Su, toprak ve ekosistemler: hidrosferden biyomlara

Bir damla suyun okyanustan buluta yolculuğundan Gulf Stream'in Avrupa'yı ısıtmasına, lateritten çernozyoma dünya topraklarından besin zinciri, karbon-azot döngüsü ve yağmur ormanından tundraya biyomlara; MEB 9–11 kitaplarıyla ve sınavda nasıl sorulduğuyla.

8 durakKavram
16 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 16tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KAVRAM · HİDROSFER

Hidrosfer ve su döngüsü: aynı damla neden hiç tükenmez?

MEB 9–11 · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKonveksiyonel, orografik ve cephesel yağış nasıl oluşur?Bağlantılı konudan (Nem, yağış ve iklim tipleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Yağış için nemli havanın yükselip doyma noktasına kadar soğuması gerekir; havayı neyin yükselttiğine göre üç yağış türü vardır. Konveksiyonel (yükselim) yağışında güneşle ısınan hava kendiliğinden yükselir (Ekvatoral kuşak). Orografik (yamaç) yağışında nemli hava dağ yamacına tırmanır (Himalayaların güney yamaçları). Cephe (frontal) yağışında sıcak hava, soğuk hava kütlesinin üzerine çıkar (orta kuşak).

Yağış türleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Su döngüsü nedir, hangi aşamalardan oluşur?

Kısa cevap: Hidrosfer (su küre), yeryüzündeki okyanus, deniz, göl, akarsu ve yer altı sularının bütünüdür. Su döngüsü (hidrolojik döngü) ise suyun buharlaşma, terleme, yoğuşma, yağış, yüzeysel akış ve sızma yoluyla hâl değiştirerek atmosfer, litosfer, hidrosfer ve biyosfer arasında sürekli yer değiştirmesidir; döngüyü Güneş enerjisi ve yer çekimi çalıştırır.

Bugün içtiğin bir bardak su, birkaç hafta önce Akdeniz'in yüzeyinden buharlaşmış, Toroslara kar olarak düşmüş ve bir kaynaktan yeniden yeryüzüne çıkmış olabilir.

MEB doğal ortamı beş küreye ayırır: taş küre (litosfer), hava küre (atmosfer), su küre (hidrosfer), buz küre (kriyosfer) ve canlıların yaşadığı yaşam küre (biyosfer). Hidrosferi denizler, göller, akarsular ve yer altı suları oluşturur; buzullar, sürekli karlar ve donmuş topraklar ise ayrı bir küre olarak kriyosferde sayılır. Bu küreler birbirinden duvarla ayrılmaz. Su, hepsinin içinden geçen ortak bir ipliktir: bulutta atmosferin, buzulda kriyosferin, toprakta litosferin, yaprakta biyosferin parçasıdır. Suyun mekânsal özelliklerini inceleyen coğrafya dalına hidrografya denir.

Dünya'nın suyu: bol ama çoğu tuzlu

MEB 11'in verdiği değerlerle Dünya'nın yaklaşık 510 milyon km²lik yüzeyinin %71'i (361 milyon km²) denizler ve okyanuslarla, %29'u (149 milyon km²) karalarla kaplıdır. Dağılış dengeli değildir: Kuzey Yarım Küre'de denizler %61, karalar %39 yer tutarken Güney Yarım Küre'de denizlerin payı %81'e çıkar. Neden önemli? Su karalardan yavaş ısınıp yavaş soğuduğu için Güney Yarım Küre daha denizel bir yarım küredir; yıllık sıcaklık farkları orada daha küçüktür.

Bu suyun yaklaşık %97,5'i tuzlu, yalnızca %2,5'i tatlıdır. Tatlı suyun da yaklaşık %68,7'si buzullarda, %30,1'i yer altında bulunur; göller ve akarsular tatlı suyun ancak %1,2'si kadardır. Yani insanın kolayca kullanabildiği yüzey tatlı suyu, Dünya'daki toplam suyun çok küçük bir bölümüdür. Suyu sınırlı bir kaynak yapan da budur.

Döngünün aşamaları

Döngü okyanus yüzeyinde başlar. Güneş'in ısıttığı su buharlaşma ile, bitkilerin yapraklarındaki su terleme ile, kar ve buz da sıvı hâle geçmeden süblimleşme ile su buharına dönüşür; atmosfere karışan bu buhara nem denir. Yükselen hava soğuyunca buhar yoğuşur, bulut ve sis oluşur; damlacıklar büyüyünce yağış düşer. Yere düşen suyun bir kısmı yüzeysel akışla akarsulara, göllere ve denize ulaşır, bir kısmı sızma ile yer altına geçip akiferleri doldurur, bir kısmı yüksek dağlarda ve kutuplarda kar ve buz olarak birikir.

Güneş suyu buharlaştırıp yukarı taşır, yer çekimi yağış, akış ve sızmayla geri indirir. Toplam su miktarı hemen hemen değişmez; değişen, suyun yeri ve hâlidir. Şema ölçeksizdir.Görsel: Sınav Defteri

Döngü neden hiç durmaz?

Çünkü iki kuvvet onu sürekli çevirir. Güneş enerjisi suyu buharlaştırıp yukarı taşır; yer çekimi yağışı, akarsuyu ve sızan suyu aşağı indirir. Bu sırada su yalnızca yer değiştirmez, enerji de taşır: buharlaşırken aldığı ısıyı yoğuşurken atmosfere bırakır (ayrıntı nem, yağış ve iklim tipleri sayfasında). MEB 9'a göre hidrosferin iklim sistemindeki en önemli özelliği, Güneş'ten aldığı enerjiyi diğer bileşenlerden daha fazla depolayıp atmosfere yavaş yavaş vermesidir; okyanuslar bu sayede Dünya'nın sıcaklığının hızla yükselip düşmesini engeller.

İnsan döngünün işleyişini değiştirebilir. Kentlerde asfalt ve beton suyun sızmasını engeller, yüzeysel akış hızlanır ve ani seller artar. Ormanlar yok edilince hem terleme hem sızma azalır. Yer altından beslenmesinden fazla su çekilince akiferler boşalır; Konya Ovası'ndaki obrukların artması bunun Türkiye'deki örneğidir (ayrıntı Türkiye'nin gölleri ve yer altı suları sayfasında).

Akılda kalsın: Döngüyü yukarı Güneş (buharlaşma, terleme, süblimleşme), aşağı yer çekimi (yağış, akış, sızma) çevirir. Tatlı su sıralaması: buzul > yer altı > göl-akarsu.
Sınavda

Nasıl sorulurNumaralı oklarla bir su döngüsü blok diyagramı verilir: “II numaralı süreç hangisidir?” Bitkiden yukarı çıkan ok terleme, denizden çıkan ok buharlaşmadır; yere inen okta sızma ile yüzeysel akış karıştırılır. İkinci kalıp “Hangisi suyun atmosfere geçmesini sağlamaz?” sorusudur; cevap sızma ya da yüzeysel akıştır. Bir de neden-sonuç sorusu gelir: bitki örtüsü tahrip edilen bir havzada sızma azalır, yüzeysel akış ve sel riski artar.

TuzakOran sorusunda “tatlı suyun büyük bölümü göl ve akarsulardadır” yargısı; doğrusu buzullardır.

▭Boşluk doldurma

Yeryüzündeki suyun yaklaşık %97,5'i sudur. Tatlı suyun en büyük bölümü hâlinde bulunur. Bitkilerin yapraklarındaki suyun buhar olarak atmosfere geçmesine denir.

tuzlubuzullarterlemegöllersızma

?Soru çöz

Bir akarsu havzasında ormanların kesilip yerine geniş asfalt ve beton yüzeyler yapılması, su döngüsünü en çok hangi yönde etkiler?

✓ A. Asfalt ve beton geçirimsizdir; orman da kalkınca yağış suyu toprağa sızamaz, hızla yüzeyden akar. Bu yüzden sızma ve terleme azalır, yüzeysel akış ve sel riski artar.
DAĞILIŞ · OKYANUS VE DENİZLER

Okyanuslar ve denizler: Kızıldeniz neden tuzlu, Baltık neden neredeyse tatlı?

MEB 11. sınıf · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMutlak nem, maksimum nem ve bağıl nem nedir, nasıl hesaplanır?Bağlantılı konudan (Nem, yağış ve iklim tipleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Mutlak nem, 1 m³ havada bulunan su buharının gram cinsinden miktarıdır. Maksimum nem, havanın o sıcaklıkta taşıyabileceği en fazla nemdir ve sıcaklık arttıkça artar. Bağıl nem ise mutlak nemin maksimum neme oranıdır: bağıl nem = mutlak nem ÷ maksimum nem × 100. Bağıl nem %100'e ulaştığında hava doyar; havanın neme doyması için soğuması gereken sıcaklığa doyma (çiy) noktası denir.

Nem: mutlak, maksimum, bağıl

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Deniz suyunun tuzluluğunu etkileyen faktörler nelerdir?

Kısa cevap: Dünya'da beş okyanus vardır: Büyük (Pasifik), Atlas (Atlantik), Hint, Güney ve Kuzey (Arktik) okyanusları. Deniz suyunun tuzluluğu buharlaşmaya, yağışa, akarsuların ve buzul erimesinin getirdiği tatlı suya ve başka denizlerle bağlantıya göre değişir: buharlaşmanın fazla olduğu Kızıldeniz'de yaklaşık ‰41'e çıkar, tatlı su girdisinin bol olduğu Baltık Denizi'nin bazı kesimlerinde ‰2'ye kadar düşer.

Kızıldeniz'de yüzen birinin ağzına gelen su acı ve yakıcıdır; Baltık'ın bazı koylarında ise tuz neredeyse hissedilmez.

