Hava basıncı nedir? Barometre, 1013 milibar ve izobarlar
MEB 9. sınıf · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 4 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaAtmosferin katmanları nelerdir, troposfer ve stratosferin özellikleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Atmosfer ve sıcaklık). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Atmosfer yerden uzaya doğru troposfer, stratosfer, mezosfer, termosfer ve ekzosfer katmanlarından oluşur. Bütün hava olayları troposferde görülür ve burada yükseldikçe sıcaklık azalır; ozon tabakası stratosferdedir, gök taşları mezosferde parçalanır, iyonlaşma ve kutup ışıkları termosferde görülür.
✎Konu anlatımı
Hava basıncı nedir, nasıl ölçülür ve normal basınç kaç milibardır?
Kısa cevap: Hava basıncı, atmosferdeki gazların ağırlığının birim yüzeye uyguladığı kuvvettir; barometreyle ölçülür, birimi milibar (mb) ya da hektopaskaldır (hPa). 45° enleminde, deniz seviyesinde ve 15 °C sıcaklıkta ölçülen 1013 mb standart (normal) basınçtır; bunun üstü yüksek, altı alçak basınç sayılır.Uçak inişe geçtiğinde kulakların tıkanır; Erzurum'da çaydanlık, İzmir'dekinden daha düşük bir sıcaklıkta kaynar. İki olayın arkasında da gözle görülmeyen aynı ağırlık vardır: hava basıncı.
Atmosferi oluşturan gazların bir ağırlığı vardır. Bu gazların birim yüzeye uyguladığı kuvvete hava basıncı denir. Basınç barometre ile ölçülür; birimi milibar (mb) ya da hektopaskal (hPa)'dır ve iki birim aynı değeri verir (1 mb = 1 hPa). “Atmosfer ve sıcaklık” sayfasında gördüğün gaz örtüsünün yere bastırdığı toplam yük, işte bu basınçtır.
Normal basınç: 1013 mb
Farklı yerlerde ölçülen basınçları karşılaştırabilmek için ortak bir ölçüt gerekir. Bu ölçüt standart (normal) hava basıncıdır: 45° enleminde, deniz seviyesinde (0 m) ve 15 °C sıcaklıkta ölçülen 1013 mb. Cıvalı barometrede bu değer, 760 mm yüksekliğindeki cıva sütununun ağırlığına eşittir. 1013 mb'ın üzerindeki basınca yüksek basınç, altındakine alçak basınç denir.
MEB burada önemli bir ayrıntı ekler: basınç sistemleri birbirlerine göre de değerlendirilebilir. 1008 mb'lık bir merkez 1013'ün altında olduğu hâlde 996 mb'lık komşusuna göre yüksek basınçtır ve hava ondan komşusuna doğru akar. Rüzgârı doğuran, tek bir merkezin değeri değil, iki merkez arasındaki farktır.
İzobar: basıncın haritası
Aynı basınç değerine sahip noktaları birleştiren eğrilere izobar (eş basınç eğrisi) denir. Hava durumu haritalarındaki basınç değerleri, izotermlerde olduğu gibi deniz seviyesine indirgenir; yoksa harita yalnız yükseltiyi gösterirdi. İzobarlar iç içe kapalı eğriler oluşturuyorsa orada bir basınç merkezi vardır: değerler merkeze doğru artıyorsa yüksek basınç (antisiklon), azalıyorsa alçak basınç (siklon) merkezidir. İzobarların birbirine yaklaştığı yerde kısa mesafede büyük basınç farkı vardır; rüzgâr orada hızlanır.
Basınç değişimi insanı da etkiler. MEB'e göre yükseltiye bağlı basınç değişimi kulak çınlamasına, basınçtaki ani düşüş ve yükselişler de buna alışkın olmayan kişilerde baş ağrısına yol açabilir. Yüksek yerlerde basınç düşük olduğu için su 100 °C'ye ulaşmadan kaynar; Erzurum'daki çaydanlığın sırrı budur.
Nasıl sorulurİzobar haritası verilip numaralı noktaların basıncı ya da rüzgârın en hızlı estiği yer sorulur: cevap izobarların en sık olduğu aralıktır.
Tuzak“1013 mb'ın altındaki merkezden rüzgâr esmez” düşüncesidir; basınç göreceli değerlendirilir, rüzgâr her zaman yüksek değerden düşük değere eser. Standart basıncın koşulları da öncüllü sorulur; “0 °C” ya da “Ekvator” içeren öncül yanlıştır.
▭Boşluk doldurma
Standart hava basıncı 45° enleminde, deniz seviyesinde ve 15 °C sıcaklıkta mb'dır. Aynı basınç değerine sahip noktaları birleştiren eğrilere denir.
?Soru çöz
Aşağıdakilerden hangisi standart (normal) hava basıncının belirlendiği koşullardan biri değildir?