Türkiye'nin akarsuları: Kızılırmak'tan Fırat'a

Bir derenin kaynaktan ağıza yolculuğundan Fırat'ın Basra'ya uzanan yoluna: kavramlar, rejim, havzalar ve döküldükleri denizlere göre akarsularımız. Her konu, sınavda nasıl sorulduğuyla birlikte.

7 durakTürkiye
17 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 17tamamlanan etkinlik
23 sorubu konuda çözebileceğin
KAVRAM · AKARSU

Akarsu kavramları: kaynaktan ağıza bir derenin yolculuğu

MEB 10–11. sınıf · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 7 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaSu döngüsü nedir, hangi aşamalardan oluşur?Bağlantılı konudan (Su, toprak ve ekosistemler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Hidrosfer (su küre), yeryüzündeki okyanus, deniz, göl, akarsu ve yer altı sularının bütünüdür. Su döngüsü (hidrolojik döngü) ise suyun buharlaşma, terleme, yoğuşma, yağış, yüzeysel akış ve sızma yoluyla hâl değiştirerek atmosfer, litosfer, hidrosfer ve biyosfer arasında sürekli yer değiştirmesidir; döngüyü Güneş enerjisi ve yer çekimi çalıştırır.

Hidrosfer ve su döngüsü

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Akarsu havzası, debi ve rejim nedir?

Kısa cevap: Akarsu havzası, bir akarsuyun ana kolu ve yan kollarıyla sularını topladığı alandır; havzaları birbirinden su bölümü çizgisi ayırır. Debi (akım), akarsu yatağından saniyede geçen su miktarıdır (m³/sn); rejim ise bu miktarın yıl içinde gösterdiği değişimdir.

Bir dağ yamacına düşen yağmur damlası, hangi denize gideceğine daha düştüğü anda karar vermiş olur. O kararı veren çizginin adı su bölümü çizgisidir.

MEB'in tanımıyla akarsu; yağmur, kar, buz ve kaynak sularıyla beslenip belli bir yatak içinde eğim boyunca akan ve deniz, göl ya da bataklıkta son bulan tatlı sudur. Taşıdığı su, uzunluğu ve havzasının genişliği büyüdükçe adı da büyür: dere, çay, nehir (ırmak). Akarsuyun doğduğu yere kaynak, döküldüğü yere ağız denir. Kaynaktan ağıza yol üç bölüme ayrılır: eğimin fazla olduğu yukarı çığır, geçiş kesimi orta çığır ve eğimin azaldığı aşağı çığır.

Havza ve su bölümü çizgisi

Bir akarsuyun ana kolu ve yan kollarıyla birlikte sularını topladığı alana akarsu havzası denir. Komşu havzaları ayıran doğal sınır ise su bölümü çizgisidir ve çoğunlukla yüksek dağ sırtlarından geçer. Neden sırtlardan? Çünkü su her zaman eğim yönünde akar; bir sırtın iki yamacına düşen yağış iki ayrı vadiye, dolayısıyla iki ayrı havzaya iner. Havzası denize ya da okyanusa ulaşan akarsu açık havza, göl, bataklık ya da kapalı bir çukurda son bulan akarsu kapalı havza özelliği gösterir. Bu ayrıma dördüncü konuda Türkiye haritası üzerinde döneceğiz.

Debi ve rejim: ne kadar, ne zaman?

Akarsu yatağından bir saniyede geçen metreküp cinsinden su miktarına akım ya da debi denir. Debiyi yağış miktarı, kar ve buz erimeleri, buharlaşma, bitki örtüsü, havzanın genişliği ve zeminin suyu geçirip geçirmemesi belirler. Rejim ise debinin yıl içindeki değişimidir: debisi yıl boyunca pek değişmeyen akarsuyun rejimi düzenli, mevsimden mevsime belirgin farklar gösterenin rejimi düzensizdir. MEB'in örneğiyle Amazon ve Kongo düzenli, Ganj ve Mekong düzensiz rejimlidir.

Turuncu çizgi gerçek yatağı, kesikli çizgi denge profilini gösterir. Basamaklı, dik yatak genç bir akarsuyun işaretidir; şema ölçekli değildir.Görsel: Sınav Defteri

Taban seviyesi ve denge profili

Akarsu yatağını derine, yana ve ağızdan kaynağa doğru geriye aşındırır. Aşındırabileceği en alt sınır taban seviyesidir: akarsu denize dökülüyorsa deniz seviyesi, göle dökülüyorsa gölün seviyesi. Yatağını kaynaktan ağıza akabileceği en düşük eğime indirip taban seviyesine yaklaştırdığında akarsu denge profiline ulaşmış olur. Hatırla: denge profilinden uzak akarsu hızlı akar, çok aşındırır, enerji üretmeye elverişlidir. Türkiye akarsularının bütün karakteri bu cümlenin içindedir; üçüncü konuda açacağız.

Akarsuyun bıraktığı izler

Eğimin fazla olduğu yerde akarsu derine kazar ve çentik (V) vadi açar; bir dağ sırasını enine yarıp geçtiğinde boğaz (yarma) vadi, yatay tortul tabakalarda ya da kalkerde basamaklı ve dik yamaçlı kanyon oluşur. Antalya'da Köprü Çayı'nın oyduğu Köprülü Kanyon buna örnektir. Eğim azalınca akarsu yavaşlar, bir kıyısını aşındırıp karşı kıyısına biriktirir ve menderes denen büklümler çizer; terim, Büyük Menderes'in eski adından gelir. Taban seviyesi düşerse akarsu kendi düzlüğünü yeniden kazar: gömük menderes ve vadi yamacında taraça (seki) basamakları oluşur. Yatağındaki bir eğim kırığından suyun yüksekten döküldüğü yere şelale denir. Ağızda biriken alüvyonlar ise deltayı kurar. Bu şekillerin oluşumunu dış kuvvetler sayfasında ayrıntılı gördük.

Bir terim daha: gölden çıkan akarsuya gideğen (göl ayağı) denir. Gideğeni olan göl suyunu yeniler, bu yüzden genellikle tatlıdır. Beyşehir Gölü'nden çıkan Çarşamba Çayı bunun sınavdaki bilinen örneğidir.

Akılda kalsın: Üç soru, üç kavram: Nereden toplar? → havza. Ne kadar taşır? → debi. Ne zaman taşır? → rejim. Havzaları ayıran sırt da su bölümü çizgisidir.
Sınavda

Nasıl sorulurKavram tanımı verilip adı sorulur ya da bir akım grafiği verilip “hangisine ulaşılır?” denir.

TuzakDebi ile rejimi karıştırmak. “Saniyede geçen su” debi, “aylara göre değişim” rejimdir. Menderes çizen akarsuya “rejimi düzenlidir” demek de tuzaktır: menderes eğimin azlığını gösterir, rejim ise beslenmeyle ilgilidir.

⇄Bilgi eşleştirme kavram → tanım

▭Boşluk doldurma

Yatağını taban seviyesine yaklaştırıp en düşük eğime indiren akarsu 'ne ulaşmış olur. Akış hızı azalan akarsuyun vadi tabanında çizdiği büklümlere denir.

denge profilikanyonmenderesdelta

?Soru çöz

Bir akarsuyun yıl içindeki en yüksek ve en düşük akımı arasında fark çok azdır. Bu durum, akarsuyun aşağıdaki özelliklerinden hangisini gösterir?