MEB 11 okyanusları kıtalar arasındaki geniş çukurlukları dolduran devasa su kütleleri olarak tanımlar ve beşini sayar: Kuzey (Arktik), Atlas (Atlantik), Büyük (Pasifik), Güney ve Hint okyanusları; en büyüğü Büyük Okyanus'tur. Okyanusların kıta içlerine sokulan ya da kıta kenarlarında kalan daha küçük parçalarına deniz denir. Karadeniz ve Akdeniz gibi kıta içine sokulanlar iç deniz, Japon (Doğu) Denizi ve Karayip Denizi gibi kıta kenarında kalanlar kenar denizdir. İç denizler okyanusa dar boğazlarla bağlandığı için suları yavaş yenilenir; bu yüzden MEB'in vurguladığı gibi denizlerin tuzluluğu, sıcaklığı ve su hareketleri okyanuslara göre çok daha değişkendir.

Tuzluluk nedir, neye bağlıdır?

Tuzluluk, bir kilogram deniz suyunda çözünmüş tuz miktarıdır ve binde (‰) ile gösterilir; okyanusların ortalaması yaklaşık ‰35'tir. Tuzu denize akarsular taşır: karalarda kayaçlardan çözdükleri mineralleri yüz milyonlarca yıldır denize bırakırlar. Buharlaşmada su gider, tuz kalır. Bu yüzden tuzluluk, denize giren tatlı su ile denizden buharlaşan su arasındaki dengeye bağlıdır.

  • Buharlaşma: sıcaklık, kuraklık ve rüzgâr buharlaşmayı artırır; tuzluluk yükselir.
  • Yağış: bol yağış deniz suyunu seyreltir; tuzluluk düşer.
  • Akarsular: büyük akarsuların döküldüğü denizlerde tuzluluk düşüktür.
  • Buzul erimesi: kutup çevresinde denize tatlı su ekler.
  • Başka denizlerle bağlantı: boğazlardan giren daha tuzlu ya da daha az tuzlu su dengeyi değiştirir.

Bu etmenler dağılışı açıklar. Ekvator'da sıcaklık yüksektir ama her gün yağan yağmur suyu seyreltir. En yüksek yüzey tuzluluğu dönenceler çevresindedir: buralarda yüksek basınç alanları yağışı engeller, buharlaşma ise sürer. Kutuplara doğru buharlaşma azalır, buzul erimesi tatlı su ekler; tuzluluk yeniden düşer. Kızıldeniz çöllerin arasında, büyük bir akarsuyun beslemediği sıcak ve kurak bir denizdir; MEB'e göre tuzluluğu yaklaşık ‰41'dir. Baltık Denizi ise serindir, buharlaşma azdır, çok sayıda akarsu dökülür ve okyanusla dar bir bağlantısı vardır; bazı kesimlerinde tuzluluk ‰2'ye kadar düşer.

Türkiye'nin denizleri

Aynı kural Türkiye'nin dört denizini de sıralar. Karadeniz'e Tuna, Dinyeper ve Don gibi büyük akarsular dökülür, iklimi serin ve yağışlıdır; tuzluluğu bu yüzden okyanus ortalamasının çok altındadır. MEB'in belirttiği gibi Karadeniz geçmişte bir tatlı su gölüydü, deniz seviyesindeki değişimlerle tuzlu bir denize dönüştü. Akdeniz ise yazı sıcak ve kurak geçen, buharlaşmanın fazla, büyük akarsuyun az olduğu bir denizdir; Türkiye denizlerinin en tuzlusudur. Sıralama Akdeniz, Ege, Marmara, Karadeniz şeklindedir.

Boğazlarda bu farkın canlı bir sonucu görülür: iki katlı akıntı. Az tuzlu, dolayısıyla hafif olan ve akarsularla beslendiği için seviyesi biraz yüksek olan Karadeniz suyu üstten Marmara'ya ve Ege'ye akar; daha tuzlu ve ağır Akdeniz suyu ise alttan ters yönde Karadeniz'e ilerler. MEB bunu Karadeniz ile Akdeniz arasında görülen ters yönlü üst ve alt akıntılar olarak verir.

Deniz suyunun sıcaklığı ve yoğunluğu

Deniz suyunun sıcaklığını da başta enlem belirler. MEB 11'e göre Ekvator çevresinde yüzey suyu ortalama 25 °C dolayındadır, kutuplarda –2 °C'ye kadar düşer; tuzlu su 0 °C'de donmaz. Güneş ışınları yalnız yüzeyi ısıttığı için derine inildikçe sıcaklık azalır. Akıntılar da büyük fark yaratır: aynı enlemdeki İngiltere'nin batı kıyıları Gulf Stream sıcak akıntısıyla ılık, Kanada'nın doğu kıyıları Labrador soğuk akıntısıyla soğuktur.

Sıcaklık ve tuzluluk birlikte suyun yoğunluğunu belirler: soğuk ve tuzlu su ağırdır, dibe çöker; sıcak ve az tuzlu su hafiftir, yüzeyde kalır. Kutuplar çevresinde soğuyan ve buz oluşurken tuzu artan su batar, okyanus tabanında yavaşça Ekvator'a doğru ilerler. MEB 9, okyanusların derinlerindeki bu su dolaşımının da Dünya'nın sıcaklık dengesinde etkili olduğunu belirtir. Sıradaki durak, bu suyun yüzeydeki büyük yolculukları: okyanus akıntıları.

Akılda kalsın: Tuzluluğu su kaybettiren artırır: buharlaşma (sıcaklık, kuraklık, rüzgâr). Su ekleyen azaltır: yağış, akarsu, buzul erimesi. Kızıldeniz kaybeder, Baltık ve Karadeniz kazanır. Tepe noktası Ekvator değil, dönencelerdir.
Sınavda

Nasıl sorulurEnlemlere göre yüzey tuzluluğu grafiği verilir: eğri dönenceler çevresinde iki tepe yapar, Ekvator'da hafifçe çöker.

Tuzak“Ekvator'da sıcaklık yüksek olduğu hâlde tuzluluğun dönencelerden düşük olmasının nedeni” sorulur; cevap bol yağıştır, “okyanus akıntıları” ve “derinlik” çeldiricidir. Öncüllü kalıp: “Karadeniz'in tuzluluğunun düşük olması I. büyük akarsuların dökülmesi, II. buharlaşmanın az olması, III. derin olması ile açıklanabilir.” Doğru cevap I ve II'dir; derinlik tuzluluğu belirlemez. Tuzak: Türkiye kalıbında “tuzluluğu en yüksek deniz Karadeniz'dir” yargısı; Türkiye'yi çevreleyen denizlerin en tuzlusu Akdeniz'dir.

↕Sıralama tuzluluk büyükten küçüğe

  1. Karadeniz
  2. Kızıldeniz
  3. Baltık Denizi
  4. Akdeniz

?Soru çöz

Okyanuslarda yüzey suyu tuzluluğunun en yüksek değerlere Ekvator'da değil, dönenceler çevresinde ulaşmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Dönenceler çevresinde yüksek basınç yağışı engeller, buharlaşma sürer; su gidip tuz kaldığı için tuzluluk yükselir. A yanlıştır: en yüksek ortalama sıcaklık dönencelerde değil, Ekvator'a yakındır; Ekvator'da bol yağış suyu seyreltir. B akarsular ve D buzul erimeleri tatlı su ekler; tuzluluğu artırmaz, azaltır.
SÜREÇ · AKINTILAR VE GEL-GİT

Okyanus akıntıları: Batı Avrupa neden ılık, Atacama neden çöl?

MEB 9–11 · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 10 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSürekli rüzgârlar nelerdir, alize, batı ve kutup rüzgârları nereden nereye eser?Bağlantılı konudan (Basınç ve rüzgârlar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Sürekli rüzgârlar, basınç kuşakları arasında yıl boyu aynı yönde esen rüzgârlardır. Alizeler 30° dinamik yüksek basınçtan Ekvator'a, batı rüzgârları 30°'den 60° dinamik alçak basınca, kutup rüzgârları kutuplardaki termik yüksek basınçtan 60°'ye eser; hepsi kuzey yarım kürede sağa, güney yarım kürede sola sapar.

Alize, batı ve kutup rüzgârları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Sıcak ve soğuk okyanus akıntıları iklimi nasıl etkiler?

Kısa cevap: Okyanus akıntıları, okyanus sularının belirli yönlerde sürekli akan büyük kütleler hâlinde yer değiştirmesidir; başlıca nedeni sürekli rüzgârlardır, yönlerini Coriolis etkisi ve kıtaların kıyıları belirler. Kaynağını Ekvator'a yakın yerlerden alan akıntılar sıcak (Gulf Stream, Kuroşivo), kutuplara yakın yerlerden alanlar soğuktur (Labrador, Peru); sıcak akıntılar geçtikleri kıyıların sıcaklığını ve yağışını artırır, soğuk akıntılar sıcaklığı düşürür ve yağışı azaltır.

Londra ile Kanada'nın Labrador kıyısı birbirine yakın enlemlerdedir; ama kışın birinde deniz açık kalır, ötekinde kıyılar aylarca buzla kaplanır.

Bu farkı enlem açıklayamaz; açıklayan, denizin içinde akan dev “ırmaklar”dır. MEB 9'un tanımıyla okyanus suları akıntılarla Ekvator ve kutuplar arasında yer değiştirerek geçtikleri yerlerin sıcaklığını etkiler. Ekvator'un fazla ısısı kutuplara, kutupların soğuğu Ekvator'a taşınır; akıntılar olmasaydı Ekvator daha sıcak, yüksek enlemler daha soğuk olurdu.

Akıntılar neden ve hangi yönde akar?

  • Sürekli rüzgârlar: MEB 9'a göre atmosferdeki büyük rüzgâr sistemleri okyanus yüzeyindeki suları harekete geçirir. Alizeler Ekvator çevresinde suyu batıya, batı rüzgârları orta enlemlerde doğuya sürükler.
  • Yoğunluk farkı: sıcaklık ve tuzluluk farkından doğar; özellikle derin akıntıları çalıştırır.
  • Coriolis etkisi: Dünya'nın batıdan doğuya dönmesi akıntıları Kuzey Yarım Küre'de sağa, Güney Yarım Küre'de sola saptırır.
  • Kıtaların konumu: akıntı bir kıyıya çarpınca yön değiştirir, kıyı boyunca akar.

