Akarsu kavramları: kaynaktan ağıza bir derenin yolculuğu
MEB 10–11. sınıf · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 7 dk · 3 etkinlik
Önce hatırlaSu döngüsü nedir, hangi aşamalardan oluşur?Bağlantılı konudan (Su, toprak ve ekosistemler). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Hidrosfer (su küre), yeryüzündeki okyanus, deniz, göl, akarsu ve yer altı sularının bütünüdür. Su döngüsü (hidrolojik döngü) ise suyun buharlaşma, terleme, yoğuşma, yağış, yüzeysel akış ve sızma yoluyla hâl değiştirerek atmosfer, litosfer, hidrosfer ve biyosfer arasında sürekli yer değiştirmesidir; döngüyü Güneş enerjisi ve yer çekimi çalıştırır.
✎Konu anlatımı
Akarsu havzası, debi ve rejim nedir?
Kısa cevap: Akarsu havzası, bir akarsuyun ana kolu ve yan kollarıyla sularını topladığı alandır; havzaları birbirinden su bölümü çizgisi ayırır. Debi (akım), akarsu yatağından saniyede geçen su miktarıdır (m³/sn); rejim ise bu miktarın yıl içinde gösterdiği değişimdir.Bir dağ yamacına düşen yağmur damlası, hangi denize gideceğine daha düştüğü anda karar vermiş olur. O kararı veren çizginin adı su bölümü çizgisidir.
MEB'in tanımıyla akarsu; yağmur, kar, buz ve kaynak sularıyla beslenip belli bir yatak içinde eğim boyunca akan ve deniz, göl ya da bataklıkta son bulan tatlı sudur. Taşıdığı su, uzunluğu ve havzasının genişliği büyüdükçe adı da büyür: dere, çay, nehir (ırmak). Akarsuyun doğduğu yere kaynak, döküldüğü yere ağız denir. Kaynaktan ağıza yol üç bölüme ayrılır: eğimin fazla olduğu yukarı çığır, geçiş kesimi orta çığır ve eğimin azaldığı aşağı çığır.
Havza ve su bölümü çizgisi
Bir akarsuyun ana kolu ve yan kollarıyla birlikte sularını topladığı alana akarsu havzası denir. Komşu havzaları ayıran doğal sınır ise su bölümü çizgisidir ve çoğunlukla yüksek dağ sırtlarından geçer. Neden sırtlardan? Çünkü su her zaman eğim yönünde akar; bir sırtın iki yamacına düşen yağış iki ayrı vadiye, dolayısıyla iki ayrı havzaya iner. Havzası denize ya da okyanusa ulaşan akarsu açık havza, göl, bataklık ya da kapalı bir çukurda son bulan akarsu kapalı havza özelliği gösterir. Bu ayrıma dördüncü konuda Türkiye haritası üzerinde döneceğiz.
Debi ve rejim: ne kadar, ne zaman?
Akarsu yatağından bir saniyede geçen metreküp cinsinden su miktarına akım ya da debi denir. Debiyi yağış miktarı, kar ve buz erimeleri, buharlaşma, bitki örtüsü, havzanın genişliği ve zeminin suyu geçirip geçirmemesi belirler. Rejim ise debinin yıl içindeki değişimidir: debisi yıl boyunca pek değişmeyen akarsuyun rejimi düzenli, mevsimden mevsime belirgin farklar gösterenin rejimi düzensizdir. MEB'in örneğiyle Amazon ve Kongo düzenli, Ganj ve Mekong düzensiz rejimlidir.
Taban seviyesi ve denge profili
Akarsu yatağını derine, yana ve ağızdan kaynağa doğru geriye aşındırır. Aşındırabileceği en alt sınır taban seviyesidir: akarsu denize dökülüyorsa deniz seviyesi, göle dökülüyorsa gölün seviyesi. Yatağını kaynaktan ağıza akabileceği en düşük eğime indirip taban seviyesine yaklaştırdığında akarsu denge profiline ulaşmış olur. Hatırla: denge profilinden uzak akarsu hızlı akar, çok aşındırır, enerji üretmeye elverişlidir. Türkiye akarsularının bütün karakteri bu cümlenin içindedir; üçüncü konuda açacağız.
Akarsuyun bıraktığı izler
Eğimin fazla olduğu yerde akarsu derine kazar ve çentik (V) vadi açar; bir dağ sırasını enine yarıp geçtiğinde boğaz (yarma) vadi, yatay tortul tabakalarda ya da kalkerde basamaklı ve dik yamaçlı kanyon oluşur. Antalya'da Köprü Çayı'nın oyduğu Köprülü Kanyon buna örnektir. Eğim azalınca akarsu yavaşlar, bir kıyısını aşındırıp karşı kıyısına biriktirir ve menderes denen büklümler çizer; terim, Büyük Menderes'in eski adından gelir. Taban seviyesi düşerse akarsu kendi düzlüğünü yeniden kazar: gömük menderes ve vadi yamacında taraça (seki) basamakları oluşur. Yatağındaki bir eğim kırığından suyun yüksekten döküldüğü yere şelale denir. Ağızda biriken alüvyonlar ise deltayı kurar. Bu şekillerin oluşumunu dış kuvvetler sayfasında ayrıntılı gördük.
Bir terim daha: gölden çıkan akarsuya gideğen (göl ayağı) denir. Gideğeni olan göl suyunu yeniler, bu yüzden genellikle tatlıdır. Beyşehir Gölü'nden çıkan Çarşamba Çayı bunun sınavdaki bilinen örneğidir.
Nasıl sorulurKavram tanımı verilip adı sorulur ya da bir akım grafiği verilip “hangisine ulaşılır?” denir.
TuzakDebi ile rejimi karıştırmak. “Saniyede geçen su” debi, “aylara göre değişim” rejimdir. Menderes çizen akarsuya “rejimi düzenlidir” demek de tuzaktır: menderes eğimin azlığını gösterir, rejim ise beslenmeyle ilgilidir.
⇄Bilgi eşleştirme kavram → tanım
▭Boşluk doldurma
Yatağını taban seviyesine yaklaştırıp en düşük eğime indiren akarsu 'ne ulaşmış olur. Akış hızı azalan akarsuyun vadi tabanında çizdiği büklümlere denir.
?Soru çöz
Bir akarsuyun yıl içindeki en yüksek ve en düşük akımı arasında fark çok azdır. Bu durum, akarsuyun aşağıdaki özelliklerinden hangisini gösterir?