✓ B. Su miktarının yıl içindeki değişimine rejim denir; değişim azsa rejim düzenlidir. D'deki debi bir andaki su miktarıdır: debisi yüksek bir akarsuyun rejimi düzensiz olabilir. A havza büyüklüğü, C eğimle ilgilidir; ikisi de akımın yıl içinde ne kadar değiştiğini söylemez.
SÜREÇ · BESLENME VE REJİM

Akarsu rejimi: Gediz kışın, Murat ilkbaharda, Manavgat her mevsim

MEB 11. sınıf · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürkiye'de yağış rejimi bölgelere göre nasıl değişir?Bağlantılı konudan (Türkiye'de yağış ve iklim tipleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Yağış rejimi, yağışın yıl içinde aylara ve mevsimlere dağılışıdır. Türkiye'de en çok yağış Akdeniz, Ege, Marmara ve Güneydoğu Anadolu'da kışın, İç Anadolu'da ilkbaharda, Kars–Ardahan platolarında yazın, Karadeniz kıyısında sonbaharda düşer. Yağışı bütün mevsimlere dengeli dağılan, yani rejimi düzenli olan tek yer Karadeniz kıyısıdır.

Yağış rejimleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Akarsular nasıl beslenir, akarsu rejimini neler etkiler?

Kısa cevap: Akarsular yağmur, kar-buz erimesi ve kaynak sularıyla beslenir. Türkiye'de yağmurla beslenen Ege ve Akdeniz akarsuları kışın, kar erimesiyle beslenen Doğu Anadolu akarsuları ilkbaharda kabarır; karstik kaynaklarla beslenen Manavgat Çayı gibi akarsuların rejimi düzenlidir.

Ocak ayında Gediz yatağından taşacak kadar dolarken aynı günlerde Muş Ovası'ndaki Murat buzun altında sessizce akar. İki akarsu da Türkiye'de; farkı yaratan, nereden beslendikleridir.

Rejimin anahtarı beslenme kaynağıdır. Akarsu suyunu nereden alıyorsa debisi o kaynağın takvimine uyar. Bu yüzden rejim sorusu aslında bir iklim sorusudur: yağış ne zaman düşüyor, hangi biçimde düşüyor, ne kadarı buharlaşıyor?

Dört beslenme tipi

  • Yağmurla beslenenler: Akdeniz ikliminde yağış kışın yağmur olarak düşer; Ege ve Akdeniz akarsuları (Gediz, Büyük Menderes, Bakırçay, Dalaman) kışın kabarır, kurak yazda çekilir. Rejimleri belirgin biçimde düzensizdir.
  • Kar ve buz erimesiyle beslenenler: Doğu Anadolu'nun yüksek kesimlerinde yağış kışın kar olarak birikir ve donar; akarsular kışın en az suyu taşır, karlar eriyince ilkbahar ve yaz başında en yüksek debiye ulaşır (Murat, Karasu, Aras, Dicle'nin yukarı çığırı).
  • Kaynak sularıyla beslenenler: Kalkerli arazide yer altına sızan su, voklüz denen karstik kaynaklardan bol ve düzenli çıkar. Bu kaynaklarla beslenen Manavgat Çayı ile Köprü Çayı, Akdeniz'in kurak yazında bile belirgin bir düşüş yaşamaz.
  • Karma beslenenler: Farklı iklim bölgelerinden geçen uzun akarsular birden çok kaynaktan beslenir ve karma rejimli olur: Fırat, Dicle, Kızılırmak, Yeşilırmak, Aras.
Aynı ülkede üç farklı takvim: kış yağmuru, ilkbahar erimesi ve yer altından gelen düzenli su. Grafikler ölçüm verisi değil, kavramsal şemadır.Görsel: Sınav Defteri

Rejimi başka neler etkiler?

Beslenmenin yanında buharlaşma (kurak yazda yüzeyden kayıp artar), havzanın genişliği (geniş havza farklı yerlerden su toplar, dalgalanmayı yumuşatır), bitki örtüsü (orman suyu tutar, yavaş bırakır), zeminin geçirimliliği ve akarsu üzerine kurulan barajlar rejimi değiştirir. Baraj, kabarık dönemin suyunu biriktirip kurak döneme dağıttığı için mansabındaki (aşağısındaki) akımı düzenler. Rejimdeki bu düzensizlik Türkiye'de neden bu kadar çok baraj kurulduğunun da cevabıdır.

Akım grafiğini okumak

Sınavda aylara göre akım grafiği verildiğinde üç şeyi okuyabilirsin: rejim (sütunlar dalgalı mı, dengeli mi?), en çok ve en az su taşınan dönem ve bundan çıkan beslenme tahmini (kış zirvesi yağmur, ilkbahar zirvesi kar). Grafikten okuyamayacağın şeyler de var: havzanın genişliği, akarsuyun uzunluğu, döküldüğü deniz.

Akılda kalsın: Zirvenin mevsimi beslenmeyi söyler: kış zirvesi → yağmur (Ege, Akdeniz), ilkbahar zirvesi → kar (Doğu Anadolu), zirve yok → karstik kaynak (Manavgat). Doğu Anadolu akarsuyunun kışın az su taşıması yağışın azlığından değil, kar olarak birikip donmasındandır.
Sınavda

Nasıl sorulurAkarsu adları sıralanıp “hangisinin akımı kışın artmaz?” diye sorulur; cevap Doğu Anadolu'dan beslenen akarsudur (Dicle, Murat, Aras). Öbür kalıp: “yaz kuraklığına rağmen debisi az düşen akarsu” → Manavgat, Köprü Çayı (karstik).

TuzakTuzak şık: kar beslenmesini “yağış miktarının azlığı” ile açıklamak; doğru neden yağış biçimidir.

?Soru çöz

Bir akarsuyun yalnızca aylara göre ortalama akım grafiği verilmiştir. Bu grafikten aşağıdakilerden hangisine ulaşılamaz?

✓ C. Akım grafiği debinin aylara göre değişimini gösterir; havzanın ne kadar geniş olduğu grafikte yer almaz. A aylar arası farkın az ya da çok olmasından rejimin düzenliliği, B en yüksek çubuklardan en çok su taşınan mevsim, D en düşük çubuktan en az su taşınan ay okunur.

⇄Bilgi eşleştirme akarsu → beslenme

TÜRKİYE · GENEL ÖZELLİKLER

Türkiye akarsularının genel özellikleri: hızlı, kısa ve düzensiz

MEB 11. sınıf · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürkiye'de dağların kıyıya paralel ve dik uzanmasının sonuçları nelerdir?Bağlantılı konudan (Türkiye'nin yer şekilleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Türkiye'de dağlar levhaların kuzey-güney yönlü sıkıştırması nedeniyle genel olarak doğu-batı doğrultusunda uzanır. Bu yüzden Karadeniz ve Akdeniz'de dağlar kıyıya paralel, Ege'de ise kıyıya diktir; deniz etkisinin iç kesimlere sokulması, kıyının girintisi ve kıyı ile iç kesim arasındaki ulaşım bu farka bağlıdır.