Bu dört etmen birleşince büyük okyanuslarda akıntılar dev halkalar çizer: Kuzey Yarım Küre'de saat yönünde, Güney Yarım Küre'de saat yönünün tersine. Halkanın mantığı basittir. Alizelerin batıya ittiği ılık Ekvator suyu kıtanın doğu kıyısına çarpar ve kutba doğru döner: kıtaların doğu kıyısında sıcak akıntı. Orta enlemlerde batı rüzgârları suyu karşı kıyıya taşır; oradan Ekvator'a dönen su yüksek enlemlerden geldiği için soğuktur: dönenceler çevresinde kıtaların batı kıyısında soğuk akıntı.

Sıcak ve soğuk akıntılar

MEB 9 kuralı tek cümleyle verir: kaynağını Ekvator'a yakın yerlerden alan okyanus akıntıları sıcak, kutuplara yakın yerlerden alanlar soğuktur. MEB haritasındaki başlıca sıcak akıntılar Gulf Stream (Kuzey Amerika'nın doğusundan Batı Avrupa'ya), Kuroşivo (Japonya), Brezilya, Agulhas (Afrika'nın güneydoğusu), Doğu Avustralya ve Alaska akıntılarıdır. Soğuk akıntılar ise Labrador, Doğu Grönland, Oyaşivo, Kaliforniya, Kanarya, Peru (Humboldt), Benguela ve Batı Avustralya akıntılarıdır.

Dağılışta bir düzen vardır. Dönenceler arasında ve çevresinde sıcak akıntılar kıtaların doğu, soğuk akıntılar batı kıyılarından geçer. Orta ve yüksek enlemlerde Kuzey Yarım Küre'de durum tersine döner: Gulf Stream'in Avrupa'ya uzanan kolu ve Alaska akıntısı batı kıyılarını ısıtır, Labrador ve Oyaşivo doğu kıyılarını soğutur. MEB 9 bu yüzden Kuzey Yarım Küre'de kıtaların batı kıyılarının doğu kıyılarından daha sıcak olmasını sıcak okyanus akıntılarına bağlar.

İklime ve insana etkileri

  • Sıcak akıntı geçen kıyı: kışlar ılıklaşır, buharlaşma ve yağış artar, kuzeydeki limanlar kışın donmaz. Batı Avrupa'nın ve Norveç kıyılarının enlemine göre ılık olması Gulf Stream'in ve devamının etkisidir; izotermler bu kıyılarda kutuplara doğru sokulur.
  • Soğuk akıntı geçen kıyı: deniz üzerindeki hava alttan soğur, ağırlaşır ve yükselemez; yağış azalır, sık sis görülür. Peru akıntısının kıyısındaki Atacama ve Benguela akıntısının kıyısındaki Namib bu yüzden kıyı çölleridir. İzotermler bu kıyılarda Ekvator'a doğru sokulur.
  • Sıcak ve soğuk akıntıların karşılaştığı yerler: Kanada'nın Newfoundland açıkları (Gulf Stream–Labrador) ve Japonya açıkları (Kuroşivo–Oyaşivo) gibi alanlarda plankton bollaşır; dünyanın zengin balıkçılık sahaları oluşur, ama yoğun sis de görülür.
  • Ulaşım: akıntılar gemi rotalarını ve hızını etkiler; soğuk akıntılar buzdağlarını daha alçak enlemlere taşıyabilir.
Ek bilgi: akıntıların iklimi uzun vadede değiştirmesi (örnek olay)

MEB 9'daki bir örnek olay, akıntıların iklimi nasıl uzun vadede de değiştirdiğini gösterir. Atlas Okyanusu ile Büyük Okyanus arasındaki su yolu, levha hareketleriyle 13 ile 2,6 milyon yıl önce Panama'da yavaş yavaş kapanmıştır. Bu kapanma Gulf Stream'i güçlendirmiş, Batı Avrupa'ya daha ılık ve tuzlu su taşınmış, artan nem kuzeyde yağışı ve deniz buzu oluşumunu kolaylaştırmıştır. Bir kara köprüsü, bir okyanus akıntısı üzerinden bir kıtanın iklimini değiştirmiştir.

Gel-git: Ay'ın denizdeki izi

MEB 10'un tanımıyla gel-git, Güneş ve Ay'ın çekim etkisiyle denizlerde ve özellikle okyanuslarda su düzeyinin düzenli aralıklarla yükselip alçalmasıdır. Ay Dünya'ya çok daha yakın olduğu için etkisi Güneş'inkinden büyüktür. Dünya'nın Ay'a bakan yüzünde ve tam karşı yüzünde su kabarır; Dünya döndükçe bir kıyı bu kabarıklıkların içinden geçer. Bu yüzden çoğu kıyıda günde yaklaşık iki kez kabarma (med) ve iki kez alçalma (cezir) yaşanır. Ay, Güneş ve Dünya aynı doğrultuya geldiğinde (yeni ay ve dolunay) çekimler toplanır ve en büyük gel-git oluşur.

Gel-git açık okyanus kıyılarında ve huni biçimli körfezlerde güçlüdür; Kanada'daki Fundy Körfezi en bilinen örnektir. Akdeniz ve Karadeniz gibi okyanusla dar boğazlarla bağlanan iç denizlerde ise çok zayıftır, Türkiye kıyılarında belirgin değildir. Kıyı şekillerine etkisi sınavda sorulur: MEB 10'a göre akarsuyun getirdiği alüvyonun birikip delta oluşturması için kıyıda biriktirmeyi önleyecek akıntı ya da gel-git olmamalıdır. Gel-gitin güçlü olduğu kıyılarda alüvyonlar süpürülür, akarsu ağızları huni gibi genişleyerek haliç (estuar) oluşturur: ABD'nin Atlas Okyanusu kıyıları, Fransa'nın kuzeyi ve İngiltere'nin doğusu gibi. Gel-git enerjisinden elektrik üreten santraller de vardır (Fransa'daki La Rance santrali gibi).

Akılda kalsın: Kaynağa bak: Ekvator'dan gelen sıcak, kutuptan gelen soğuk. Sıcak = ılık kış, bol yağış, donmayan liman. Soğuk = kuraklık, sis, kıyı çölü. İkisi buluşursa = balık ve sis. Gel-git güçlüyse haliç, zayıfsa delta.
Sınavda

Nasıl sorulurDünya izoterm haritası verilir: “Güney Yarım Küre'de 20 °C izoterminin Güney Amerika'nın batısında Ekvator'a doğru sokulmasının nedeni” sorulur.

TuzakCevap Peru (Humboldt) soğuk su akıntısıdır; alizeler, yüksek basınç ya da mevsim şıkları çeldiricidir. İkinci kalıpta aynı enlemdeki iki kıyıdan birinin daha ılık ve yağışlı olması istenir; cevap okyanus akıntısıdır. Haritalı soruda numaralı akıntıların sıcak-soğuk eşleştirmesi istenir. Gel-git sorusu ise delta-haliç ilişkisinden gelir: Türkiye kıyılarında deltaların gelişebilmesi, gel-git etkisinin çok zayıf olmasıyla da açıklanır. Tuzak: aynı enlemdeki iki kıyının farkını “enleme bağlı ışık açısı”na bağlamak; enlem aynıysa ışık açısı da aynıdır.

⇄Bilgi eşleştirme akıntı ve etkisi

?Soru çöz

Güney Amerika'nın batı kıyısında, okyanusa çok yakın olmasına rağmen dünyanın en kurak yerlerinden biri olan Atacama Çölü'nün oluşmasında aşağıdakilerden hangisinin etkisi en fazladır?

✓ B. Soğuk akıntı üzerindeki hava alttan soğur, ağırlaşır ve yükselemez; yağış olmaz, yalnız sis görülür. A alizeler bu enlemlerde kıtanın doğusundan eser, batı kıyıya nem getirmez. C gel-git deniz seviyesini değiştirir, yağışı belirlemez. D bu kıyıdan geçen akıntı sıcak değil soğuktur.
DAĞILIŞ · KARALARDAKİ SULAR

Dünyada akarsular, göller ve yer altı suları: Amazon'dan Baykal'a karaların suyu

MEB 11. sınıf · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAkarsuların aşındırma ve biriktirme şekilleri nelerdir, vadi tipleri nasıl oluşur?Bağlantılı konudan (Dış kuvvetler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Akarsular yatağını derine, yana ve geriye doğru aşındırır; aşındırabileceği en alt sınır taban seviyesidir (deniz ya da göl). Eğimin fazla olduğu yerlerde çentik (V) vadi, boğaz vadi, kanyon, şelale ve dev kazanı; eğim azaldıkça geniş (alüvyal) tabanlı vadi ve menderes; taban seviyesi alçalınca gömük menderes ve taraça oluşur. Biriktirme şekilleri birikinti konisi ve yelpazesi, taşkın ovası, ırmak adası ve deltadır. Akarsular yeryüzünü en geniş alanda şekillendiren dış kuvvettir.

Akarsu şekilleri: vadiden deltaya

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Dünyanın en büyük ve en derin gölleri hangileridir?

Kısa cevap: MEB 11'e göre Hazar Gölü yaklaşık 386.400 km² ile dünyanın en büyük, Baykal Gölü 1.740 m ile en derin gölüdür; Lut Gölü deniz seviyesinin yaklaşık 394 m altında, Titicaca Gölü yaklaşık 3.810 m yükseltide yer alır. Akarsuların rejimi yağışın yıl içindeki dağılışına bağlıdır: her mevsim yağış alan Amazon ve Kongo düzenli, muson yağışlarıyla beslenen Ganj ve Mekong düzensiz rejimlidir.

Ganj kıyısındaki bir çiftçi takvimini musona göre kurar: yazın ırmak taşar, kışın aynı yatakta kum adaları belirir.

Karalardaki sular; akarsular, göller, buzullar, bataklıklar ve yer altı sularıdır. Akarsuyun kaynak, ağız, havza, su bölümü çizgisi, debi gibi temel kavramlarını ve göllerin oluşum türlerini Türkiye örnekleriyle Türkiye'nin akarsuları ve Türkiye'nin gölleri, barajları ve yer altı suları sayfalarında anlattık. Burada aynı kavramlara dünya ölçeğinde, “neden burada?” sorusuyla bakıyoruz.

Akarsu rejimini iklim yazar

Bir akarsuyun yıl içinde taşıdığı su miktarındaki değişime rejim denir. Debisi yıl boyunca pek değişmeyen akarsu düzenli, mevsimden mevsime büyük fark gösteren akarsu düzensiz rejimlidir. MEB 11 iki karşıt örnek verir: Amazon ve Kongo düzenli, Ganj ve Mekong düzensizdir. Neden? Amazon ve Kongo Ekvator kuşağında her mevsim yağış alır; havzaları Ekvator'un iki yanına yayıldığı için kollarının bol su dönemleri de farklı aylara düşer. Ganj ve Mekong ise yağışını büyük ölçüde yaz musonundan alır: yazın taşar, kışın çekilir. Nil'in taşkını da Etiyopya'ya düşen yaz yağışlarına bağlıdır; Sibirya ırmakları ise ilkbahar ve yaz başında kar erimesiyle kabarır.

Büyük akarsuların nereye döküldüğü de sorulur. Amazon ve Kongo Atlas Okyanusu'na, Mississippi Meksika Körfezi'ne, Nil Akdeniz'e, Yangtze Büyük Okyanus kıyısındaki Doğu Çin Denizi'ne dökülür. Sibirya'nın Obi, Yenisey ve Lena ırmakları Kuzey Buz Denizi'ne (Arktik Okyanusu) ulaşır; Volga ise Hazar'a döküldüğü için denize ulaşamayan bir kapalı havza akarsuyudur.

MEB 11'e göre dünyada 260'tan fazla sınıraşan akarsu havzası vardır ve dünya nüfusunun yaklaşık %40'ı bu havzalarda yaşar. Nil (Mısır–Sudan–Etiyopya), İndus (Hindistan–Pakistan) ve Colorado (ABD–Meksika) başlıca örneklerdir. Bir ülkede doğan suyun öbür ülkeye ulaşması, suyu bir dış politika konusu yapar; Türkiye'nin Fırat ve Dicle gibi sınıraşan suları bu yüzden stratejiktir.

Göller: nerede çok, hangisi rekor?

Göller, karalardaki çukurlarda biriken ve denizle doğrudan bağlantısı olmayan durgun su kütleleridir. MEB 11 oluşumlarına göre üç grup sayar: yerlikaya gölleri (tektonik, volkanik, buzul, karstik, meteorit), set gölleri ve relikt göller. Göller dünyaya dengeli dağılmamıştır. Kuzey Amerika'nın kuzeyi ve İskandinavya'da göller çok yoğundur: buralar son buzul çağında kalın buz örtüleriyle kaplanmış, buzullar sayısız çanak oymuştur. Doğu Afrika'daki çöküntü alanlarında ise Tanganika ve Malavi gibi uzun, derin tektonik göller dizilir.

  • Hazar Gölü: yaklaşık 386.400 km² ile dünyanın en büyük gölü; kıyısında Azerbaycan, Rusya, Kazakistan, Türkmenistan ve İran vardır.
  • Baykal Gölü (Rusya): 1.740 m ile en derin göl; MEB 11'e göre yeryüzündeki donmamış tatlı suyun yaklaşık %20'sini barındırır.
  • Lut Gölü: deniz seviyesinin yaklaşık 394 m altında.
  • Titicaca Gölü (Peru–Bolivya): deniz seviyesinden yaklaşık 3.810 m yüksekte.

Göl suyunun tatlı ya da tuzlu olmasını, Türkiye göllerinde gördüğümüz kural belirler: fazla suyunu bir gideğenle dışarı veren göl tatlı, gideğeni olmayan ve buharlaşmanın fazla olduğu göl tuzludur. Orta Asya'daki Aral Gölü, insanın bu dengeyi bozabileceğini gösterir: onu besleyen ırmakların suyu sulamaya ayrılınca göl büyük ölçüde küçülmüştür.

Buzullar ve sulak alanlar

MEB 11'e göre buzullar yeryüzündeki en büyük tatlı su deposudur, ama suyun katı olması kullanımını zorlaştırır. Kutuplarda buzullar deniz seviyesinden başlar; Ekvator'a yaklaştıkça yalnızca çok yüksek dağlarda görülür. En eski buzullar Antarktika'da, Kuzey Yarım Küre'nin en geniş buzul örtüsü Grönland'dadır; Alpler, And Dağları ve Himalayalar önemli dağ buzulu alanlarıdır. Sulak alanlar ise 1971'de İran'ın Ramsar kentinde imzalanan, Türkiye'nin 1994'te onayladığı Ramsar Sözleşmesi ile korunur. Bangladeş'teki Sundarbans ve ABD'deki Everglades dünyanın bilinen bataklıklarındandır; Türkiye'nin 14 Ramsar alanı vardır (ayrıntı Türkiye'de çevre ve doğal afetler sayfasında).

Yer altı suları

Yağış suyunun bir kısmı yer altına sızar ve geçirimli tabakaların boşluklarında birikerek akifer adı verilen yer altı su birikim alanlarını oluşturur. MEB 11 sızmayı etkileyen etmenleri sayar: kayaç ve toprağın geçirimliliği, bitki örtüsü, yağışın miktarı ve özelliği, arazinin eğimi. Yavaş ve uzun süren yağış iyi sızar, sağanak ise çoğunlukla yüzeyden akıp gider. Bu yüzden yer altı suyu da eşit dağılmaz: yağışın bol olduğu Ekvator ve ılıman bölgelerde zengin, çöllerde sınırlı ve düzensizdir. Yer altı suları yalnızca kaynak olarak yüzeye çıkmaz, akarsuları ve gölleri de besler; Afrika'daki Çad Gölü büyük ölçüde yer altı sularıyla beslenir. Kaynak türlerini, kaplıcaları ve artezyenleri Türkiye'nin gölleri, barajları ve yeraltı suları sayfasında göreceğiz.

Akılda kalsın: Rejimi yağış takvimi belirler: her ay yağış = düzenli (Amazon, Kongo); bir mevsim yağış = düzensiz (Ganj, Mekong). Göl rekorları dörtlüsü: Hazar büyük, Baykal derin, Lut alçak, Titicaca yüksek.
Sınavda

Nasıl sorulurİki akım grafiği verilir: biri yıl boyu hemen hemen düz, öteki yaz aylarında sivri tepeli. “Hangisi Ekvator kuşağındaki bir akarsuya aittir?” Düz grafik Amazon-Kongo tipidir; sivri tepe muson ya da kar erimesi beslenmesini gösterir. Haritalı soruda numaralı göllerle özellik eşleştirmesi istenir. Bir başka kalıp akarsuların döküldüğü yeri sorar: Volga'nın Hazar'a dökülerek kapalı havza oluşturduğu, Yenisey'in Kuzey Buz Denizi'ne aktığı unutulur.

TuzakHazar'ı “en derin”, Baykal'ı “en büyük” yapan şık; Hazar en büyük, Baykal en derin göldür.

⇄Bilgi eşleştirme göl rekorları

?Soru çöz

Aşağıdaki akarsulardan hangisinin yıl içindeki akım değişimi (rejimi) en düzenlidir?

✓ D. Kongo Ekvator kuşağında her mevsim yağış alan bir havzadan beslenir, debisi yıl boyu fazla değişmez. Ganj ve Mekong muson yağışlarıyla yazın, Fırat kar erimesiyle ilkbaharda kabarır; üçü de düzensiz rejimlidir.
SÜREÇ · TOPRAK

Dünya toprak tipleri: zonal, intrazonal ve azonal topraklar

MEB 10. sınıf · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaFiziksel ve kimyasal ayrışma nedir, hangi iklimde hangisi daha etkilidir?Bağlantılı konudan (Dış kuvvetler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Ayrışma (çözülme), kayaçların bulundukları yerde fiziksel ve kimyasal olarak ufalanmasıdır; dış kuvvetlerin işi bununla başlar. Fiziksel ayrışma (sıcaklık farkı, don, tuz, yük eksilmesi ve ıslanma-kuruma çatlaması) kurak ve soğuk bölgelerde, kimyasal çözünme ise sıcak ve nemli bölgelerde daha etkilidir. Bitki kökleri ve organik asitler biyolojik ayrışmayı sağlar. Ayrışmanın ürünleri toprağın hammaddesidir.

Ayrışma (çözülme)

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Zonal, intrazonal ve azonal toprak nedir, dünyadaki başlıca toprak tipleri nelerdir?

Kısa cevap: Toprak, kayaçların fiziksel ve kimyasal ayrışmasıyla oluşan malzemeye humus, su ve hava karışmasıyla gelişir; oluşumunda en belirleyici etmen iklimdir. İklimin damgasını taşıyan, horizonları gelişmiş yerli topraklara zonal (laterit, çöl toprakları, terra rossa, kahverengi orman toprağı, çernozyom, podzol, tundra toprakları), iklimden çok ana kaya ya da suyun etkisiyle oluşanlara intrazonal, taşınmış ve horizonları gelişmemiş topraklara azonal (alüvyal, kolüvyal, lös, moren) denir.

Amazon ormanlarının altındaki toprak, üzerindeki gür ormana rağmen tarıma açılınca birkaç yılda verimini yitirir; Ukrayna'nın kara toprağı ise yüzyıllardır buğday yetiştirir.

MEB 10'a göre dış kuvvetlerin yeryüzünü şekillendirmesi kayaçların ayrışmasıyla başlar ve bu sürecin sonunda toprak oluşur. Fiziksel ayrışma (donma-çözülme, sıcaklık farkı, tuz kristalleri) kurak ve soğuk bölgelerde, kimyasal çözünme ise nemli ve yağışlı bölgelerde daha etkilidir; bitki kökleri ve humus asidi de ayrışmaya katılır. Toprağın beş oluşum etmeni (ana kaya, iklim, canlılar, yer şekli, zaman) ile A, B, C horizonlarını Türkiye'de toprak ve bitki örtüsü sayfasında anlattık. Burada aynı mantığı dünya haritasına yayıyoruz.

