afet nedir? Her deprem neden afet sayılmaz?
MEB 9. sınıf · Afetler ve sürdürülebilir çevre · Okuma 6 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaDeterminizm ve olasıcılık (posibilizm) nedir? Doğa ile insan nasıl etkileşir?Bağlantılı konudan (Coğrafyanın doğası). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Çevresel determinizm, doğal koşulların insanın yaşayışını ve kültürünü belirlediğini savunur; Friedrich Ratzel ile sistemleşmiştir. Olasıcılık (posibilizm) ise doğanın yalnız olanaklar sunduğunu, seçimi insanın yaptığını savunur; Vidal de la Blache ile anılır. MEB'e göre eski çağlarda doğanın etkisi ön plandaydı, bugün insan doğal ortamı değiştiren bir etkendir.
✎Konu anlatımı
Afet nedir, doğa olayından farkı nedir?
Kısa cevap: Afet; doğa ya da insan kaynaklı bir olayın olağan hayatı bozduğu, can ve mal kaybına yol açtığı ve toplumun kendi imkânlarıyla baş edemeyip dış yardıma ihtiyaç duyduğu durumdur. Deprem, sel ya da çığ kendi başına bir doğa olayıdır; insanlar ve yapılar ona hazırlıksız yakalanınca afete dönüşür. MEB afetleri oluşum nedenine göre doğa kaynaklı (jeolojik, klimatik-hidrolojik, biyolojik) ve insan kaynaklı (sosyal, teknolojik) olarak ayırır.Issız bir dağ yamacında kopan çığ, kimseye dokunmadan vadiye iner ve bir doğa olayı olarak kalır. Aynı çığ bir köyün üzerine düşerse adı afet olur.
Deprem, sel, kuraklık ya da fırtına, doğanın kendi işleyişi içinde olup biten olaylardır. MEB'e göre bir olayın afet sayılabilmesi için insanlar, diğer canlılar ve çevre üzerinde etki bırakması gerekir. Afet; tehlikeli bir doğal ya da beşerî olaya maruz kalınması sonucunda olağan hayat düzenini bozan, can ve mal kaybına neden olan, insanların uyum sağlama kapasitesini aşan ve dış yardım gerektiren olaydır. Kısacası afeti yalnız olayın büyüklüğü belirlemez; olayın kime, nereye ve ne kadar hazırlıksız bir topluma çarptığı belirler.
Tehlike, maruziyet, risk
Bu fark dört kavramla açıklanır. Tehlike, belli bir yerde ve zamanda ortaya çıkıp zarar verme potansiyeli taşıyan olaydır: taşabilecek bir dere, kırılabilecek bir fay. Maruziyet, insanların ve yapıların bu tehlikenin etki alanında bulunmasıdır: vadi tabanına kurulmuş bir mahalle. Güvenlik açığı, önlem eksikliğidir: dar köprü açıklığı, sele dayanıksız bina, hazırlanmamış tahliye planı. Risk ise bir olayın gerçekleşme olasılığı ile doğurabileceği can, mal, ekonomik ve çevresel kaybın birleşimidir. MEB'in verdiği örnekte Giresun'un Dereli ilçesinde 22 Ağustos 2020'de yaşanan taşkının asıl belirleyicisi, dere yatağının daraltılarak yerleşime açılmasıdır. Yağış tehlikeyi, yatağa yapılan binalar ise afeti üretmiştir.
Doğanın akışı içinde aşırı ya da sıra dışı şiddette gerçekleşen olaya ekstrem doğa olayı denir; 1960'ta Şili'de ölçülen 9,5 büyüklüğündeki deprem, bugüne kadar kaydedilen en büyük yer sarsıntısıdır. Ama ekstrem olay bile her yerde aynı sonucu doğurmaz. MEB iki depremi yan yana koyar: 2015'te Şili'deki 8,3 büyüklüğündeki depremde 13 kişi, 2003'te İran'ın Bem kentindeki 6,6 büyüklüğündeki depremde ise yaklaşık 26 bin kişi hayatını kaybetmiştir. Neden? Bem'de yapıların büyük kısmı depreme dayanıksızdı. Etkiyi gelişmişlik düzeyi, nüfus yoğunluğu ve hazırlık belirler.
Afet türleri
MEB afetleri önce oluşum nedenine göre ikiye ayırır. Doğa kaynaklı afetlerden kaynağını yer kabuğundan ya da yerin derinliklerinden alanlar jeolojik (deprem, volkanik faaliyet), atmosfer olaylarına bağlı olanlar klimatik-hidrolojik (kuraklık, sel), canlı organizmalardan ya da onların ürettiği maddelerden kaynaklananlar biyolojik afetlerdir (MEB burada erozyonu ve salgınları sayar). İnsan kaynaklı afetler ise sosyal (savaş, terör, göç) ve teknolojik (maden, nükleer santral, ulaşım ve sanayi kazaları) diye ikiye ayrılır. Afetler ayrıca oluşum hızına göre de sınıflanır: deprem, sel, çığ, heyelan aniden; kuraklık, erozyon ve çölleşme yavaş yavaş gelişir ve etkisi uzun sürer.
Nasıl sorulur“Aşağıdakilerden hangisi doğa kaynaklı bir afet değildir?” Şıklarda deprem, çığ, kuraklık, erozyon ve bir tane maden kazası ya da göç olur; cevap insan kaynaklı olandır. İkinci kalıp “hangisi jeolojik değildir?”dir. Üçüncü kalıp örnek olaydır: bir sel haberi verilir, “afete dönüşmesinde etkili beşerî etken” sorulur. Şiddetli yağış ve dar vadi doğal etkendir; dere yatağına bina yapılması, yatağın daraltılması ya da üzerinin kapatılması beşerî etkendir.
Tuzak“jeolojik değildir” sorusundaki çığdır: dağda görüldüğü için jeolojik sanılır, ama kar ve yağışa bağlı olduğundan klimatik-hidrolojiktir.
⇄Bilgi eşleştirme afet ve türü
?Soru çöz
Giresun'un Dereli ilçesinde şiddetli yağışın ardından yaşanan taşkın afete dönüşmüştür. Aşağıdakilerden hangisi bu olayın afete dönüşmesinde etkili olan beşerî bir etkendir?