Dağların uzanışı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye akarsularının genel özellikleri nelerdir, nedenleri nedir?

Kısa cevap: Türkiye akarsularının akış hızları yüksek, boyları kısa, debileri düşük ve rejimleri düzensizdir; denge profiline ulaşmamışlardır, hidroelektrik potansiyelleri fazladır ve yük gemisi ulaşımına elverişli değildirler. Hız, aşındırma ve enerji potansiyeli yüksek ve engebeli araziden; düşük debi ve düzensiz rejim yarı kurak iklimden kaynaklanır.

Avrupa'da Ren ve Tuna üzerinde yük gemileri şehirden şehre gider. Türkiye'de ise ırmak kıyısında bir liman şehri bulmak neredeyse imkânsızdır. Bunun nedeni haritada değil, yükselti ve yağış tablosundadır.

MEB 11. sınıf kitabı Türkiye akarsularının genel özelliklerini yedi maddede toplar: akış hızları yüksek, boyları kısa, debileri düşük, denge profiline ulaşmamış, hidroelektrik potansiyelleri fazla, rejimleri düzensiz ve yük gemisi ulaşımına elverişsiz. Bu maddeleri ezberlemek yerine iki kök nedene bağlamak işini kolaylaştırır: arazi ve iklim.

Yer şekillerinden gelenler

  • Akış hızı ve aşındırma gücü yüksek
  • Denge profilinden uzak, dar ve derin vadiler
  • Hidroelektrik potansiyeli fazla
  • Boyları kısa
  • Taşımacılığa elverişsiz

İklimden gelenler

  • Debileri düşük
  • Rejimleri düzensiz
  • Kar ve buz erimesiyle beslenme, ilkbahar taşkınları
  • Yaz kuraklığında suyun çekilmesi

Arazinin payı: yüksekten inen su

Türkiye'nin ortalama yükseltisi fazladır ve arazi genç, tektonik olarak hâlâ yükselen bir arazidir. Akarsular kaynaklarını yüksek dağlardan alıp kısa mesafede denize iner; eğim fazla olunca su hızlanır, yatağını derine kazar ve denge profiline ulaşamaz. Hızlı ve eğimli akan su aynı zamanda enerjidir: bu yüzden hidroelektrik potansiyeli yüksektir.

Doğu Anadolu ve Doğu Karadeniz'in dik vadileri potansiyelin en yoğun olduğu yerlerdir; Marmara ve Ege'nin alçak, sade yer şekilli kesimlerinde ise akış yavaşlar, potansiyel düşer. Denge profiline en çok yaklaşmış akarsular da bu yüzden Ege'nin çöküntü ovalarında akanlardır. Derine kazan ve hızlı akan su, kopardığı malzemeyi de beraberinde götürür: Türkiye akarsuları bol alüvyon taşır. Bu yükün iki sonucu vardır: ağızlarda delta ovaları büyür, baraj göllerinin tabanı ise zamanla dolar ve barajın ömrünü kısaltır.

Boyların kısalığı da araziyle ilgilidir. Anadolu üç tarafı denizlerle çevrili bir yarımadadır ve kıyı boyunca uzanan dağlar birçok akarsuyu doğrudan kıyıya indirir. Kızılırmak, Sakarya ya da Fırat gibi iç kesimden doğan uzun akarsular ise bu dağ sıralarını derin boğaz vadileriyle yararak denize ulaşır.

İklimin payı: az ve düzensiz su

Türkiye'nin büyük kısmı yarı kurak iklim kuşağındadır; yağış hem azdır hem de mevsimlere eşit dağılmaz. Buharlaşma, özellikle yazın, yüksektir. Sonuç: debiler düşük, rejimler düzensizdir. Kızılırmak bunun en iyi örneğidir: ülke sınırları içindeki en uzun akarsu olmasına rağmen yarı kurak İç Anadolu'dan geçtiği için uzunluğuyla orantılı su taşımaz. Ege ve Akdeniz'de kış yağmuru, Doğu Anadolu'da ilkbahar erimesi akımı bir anda kabartır, yaz kuraklığı ise çeker. Kabarık dönemde eğimin az olduğu geniş tabanlı vadilerde, örneğin Trakya'da Meriç ve Ergene boyunda ve Ege'nin çöküntü ovalarında, taşkınlar görülür.

Neden gemi yok?

Yük gemisinin yürümesi için yıl boyu yeterli derinlik ve yavaş, düzenli akış gerekir. Türkiye akarsularında ikisi de eksiktir: hız ve eğim yüksektir, su seviyesi mevsime göre iner çıkar. Bu yüzden akarsulardan taşımacılıkta neredeyse hiç yararlanılmaz. İstisnalar sınavın sevdiği iki addır: Karadeniz'e dökülen Bartın Çayı ve Akdeniz'e dökülen Manavgat Çayı, aşağı çığırlarında taşımacılığa izin verir. Buna karşılık akarsular sulama, enerji üretimi, içme ve kullanma suyu ile balıkçılık için kullanılır; Düzce'deki Melen Çayı'nın suyunun İstanbul'a taşınması bu kullanımın bilinen örneğidir.

Kirlilik: sanayinin gölgesi

Akarsuyun kirliliğini, havzasında ne kadar sanayi ve kent olduğu belirler. Kıyısında yoğun sanayi ve yerleşme bulunan Ergene, Sakarya ve Filyos kirlenme oranı en yüksek akarsularımız arasında anılır. Sanayinin az olduğu Doğu Anadolu akarsularında (Murat, Zap gibi) kirlilik baskısı düşüktür.

Akılda kalsın: Her özelliğe “bu yükseklikten mi, yağıştan mı?” diye sor. Hız, aşındırma, enerji, kısa boy, gemi yok → yükselti. Az su, düzensiz rejim, kar beslenmesi → iklim. Gemi yürüyen iki çay: Bartın (Karadeniz) ve Manavgat (Akdeniz).
Sınavda

Nasıl sorulurÖncüllü soru: “Aşağıdakilerden hangileri arazinin yüksek ve engebeli olmasından kaynaklanır?” Doğru öncüller hidroelektrik potansiyeli ve derine aşındırmadır.

TuzakTuzak öncül “yıl boyu aynı miktarda su taşımamaları” ve “kar erimesiyle beslenmeleri”dir; bunlar iklimden gelir. Bir diğer kalıp: “Doğu Anadolu akarsuları denge profiline yaklaşmıştır” gibi yanlış ifadeyi bulmak.

?Soru çöz

Türkiye akarsularının aşağıdaki özelliklerinden hangisi iklimden çok yer şekilleriyle açıklanır?

✓ A. Enerji potansiyeli eğim ve yükseltiden gelir. Düşük debi, düzensiz rejim ve kar beslenmesi ise iklimle ilgilidir.

▭Boşluk doldurma

Türkiye'de üzerinde taşımacılık yapılabilen iki akarsu, Karadeniz'e dökülen Çayı ile Akdeniz'e dökülen Çayı'dır.

BartınÇoruhManavgatSeyhan
TÜRKİYE · HAVZALAR

Akarsu havzaları: suyu denize ulaşamayan kapalı havzalar

MEB 11. sınıf · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 6 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaDünyanın en büyük ve en derin gölleri hangileridir?Bağlantılı konudan (Su, toprak ve ekosistemler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

MEB 11'e göre Hazar Gölü yaklaşık 386.400 km² ile dünyanın en büyük, Baykal Gölü 1.740 m ile en derin gölüdür; Lut Gölü deniz seviyesinin yaklaşık 394 m altında, Titicaca Gölü yaklaşık 3.810 m yükseltide yer alır. Akarsuların rejimi yağışın yıl içindeki dağılışına bağlıdır: her mevsim yağış alan Amazon ve Kongo düzenli, muson yağışlarıyla beslenen Ganj ve Mekong düzensiz rejimlidir.

Dünyada akarsu, göl ve yer altı suyu

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye'deki akarsu havzaları ve kapalı havzalar hangileridir?

Kısa cevap: Türkiye akarsularının çoğu Karadeniz, Marmara, Ege, Akdeniz ve Basra Körfezi'ne ulaştığı için açık havzalıdır. Kapalı havzalar Konya (Tuz Gölü ve Konya Ovası), Akarçay, Burdur Göller ve Van Gölü havzalarıdır; Hazar'a dökülen Aras ve Kura da kapalı havzaya su taşır. MEB'e göre DSİ, Türkiye'yi 25 ana hidrolojik havzaya ayırır.

Konya'nın batısında Beyşehir Gölü'nden çıkan Çarşamba Çayı ovaya doğru akar ama hiçbir denize kavuşmaz; yolculuğu Konya Ovası'nda biter.

Hatırlarsan havza, bir akarsuyun bütün kollarıyla su topladığı alandı. Türkiye'nin havzalarını tanımlayan resmî bölümleme DSİ'nindir: MEB 11. sınıf kitabına göre DSİ ülkeyi 25 ana hidrolojik havzaya ayırmıştır ve bu havzaların iklimi ve su potansiyeli birbirinden çok farklıdır. Havzaların çoğu bir akarsuyun adını taşır (Kızılırmak, Sakarya, Seyhan, Fırat-Dicle…); bazıları bir kıyı şeridini (Batı Karadeniz, Doğu Akdeniz) ya da bir gölü (Van Gölü) anlatır.

Akarsular döküldükleri denize göre renklendirildi; kesikli çizgiler okyanusa bağlanmayan Hazar'a akan Aras ve Kura'dır. Kırmızı göller (Tuz, Akşehir, Eber, Burdur, Van) kapalı havzaların son durağıdır. Yataklar şematiktir.Kaynak: Sınav Defteri Harita Katmanları verisi

Açık havza: suyu denize ulaşanlar

Türkiye akarsularının büyük çoğunluğu sularını bir denize ulaştırır, yani açık havzalıdır. Döküldükleri yere göre beş açık havza grubu vardır: Karadeniz, Marmara, Ege, Akdeniz ve Basra Körfezi. Basra Körfezi'ne Türkiye'den doğrudan dökülen akarsu yoktur; Fırat ve Dicle sularını Irak'ta birleşip körfeze ulaştırır. Bu gruplara sonraki üç konuda tek tek bakacağız.

Kapalı havza: suyu yolda kalanlar

Kapalı havza, sularını denize ya da okyanusa ulaştıramayan, bir gölde, bataklıkta ya da kapalı bir çukurda son bulan ya da yolda buharlaşıp yer altına sızan akarsuların havzasıdır. Türkiye'de başlıcaları şunlardır:

  • Konya Kapalı Havzası: Tuz Gölü ve Konya Ovası bu havzadadır. Beyşehir Gölü'nün gideğeni Çarşamba Çayı Konya Ovası'na akar.
  • Akarçay Havzası (Afyonkarahisar): Akarçay Eber Gölü'ne dökülür; Akşehir Gölü de bu havzadadır.
  • Burdur Göller Havzası: Göller Yöresi'nin batısında, Burdur ve Salda gölleri gibi denize bağlantısı olmayan göller.
  • Van Gölü Havzası: Doğu Anadolu'daki kapalı çanak; çevre dağlardan inen akarsular Van Gölü'nde son bulur. Muradiye Şelalesi'nin bulunduğu Bendimahi Çayı bunlardan biridir.
  • Hazar'a akanlar: Aras ve Kura, Türkiye dışında Hazar Denizi'ne dökülür. Hazar'ın okyanusla bağlantısı olmadığı için bu iki akarsu da kapalı havzaya su taşır.

Neden kapalı?

Neden zinciri iki halkalıdır. İlk ve asıl halka yer şekilleridir: Anadolu'nun kuzeyinde ve güneyinde kıyıya paralel uzanan dağ sıraları iç kesimi çanak gibi kuşatır; su, bu duvarı aşabilecek bir çıkış bulamaz. İkinci halka iklimdir: iç kesimlerde yağış azdır ve yazın buharlaşma yüksektir, bu yüzden akarsu bir çıkış yolu açacak kadar güçlenemez, suyu gölde ya da ovada buharlaşır. İki halka birleşince kapalı havzaların en geniş yer kapladığı bölge kaçınılmaz olarak İç Anadolu olur.

Akılda kalsın: Kapalı havzayı “suyun son durağı neresi?” sorusuyla bul: Tuz Gölü – Konya Ovası, Eber – Akşehir, Burdur Gölü, Van Gölü, Hazar (Aras, Kura). Son durak bir denizse açık havzadır; Hazar ise “deniz” adını taşısa da okyanusa bağlanmadığı için kapalıdır.
Sınavda

Nasıl sorulurHaritada beş alan numaralanır, “hangisi kapalı havzadır?” denir; ya da akarsu adları verilir, “havzası diğerlerinden farklı olan” istenir: Göksu, Dalaman, Sakarya, Çoruh açık; Aras, Kura, Çarşamba Çayı kapalı.

TuzakÇoruh'un da yurt dışına gittiği için kapalı sanılması; Çoruh Karadeniz'e döküldüğü için açık havzadır. Neden sorusunda doğru cevap yer şekilleridir; iklim destekleyici etkendir.

?Soru çöz

Aşağıdaki akarsulardan hangisinin havza özelliği diğerlerinden farklıdır?

✓ D. Kura, okyanusla bağlantısı olmayan Hazar Denizi'ne döküldüğü için kapalı havzalıdır. Göksu ve Dalaman Akdeniz'e, Sakarya Karadeniz'e ulaşır.

?Haritadan sor haritalı soru

Haritada numaralanan akarsulardan hangisi sularını kapalı bir havzaya taşır?

✓ C. III, Doğu Anadolu'dan doğup Hazar Denizi'ne dökülen Aras'tır; Hazar okyanusa bağlanmadığı için Aras kapalı havzalıdır. I Gediz Ege'ye, II Sakarya Karadeniz'e, IV Seyhan Akdeniz'e dökülür; üçü de açık havzalıdır. Tuzak: sınır aşan her akarsuyu kapalı sanmak; Çoruh da yurt dışına gider ama Karadeniz'e döküldüğü için açıktır.

⇄Bilgi eşleştirme kapalı havza → son durak

TÜRKİYE · KARADENİZ VE MARMARA

Karadeniz ve Marmara akarsuları: Kızılırmak'ın yayından Çoruh'un kanyonuna

MEB 11. sınıf · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 6 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaTürkiye'deki delta ovaları hangileridir, nasıl oluşur?Bağlantılı konudan (Türkiye'nin ovaları, platoları ve kıyıları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Delta ovaları, akarsuların denize döküldüğü yerde taşıdıkları alüvyonu biriktirmesiyle oluşur. Türkiye'nin başlıca deltaları Karadeniz'de Karasu, Bafra ve Çarşamba; Ege'de Meriç, Bakırçay, Gediz, Küçük ve Büyük Menderes; Akdeniz'de Silifke ve Çukurova'dır. En büyüğü Seyhan ile Ceyhan'ın oluşturduğu Çukurova'dır. Birikimle oluşan öteki ovalara Ergene (taban seviyesi ovası), Bursa (dağ eteği ovası) ve Antalya (kıyı düzlüğü ovası) örnektir.

Delta ve birikim ovaları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Karadeniz'e ve Marmara Denizi'ne dökülen akarsular hangileridir?

Kısa cevap: Karadeniz'e batıdan doğuya Sakarya, Filyos, Bartın Çayı, Kızılırmak, Yeşilırmak, Harşit ve Çoruh dökülür; Çoruh Gürcistan'da denize ulaşır. Kızılırmak, Türkiye sınırları içindeki en uzun akarsudur. Marmara Denizi'ne dökülen en büyük akarsu Susurluk Çayı'dır.

Sivas'ın İmranlı ilçesinde Kızıldağ'dan doğan bir akarsu önce güneybatıya, sonra batıya, en sonunda kuzeye döner ve Samsun'da Bafra Burnu'ndan Karadeniz'e kavuşur. Haritada çizdiği bu büyük yay, Türkiye'nin en uzun akarsuyunun imzasıdır.

Kızılırmak ve Yeşilırmak: Orta Karadeniz'in iki deltası

Kızılırmak, kaynağından ağzına kadar tamamen Türkiye sınırları içinde akan ve ülke sınırları içindeki en uzun akarsudur. Sivas, Kayseri, Nevşehir, Kırşehir, Kırıkkale, Ankara, Çankırı, Çorum ve Samsun'dan geçer; İç Anadolu'da geniş bir yay çizdikten sonra Kuzey Anadolu Dağları'nı yararak denize iner. Başlıca kolları Delice Irmağı, Devrez Çayı ve Gökırmak'tır. Ağzında Bafra Ovası deltasını kurmuştur; Kızılırmak Deltası Türkiye'nin Ramsar listesindeki sulak alanlarındandır. Üzerinde Hirfanlı ve Altınkaya gibi barajlar vardır.

Yeşilırmak Sivas'ın kuzeydoğusundan doğar, Tokat ve Amasya'dan geçer; en büyük kolu Kelkit Çayı'nı ve Çekerek Irmağı'nı alarak büyür. Kelkit, Kuzey Anadolu Fay Hattı boyunca uzanan bir vadide akar. Yeşilırmak'ın ağzındaki delta Çarşamba Ovası'dır. Üzerinde Almus Barajı bulunur.

İki büyük delta neden Karadeniz'in bu kesiminde? Çünkü Karadeniz'de gel-git etkisi çok zayıftır; akarsuyun getirdiği alüvyonu dağıtacak güçlü bir hareket yoktur ve malzeme ağızda birikip kıyıyı denize doğru ilerletir.

Batı Karadeniz: Sakarya, Filyos, Bartın

Sakarya Eskişehir–Afyonkarahisar yöresinden doğar; Eskişehir, Ankara ve Bilecik'ten geçip Sakarya ilinin Karasu kıyısında Karadeniz'e dökülür. Ülke sınırları içindeki uzunluk bakımından Kızılırmak ve Fırat'tan sonra gelir. Kütahya ve Eskişehir'in içinden geçen Porsuk Çayı en uzun koludur. Üzerindeki Sarıyar Barajı enerji üretir. Havzasındaki sanayi ve kentler yüzünden kirliliği yüksek akarsularımızdandır. Filyos Çayı (Yenice Irmağı) Karabük yakınında Araç ve Soğanlı çaylarının birleşmesiyle oluşur ve Zonguldak'ta denize ulaşır. Bartın Çayı ise kısa ama sınavda sık geçer: aşağı çığırında taşımacılık yapılabilir.

Doğu Karadeniz: Harşit ve Çoruh

Doğu Karadeniz'de dağlar denize çok yakındır; akarsular kısa, dik ve hızlıdır. Bol yağış sayesinde boylarına göre çok su taşırlar. Harşit Çayı Gümüşhane'den inip Giresun'un Tirebolu ilçesinde denize kavuşur. Çoruh ise Bayburt'taki Mescit Dağları'ndan doğar, Erzurum ve Artvin'den geçer ve Gürcistan'da, Batum yakınında Karadeniz'e dökülür. Türkiye'nin en hızlı akan akarsularındandır; dar ve derin vadisi Deriner, Borçka ve Yusufeli gibi büyük baraj ve hidroelektrik santrallerine yer verir. Yusufeli, gövde yüksekliğiyle Türkiye'nin en yüksek barajı olarak bilinir. Filyos'un ağzında ise kıyı dik ve derin olduğu için delta gelişmemiştir.

Marmara'ya dökülenler

Marmara Denizi'ne dökülen en büyük akarsu Susurluk Çayı'dır. Kütahya'nın Simav yöresinden doğar ve yukarı çığırında Simav Çayı adını taşır; Balıkesir'den geçip Bursa'da Karacabey Boğazı'ndan denize ulaşır. Uludağ'ın yamaçlarından inip Bursa Ovası'nı geçen Nilüfer Çayı denize yakın kesimde Susurluk'a karışır. Balıkesir'deki Gönen Çayı da Marmara'ya dökülür. Ergene ise Trakya'da olmasına rağmen Marmara'ya değil, Meriç aracılığıyla Ege'ye akar; bunu bir sonraki konuda göreceğiz.

Akılda kalsın: Karadeniz kıyısını batıdan doğuya bir dizi gibi oku: Sakarya – Filyos – Bartın – Kızılırmak – Yeşilırmak – Harşit – Çoruh. Kollar ikili ezberlenir: Kızılırmak → Delice, Devrez, Gökırmak; Yeşilırmak → Kelkit, Çekerek; Sakarya → Porsuk; Susurluk → Nilüfer. Deltalar: Bafra = Kızılırmak, Çarşamba = Yeşilırmak.
Sınavda

Nasıl sorulurAna akarsu ile kolu eşleştirilir ve yanlış eşleşme sorulur. Haritalı soruda ağzında delta olmayan akarsu istenir: Filyos (Yenice). “Kaynağı iç kesimde olup kıyıdaki sıradağları aşan akarsu” kalıbında Kızılırmak, Yeşilırmak ve Sakarya doğru; kıyıya yakın doğan kısa çaylar yanlıştır.

TuzakTuzak: Kelkit'i ve Porsuk'u Kızılırmak'a bağlamak; Kelkit Yeşilırmak'ın, Porsuk Sakarya'nın koludur.

↕Haritada sıralama batıdan doğuya, ağızlarına göre

  1. Yeşilırmak
  2. Sakarya
  3. Çoruh
  4. Kızılırmak

⇄Bilgi eşleştirme ana akarsu → kolu

?Soru çöz

Aşağıdaki ana akarsu – kol eşleştirmelerinden hangisi doğrudur?

✓ A. Kelkit, Yeşilırmak'ın en büyük koludur. Sınavın iki klasik tuzağı B ve D'dedir: Porsuk Sakarya'nın, Kelkit Yeşilırmak'ın koludur; ikisi de Kızılırmak'a bağlanmaz. C ters eşleştirmedir: Delice Kızılırmak'ın koludur.
TÜRKİYE · EGE VE AKDENİZ

Ege ve Akdeniz akarsuları: menderesler, deltalar ve Çukurova

MEB 10–11. sınıf · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürkiye'nin yer şekillerinin oluşumunda hangi iç kuvvetler etkili oldu?Bağlantılı konudan (Türkiye'nin yer şekilleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Türkiye, Avrasya, Afrika ve Arabistan levhaları arasında sıkışan Anadolu Levhası üzerindedir. Bu sıkışma orojenezle (dağ oluşumu) kıvrım ve kırık dağlarını, epirojenezle geniş alanların toptan yükselip alçalmasını, faylanmayla deprem kuşaklarını ve volkanizmayla volkan dağlarını oluşturdu. Bugünkü görünümde en etkili iç kuvvet orojenezdir.

İç kuvvetler ve levhalar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Ege Denizi'ne ve Akdeniz'e dökülen akarsular hangileridir?

Kısa cevap: Ege Denizi'ne kuzeyden güneye Meriç, Bakırçay, Gediz, Küçük Menderes ve Büyük Menderes dökülür; bunlar horstlar arasındaki çöküntü ovalarında menderesler çizerek akar. Akdeniz'e batıdan doğuya Dalaman, Eşen, Aksu, Köprü Çayı, Manavgat, Göksu, Seyhan, Ceyhan ve Asi dökülür; Çukurova Seyhan ile Ceyhan'ın delta ovasıdır.

Antik çağın büyük liman kenti Milet bugün denizden kilometrelerce içeride, tarlaların ortasındadır. Onu karaya hapseden, yüzyıllar boyunca alüvyon taşıyan Büyük Menderes'tir.

Ege: grabende akan kıvrımlı ırmaklar

Ege'de dağlar kıyıya dik uzanır ve aralarında çöküntü ovaları (graben) bulunur. Akarsular bu oluklarda doğudan batıya akar; eğim az olduğu için yavaşlar, menderesler çizer ve ağızlarında geniş delta ovaları kurar. Ege akarsularının denge profiline en çok yaklaşmış akarsularımız olması da bundandır. Kuzeyden güneye sıralarsak:

  • Meriç: Bulgaristan'da doğar, Türkiye–Yunanistan sınırının önemli bir bölümünü çizer, Edirne'nin Enez ilçesi yakınında Ege'ye dökülür. Bulgaristan'dan gelen Tunca ve Trakya'nın en önemli akarsuyu Ergene Meriç'in kollarıdır. Ergene havzasındaki yoğun sanayi onu en kirli akarsularımız arasına sokar.
  • Bakırçay: Antik Bergama yakınından geçer, Çandarlı Körfezi'ne dökülür.
  • Gediz: Kütahya'daki Murat Dağı'ndan doğar, Uşak ve Manisa'dan geçer, İzmir Körfezi'nin dış kesiminde, Foça yakınında Gediz Deltası'nı kurar. Deltanın ilerlemesi körfezin bu kesimini sığlaştırır. Üzerinde Demirköprü Barajı vardır.
  • Küçük Menderes: Tamamen İzmir sınırları içinde akar; Selçuk yakınında denize ulaşır ve Efes'in liman kenti özelliğini kaybetmesine yol açmıştır.
  • Büyük Menderes: Afyonkarahisar'ın Dinar ilçesinden doğar, Denizli ve Aydın'dan geçer. Batı Anadolu'nun en büyük akarsuyudur ve “menderes” terimi onun adından gelir. Taşıdığı alüvyon Milet'i denizden ayırmıştır. Üzerinde Adıgüzel Barajı bulunur.

Akdeniz: Toroslardan inen kısa ırmaklar

Akdeniz'de Toroslar kıyıya paralel ve yüksektir; akarsuların çoğu kısa ve dik akar. Kalkerli arazi bol karstik kaynak verir; bu yüzden bazı Akdeniz akarsuları, bölgenin kurak yazına rağmen düzenli akar. Batıdan doğuya:

  • Dalaman Çayı (Muğla) ve Muğla–Antalya sınırında, antik Ksanthos'un vadisinden geçip Patara'da denize ulaşan Eşen Çayı.
  • Aksu ve Köprülü Kanyon'u oyan Köprü Çayı (Antalya).
  • Manavgat Çayı: Karstik kaynaklarla beslendiği için rejimi en düzenli akarsuyumuz olarak bilinir; aşağı çığırında taşımacılık yapılabilir, Manavgat Şelalesi üzerindedir.
  • Dragon Çayı (Mersin, Anamur): Suları Alaköprü Barajı'nda toplanıp KKTC'ye denizin altından boru hattıyla taşınır.
  • Göksu (Silifke): Toroslardan inip Silifke'de Göksu Deltası'nı kurar; delta önemli bir kuş cenneti ve Ramsar alanıdır. Seyhan'ın bir kolunun da Göksu adını taşıdığını unutma.
  • Seyhan: Zamantı ve Göksu kollarının Adana'nın kuzeyinde birleşmesiyle oluşur. Ceyhan: Kahramanmaraş'ın Elbistan yöresinden doğar, İskenderun Körfezi'ne dökülür; Menzelet ve Aslantaş barajları üzerindedir. İkisinin taşıdığı alüvyon Çukurova delta ovasını kurmuştur. Seyhan Barajı Çukurova'nın sulanmasında kritik rol oynar.
  • Asi: Lübnan'da doğar, Suriye'den geçip Hatay'a girer, Antakya'yı ikiye bölerek Samandağ'da Akdeniz'e dökülür. Güneyden kuzeye akması onu haritada ayırt eder.

Delta tablosu buradan tamamlanır: Ege'de Meriç, Bakırçay, Gediz ve iki Menderes; Akdeniz'de Göksu ile Seyhan–Ceyhan (Çukurova) deltaları. Delta için alüvyonun bol, kıyının sığ, dalga, akıntı ve gel-gitin zayıf olması gerekir. Ovaların ayrıntısı ovalar ve kıyılar sayfasında.