Neden iklim? “Zonal” sözcüğünün anlamı

İklim toprağın üç temel özelliğini belirler: ayrışmanın türü ve hızı, üstteki bitki örtüsünün bırakacağı humus miktarı ve yağışın toprağı yıkayıp yıkamayacağı. İklim kuşaklar hâlinde dizildiği için onu yansıtan topraklar da kuşaklar (zonlar) çizer; bu yüzden onlara zonal (kuşak) topraklar denir. Ekvator'dan kutba yapılan bir yolculuk, toprakları da sırayla gösterir.

  • Laterit: ekvatoral ve nemli tropikal bölgeler. Yüksek sıcaklık ve bol yağış kimyasal ayrışmayı çok derinlere kadar ilerletir; yağış çözünen besinleri aşağı yıkar, geride demir ve alüminyum oksitler kalır. MEB 11'in Kosta Rika örneğindeki gibi yıkanmış ve kırmızı renklidir. Bitki örtüsü gür olduğu hâlde humusça fakirdir, çünkü ölü yapraklar sıcakta hızla ayrışır ve besin toprağa değil bitkilere geçer.
  • Çöl toprakları: yağış çok az, ayrışma çoğunlukla fizikseldir; ince, taşlı ve humusça çok fakirdir. Buharlaşma fazla olduğu için yüzeyde tuz ve kireç birikebilir.
  • Terra rossa: Akdeniz ikliminde kalker üzerinde gelişen kırmızı toprak (ayrıntısı Türkiye'de toprak ve bitki örtüsü sayfasında).
  • Kahverengi ve kestane renkli bozkır toprakları: yarı kurak step alanları; yıkanma azdır.
  • Çernozyom (kara toprak): yarı nemli çayır ve bozkırlar. Otların kökleri her yıl toprağa bol organik madde bırakır, yağış onu yıkayacak kadar fazla değildir; sonuç dünyanın humusça en zengin, en verimli toprağıdır. Ukrayna ve Rusya'nın güneyi, Kazakistan, Kuzey Amerika'nın prerileri ve Arjantin'in pampaları başlıca alanlarıdır; Türkiye'de Ardahan–Kars çevresinde görülür.
  • Kahverengi orman toprakları: ılıman ve nemli iklimde yaprak döken ormanların altında gelişir; her sonbahar dökülen yapraklar humus sağlar, verimlidir. Batı ve Orta Avrupa, ABD'nin doğusu tipik alanlarıdır.
  • Podzol: soğuk ve nemli tayga ormanlarının toprağı. İğne yaprakların asitli humusu ve yağış üst katmanı yıkar; toprak gri, kül rengi, asitli ve verimsizdir. Kanada, İskandinavya ve Sibirya'da yaygındır.
  • Tundra toprakları: kutup altı bölgeler. Alt katman yıl boyu donmuştur (permafrost); yazın çözülen üst kısımdaki su aşağı süzülemez ve bataklıklar oluşur. Ayrışma çok yavaş, toprak incedir.

İntrazonal ve azonal topraklar

Bazı topraklarda iklimin sesi başka bir etmenin sesine bastırılır. İntrazonal topraklar (zonun içindeki) iklim kuşağının içinde, ana kaya ya da suyun özel etkisiyle oluşur: kireçli kayaçların üzerindeki rendzina ve killi çökeller üzerinde gelişen vertisol, kurak çanaklarda drenaj kötü olunca gelişen tuzlu topraklar ve sürekli su altında kalan bataklık toprakları bu gruptadır. Azonal topraklar ise hiçbir kuşağa bağlı değildir: dış kuvvetlerce taşınmış ya da çok genç olduklarından horizonları gelişmemiştir. Akarsuların getirdiği alüvyal topraklar (Nil deltası, Ganj ovası, Mezopotamya), yamaç eteklerinde biriken kolüvyal topraklar, rüzgârın taşıdığı ince tozlardan oluşan lös (Çin'de Huang He çevresi) ve buzulların bıraktığı moren toprakları (Kuzey Avrupa, Kanada) başlıcalarıdır.

Azonal toprağın en önemli özelliği sınavın da sevdiği noktadır: geldiği yerin malzemesini taşıdığı için bulunduğu yerin iklimini ve ana kayasını yansıtmaz. Ayrıca bu topraklar ancak birikim alanlarında, yani dağ eteklerinde, vadi tabanlarında, delta ve taşkın ovalarında bulunur; kanyon yamacı gibi aşınımın sürdüğü dik yerlerde birikemez. Türkiye'deki örnekleri Türkiye'de toprak ve bitki örtüsü sayfasındadır.

Akılda kalsın: Zonal = kuşağı izleyen, iklimin aynası. İntrazonal = kuşak içinde kaya ya da suyun özel izi. Azonal = kuşaksız yolcu, horizonu yok, iklimi yansıtmaz. Renk ipucu: kırmızı laterit yıkanmıştır, kara çernozyom humusludur, gri podzol asitlidir.
Sınavda

Nasıl sorulurÖzellikleri sıralanıp toprak tipi istenir: “yıkanma uzun süreli, renk kırmızı, bitki örtüsü gür ama humus fakir, sıcak ve nemli tropikal bölgelerde” denirse cevap laterittir.

TuzakTuzak terra rossadır; o da kırmızıdır ama Akdeniz iklimine ve kalkere bağlıdır. İkinci kalıp: “Taşınmış ve horizonları olmayan topraklara hangisinde rastlanmaz?” Birikinti konisi, dağ eteği, vadi tabanı ve delta birikim alanıdır; kanyon yamacı doğru cevaptır. Üçüncü kalıpta “bulunduğu yerin iklimini yansıtmayan toprak” sorulur: alüvyal.

⇄Bilgi eşleştirme toprak ve ortamı

?Soru çöz

Aşağıdaki topraklardan hangisi bulunduğu yerin iklim koşullarını yansıtmaz?

✓ A. Alüvyal toprak akarsuların başka yerlerden taşıyıp biriktirdiği azonal bir topraktır; geldiği yerin malzemesini taşır. Laterit, podzol ve çernozyom oluştukları yerin iklimini yansıtan zonal topraklardır.
KAVRAM · EKOSİSTEM

Ekosistem ve besin zinciri: enerjinin Güneş'ten etçile yolculuğu

MEB 9–11 · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDeterminizm ve olasıcılık (posibilizm) nedir? Doğa ile insan nasıl etkileşir?Bağlantılı konudan (Coğrafyanın doğası). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Çevresel determinizm, doğal koşulların insanın yaşayışını ve kültürünü belirlediğini savunur; Friedrich Ratzel ile sistemleşmiştir. Olasıcılık (posibilizm) ise doğanın yalnız olanaklar sunduğunu, seçimi insanın yaptığını savunur; Vidal de la Blache ile anılır. MEB'e göre eski çağlarda doğanın etkisi ön plandaydı, bugün insan doğal ortamı değiştiren bir etkendir.

Doğa–insan etkileşimi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Ekosistem nedir, biyotik ve abiyotik bileşenleri nelerdir?

Kısa cevap: Ekosistem, belirli bir alanda bulunan canlılar ile bunları saran cansız çevrenin karşılıklı ilişkileriyle oluşan ve süreklilik gösteren sistemdir (MEB 11). Canlı (biyotik) bileşenleri üreticiler, tüketiciler ve ayrıştırıcılar; cansız (abiyotik) bileşenleri güneş ışığı, sıcaklık, su, hava, toprak ve minerallerdir. Enerji Güneş'ten üreticilere, besin zinciriyle de tüketicilere tek yönlü akar ve her basamakta büyük bölümü ısı olarak kaybolur; madde ise ayrıştırıcılar sayesinde döngü hâlinde yeniden kullanılır.

Karadeniz'de hamsi sürüleri gözle görülmeyen planktonla beslenir, yunuslar da hamsiyle. Bir halkada yaşanan değişim bütün zinciri sallar.

MEB 9 canlıların hayati faaliyetlerini sürdürdüğü alanları yaşam küre, yani biyosfer olarak tanımlar. Biyosfer ayrı bir kat değil, öteki kürelerin kesiştiği incecik bir zardır: atmosferin alt kısmı, okyanus ve göller, toprak ve kayaçların yüzeye yakın kısmı. Biyosferdeki bitki ve hayvan topluluklarının özelliklerini, etkileşimlerini ve dağılışını inceleyen coğrafya dalı biyocoğrafyadır.

Ekosistemin bileşenleri

MEB 11 ekosistemi belirli bir alandaki canlılar ile onları saran çevrenin karşılıklı ilişkileriyle oluşan, süreklilik gösteren ekolojik sistem olarak tanımlar. Ölçek değişebilir: bir göl, bir orman, bir çöl, hatta çürümekte olan bir ağaç kütüğü kendi başına bir ekosistemdir; en büyüğü biyosferin tamamıdır. Bir canlının doğal yaşam alanına habitat, aynı alanda yaşayan aynı türden bireylere popülasyon, farklı türlerin popülasyonlarının oluşturduğu topluluğa ise komünite denir.

  • Cansız (abiyotik) bileşenler: güneş ışığı, sıcaklık, su, hava (oksijen, karbondioksit, azot), toprak ve mineraller, yer şekilleri (yükselti, bakı, eğim).
  • Üreticiler: fotosentez yapan yeşil bitkiler, algler ve denizlerdeki fitoplankton; güneş enerjisini besindeki kimyasal enerjiye çevirirler.
  • Tüketiciler: besinini hazır alanlar: otçullar (birincil tüketici), etçiller (ikincil ve üçüncül tüketici) ve hem bitki hem hayvan yiyen hepçiller.
  • Ayrıştırıcılar: bakteri ve mantarlar; ölü bitki ve hayvanları, atıkları parçalayıp içlerindeki mineralleri toprağa ve suya geri verirler.

Bileşenler birbirini sınırlar ve biçimlendirir. Işık olmayan okyanus derinliklerinde üretici yaşayamaz; su olmayan çölde bitki örtüsü seyrekleşir. Canlılar da cansız çevreyi değiştirir: bitkiler toprağa humus katar, kökleriyle onu tutar, terlemeyle havayı nemlendirir. MEB 9'a göre bitki örtüsü yüzeyin yansıtma oranını ve rüzgârın hızını değiştirerek iklimi bile etkiler.

Besin zinciri ve besin ağı

Canlıların birbirini yemesiyle enerjinin aktarıldığı sıraya besin zinciri, zincirin her halkasına beslenme basamağı denir. Karada ot, çekirge, kurbağa, yılan; denizde fitoplankton, zooplankton, hamsi, yunus birer besin zinciridir. Doğada zincirler tek başına durmaz: bir canlı birden çok türü yer, birden çok türe yem olur. Birbirine bağlanan zincirlerin oluşturduğu yapıya besin ağı denir. Ağ ne kadar çok bağlantılıysa ekosistem o kadar dengelidir; bir tür azaldığında tüketicisi başka bir besine yönelebilir.

Üreticiden üst etçile her basamakta enerjinin çoğu yaşamsal faaliyetlerde harcanıp ısı olarak kaybolur; bu yüzden piramit yukarı doğru daralır. Ayrıştırıcılar ise maddeyi üreticilere geri kazandırır. Piramitteki sayılar örnek birimdir.Görsel: Sınav Defteri

Enerji akışı: neden tek yönlü?

Ekosisteme enerji Güneş'ten girer; üreticiler onu fotosentezle besine dönüştürür. Her canlı aldığı enerjinin büyük kısmını solunum, hareket ve vücut ısısı için harcar; bu enerji ısı olarak çevreye dağılır ve geri kazanılamaz. Bir üst basamağa genellikle yalnızca yaklaşık onda biri geçer. Sonuçları zincir hâlindedir: ekosistem sürekli Güneş enerjisine muhtaçtır; üst basamaklarda birey sayısı ve toplam canlı kütlesi azalır; besin zincirleri genellikle dört-beş basamaktan uzun olmaz; büyük etçiller az sayıdadır ve geniş alanlara ihtiyaç duyar. Madde ise kaybolmaz: ayrıştırıcılar ölü canlılardaki karbonu, azotu ve mineralleri yeniden üreticilerin kullanabileceği hâle getirir. Bir sonraki durak bu dolaşım, yani madde döngüleri.

Ek bilgi: zincirde biriken zararlı maddeler (mikroplastik)

Zincir zararlı maddeleri de taşır. Doğada kolay parçalanmayan kimyasallar ve mikroplastikler basamaktan basamağa geçerek üst basamaklarda birikir. MEB 11'deki Akdeniz örneğinde gözle görülmeyecek boyuttaki mikroplastiklerin deniz canlılarınca yenildiği, balıklardan insanlara geçerek besin zincirine katıldığı ve hem biyoçeşitliliği hem insan sağlığını tehdit ettiği anlatılır (ayrıntı çevre sorunları ve sürdürülebilirlik sayfasında).

Akılda kalsın: Enerji yoldur, madde döngüdür. Enerji Güneş'ten girer, ısı olarak çıkar; madde ayrıştırıcılarla geri döner. Piramit kuralı: 10.000 → 1.000 → 100 → 10. Ayrıştırıcı canlıdır, yani biyotiktir.
Sınavda

Nasıl sorulur“Bir ekosistemden ayrıştırıcılar ortadan kalksaydı” kalıbı sık gelir: ölü madde birikir, mineraller toprağa dönmez, üreticiler ve onlara bağlı bütün zincir zayıflar.

Tuzak“Aşağıdakilerden hangisi ekosistemin abiyotik bileşenidir?” sorusunda bakteri ve mantar tuzaktır; onlar canlıdır. Besin zinciri şemasıyla gelen soruda bir halka azalınca yediği tür çoğalır, onu yiyen tür azalır. Tuzak: “enerji ekosistemde döngüsel olarak dolaşır” yargısı; enerji tek yönlü akar, döngüde olan maddedir.

↕Sıralama denizde besin zinciri

  1. Hamsi
  2. Yunus
  3. Fitoplankton
  4. Zooplankton

?Soru çöz

Bir ekosistemde enerji ve madde ile ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi doğrudur?

✓ C. Enerji Güneş'ten girer, her basamakta büyük kısmı ısı olarak kaybolur ve geri dönmez; ayrıştırıcıların geri kazandırdığı şey enerji değil maddedir (mineraller). Üst basamaklara çıkıldıkça aktarılan enerji azalır; üreticiler enerjiyi Güneş'ten alır.
SÜREÇ · MADDE DÖNGÜLERİ

Madde döngüleri: karbon, azot ve oksijen ekosistemde nasıl dolaşır?

MEB 9–11 · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAtmosfer nasıl ısınır, albedo ve sera etkisi nedir?Bağlantılı konudan (Atmosfer ve sıcaklık). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Güneş enerjisinin bir bölümü atmosferden ve bulutlardan uzaya yansır, bir bölümü atmosferde emilir, kalanı yeryüzüne ulaşıp soğurulur; ısınan yeryüzünün yaptığı ışıma havayı ısıtır. Albedo, bir yüzeyin gelen ışınımı geri yansıtma yüzdesidir; sera etkisi ise su buharı, karbondioksit ve metan gibi gazların bu ısıyı atmosferde tutmasıdır.

Atmosferin ısınması, albedo, sera etkisi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Karbon döngüsü ve azot döngüsü nasıl işler?

Kısa cevap: Madde döngüleri, su, karbon, azot ve oksijen gibi maddelerin canlılar ile atmosfer, su ve toprak arasında sürekli dolaşmasıdır. Karbon fotosentezle atmosferden bitkilere geçer; solunum, ayrışma ve yanmayla geri döner. Atmosferin yaklaşık %78'ini oluşturan azotu bitkiler doğrudan kullanamaz: azot önce bakteriler ve şimşekle bağlanıp nitrata dönüşür, ayrıştırıcılar ve denitrifikasyon bakterileri aracılığıyla yeniden atmosfere döner.

Bir nohut ya da mercimek tarlası, hiç gübre atılmadan toprağa azot kazandırır; bu yüzden çiftçiler buğdaydan sonra baklagil eker.

Önceki durakta gördüğümüz gibi enerji ekosistemden ısı olarak çıkıp gider; ama canlıların yapı taşı olan maddeler Dünya'dan ayrılmaz, sürekli yeniden kullanılır. Bir maddenin canlılar, atmosfer, hidrosfer ve litosfer arasında dolaşmasına madde döngüsü (biyojeokimyasal döngü) denir. Su döngüsünü ilk durakta anlattık; biyosferdeki payı bitkilerin terlemesi ve canlıların vücudundaki sudur. MEB 11 de “gezegen sınırları” arasında azot ve fosfor gibi madde döngülerindeki değişimi sayar: bu döngüler bozulursa ekosistemin dengesi bozulur.

Karbon döngüsü

Karbon atmosferde karbondioksit (CO₂) olarak bulunur. Karada bitkiler, denizde fitoplankton fotosentezle bu CO₂'yi alıp organik maddeye çevirir; MEB 9'a göre bitkilerin önemli miktarda karbondioksit depolaması onları karbon döngüsünde etkili bir unsur yapar. Karbon besin zinciriyle tüketicilere geçer. Canlılar solunumla, ayrıştırıcılar ölü maddeyi parçalarken CO₂'yi atmosfere geri verir. Okyanuslar CO₂'nin bir bölümünü çözüp depolar; deniz canlılarının kabukları birikip kireçtaşına (kalker) dönüşerek karbonu milyonlarca yıl tutar. Bazı organik kalıntılar da uygun koşullarda kömür, petrol ve doğal gaza, yani fosil yakıtlara dönüşür. Volkanik patlamalar yer içinden atmosfere CO₂ ekler.

İnsan bu dengeyi iki yönden bozar. Fosil yakıtları yakarak milyonlarca yıldır yer altında depolanan karbonu kısa sürede atmosfere geri verir; ormanları yok ederek karbonu tutan yutakları küçültür. Atmosferde biriken CO₂ sera etkisini güçlendirir ve küresel ısınmaya yol açar. MEB 9 bir zincir daha anlatır: ısınmayla çözülen donmuş topraklar (permafrost) içlerindeki organik karbonu karbondioksit ve metan olarak atmosfere salar, bu da ısınmayı artırabilir (ayrıntı çevre sorunları ve sürdürülebilirlik sayfasında).

Karbon döngüsünde fotosentez karbonu atmosferden çeker; solunum, ayrışma ve yanma geri verir. Azot döngüsünün her kapısında bakteriler durur: bağlayan, dönüştüren ve atmosfere geri gönderen. Şema sadeleştirilmiştir; bitkiler de solunum yapar.Görsel: Sınav Defteri

Azot döngüsü

Azot, proteinlerin yapı taşıdır ve MEB 10'a göre atmosferin yaklaşık %78'ini oluşturur. Ama bu bolluk bir paradoks taşır: bitkiler havadaki azot gazını (N₂) doğrudan kullanamaz. Azotun canlılara girebilmesi için önce bağlanması gerekir. Bunu en çok bakteriler yapar: topraktaki bazı serbest bakteriler ve nohut, mercimek, fasulye, yonca gibi baklagillerin köklerindeki yumrularda yaşayan bakteriler. Şimşeklerin yüksek enerjisi de havadaki azotun bir kısmını bağlar. Bağlanan azot toprakta nitrata dönüşür, bitkiler onu kökleriyle alıp protein yapar, hayvanlar da bitkileri yiyerek azotu alır.

Ek bilgi: azotun toprağa dönüşü (nitrifikasyon, denitrifikasyon)

Döngü ölümle sürer. Ölü canlılar ve atıklar ayrıştırıcılarca parçalanınca azot amonyak olarak toprağa geçer; nitrifikasyon bakterileri amonyağı önce nitrite, sonra nitrata çevirir ve azot yeniden bitkilere hazır olur. Denitrifikasyon bakterileri ise nitratın bir kısmını azot gazına çevirip atmosfere geri gönderir. İnsanın etkisi burada da büyüktür: aşırı kullanılan yapay gübrelerden ve atık sulardan gelen fazla azot göllere ve denizlere taşınır, alg ve fitoplanktonu aşırı çoğaltır, sudaki oksijen azalır. MEB 11'deki müsilaj (deniz salyası) örneği bu zincirin sonucudur: besin elementlerinin artışı ve sıcak su fitoplanktonu çoğaltır, yüzeyi kaplayan örtü fotosentezi engeller, oksijen düşer, canlılar toplu hâlde ölür. MEB 9'da Eğirdir Gölü için çizilen nitrit azotu kirlilik haritası da aynı sorunu gösterir.

Oksijen döngüsü

Oksijen atmosferin yaklaşık %21'idir (MEB 10) ve karbon döngüsüyle iç içe dolaşır. Fotosentez CO₂ alıp oksijen verir; solunum, ayrışma ve yanma oksijeni tüketip CO₂ verir. Atmosferdeki oksijenin kaynağı fotosentez yapan canlılardır: karada ormanlar, denizde fitoplankton. Bu yüzden ormansızlaşma ve deniz kirliliği yalnızca karbonu değil oksijen dengesini de ilgilendirir. Atmosferin üst katmanlarında oksijenden oluşan ozon, Güneş'in zararlı morötesi ışınlarını süzerek karadaki yaşamı korur (ayrıntı atmosfer ve sıcaklık sayfasında). Sularda ise çözünmüş oksijen azalırsa balık ölümleri başlar.

Akılda kalsın: Fotosentez ile solunum birbirinin aynasıdır: biri CO₂ alıp O₂ verir, öteki O₂ alıp CO₂ verir. Azotun anahtar sözcüğü bakteridir: bağlayan (baklagil kökü), dönüştüren (nitrifikasyon), geri gönderen (denitrifikasyon).
Sınavda

Nasıl sorulur“Hangisi karbonun atmosfere geri dönmesini sağlamaz?” sorusunda cevap fotosentezdir; solunum, ayrışma, yanma ve volkanizma karbon döndürür. Tarım kalıbında “baklagillerin nöbetleşe ekilmesi toprağa ne kazandırır?” sorulur: azot. Öncüllü soru: “Geniş ormanların yok edilmesi I. fotosentezle tutulan karbonun azalmasına, II. atmosferdeki CO₂'nin artmasına, III. toprakta azot bağlanmasının artmasına yol açar.” Cevap I ve II'dir.

Tuzak“bitkiler azotu doğrudan atmosferden alır” yargısı; azotu baklagil köklerindeki bakteriler bağlar.

▭Boşluk doldurma

Atmosferin yaklaşık %78'ini oluşturur. Baklagillerin köklerinde yaşayan bu gazı bağlayarak toprağa kazandırır. Bitkiler fotosentezde atmosferden alır, oksijen verir.

azotbakterilerkarbondioksitoksijenmantarlar

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi karbon döngüsünde karbonun atmosfere geri dönmesini sağlayan süreçlerden biri değildir?

✓ D. Fotosentez karbonu atmosferden çeker ve organik maddeye bağlar; atmosfere döndürmez. Solunum, ayrışma ve yanma karbonu CO₂ olarak atmosfere geri verir.
DAĞILIŞ · BİYOMLAR

Biyomlar: yağmur ormanından tundraya, iklimin çizdiği yeşil kuşaklar

MEB 9–11 · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 10 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDünya iklim tipleri nelerdir? Ekvatoral, savan, muson ve çöl ikliminin özellikleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Nem, yağış ve iklim tipleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

MEB'e göre dünya iklimleri sıcaklığa göre üç gruba ayrılır: sıcak iklimler (Ekvatoral, Savan, Muson, Çöl), ılıman iklimler (Akdeniz, Okyanusal, Ilıman karasal (step), Sert karasal) ve soğuk iklimler (Tundra, Kutup, Yüksek dağ). Sıcak iklimler tropikal kuşakta görülür; sıcaklık yıl boyunca az değişir, mevsimler kurak ve yağışlı dönem olarak belirginleşir. Ekvatoral iklimde her ay, savan ve musonda yazın yağış düşer; çölde yağış çok azdır.

Sıcak iklimler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Dünyadaki başlıca biyomlar nelerdir, iklimle ilişkisi nasıldır?

Kısa cevap: Biyom, benzer iklim koşullarında gelişen, bitki örtüsü ve hayvan topluluklarıyla birbirine benzeyen büyük karasal ekosistemdir. Biyomları en çok sıcaklık ve yağış belirler: Ekvator'dan kutuplara tropikal yağmur ormanı, savan, çöl, Akdeniz (maki), ılıman yaprak döken orman, bozkır (step-çayır), tayga ve tundra sıralanır; benzer bir sıra yüksek dağlarda yükseltiyle de tekrarlanır.

Kilimanjaro'nun eteğinden zirvesine tırmanan biri birkaç günde savandan dağ ormanlarına, oradan seyrek çalılık ve çayırlara, en sonunda buzullara geçer.

Bu tırmanış, Ekvator'dan kutba yapılacak binlerce kilometrelik yolculuğun kısaltılmış hâlidir. Bitkiyi yöneten iki şey vardır: sıcaklık, büyüme mevsiminin uzunluğunu; yağış, kullanabileceği suyu belirler. Toprak bitkiyi, hayvanlar da bitkiyi izler. Benzer iklim, birbirinden çok uzak kıtalarda bile benzer görünümlü topluluklar yaratır; bu büyük topluluklara biyom denir. İklim tiplerinin sıcaklık ve yağış özellikleri nem, yağış ve iklim tipleri sayfasındadır; burada iklimin bitki ve hayvan dünyasına nasıl çevrildiğine bakıyoruz. Biyomların sınırları da iklim sınırları gibi keskin değil, geçişlidir.

  • Tropikal yağmur ormanı (ekvatoral iklim): Amazon, Kongo havzası, Endonezya ve Malezya. MEB 9'un Amazon örneğine göre sıcaklık yıl boyu 25–30 °C, yıllık yağış 2.000–4.000 mm'dir. Her mevsim yeşil, geniş yapraklı, sık ve çok katlı bir ormandır; ağaçlar ışığa ulaşmak için yarışır, sarmaşıklar gövdelere tırmanır. MEB'e göre dünyada biyoçeşitliliğin en fazla olduğu yerdir. Toprağı ise humusça fakir laterittir; bu yüzden ormanı kesilen alan tarımda kısa sürede verimini yitirir.
  • Savan (savan iklimi): sıcak; yazı yağışlı, kışı kurak. Uzun boylu otlar arasında akasya ve baobab gibi seyrek ağaçlar görülür; kurak mevsimde otlar kurur, ağaçların çoğu yaprak döker. Zebra, antilop ve fil gibi otçulların büyük sürüleri yağışı izleyerek göç eder. Doğu Afrika, Brezilya'nın iç kesimleri, Venezuela ve Kuzey Avustralya başlıca alanlarıdır.
  • Çöl: yağış çok az, buharlaşma fazla, gece ile gündüz arasındaki sıcaklık farkı çok büyüktür. Bitkiler seyrek ve kuraklığa uyumludur: derine ya da geniş alana yayılan kökler, kalın gövdede su depolama, küçük ya da diken hâline gelmiş yapraklar (Amerika'nın kaktüsleri gibi). Sahra, Arabistan ve Avustralya çölleri dönencelerdeki yüksek basıncın, Atacama ve Namib soğuk akıntıların, Gobi ise denizden uzaklığın ürünüdür.
  • Akdeniz biyomu (maki): yazı sıcak ve kurak, kışı ılık ve yağışlı. Her mevsim yeşil, sert ve küçük yapraklı bodur ağaç ve çalılar (maki: zeytin, defne, kermes meşesi, mersin) ile kızılçam ormanları yaygındır; sert yapraklar yaz kuraklığında su kaybını azaltır. Yaz yangınları bu biyomun doğal bir parçasıdır. Akdeniz havzası, Kaliforniya, Orta Şili, Güney Afrika'nın güneybatı ucu ve Güneybatı Avustralya'da görülür (Türkiye'deki maki ve garig bu sayfada).
  • Ilıman yaprak döken orman (okyanusal ve ılıman nemli iklim): dört mevsim belirgin, her mevsim yağış var, kışlar serin. Kayın, meşe, gürgen, akçaağaç, kestane gibi ağaçlar sonbaharda yapraklarını dökerek kışın soğuğa ve donmuş topraktan su alamamaya karşı korunur. Dökülen yapraklar verimli kahverengi orman topraklarını besler. Batı ve Orta Avrupa, ABD'nin doğusu ve Doğu Asya'da yayılır; tarım ve yerleşmeyle en çok değiştirilmiş biyomlardandır.
  • Bozkır ve çayır (ılıman karasal, step iklimi): yağış ağaç yetiştirmeye yetmez, ilkbahar ve yaz başında düşer. Otlar ilkbaharda yeşerir, yaz kuraklığında sararır. Altlarındaki çernozyom ve kestane renkli topraklar bu alanları dünyanın tahıl ambarı yapar. Ukrayna ve Kazakistan stepleri, Kuzey Amerika prerileri ve Arjantin pampaları başlıca örneklerdir; İç Anadolu bozkırı da bu ailedendir.
  • Tayga (sert karasal iklim): kışlar uzun ve çok sert, yazlar kısa ve serindir. MEB 10'un tanımıyla çam, köknar ve ladin gibi iğne yapraklı ağaçların egemen olduğu ormanlardır. İğne yapraklar karı kolay atar, su kaybını azaltır; ağaçlar her mevsim yeşil olduğu için kısa yaz başlar başlamaz fotosenteze geçer. Kanada, İskandinavya ve Sibirya'da geniş bir kuşak oluşturur; MEB 11'e göre Rusya'daki tayga ormanları dünya orman varlığının yaklaşık %20'sidir. Güney Yarım Küre'de tayga yoktur, çünkü bu enlemlerde orada geniş karalar bulunmaz.
  • Tundra (tundra iklimi): MEB 11'in anlatımıyla kışlar uzun ve soğuk, yazlar kısa ve serindir. Toprağın alt katmanı yıl boyu donmuş olduğu (permafrost) ve büyüme mevsimi çok kısa olduğu için ağaç yetişemez; yosun, liken, bodur çalılar ve kısa yazda açan otlar görülür, ren geyiği tipik hayvandır. Kuzey Kanada, Alaska, Sibirya'nın kuzeyi ve Grönland kıyılarında yayılır.

Aynı sıra dağlarda da tekrarlanır, çünkü yükseldikçe sıcaklık azalır. MEB 9 Doğu Karadeniz'den örnek verir: kıyıdan iç kesimlere doğru yükselti arttıkça geniş yapraklı orman, karma orman, iğne yapraklı orman ve çayır kuşakları dizilir, Kaçkar Dağları'nın yüksek kesimlerinde buzullar görülür. Zirvelere yakın alpin çayırlar, tundranın dağdaki karşılığıdır.

Biyoçeşitlilik ve korunması

MEB 10 biyoçeşitliliki bir alandaki canlıların farklılığını, değişkenliğini ve sayıca zenginliğini belirten; genlerin, türlerin, ekosistemlerin ve ekolojik olayların bütünü olarak tanımlar. Biyoçeşitlilik genel olarak Ekvator'dan kutuplara azalır: yıl boyu sıcaklık ve nem, bol enerji ve uzun süre buzullarla örtülmemiş olmak tropiklerde tür sayısını artırır. Başlıca tehditler; ormansızlaşma ve tarım alanı açma gibi yaşam alanı kayıpları, kirlilik (Akdeniz'deki mikroplastikler gibi), aşırı avlanma, başka bölgelerden gelen istilacı türler ve iklim değişikliğidir.

Korumanın yolları millî parklar ve korunan alanlar, Ramsar gibi uluslararası sözleşmeler, tohum ve gen bankaları ile sürdürülebilir tarım ve ormancılıktır. Türkiye üç flora bölgesinin kesiştiği yerde bulunur ve endemik bitki türleri bakımından çok zengindir; ayrıntılar Türkiye'de toprak ve bitki örtüsü, korunan alanlar ise Türkiye'de çevre ve doğal afetler sayfasındadır.

Akılda kalsın: Biyom, iklimin bitkiye çevirisidir. Ağaç için iki şart gerekir: yeterli nem ve yeterince uzun ılık mevsim. Nem yoksa bozkır ya da çöl, ılık mevsim yoksa tundra. Sıcak ve hep yağışlı = yağmur ormanı; sıcak ama bir mevsim kurak = savan; yazı kurak = maki; soğuk ve uzun kış = tayga.
Sınavda

Nasıl sorulurDünya haritasında numaralanmış alanlar verilir ve biyom eşleştirmesi istenir: Sibirya tayga, Doğu Afrika savan, Kaliforniya kıyısı maki, Amazon yağmur ormanı. İklim grafiği verilip doğal bitki örtüsü sorulabilir: yaz yağışlı, kış kurak ve sıcak bir grafik savan; yaz kurak, kış yağışlı grafik makidir. Yaşam koşullarının anlatıldığı paragraftan biyom ya da iklim tipi istenir. Neden-sonuç kalıbında “Tayga ormanlarının Güney Yarım Küre'de görülmemesi” ya da “yağmur ormanı açılan tarlaların kısa sürede verimsizleşmesi” sorulur: birincisi kara dağılışıyla, ikincisi lateritin humusça fakirliğiyle açıklanır.

TuzakMakiyi Türkiye'ye özgü sanmak; Akdeniz iklimi görülen her kıyıda (Kaliforniya, Orta Şili, Güneybatı Avustralya) benzer bitki örtüsü vardır.

⇄Bilgi eşleştirme biyom ve bitki örtüsü

?Soru çöz

Kuzey Yarım Küre'de geniş bir kuşak oluşturan tayga ormanlarının Güney Yarım Küre'de görülmemesinin temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Tayga, sert karasal iklimin görüldüğü geniş kara alanlarında yayılır; Güney Yarım Küre'de bu enlemler büyük ölçüde okyanustur. A yağış azlığı çölü açıklar, taygayı değil. C yazların sıcak ve uzun olması tayga enlemleri için geçerli değildir; oralarda kara yoktur. D akıntılar kıyı iklimini etkiler, kuşak oluşumunun temel nedeni değildir.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Orta kuşakta kıtaların batı kıyılarının, aynı enlemdeki iç kesimlere ve doğu kıyılarına göre daha fazla yağış almasında aşağıdakilerden hangisi etkilidir?

✓ B. Orta kuşakta rüzgârlar batıdan eser ve okyanustaki nemi önce batı kıyılarına bırakır. A alizeler tropikal kuşakta doğu kıyılarını ıslatır, orta kuşağı değil. C soğuk akıntılar yağışı artırmaz, kuraklık ve sis getirir. D her gün yükselen hava Ekvator'un konveksiyonel yağışıdır.Kaynak: Nem, yağış ve iklim tipleri · Dünyada yağışın dağılışı

?Soru 2

Aşağıdaki yağış türü ve yer eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?

✓ D. Patagonya, batıdan gelen nemli havanın yağışını And Dağlarının batı yamacına bıraktığı yağış gölgesidir; orografik yağış almaz, kuraktır. A doğrudur: Kongo'da her gün ısınan hava yükselir. B doğrudur: muson nemi Himalayaların güney yamacına çarpar. C doğrudur: Batı Avrupa sık cephe geçişleriyle yağış alır.Kaynak: Nem, yağış ve iklim tipleri · Yağış türleri

?Soru 3

Aynı enlemde ve deniz seviyesine yakın yükseltide bulunan iki kentten birinin yıllık sıcaklık farkı 8 °C, öbürününki 30 °C'dir. Bu farkın temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Su geç ısınıp geç soğuduğu için kıyıdaki kentin yaz-kış farkı küçük, iç kesimdeki kentinki büyüktür. B ve D enleme bağlıdır; enlem aynı olduğu için ikisi de aynıdır. C'yi soru kendisi eler: iki kent de deniz seviyesine yakındır. Kural: aynı enlemde fark varsa sebep enlem değildir.Kaynak: Atmosfer ve sıcaklık · Yükselti, kara-deniz ve diğer etmenler

?Soru 4

Aşağıdaki iklim tiplerinden hangisi yalnız Kuzey Yarım Küre'de görülür?

✓ A. Sert karasal iklimin görüldüğü enlemlerde Güney Yarım Küre'de geniş kara yoktur. Akdeniz ve okyanusal iklim Şili ile Avustralya'da, savan Brezilya'da da görülür.Kaynak: Nem, yağış ve iklim tipleri · Ilıman iklimler

?Soru 5

Akdeniz havzasında yazların kurak, kışların yağışlı geçmesi aşağıdakilerden hangisiyle açıklanır?

✓ C. Yazın 30° dinamik yüksek basınç kuşağı kuzeye kayıp havzaya yerleşir ve kuraklık getirir; kışın güneye çekilince batı rüzgârları ve cepheler yağış getirir. A Coriolis mevsime göre değil enleme göre değişir; B meltem günlük, yerel bir rüzgârdır; D yükselti mevsime göre değişmez.Kaynak: Basınç ve rüzgârlar · Dünya basınç kuşakları

?Soru 6

Aşağıdakilerden hangisi standart (normal) hava basıncının belirlendiği koşullardan biri değildir?

✓ B. Standart basınç 45° enleminde, deniz seviyesinde ve 15 °C sıcaklıkta ölçülen 1013 mb'dır; 0 °C bu koşullar arasında yer almaz. Bazı kaynaklar 0 °C'yi cıvalı barometrenin 760 mm okumasını düzeltmek için anar; o, aletin ayar koşuludur. Sınavda standart basıncın koşulu olarak 15 °C'yi işaretle.Kaynak: Basınç ve rüzgârlar · Hava basıncı ve izobar

?Soru 7

Aynı anda ölçüm yapılan dört merkezin mutlak ve maksimum nem değerleri (g/m³) şöyledir: K: 10 ve 20, L: 15 ve 15, M: 6 ve 24, N: 18 ve 24. Buna göre aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ C. Bağıl nem = mutlak ÷ maksimum: N'de %75'tir; en yüksek bağıl nem %100 ile L'dedir, bu ifade yanlıştır. A doğrudur: K'de 10 ÷ 20 = %50. B doğrudur: L'de mutlak nem maksimuma eşit, hava doymuştur. D doğrudur: M'de bağıl nem %25 ile en düşüktür, buharlaşma en fazladır.Kaynak: Nem, yağış ve iklim tipleri · Nem: mutlak, maksimum, bağıl

?Soru 8

I. Dikey hava hareketleri görülmez.
II. Yükseldikçe sıcaklık artar.
III. Canlılar için zararlı morötesi ışınları süzen tabaka buradadır.
Özellikleri verilen atmosfer katmanı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Üç özellik birlikte yalnız stratosfere uyar. B troposferde dikey hareketler güçlüdür ve yükseldikçe sıcaklık azalır; C mezosferde de yükseldikçe sıcaklık azalır; D termosferde sıcaklık artar ama ozon tabakası orada değildir.Kaynak: Atmosfer ve sıcaklık · Atmosferin katmanları

?Soru 9

Orta kuşaktaki kıtaların batı kıyılarının genel olarak doğu kıyılarından daha fazla yağış almasında aşağıdaki rüzgârlardan hangisi etkilidir?

✓ D. Batı rüzgârları okyanuslar üzerinden batıdan doğuya eserek nemi orta kuşaktaki kıtaların batı kıyılarına bırakır. A (alizeler) tropikal kuşakta ve doğu kıyılarını yağışlı yapar; B (kutup rüzgârları) soğuk ve kurudur; C (ters alizeler) yüksek katlarda eser, yere yağış taşımaz.Kaynak: Basınç ve rüzgârlar · Alize, batı ve kutup rüzgârları

?Soru 10

Aşağıdaki ifadelerden hangisi hava durumuyla değil, iklimle ilgilidir?

✓ C. Uzun yılların ortalamasını anlatan bir genellemedir; bu iklimdir. A yarınki sağanak, B dün geceki −18 °C, D bu sabahki sis belirli bir gün ve saatteki atmosfer koşuludur, yani hava durumudur.Kaynak: Atmosfer ve sıcaklık · Hava durumu, iklim ve atmosfer
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Coğrafya soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →