Hidrosfer ve su döngüsü: aynı damla neden hiç tükenmez?
MEB 9–11 · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 7 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaKonveksiyonel, orografik ve cephesel yağış nasıl oluşur?Bağlantılı konudan (Nem, yağış ve iklim tipleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Yağış için nemli havanın yükselip doyma noktasına kadar soğuması gerekir; havayı neyin yükselttiğine göre üç yağış türü vardır. Konveksiyonel (yükselim) yağışında güneşle ısınan hava kendiliğinden yükselir (Ekvatoral kuşak). Orografik (yamaç) yağışında nemli hava dağ yamacına tırmanır (Himalayaların güney yamaçları). Cephe (frontal) yağışında sıcak hava, soğuk hava kütlesinin üzerine çıkar (orta kuşak).
✎Konu anlatımı
Su döngüsü nedir, hangi aşamalardan oluşur?
Kısa cevap: Hidrosfer (su küre), yeryüzündeki okyanus, deniz, göl, akarsu ve yer altı sularının bütünüdür. Su döngüsü (hidrolojik döngü) ise suyun buharlaşma, terleme, yoğuşma, yağış, yüzeysel akış ve sızma yoluyla hâl değiştirerek atmosfer, litosfer, hidrosfer ve biyosfer arasında sürekli yer değiştirmesidir; döngüyü Güneş enerjisi ve yer çekimi çalıştırır.Bugün içtiğin bir bardak su, birkaç hafta önce Akdeniz'in yüzeyinden buharlaşmış, Toroslara kar olarak düşmüş ve bir kaynaktan yeniden yeryüzüne çıkmış olabilir.
MEB doğal ortamı beş küreye ayırır: taş küre (litosfer), hava küre (atmosfer), su küre (hidrosfer), buz küre (kriyosfer) ve canlıların yaşadığı yaşam küre (biyosfer). Hidrosferi denizler, göller, akarsular ve yer altı suları oluşturur; buzullar, sürekli karlar ve donmuş topraklar ise ayrı bir küre olarak kriyosferde sayılır. Bu küreler birbirinden duvarla ayrılmaz. Su, hepsinin içinden geçen ortak bir ipliktir: bulutta atmosferin, buzulda kriyosferin, toprakta litosferin, yaprakta biyosferin parçasıdır. Suyun mekânsal özelliklerini inceleyen coğrafya dalına hidrografya denir.
Dünya'nın suyu: bol ama çoğu tuzlu
MEB 11'in verdiği değerlerle Dünya'nın yaklaşık 510 milyon km²lik yüzeyinin %71'i (361 milyon km²) denizler ve okyanuslarla, %29'u (149 milyon km²) karalarla kaplıdır. Dağılış dengeli değildir: Kuzey Yarım Küre'de denizler %61, karalar %39 yer tutarken Güney Yarım Küre'de denizlerin payı %81'e çıkar. Neden önemli? Su karalardan yavaş ısınıp yavaş soğuduğu için Güney Yarım Küre daha denizel bir yarım küredir; yıllık sıcaklık farkları orada daha küçüktür.
Bu suyun yaklaşık %97,5'i tuzlu, yalnızca %2,5'i tatlıdır. Tatlı suyun da yaklaşık %68,7'si buzullarda, %30,1'i yer altında bulunur; göller ve akarsular tatlı suyun ancak %1,2'si kadardır. Yani insanın kolayca kullanabildiği yüzey tatlı suyu, Dünya'daki toplam suyun çok küçük bir bölümüdür. Suyu sınırlı bir kaynak yapan da budur.
Döngünün aşamaları
Döngü okyanus yüzeyinde başlar. Güneş'in ısıttığı su buharlaşma ile, bitkilerin yapraklarındaki su terleme ile, kar ve buz da sıvı hâle geçmeden süblimleşme ile su buharına dönüşür; atmosfere karışan bu buhara nem denir. Yükselen hava soğuyunca buhar yoğuşur, bulut ve sis oluşur; damlacıklar büyüyünce yağış düşer. Yere düşen suyun bir kısmı yüzeysel akışla akarsulara, göllere ve denize ulaşır, bir kısmı sızma ile yer altına geçip akiferleri doldurur, bir kısmı yüksek dağlarda ve kutuplarda kar ve buz olarak birikir.
Döngü neden hiç durmaz?
Çünkü iki kuvvet onu sürekli çevirir. Güneş enerjisi suyu buharlaştırıp yukarı taşır; yer çekimi yağışı, akarsuyu ve sızan suyu aşağı indirir. Bu sırada su yalnızca yer değiştirmez, enerji de taşır: buharlaşırken aldığı ısıyı yoğuşurken atmosfere bırakır (ayrıntı nem, yağış ve iklim tipleri sayfasında). MEB 9'a göre hidrosferin iklim sistemindeki en önemli özelliği, Güneş'ten aldığı enerjiyi diğer bileşenlerden daha fazla depolayıp atmosfere yavaş yavaş vermesidir; okyanuslar bu sayede Dünya'nın sıcaklığının hızla yükselip düşmesini engeller.
İnsan döngünün işleyişini değiştirebilir. Kentlerde asfalt ve beton suyun sızmasını engeller, yüzeysel akış hızlanır ve ani seller artar. Ormanlar yok edilince hem terleme hem sızma azalır. Yer altından beslenmesinden fazla su çekilince akiferler boşalır; Konya Ovası'ndaki obrukların artması bunun Türkiye'deki örneğidir (ayrıntı Türkiye'nin gölleri ve yer altı suları sayfasında).
Nasıl sorulurNumaralı oklarla bir su döngüsü blok diyagramı verilir: “II numaralı süreç hangisidir?” Bitkiden yukarı çıkan ok terleme, denizden çıkan ok buharlaşmadır; yere inen okta sızma ile yüzeysel akış karıştırılır. İkinci kalıp “Hangisi suyun atmosfere geçmesini sağlamaz?” sorusudur; cevap sızma ya da yüzeysel akıştır. Bir de neden-sonuç sorusu gelir: bitki örtüsü tahrip edilen bir havzada sızma azalır, yüzeysel akış ve sel riski artar.
TuzakOran sorusunda “tatlı suyun büyük bölümü göl ve akarsulardadır” yargısı; doğrusu buzullardır.
▭Boşluk doldurma
Yeryüzündeki suyun yaklaşık %97,5'i sudur. Tatlı suyun en büyük bölümü hâlinde bulunur. Bitkilerin yapraklarındaki suyun buhar olarak atmosfere geçmesine denir.
?Soru çöz
Bir akarsu havzasında ormanların kesilip yerine geniş asfalt ve beton yüzeyler yapılması, su döngüsünü en çok hangi yönde etkiler?