Akılda kalsın: Ege'yi kuzeyden güneye bir “M” ile aç, “M” ile kapat: Meriç – Bakırçay – Gediz – Küçük Menderes – Büyük Menderes. Antik limanlar: Efes → Küçük Menderes, Milet → Büyük Menderes. Akdeniz'in iki adaşı: Silifke'deki Göksu ile Seyhan'ın kolu Göksu farklı akarsulardır.
Sınavda

Nasıl sorulur“Ege akarsularının özelliklerinden biri değildir” kalıbında doğru şıklar menderes çizmek, çöküntü ovalarında akmak, delta kurmaktır; yanlış şık “yıl boyu bol su taşımaları”dır (yağmur beslenmeli, yazın çekilir). Akdeniz'de “kaynağı yurt dışında olup Türkiye'de denize dökülen” → Asi.

TuzakGöksu'yu Antalya'ya, Büyük Menderes'i İzmir'e yerleştirmek.

↕Haritada sıralama Ege'ye dökülenler, kuzeyden güneye

  1. Gediz
  2. Büyük Menderes
  3. Meriç
  4. Bakırçay

?Soru çöz

Aşağıdaki akarsulardan hangisi kaynağını yurt dışından alıp Türkiye topraklarında Akdeniz'e dökülür?

✓ B. Asi Lübnan'da doğar, Suriye'den geçip Hatay'da Akdeniz'e dökülür. Ceyhan, Göksu ve Seyhan Türkiye'de doğar.
TÜRKİYE · BASRA, HAZAR VE SINIR AŞAN SULAR

Fırat, Dicle ve sınır aşan sular: Türkiye'den doğup başka ülkelere akanlar

MEB 11. sınıf · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürkiye'nin sınır komşuları ve uç noktaları nelerdir?Bağlantılı konudan (Türkiye'nin coğrafi konumu). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Türkiye'nin sekiz kara komşusu vardır: batıda Yunanistan ve Bulgaristan; doğuda Gürcistan, Ermenistan, Azerbaycan (Nahçıvan) ve İran; güneyde Irak ve Suriye. En uzun kara sınırı Suriye, en kısası Nahçıvan iledir. Uç noktalar: kuzeyde Sinop İnceburun, güneyde Hatay Yayladağı, doğuda Iğdır Dilucu, batıda Gökçeada Avlaka Burnu.

Sınırlar, komşular, uç noktalar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye'nin sınır aşan ve sınır oluşturan akarsuları hangileridir?

Kısa cevap: MEB'e göre Türkiye'nin sınır aşan suları Fırat, Dicle, Kura, Aras, Çoruh, Meriç ve Asi'dir. Fırat ve Dicle Türkiye'de doğup Irak'ta birleşerek Basra Körfezi'ne, Aras ve Kura Hazar Denizi'ne, Çoruh Gürcistan'da Karadeniz'e dökülür; Meriç ve Asi ise yurt dışında doğup Türkiye'de denize ulaşır. Meriç, Aras ve Arpaçay başlıca sınır oluşturan sulardır.

Erzurum'un Dumlu Dağı'ndan çıkan bir damla, Elazığ'da Ağrı'dan gelen başka bir damlayla buluşur ve birlikte iki ülke daha geçerek Basra Körfezi'ne varır. Bu yolculuğun adı Fırat'tır.

Fırat: iki koldan doğan dev

Fırat, Erzurum'dan doğan Karasu (Batı Fırat) ile Ağrı'nın Diyadin ilçesinden doğup Muş Ovası'ndan geçen Murat'ın (Doğu Fırat) Elazığ'da Keban yakınında birleşmesiyle oluşur; Murat, Fırat'ın en uzun koludur. Fırat Suriye'ye geçer, Irak'ta Dicle ile birleşir; iki ırmağın birleşik yatağına Şattülarap denir ve sular buradan Basra Körfezi'ne ulaşır. Sınırlarımız dışındaki uzantısıyla birlikte en uzun akarsuyumuz Fırat'tır; sınırlarımız içindeki en uzun ise Kızılırmak. MEB 11. sınıf kitabındaki DSİ havza grafiğinde de yüzeysel akışı en yüksek havza Fırat-Dicle'dir. Farklı iklim bölgelerinden geçtiği için Fırat karma rejimlidir.

Dicle ve Mezopotamya

Dicle Elazığ'da Hazar Gölü yöresinden doğar; Diyarbakır, Batman, Siirt ve Şırnak'tan geçerek Irak'a girer. Van'ın Çatak yöresinden gelen Botan Çayı Siirt'te Dicle'ye karışır; Hakkâri'den geçen Zap Suyu ise Irak'ta Dicle'ye kavuşur. İki ırmak arasında kalan bereketli topraklara tarih boyunca Mezopotamya (“iki ırmak arası”) denmiştir. Bugün Fırat ve Dicle'nin suyu GAP (Güneydoğu Anadolu Projesi) ile sulama ve enerji üretiminde değerlendirilir.

Barajlar: kısa bir not

Rejimi düzensiz ama eğimi ve debisi yüksek akarsular barajın doğal adresidir. Türkiye'nin en büyük barajlarından Keban, Karakaya, Atatürk ve Birecik bu yüzden Fırat'ın üzerindedir. Dicle'de Ilısu ve Batman barajları, Çoruh'ta Deriner ve Yusufeli bulunur. Baraj göllerinin ve santrallerin ayrıntısı göller ve barajlar ile enerji kaynakları sayfalarındadır.

Sınır aşan ve sınır çizen sular

MEB'in tanımıyla bir ülkede doğup başka ülke ya da ülkelere ulaşan sulara sınıraşan sular, bu suların kıyısındaki ülkelere havza ülkeleri denir. İki ülke arasında doğal sınır çizgisi oluşturan akarsu ya da göller ise sınır oluşturan sulardır ve hem coğrafi hem siyasi açıdan stratejiktir.

Sınır aşan akarsuları kaynak ve ağız yerine göre iki kutuda düşün; sınır çizenler ayrı bir şerittir. Meriç hem dışarıdan gelir hem sınır çizer.Görsel: Sınav Defteri (tablo, harita değildir)

Hazar'a giden iki akarsu

Aras, Erzurum'daki Bingöl Dağları'ndan doğar, Kars ve Iğdır'dan geçer; MEB'e göre Türkiye ile Ermenistan, Azerbaycan (Nahçıvan) ve İran arasında sınır oluşturur ve Azerbaycan'da Kura'ya karışarak Hazar'a ulaşır. Ermenistan sınırını çizen Arpaçay, Aras'ın koludur. Kura ise Ardahan'ın Göle yöresinde, Allahuekber Dağları'ndan doğar; Gürcistan ve Azerbaycan'dan geçip Hazar'a dökülür. İkisinin suyu da okyanusa ulaşmadığı için kapalı havzalıdır.

Akılda kalsın: “Dışarıdan gelen iki misafir”: Meriç ve Asi. “Dışarı giden beşli”: Fırat, Dicle, Aras, Kura, Çoruh. Sınır çizen üçlü: Meriç, Aras, Arpaçay. Sınırlarımız içinde en uzun Kızılırmak, uzantısıyla en uzun Fırat.
Sınavda

Nasıl sorulurÖncüllü kalıp: “Asi kaynağını yurt dışından alır”, “Aras kaynağını yurt dışından alır” gibi ifadelerden yanlışı bulmak; Aras Türkiye'de doğar. “Fırat'a ait bilgiler” sorusunda Karasu ve Murat kolları ile Keban, Karakaya, Atatürk, Birecik doğru; “Hazar'a dökülür” ya da “Irak sınırını çizer” yanlıştır.

Tuzak“komşusuyla doğal sınır oluşturmayan” sorusunda Çoruh'u elemek; yurt dışına gider ama sınır çizmez.

⇄Bilgi eşleştirme akarsu → ayırt edici özellik

?Soru çöz

Aşağıdaki akarsulardan hangisi Türkiye ile bir komşusu arasında doğal sınır oluşturmaz?

✓ C. Çoruh Türkiye'de doğup Gürcistan'da denize dökülen sınır aşan bir akarsudur ama sınır çizmez. Meriç Yunanistan, Aras ve Arpaçay Ermenistan sınırında akar.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Yaklaşık aynı enlemde bulunan İzmir'in yıllık ortalama sıcaklığının Van'dan yüksek olması aşağıdakilerden hangisiyle açıklanamaz?

✓ A. İki kent aynı enlemde olduğu için güneş ışınları ikisine de yaklaşık aynı açıyla gelir; bu fark yaratmaz. B Van'ın daha yüksekte olması, C denizden uzaklığı, D bunun sonucu olan güçlü karasallık İzmir'i Van'dan sıcak yapar; üçü de farkı açıklar.Kaynak: Türkiye'de sıcaklık, basınç ve rüzgârlar · Sıcaklığı etkileyen etmenler

?Soru 2

Karadeniz kıyı kuşağında yıllık yağışın Doğu Karadeniz'de Orta Karadeniz'den fazla olması aşağıdakilerden hangisiyle açıklanamaz?

✓ A. Karadeniz boyunca dağlar her yerde kıyıya paraleldir; uzanış iki kesimde farklı değildir. B dağların kıyıya yakınlığı, C yüksekliğin fazlalığı nemli havayı Doğu Karadeniz'de daha çok yükseltir; D Orta Karadeniz'deki geniş ovalar dağları kıyıdan uzaklaştırır. Üçü de farkı açıklar.Kaynak: Türkiye'de yağış ve iklim tipleri · Yağışın dağılışı

?Soru 3

Türkiye'de karla örtülü gün sayısının batıdan doğuya doğru genel olarak artmasında aşağıdakilerden hangisi en etkilidir?

✓ C. Türkiye'de batıdan doğuya yükselti artar; sıcaklık düşer ve kar uzun süre erimeden kalır. A enlem kuzey-güney yönünde değişir, batı-doğu farkını açıklamaz. B bakı aynı dağın yamaçları arasındaki farktır. D güneşlenme süresi doğuda azalmaz; kar örtüsünü belirleyen yükseltidir.Kaynak: Türkiye'de yağış ve iklim tipleri · Kar ve karla örtülü gün

?Soru 4

Yazları sıcak ve kurak, kışları ılık ve yağışlı geçen Antalya'nın iklimi, dünyadaki aşağıdaki yerlerden hangisinin iklimine benzer?

✓ B. Yaz kuraklığı ve kış yağışı Akdeniz ikliminin imzasıdır; Akdeniz iklimi kıtaların 30°–40° enlemlerindeki batı kıyılarında, Kaliforniya ve Orta Şili gibi yerlerde de görülür. A okyanusal iklimdir (her mevsim yağışlı); C sert karasaldır; D musondur ve yağışı yazın düşer, yani Akdeniz'in tam tersidir.Kaynak: Türkiye'de yağış ve iklim tipleri · Türkiye'nin iklim tipleri

?Soru 5

Aşağıdaki kıyı tiplerinden hangisine Türkiye kıyılarında rastlanmaz?

✓ C. Fiyortlar deniz seviyesine kadar inen buzulların açtığı vadilerin denizle dolmasıyla oluşur; Türkiye'de buzullar denize inmemiştir (Hamsilos Koyu fiyort değil riadır). A rialı ve D Dalmaçya kıyı güneybatıda, B kalanklı kıyı Akdeniz'de (Silifke) görülür.Kaynak: Türkiye'nin ovaları, platoları ve kıyıları · Kıyı tipleri ve Türkiye kıyıları

?Soru 6

Aşağıdaki merkezlerin hangisinde yıllık sıcaklık farkının en fazla olması beklenir?

✓ B. Kars denizden uzak, yüksek ve nemi az bir platodadır; karasallık yıllık farkı büyütür. A Sinop Karadeniz, C İzmir Ege, D Mersin Akdeniz kıyısındadır; deniz etkisi üçünde de yıllık farkı azaltır.Kaynak: Türkiye'de sıcaklık, basınç ve rüzgârlar · Sıcaklık farkları ve rekorlar

?Soru 7

Aşağıdaki yağış türü, yer ve en etkili olduğu mevsim eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?

✓ D. Kars'ta kış çok soğuk geçtiği için zemin ancak yazın ısınır; konveksiyonel yağış orada yazın etkilidir. A doğrudur: Rize'de nemli kuzey rüzgârları sonbaharda yamaç yağışı bırakır. B doğrudur: Konya'da zemin ilkbaharda ısınır. C doğrudur: İzmir kışın cephe yağışı alır.Kaynak: Türkiye'de yağış ve iklim tipleri · Yağış türleri

?Soru 8

Kalkerli arazide oluşan erime çukurlarının küçükten büyüğe doğru sıralanışı hangisidir?

✓ D. En küçük erime çukuru dolindir; dolinler birleşince uvala, uvalalar birleşip genişleyince polye oluşur. Teke ve Taşeli'deki polye ovaları (Elmalı, Muğla, Acıpayam) bu son halkadır. C sırayı tersten verir; A ve B birleşme zincirini bozar.Kaynak: Türkiye'nin ovaları, platoları ve kıyıları · Karstik şekiller: Pamukkale, obruklar

?Soru 9

Meltem rüzgârlarıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ A. Meltemler kısa süreli ve dar alanlı rüzgârlardır; iklimi değiştirmez, kalıcı yağış bırakmaz. Bu ifade yanlıştır. B doğrudur: gündüz denizden karaya, gece karadan denize eser. C doğrudur: kara ve denizin farklı ısınmasından doğar. D doğrudur: uzun kıyılar ve engebe meltemi çoğaltır.Kaynak: Türkiye'de sıcaklık, basınç ve rüzgârlar · Meltemler, imbat ve etezyen

?Soru 10

Teke ve Taşeli platolarında nüfusun seyrek olması aşağıdakilerden hangisiyle açıklanamaz?

✓ A. Teke ve Taşeli kalker üzerindeki karstik platolardır; volkanik toprak (lav, tüf) bu platoların özelliği değildir, Kapadokya'yla karıştırılır. B yağış suyunun kalkerde yer altına sızması, C taşlık arazide tarım alanının darlığı, D ince kireçli topraklar karstik platonun gerçek özellikleridir; üçü de seyrek nüfusu açıklar.Kaynak: Türkiye'nin ovaları, platoları ve kıyıları · Türkiye'nin platoları
23
Daha fazla soru çözmek ister misin?Türkiye'nin su varlığı konusundan 23 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →