Basınç ve rüzgârlar: alçak-yüksek basınçtan muson ve meltemlere

Rüzgâr, havanın yüksek basınçtan alçak basınca yolculuğudur. Basıncın nereden doğduğunu, kuşakların neden kaydığını, alizeden musona rüzgârların dilini ve kasırgaların nasıl güçlendiğini neden-sonuç zinciriyle öğren.

8 durakKavram
16 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 16tamamlanan etkinlik
16 sorubu konuda çözebileceğin
KAVRAM · BASINÇ

Hava basıncı nedir? Barometre, 1013 milibar ve izobarlar

MEB 9. sınıf · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAtmosferin katmanları nelerdir, troposfer ve stratosferin özellikleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Atmosfer ve sıcaklık). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Atmosfer yerden uzaya doğru troposfer, stratosfer, mezosfer, termosfer ve ekzosfer katmanlarından oluşur. Bütün hava olayları troposferde görülür ve burada yükseldikçe sıcaklık azalır; ozon tabakası stratosferdedir, gök taşları mezosferde parçalanır, iyonlaşma ve kutup ışıkları termosferde görülür.

Atmosferin katmanları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hava basıncı nedir, nasıl ölçülür ve normal basınç kaç milibardır?

Kısa cevap: Hava basıncı, atmosferdeki gazların ağırlığının birim yüzeye uyguladığı kuvvettir; barometreyle ölçülür, birimi milibar (mb) ya da hektopaskaldır (hPa). 45° enleminde, deniz seviyesinde ve 15 °C sıcaklıkta ölçülen 1013 mb standart (normal) basınçtır; bunun üstü yüksek, altı alçak basınç sayılır.

Uçak inişe geçtiğinde kulakların tıkanır; Erzurum'da çaydanlık, İzmir'dekinden daha düşük bir sıcaklıkta kaynar. İki olayın arkasında da gözle görülmeyen aynı ağırlık vardır: hava basıncı.

Atmosferi oluşturan gazların bir ağırlığı vardır. Bu gazların birim yüzeye uyguladığı kuvvete hava basıncı denir. Basınç barometre ile ölçülür; birimi milibar (mb) ya da hektopaskal (hPa)'dır ve iki birim aynı değeri verir (1 mb = 1 hPa). “Atmosfer ve sıcaklık” sayfasında gördüğün gaz örtüsünün yere bastırdığı toplam yük, işte bu basınçtır.

Normal basınç: 1013 mb

Farklı yerlerde ölçülen basınçları karşılaştırabilmek için ortak bir ölçüt gerekir. Bu ölçüt standart (normal) hava basıncıdır: 45° enleminde, deniz seviyesinde (0 m) ve 15 °C sıcaklıkta ölçülen 1013 mb. Cıvalı barometrede bu değer, 760 mm yüksekliğindeki cıva sütununun ağırlığına eşittir. 1013 mb'ın üzerindeki basınca yüksek basınç, altındakine alçak basınç denir.

MEB burada önemli bir ayrıntı ekler: basınç sistemleri birbirlerine göre de değerlendirilebilir. 1008 mb'lık bir merkez 1013'ün altında olduğu hâlde 996 mb'lık komşusuna göre yüksek basınçtır ve hava ondan komşusuna doğru akar. Rüzgârı doğuran, tek bir merkezin değeri değil, iki merkez arasındaki farktır.

İzobar: basıncın haritası

Aynı basınç değerine sahip noktaları birleştiren eğrilere izobar (eş basınç eğrisi) denir. Hava durumu haritalarındaki basınç değerleri, izotermlerde olduğu gibi deniz seviyesine indirgenir; yoksa harita yalnız yükseltiyi gösterirdi. İzobarlar iç içe kapalı eğriler oluşturuyorsa orada bir basınç merkezi vardır: değerler merkeze doğru artıyorsa yüksek basınç (antisiklon), azalıyorsa alçak basınç (siklon) merkezidir. İzobarların birbirine yaklaştığı yerde kısa mesafede büyük basınç farkı vardır; rüzgâr orada hızlanır.

Basınç değişimi insanı da etkiler. MEB'e göre yükseltiye bağlı basınç değişimi kulak çınlamasına, basınçtaki ani düşüş ve yükselişler de buna alışkın olmayan kişilerde baş ağrısına yol açabilir. Yüksek yerlerde basınç düşük olduğu için su 100 °C'ye ulaşmadan kaynar; Erzurum'daki çaydanlığın sırrı budur.

Akılda kalsın: Bir sayı, üç koşul: 1013 mb = 45° enlemi + deniz seviyesi + 15 °C. Kapalı izobarlarda merkeze doğru sayı büyüyorsa Y (antisiklon), küçülüyorsa A (siklon). İzobarlar sıklaştıkça rüzgâr hızlanır.
Sınavda

Nasıl sorulurİzobar haritası verilip numaralı noktaların basıncı ya da rüzgârın en hızlı estiği yer sorulur: cevap izobarların en sık olduğu aralıktır.

Tuzak“1013 mb'ın altındaki merkezden rüzgâr esmez” düşüncesidir; basınç göreceli değerlendirilir, rüzgâr her zaman yüksek değerden düşük değere eser. Standart basıncın koşulları da öncüllü sorulur; “0 °C” ya da “Ekvator” içeren öncül yanlıştır.

▭Boşluk doldurma

Standart hava basıncı 45° enleminde, deniz seviyesinde ve 15 °C sıcaklıkta mb'dır. Aynı basınç değerine sahip noktaları birleştiren eğrilere denir.

1013760izobarizoterm

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi standart (normal) hava basıncının belirlendiği koşullardan biri değildir?

✓ B. Standart basınç 45° enleminde, deniz seviyesinde ve 15 °C sıcaklıkta ölçülen 1013 mb'dır; 0 °C bu koşullar arasında yer almaz. Bazı kaynaklar 0 °C'yi cıvalı barometrenin 760 mm okumasını düzeltmek için anar; o, aletin ayar koşuludur. Sınavda standart basıncın koşulu olarak 15 °C'yi işaretle.
SÜREÇ · TERMİK VE DİNAMİK

Basıncı etkileyen etmenler: termik ve dinamik basınç nasıl oluşur?

MEB 9. sınıf · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSıcaklığı etkileyen faktörler nelerdir, yükseldikçe sıcaklık neden azalır?Bağlantılı konudan (Atmosfer ve sıcaklık). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Geliş açısının yanında sıcaklığı yükselti, güneşlenme süresi, okyanus akıntıları, atmosfer nemi ve bulutluluk, rüzgârlar, kara ve denizlerin dağılışı ve bitki örtüsü etkiler. Troposferde yükseldikçe sıcaklık her kilometrede ortalama yaklaşık 6 °C azalır (sınav sorularında çoğu zaman “her 100 metrede 0,5 °C” diye yuvarlanır); denizler özgül ısıları yüksek olduğu için karalardan yavaş ısınıp yavaş soğur.

Yükselti, kara-deniz ve diğer etmenler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Basıncı etkileyen faktörler nelerdir, termik ve dinamik basınç arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Hava basıncını yer çekimi, yükselti, sıcaklık ve Dünya'nın dönme hareketi etkiler. Isınma ya da soğumayla oluşan merkezlere termik basınç (Ekvator'daki alçak, kutuplardaki yüksek basınç), Dünya'nın dönüşüne bağlı olarak havanın yığılması ya da yükselmesiyle oluşanlara dinamik basınç (30° enlemlerindeki yüksek, 60° enlemlerindeki alçak basınç) denir.

Ocak'ta Sibirya'da hava donarken barometre 1030 mb'ın üstüne çıkar: soğuk hava ağırdır. Ama Atlas Okyanusu'nun ılık sularındaki Asor Adaları çevresinde de basınç yüksektir; demek ki basıncı yalnız sıcaklık yönetmez.

MEB basıncın dağılışını etkileyen dört etmen sayar. İlk ikisi her yerde aynı yönde işleyen genel kurallardır; son ikisi ise Dünya'nın büyük basınç merkezlerini doğurur. Basınç merkezlerini “termik” ve “dinamik” diye ikiye ayıran da bu son iki etmendir.

Yer çekimi

Atmosferi Dünya'ya bağlı tutan yer çekimidir. Dünya'nın geoit şekli nedeniyle yer çekimi Ekvator'dan kutuplara doğru artar; buna bağlı olarak hava basıncı da Ekvator'dan kutuplara doğru artar. Bu genel bir eğilimdir; aşağıdaki etmenler onun üzerine biner.

Yükselti

Havanın büyük kısmı yer çekimiyle alt katlarda toplandığı için gazların yoğunluğu yerden yükseldikçe azalır. Bu yüzden yükselti arttıkça basınç azalır. Azalma düzenli de değildir: alt katlarda hızlı, üst katlarda yavaştır; yaklaşık 5,5 km yükseklikte basınç, deniz seviyesindekinin yarısına iner. Dağcıların yüksekte zor nefes alması ve uçak kabinlerinin basınçlandırılması bu yüzdendir.

Sıcaklık: termik basınç

Hava ısındıkça genleşir, hafifler ve yükselir; yerde basınç düşer. Soğuyan havanın ise yoğunluğu artar, hava ağırlaşıp alçalır; basınç yükselir. Isınma ya da soğuma etkisiyle oluşan basınç merkezlerine termik basınç merkezi denir. Ekvator'da sürekli alçak basınç, kutuplarda sürekli yüksek basınç bulunması termik nedenlere bağlıdır. Mevsimlik merkezler de termiktir: kışın aşırı soğuyan Sibirya üzerinde yüksek basınç, yazın kavrulan Basra Körfezi çevresinde alçak basınç oluşur.

Termik basınçta kural basittir: sıcaklık ile basınç ters orantılıdır. Aynı kural bir gün içinde bile işler. Gündüz kara denizden çabuk ısınır ve üzerinde alçak basınç oluşur, gece tersi olur; meltemlerin kaynağı bu günlük termik farktır.

Dünya'nın dönmesi: dinamik basınç

Dördüncü etmen havanın hareketidir. Ekvator'da ısınıp yükselen hava, üst katlarda kutuplara doğru akarken Dünya'nın dönüşü yüzünden sapar ve 30° enlemleri üzerinde yığılarak alçalır; burada basınç yükselir. 60° enlemlerinde ise özellikleri farklı hava kütleleri karşılaşır, ılık hava soğuğun üzerine çıkarak yükselir ve basınç düşer. Bu yolla oluşan merkezlere dinamik basınç merkezi denir: 30° dinamik yüksek basıncı (DYB) ve 60° dinamik alçak basıncı (DAB). Türkiye'yi etkileyen Asor yüksek basıncı birinci, İzlanda alçak basıncı ikinci gruptandır.

Dinamik basınçta sıcaklık-basınç ters orantısı aranmaz. 30° enlemleri çevresi sıcak olduğu hâlde yüksek basınç etkisindedir; çünkü oradaki yüksek basıncı ısı değil, yukarıdan çöken hava yaratır. Bir basınç merkezinin kökenini sorarken önce “sıcaklıkla açıklanabiliyor mu?” diye sor.

Akılda kalsın: Termik = termometre: sıcaklıktan doğar, sıcaklıkla ters orantılıdır (Ekvator AB, kutuplar YB, Sibirya YB, Basra AB). Dinamik = dönme: Dünya'nın dönüşü ve hava hareketinden doğar (30° YB, 60° AB; Asor, İzlanda).
Sınavda

Nasıl sorulur“Hangisi termik kökenlidir?” sorusu sık gelir. Öncüllü sorularda “yükseldikçe basıncın azalması”, “Ekvator'dan kutuplara basıncın artması” gibi ifadeler verilip etmen sorulur: ilki yükselti, ikincisi yer çekimi ile açıklanır. Türkiye'yi etkileyen dört merkezin kökeni “Türkiye'de sıcaklık, basınç ve rüzgârlar” sayfasında ayrıca sorulur.

TuzakSıcak bölgedeki yüksek basıncı termik sanmak; 30° enlemi sıcaktır ama yüksek basınçtır, bu yüzden dinamiktir.

⇄Bilgi eşleştirme durum ve etmen

?Soru çöz

I. Sibirya yüksek basıncı
II. Asor yüksek basıncı
III. Ekvator'daki alçak basınç
IV. İzlanda alçak basıncı
Yukarıdaki basınç merkezlerinden hangileri termik kökenlidir?

✓ D. Sibirya yüksek basıncı (I) aşırı soğumadan, Ekvator'daki alçak basınç (III) aşırı ısınmadan doğar. Asor (II, 30°) ve İzlanda (IV, 60°) ise Dünya'nın dönüşüne bağlı dinamik merkezlerdir: A Asor'u, C İzlanda'yı, B ikisini birden termik sayar.
KAVRAM · SİKLON-ANTİSİKLON

Siklon ve antisiklon: alçak ve yüksek basınçta hava nasıl hareket eder?

MEB 9. sınıf · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDünya'nın günlük hareketi nedir ve sonuçları nelerdir?Bağlantılı konudan (Dünya'nın şekli ve hareketleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Dünya kendi ekseni etrafında batıdan doğuya doğru döner ve bu dönüşü yaklaşık 24 saatte tamamlar; buna günlük hareket denir. Sonuçları gece ile gündüzün birbirini izlemesi, günlük sıcaklık farkı, doğudaki yerlerin Güneş'i önce görmesi ve yerel saat farkları, rüzgârlar ile okyanus akıntılarının Kuzey Yarım Küre'de sağa, Güney Yarım Küre'de sola sapmasıdır (Coriolis etkisi).

Günlük hareket

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Siklon ve antisiklon nedir, kuzey ve güney yarım kürede hangi yöne döner?

Kısa cevap: Alçak basınç merkezinde (siklon) hava çevreden merkeze akar ve yükselir, bu yüzden hava bulutlu ve yağışlıdır; yüksek basınç merkezinde (antisiklon) hava alçalır ve merkezden çevreye dağılır, hava açıktır. Coriolis etkisi nedeniyle kuzey yarım kürede siklon saat yönünün tersine, antisiklon saat yönünde döner; güney yarım kürede yönler terstir.

Eylül 2017'de Irma Kasırgası'nın uydu görüntülerinde bulutlar dev bir girdap gibi saat yönünün tersine dönüyordu. Aynı fırtına Avustralya açıklarında doğsaydı saat yönünde dönecekti.

Bu farkı anlamak için önce bir basınç merkezinin içinde havanın ne yaptığına bakalım. MEB iki tür hareket ayırır: yere paralel yatay hava hareketi (rüzgâr) ve aşağı-yukarı dikey hava hareketi. İki merkez türünde bu iki hareket birbirinin tam tersidir.

Alçak basınç: içe ve yukarı

Alçak basınç merkezinde yatay hava hareketi çevreden merkeze doğrudur. Merkezde toplanan hava gidecek yer bulamaz ve yükselir; dikey hareket yükselicidir. Yükselen hava soğur, nemi yoğuşur, bulut ve yağış oluşur. Bu yüzden alçak basınç alanlarında genellikle bulutlu ve yağışlı hava görülür. Kapalı izobarlarla çevrili alçak basınç merkezine siklon denir.

Yüksek basınç: aşağı ve dışa

Yüksek basınç merkezinde hava yukarıdan aşağı çöker; dikey hareket alçalıcıdır. Yere ulaşan hava merkezden çevreye doğru dağılır. Alçalan hava sıkışıp ısındığı için içindeki nem yoğuşamaz, bulut ve yağış oluşumu engellenir. Bu yüzden yüksek basınç alanlarında genellikle açık, güneşli ve kurak hava hâkimdir. Yüksek basınç merkezinin adı antisiklondur; kışın bir antisiklon yerleştiğinde gökyüzü açık ama geceler ayazdır.

Coriolis: hava neden düz gitmez?

Hava yüksek basınçtan alçak basınca düz bir çizgi hâlinde gitmez. Dünya batıdan doğuya döndüğü için hareket eden hava ve su kütleleri kuzey yarım kürede sağa, güney yarım kürede sola sapar. MEB bu duruma Coriolis (koriyolis) etkisi der; aynı etki okyanus akıntılarının yönünü de değiştirir. Coriolis etkisi Ekvator'da yok denecek kadar azdır, kutuplara doğru artar.

Sapma, basınç merkezlerinde bir dönüş yaratır. Kuzey yarım kürede siklona dört bir yandan akan hava sağa saptıkça merkezin çevresinde saat yönünün tersine döner; antisiklondan çıkan hava da sağa saptıkça saat yönünde döner. Güney yarım kürede sapma sola olduğu için iki yön de tersine çevrilir. Irma'nın girdabının yönü buradan gelir.

Oklar içe gidiyorsa alçak basınç (yükselici hava, bulut ve yağış), dışa gidiyorsa yüksek basınç (alçalıcı hava, açık hava). Coriolis kuzeyde sağa, güneyde sola saptırdığı için dönüş yönleri yarım küreye göre tersine döner.Görsel: Sınav Defteri (şema, harita değildir)
Akılda kalsın: Kuzeyde siklon saatin tersine, güneyde saat yönünde döner. Antisiklon her zaman siklonun tersidir. Tek zincir yeter: kuzey → sağa sapma → siklon saatin tersine; birini bilirsen öbür üçü kendiliğinden gelir.
Sınavda

Nasıl sorulurKuzey ve güney yarım kürede izobarlar ve oklar çizilip “hangi şekil doğru gösterilmiştir?” diye sorulur. Önce okların içe mi dışa mı gittiğine (AB mi YB mi), sonra dönüş yönüne bak. Bir başka kalıp: “Alçak basınç alanlarında hangisi beklenmez?” Cevap alçalıcı hava hareketi ve açık havadır.

TuzakCoriolis etkisinin Ekvator'da en güçlü olduğunu söyleyen şık; doğrusu tam tersidir.

⇄Bilgi eşleştirme merkez ve dönüş

?Soru çöz

Coriolis etkisiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ A. Coriolis etkisi Ekvator'da yok denecek kadar azdır ve kutuplara doğru artar; A bunu ters çevirir. B, C ve D doğrudur: sapma Dünya'nın batıdan doğuya dönüşünden doğar, kuzeyde sağa olur ve rüzgârla birlikte okyanus akıntılarını da saptırır. Ekvator'da sapma olmadığı için kasırgalar tam Ekvator üzerinde dönüş kazanamaz.
DAĞILIŞ · BASINÇ KUŞAKLARI

Dünya basınç kuşakları: Ekvator'dan kutuplara dört kuşak ve mevsimlik kayma

MEB 9. sınıf · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDünyada sıcaklık nasıl dağılır, izoterm ve termik Ekvator nedir?Bağlantılı konudan (Atmosfer ve sıcaklık). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Sıcaklığın dağılışı izoterm (eş sıcaklık) eğrileriyle gösterilir; yükseltinin etkisini kaldırmak için değerler deniz seviyesine indirgenir. Sıcaklık Ekvator'dan kutuplara azalır, en yüksek değerler dönence çevresindeki çöllerde görülür; en yüksek sıcaklıkları birleştiren termik Ekvator matematik Ekvator'la çakışmaz, yıl ortalamasında kuzey yarım küredeki karalara doğru kayar.

İzotermler ve termik Ekvator

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Dünya'daki basınç kuşakları nelerdir ve mevsimlere göre neden yer değiştirir?

Kısa cevap: Her yarım kürede dört basınç kuşağı vardır: Ekvator'da termik alçak basınç, 30° enlemlerinde dinamik yüksek basınç, 60° enlemlerinde dinamik alçak basınç ve kutuplarda termik yüksek basınç. Kuşaklar, Güneş ışınlarının dik geldiği yeri izleyerek Temmuz'da kuzeye, Ocak'ta güneye kayar.

Sahra, Arabistan ve Avustralya çölleri, dünya haritasında dönencelerin çevresine dizilmiş gibi durur. Bu bir rastlantı değildir: orası havanın gökten yere çöktüğü kuşaktır.

Önceki iki durakta basıncın termik ve dinamik iki kökeni olduğunu, alçak basınçta havanın yükseldiğini, yüksek basınçta çöktüğünü gördük. Bu iki bilgiyi Ekvator'dan kutba uzanan bir çizgi üzerinde birleştirince Dünya'nın basınç kuşakları ortaya çıkar. Kuşaklar iki yarım kürede ayna gibi tekrarlanır.

Dört kuşak, dört iklim

  • 0° · Termik alçak basınç (TAB): Güneş ışınları yıl boyu dike yakın açıyla gelir, ısınan hava yükselir. Yükselici hava nedeniyle bol ve sağanak yağışlı kuşaktır.
  • 30° · Dinamik yüksek basınç (DYB): Ekvator'dan yükselip üst katlarda kutuplara doğru akan hava burada yığılıp alçalır. Alçalan hava ısınıp kurur; dünyanın büyük sıcak çölleri bu kuşakta ve çevresindedir.
  • 60° · Dinamik alçak basınç (DAB): 30°'den gelen ılık hava ile kutuptan gelen soğuk hava karşılaşır, ılık hava yükselir. Cephe sistemleri ve yağış bu kuşakta sıktır.
  • 90° · Termik yüksek basınç (TYB): Yıl boyu aşırı soğuyan hava ağırlaşıp çöker. Alçalıcı hava nedeniyle yağış çok azdır; kutuplar soğuk çöllerdir.

Bu tabloda bir düzen var: alçak basınç kuşakları yağışlı (0° ve 60°), yüksek basınç kuşakları kurak (30° ve 90°). Kökenler de simetriktir: termik, dinamik, dinamik, termik. Rüzgârlar bu kuşakların arasında yüksek basınçtan alçak basınca eser; onları iki durak sonra göreceğiz.

Altın çizgiler alçak, siyah çizgiler yüksek basınç kuşaklarıdır. Oklar rüzgârın gittiği yönü gösterir; rüzgâr adını geldiği yönden alır. Bütün kuşaklar Temmuz'da birkaç derece kuzeye, Ocak'ta güneye kayar.Görsel: Sınav Defteri (şema, harita değildir)

Kuşaklar neden kayar?

Kuşakların yeri sabit değildir. Hatırlarsan “Dünya'nın şekli ve hareketleri” sayfasında Güneş ışınlarının dik geldiği yerin 21 Haziran'da Yengeç Dönencesi'ne, 21 Aralık'ta Oğlak Dönencesi'ne kaydığını görmüştük. Ekvator'daki termik alçak basınç ışınların en dik geldiği yeri izler, öbür kuşaklar da onunla birlikte kayar. Bu yüzden basınç kuşakları Temmuz'da kuzeye, Ocak'ta güneye kayar.

Kaymanın en tanıdık sonucu Akdeniz ikliminin yazıdır. Yazın 30° dinamik yüksek basınç kuşağı kuzeye kayıp Akdeniz havzasının üzerine yerleşir; alçalıcı hava yüzünden yaz kurak geçer. Kışın kuşak güneye çekilir, havzaya batı rüzgârları ve cephe sistemleri girer, yağışlar başlar. Türkiye'de yazın Asor yüksek basıncının etkili olması bu tablonun yerel adıdır.

Karalar kuşakları böler

Kuşaklar ancak tamamen suyla kaplı bir Dünya'da kusursuz şeritler olurdu. Kuzey yarım kürede geniş kara kütleleri bu düzeni mevsime göre bozar: kışın soğuyan karalar üzerinde termik yüksek basınç (Sibirya), yazın ısınan karalar üzerinde termik alçak basınç (Güney Asya, Basra) oluşur. MEB'in Ocak ve Temmuz dünya basınç haritalarında karalar ile okyanusların rol değiştirdiği bu tablo açıkça görülür. Karaların az olduğu güney yarım kürede ise kuşaklar daha düzenlidir.

Akılda kalsın: Sırayı T-D-D-T diye tut: Ekvator'dan kutba termik alçak, dinamik yüksek, dinamik alçak, termik yüksek. Alçak = yağışlı, yüksek = kurak. Kuşaklar Güneş'i izler: Temmuz kuzey, Ocak güney.
Sınavda

Nasıl sorulurBasınç kuşakları şeması verilip numaralı kuşakların kökeni ya da iklimi sorulur. Bir başka kalıp nedenselliktir: “Akdeniz ikliminde yazların kurak geçmesi” ya da “30° enlemleri çevresinde çöllerin yaygın olması” hangi olayla açıklanır? Cevap dinamik yüksek basınç ve kuşakların mevsimlik kaymasıdır.

TuzakTuzak: 30° kuşağına “termik”, Ekvator'a “dinamik” demek.

↕Sıralama Ekvator'dan Kuzey Kutbu'na

Basınç kuşaklarını Ekvator'dan Kuzey Kutbu'na doğru diz.

  1. Dinamik alçak basınç kuşağı
  2. Termik alçak basınç kuşağı
  3. Termik yüksek basınç kuşağı
  4. Dinamik yüksek basınç kuşağı

?Soru çöz

Akdeniz havzasında yazların kurak, kışların yağışlı geçmesi aşağıdakilerden hangisiyle açıklanır?

✓ C. Yazın 30° dinamik yüksek basınç kuşağı kuzeye kayıp havzaya yerleşir ve kuraklık getirir; kışın güneye çekilince batı rüzgârları ve cepheler yağış getirir. A Coriolis mevsime göre değil enleme göre değişir; B meltem günlük, yerel bir rüzgârdır; D yükselti mevsime göre değişmez.
KAVRAM · RÜZGÂR

Rüzgâr nedir? Hızını ve yönünü belirleyen etmenler

MEB 9. sınıf · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaGüneş ışınlarının geliş açısı sıcaklığı nasıl etkiler, bakı nedir?Bağlantılı konudan (Atmosfer ve sıcaklık). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Güneş ışınları bir yere ne kadar dik açıyla gelirse o yer o kadar çok ısınır. Geliş açısını Dünya'nın şekli ve enlem, günlük hareket (gün içi fark), eksen eğikliği ile yıllık hareket (mevsimler) ve yer şekillerinin eğim ve bakısı belirler; kuzey yarım kürede güneye bakan yamaçlar daha sıcaktır.

Güneş ışınlarının geliş açısı ve bakı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Rüzgâr nedir, rüzgârın hızını ve yönünü etkileyen faktörler nelerdir?

Kısa cevap: Rüzgâr, iki basınç merkezi arasındaki basınç farkından doğan ve yüksek basınçtan alçak basınca doğru yere paralel esen yatay hava hareketidir. Hızını basınç farkı, merkezler arasındaki uzaklık ve sürtünme; yönünü basınç merkezlerinin konumu, Dünya'nın dönüşü (Coriolis) ve yer şekilleri belirler.

Çeşme ve Bandırma çevresindeki sırtlara dizilen rüzgâr türbinlerinin yeri rastgele seçilmez. Rüzgârın en hızlı ve en sık estiği yerler aranır; yani rüzgârın üç özelliği birden ölçülür.

Hava, yüksek basınç merkezlerinden alçak basınç merkezlerine doğru hareket eder. İki merkez arasındaki basınç farkından doğan ve yeryüzüne paralel gerçekleşen bu yatay hava hareketine rüzgâr denir. Rüzgâr taşıdığı sıcaklığı ve nemi gittiği yere götürür; bu yüzden iklimin taşıyıcısıdır. MEB rüzgârı üç özelliğiyle ele alır: hızı (şiddeti), yönü ve esme sıklığı (frekansı).

Hız: ne kadar fark, ne kadar engel?

Hava kütlesinin birim zamanda aldığı yol rüzgâr hızıdır; anemometre (yelölçer) ile ölçülür, m/sn ya da km/sa ile ifade edilir. Hızı belirleyen üç etmen vardır:

  • Basınç farkı: İki merkez arasındaki basınç farkı büyüdükçe rüzgâr hızlanır.
  • Merkezler arasındaki uzaklık: Mesafe arttıkça hız azalır; uzun yolda Dünya'nın dönüşü rüzgârı saptırır, yere sürtünen hava güç kaybeder. Haritada bu, izobarların seyrekleşmesi demektir.
  • Sürtünme: Rüzgâr düzlüklerde ve deniz üzerinde hızlı, dağlık-engebeli arazide, ormanlık alanlarda ve kentlerde yavaş eser. Yere yakın esen rüzgâr sürtünmeyle yavaşlar, yüksekte esen rüzgâr hız kaybetmez.

Türbinlerin açık kıyılara ve yüksek sırtlara kurulması bu üçüncü maddenin sonucudur: engel az, sürtünme az, rüzgâr güçlü.

Yön: geldiği yere göre ad

Rüzgârın yönünü önce basınç merkezlerinin konumu belirler, çünkü hava yüksekten alçağa gider. Bir önceki durakta gördüğün Coriolis etkisi onu kuzey yarım kürede sağa, güney yarım kürede sola saptırır. Yer şekilleri de yön verir: rüzgârlar dağların ve vadilerin uzanış yönüne uyar. Rüzgâr adını geldiği yönden alır; kuzeyden gelip güneye esen rüzgâra kuzey rüzgârı denir. Türkiye'deki poyraz, lodos gibi yön adları ve boğazlardaki hâkim rüzgârlar “Türkiye'de sıcaklık, basınç ve rüzgârlar” sayfasında ayrıntılı anlatılıyor.

Frekans: en sık hangi yönden?

Rüzgâr her zaman aynı yönden esmez. Bir yönden esme sayısına esme sıklığı (frekans), yıl içinde en sık estiği yöne hâkim rüzgâr yönü denir. Bir merkezin rüzgâr frekansları rüzgâr gülü ile gösterilir; en uzun kol hâkim yöndür. Bu bilgi planlamada doğrudan kullanılır: hava kirliliği yaratacak bir sanayi tesisi, hâkim rüzgârın dumanı yerleşmeye taşımayacağı yere, yani yerleşmenin rüzgâraltı tarafına kurulur.

Rüzgârın önemi ve türleri

MEB rüzgârın işlevlerini de sayar: kentlerde kirli havayı dağıtarak hava kalitesini artırır, deniz ve hava ulaşımının güvenliğini etkiler, sürdürülebilir enerji üretiminin temel kaynaklarından biridir. Oluşumlarına göre rüzgârlar dört grupta incelenir: sürekli, tropikal, mevsimlik (devirli) ve yerel rüzgârlar. Sayfanın kalan durakları bu dört grubu sırayla anlatıyor.

Akılda kalsın: Hız için üç soru sor: Fark büyük mü? Mesafe kısa mı? Zemin düz mü? Üçüne de “evet” → rüzgâr hızlı. Yön için üç etmen: basınç merkezi + Coriolis + yer şekli. Rüzgâr geldiği yönle anılır.
Sınavda

Nasıl sorulurMEB'in uygulamasındaki kalıp ÖSYM'de de görülür: bir yerleşmenin rüzgâr frekans tablosu verilir, sanayi tesisinin hangi tarafa kurulacağı sorulur. Doğru cevap hâkim rüzgârın gittiği taraftaki alandır. Öncüllü sorularda “orman örtüsü”, “kentleşme”, “engebeli yer şekilleri” verilip rüzgâr hızına etkisi sorulur: üçü de sürtünmeyi artırarak hızı azaltır.

TuzakTesisi rüzgârın geldiği yöne koymak; o zaman duman ve kirlilik kentin üstüne taşınır.

▭Boşluk doldurma

Rüzgârın hızı ile ölçülür. Rüzgârın bir yerde yıl içinde en sık estiği yöne rüzgâr yönü denir.

anemometrebarometrehâkimters

?Soru çöz

Bir kentte hâkim rüzgâr kuzeybatıdan esmektedir. Kurulacak bir sanayi tesisinin dumanından kentin en az etkilenmesi için tesis, kentin hangi yönünde kurulmalıdır?

✓ A. Kuzeybatıdan gelen rüzgâr dumanı güneydoğuya taşır; tesis kentin güneydoğusunda olursa duman kentten uzaklaşır. B kuzeybatı rüzgârın geldiği yön olduğu için en kötü seçimdir; C kuzeydoğu ve D güneybatı rüzgâra yan konumdadır, duman kentten uzaklaşmayı garanti etmez.
SÜREÇ · SÜREKLİ RÜZGÂRLAR

Sürekli rüzgârlar: alizeler, batı rüzgârları ve kutup rüzgârları

MEB 9. sınıf · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSiklon ve antisiklon nedir, kuzey ve güney yarım kürede hangi yöne döner?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Alçak basınç merkezinde (siklon) hava çevreden merkeze akar ve yükselir, bu yüzden hava bulutlu ve yağışlıdır; yüksek basınç merkezinde (antisiklon) hava alçalır ve merkezden çevreye dağılır, hava açıktır. Coriolis etkisi nedeniyle kuzey yarım kürede siklon saat yönünün tersine, antisiklon saat yönünde döner; güney yarım kürede yönler terstir.

Siklon, antisiklon ve Coriolis

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Sürekli rüzgârlar nelerdir, alize, batı ve kutup rüzgârları nereden nereye eser?

Kısa cevap: Sürekli rüzgârlar, basınç kuşakları arasında yıl boyu aynı yönde esen rüzgârlardır. Alizeler 30° dinamik yüksek basınçtan Ekvator'a, batı rüzgârları 30°'den 60° dinamik alçak basınca, kutup rüzgârları kutuplardaki termik yüksek basınçtan 60°'ye eser; hepsi kuzey yarım kürede sağa, güney yarım kürede sola sapar.

Kristof Kolomb 1492'de Kanarya Adaları'ndan batıya açıldığında yelkenlerini yıl boyu hep aynı yönden esen bir rüzgâra emanet etti. O rüzgâr bugün de aynı yerde esiyor: alize.

Basınç kuşakları yıl boyu var olduğu için (yalnız biraz kayarak) aralarındaki rüzgârlar da hep aynı yönde eser. Bunlara sürekli rüzgârlar denir. Coriolis etkisiyle kuzey yarım kürede sağa, güney yarım kürede sola saptıkları için hiçbiri tam kuzey-güney doğrultusunda esmez. Bir önceki duraktaki kuşak şemasına dönersen üç rüzgârı da yerinde görebilirsin.

Alizeler: tropiklerin düzenli rüzgârı

Alizeler, 30° enlemlerindeki dinamik yüksek basınç alanlarından Ekvator'daki termik alçak basınç alanlarına doğru eser. Kuzey yarım kürede sağa saptıkları için kuzeydoğudan, güney yarım kürede sola saptıkları için güneydoğudan gelirler. Okyanusları aşıp gelen bu nemli rüzgârlar, etkili oldukları kıtaların doğu kıyılarına bol yağış bırakır.

İki yarım kürenin alizeleri Ekvator'da karşılaşıp yükselir. Yükselen hava yüksek katlarda bu kez ters yönde, 30° enlemlerine doğru akar; bu rüzgârlara ters alizeler denir. 30°'ye ulaşan ters alizeler alçalır ve dinamik yüksek basıncı besler. Böylece Ekvator ile 30° arasında kapalı bir hava dolaşımı kurulur: yerde alize, yüksekte ters alize.

Batı rüzgârları: orta kuşağın yağmur taşıyıcısı

Batı rüzgârları, 30° enlemlerindeki dinamik yüksek basınçtan 60° enlemlerindeki dinamik alçak basınca doğru eser. Kuzey yarım kürede güneybatıdan, güney yarım kürede kuzeybatıdan gelirler; ikisinde de genel yön batıdan doğuyadır. Orta kuşakta etkili olan bu rüzgârlar okyanuslardan aldıkları nemi kıtaların batı kıyılarına bırakır; Batı Avrupa'nın yıl boyu yağışlı olması bundandır. Karaların az olduğu güney yarım kürede batı rüzgârları engelle karşılaşmadığı için daha düzenli ve şiddetli eser.

Kutup rüzgârları

Kutup rüzgârları, kutuplardaki termik yüksek basınçtan 60° enlemlerindeki dinamik alçak basınca doğru esen soğuk ve kuru rüzgârlardır; kuzey yarım kürede kuzeydoğudan gelirler. 60° enlemlerinde ılık batı rüzgârlarıyla karşılaşırlar. Bu karşılaşma hattında ılık hava soğuğun üzerine çıkar; 60° alçak basıncını ve orta kuşağın cephe yağışlarını doğuran da budur.

Akılda kalsın: Yön kuralı: rüzgâr yüksekten alçağa eser, kuzeyde sağa, güneyde sola sapar. Yağış kuralı: alize → doğu kıyısı, batı rüzgârı → batı kıyısı. Orta kuşaktaki Türkiye kışın batı rüzgârlarının ve cephelerin, yazın 30° yüksek basıncının etkisine girer.
Sınavda

Nasıl sorulurKuşak şeması üzerinde oklar çizilip yanlış gösterilen rüzgâr sorulur. Bir başka kalıp: “Orta kuşakta kıtaların batı kıyıları neden daha yağışlıdır?” Cevap batı rüzgârlarıdır; “tropikal kuşakta kıtaların doğu kıyıları” sorulursa cevap alizelerdir.

TuzakSapma yönü ters çizilmiş oku doğru saymak (ör. kuzey yarım kürede alizenin güneydoğudan gelmesi; doğrusu kuzeydoğudur).

⇄Bilgi eşleştirme rüzgâr ve yolu

?Soru çöz

Orta kuşaktaki kıtaların batı kıyılarının genel olarak doğu kıyılarından daha fazla yağış almasında aşağıdaki rüzgârlardan hangisi etkilidir?

✓ D. Batı rüzgârları okyanuslar üzerinden batıdan doğuya eserek nemi orta kuşaktaki kıtaların batı kıyılarına bırakır. A (alizeler) tropikal kuşakta ve doğu kıyılarını yağışlı yapar; B (kutup rüzgârları) soğuk ve kurudur; C (ters alizeler) yüksek katlarda eser, yere yağış taşımaz.
SÜREÇ · MEVSİMLİK VE YEREL RÜZGÂRLAR

Muson ve meltem: mevsimlik ve günlük rüzgârlar, fön etkisi

MEB 9. sınıf · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaGünlük ve yıllık sıcaklık farkı nedir, hangi yerlerde fazladır?Bağlantılı konudan (Atmosfer ve sıcaklık). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Günlük sıcaklık farkı bir gündeki en yüksek ve en düşük sıcaklık arasındaki farktır; yıllık sıcaklık farkı en sıcak ay ile en soğuk ayın ortalamaları arasındaki farktır. Farklar nemin ve bulutluluğun az olduğu çöllerde, yüksek yerlerde ve denizden uzak iç kesimlerde fazla; nemli kıyılarda, okyanuslarda ve ormanlık alanlarda azdır.

Günlük ve yıllık sıcaklık farkı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Muson rüzgârları nedir, nerede görülür ve meltemlerden farkı nedir?

Kısa cevap: Musonlar, karalar ile okyanuslar arasındaki mevsimlik sıcaklık ve basınç farkıyla oluşan, yazın okyanustan karaya (yağışlı), kışın karadan okyanusa (soğuk ve kuru) esen rüzgârlardır; en belirgin olarak Güney ve Güneydoğu Asya'da görülür. Meltemler aynı mekanizmanın günlük ölçekteki hâlidir: kara-deniz ve dağ-vadi arasında esme yönleri gün içinde değişir.

Mumbai'de haziranda gökyüzü kararır ve aylarca sürecek yağmur mevsimi başlar; aynı kent kış aylarında neredeyse hiç yağmur görmez. Kentin takvimini bir rüzgâr belirler: muson.

Sürekli rüzgârları basınç kuşakları yönetir; mevsimlik ve günlük rüzgârları ise kara ile suyun farklı ısınması. Karalar denizlerden çabuk ısınır ve çabuk soğur. Bu fark mevsim ölçeğinde musonu, gün ölçeğinde meltemi doğurur; ikisinin motoru aynıdır.

Muson: mevsimlik (devirli) rüzgâr

Muson rüzgârları, karalar ile okyanuslar arasındaki sıcaklık ve basınç farkı nedeniyle oluşur; Dünya'nın yıllık hareketiyle değişen koşullara bağlı olarak mevsimden mevsime yön değiştirir. Yazın Asya kıtası çok ısınır ve üzerinde alçak basınç oluşur; görece serin kalan Hint Okyanusu ve Büyük Okyanus üzerinde ise yüksek basınç vardır. Okyanustan karaya esen nemli yaz musonu karalara bol yağış bırakır. Himalayaların güney yamaçlarında bu nemli hava dağa çarpıp yükselir ve yaz musonu döneminde çok bol yamaç yağışı düşer.

Kışın tablo tersine döner. Çok soğuyan Asya üzerinde yüksek basınç, daha ılık okyanuslar üzerinde alçak basınç oluşur ve karadan denize soğuk ve kuru kış musonu eser. MEB'e göre musonlar Güney ve Güneydoğu Asya'nın yanında Avustralya, Meksika Körfezi ve Afrika'da Gine Körfezi kıyılarında da etkilidir. En güçlüsü Asya'dadır, çünkü dünyanın en büyük kara kütlesi en büyük sıcaklık farkını yaratır.

Yağışın bir mevsimde toplanması hayatı da düzenler: Güney Asya'da tarım takvimi musonun gelişine göre kurulur, Mumbai gibi alçak kıyı kentlerinde muson yağmurları sık sık sel ve taşkına yol açar. Türkiye'yi yazın etkileyen Basra alçak basıncı da bu muson sisteminin bir uzantısıdır.

Meltem: günlük rüzgâr

Meltemler aynı mantığın bir güne sığmış hâlidir: Dünya'nın günlük hareketinin doğurduğu sıcaklık ve basınç farklarıyla oluşur ve esme yönü gün içinde değişir. Gündüz kara çabuk ısınır, üzerinde alçak basınç oluşur ve denizden karaya deniz meltemi eser; gece kara hızla soğur ve karadan denize kara meltemi eser. Dağlık alanlarda gündüz vadide ısınan hava yamaçlardan yükselir (vadi meltemi), gece dağda soğuyup ağırlaşan hava vadiye iner (dağ meltemi). Ege'deki imbat gibi Türkiye örneklerini “Türkiye'de sıcaklık, basınç ve rüzgârlar” sayfasında bulacaksın.

Aynı motor, iki ölçek: gündüz-gece meltemi ile yaz-kış musonu. Rüzgâr her zaman serin taraftaki yüksek basınçtan ısınan taraftaki alçak basınca eser.Görsel: Sınav Defteri (şema, harita değildir)

Yerel rüzgârlar ve fön etkisi

Meltemler yerel rüzgârların, yani yerel ölçekteki basınç farklarıyla oluşan, etki alanı dar ve kısa süreli rüzgârların en bilinen örneğidir. Bir diğer önemli örnek föndür. Bir dağ yamacı boyunca yükselen nemli hava soğur ve yağışını rüzgâr alan yamaca bırakır; öbür yamaçtan alçalırken ısınır ve eteğe sıcak ve kurutucu bir rüzgâr olarak iner. Fön hava sıcaklığını yükseltir, karların hızla erimesine, sel ve taşkınlara yol açabilir, orman yangınlarına zemin hazırlar.

Fönün dünyadaki en bilinen örneği İsviçre'de Alp Dağları'nın kuzey yamaçlarıdır; Türkiye'de Doğu Karadeniz Dağları ile Toros Dağları'nın denize bakan yamaçlarında kış ve ilkbahar aylarında zaman zaman etkili olur. Fönün adım adım oluşumu ve Türkiye'de yönlerine göre ad alan yerel rüzgârlar (poyraz, lodos, karayel…) Türkiye'de sıcaklık, basınç ve rüzgârlar sayfasında ayrıntılı anlatılıyor.

Akılda kalsın: Aynı motor, iki saat: muson = yıllık (yazın denizden karaya, kışın karadan denize), meltem = günlük (gündüz denizden karaya, gece karadan denize). Kural hep aynı: rüzgâr ısınan yere doğru eser. Fön = dağı aşan havanın inen yamaçta ısınıp kuruması.
Sınavda

Nasıl sorulur“Muson ile meltemin ortak özelliği” sorusunda doğru cevap kara ile suyun farklı ısınıp soğumasıdır. Şema verilip gündüz-gece ya da yaz-kış durumunda okların ve basınç harflerinin doğru gösterilip gösterilmediği de sorulur. Basra alçak basıncının muson sisteminin parçası olduğunu unutma.

Tuzak“yönün gün içinde değişmesi” (yalnız meltem) ve “bol yağış getirmesi” (yalnız yaz musonu) şıklarını ortak özellik sanmak.

▭Boşluk doldurma

Kışın aşırı soğuyan Asya üzerindeki yüksek basınçtan okyanuslara doğru esen soğuk ve kuru rüzgâra musonu denir. Gündüz denizden karaya doğru esen rüzgâr ise meltemidir.

kışyazdenizkara

?Soru çöz

Muson rüzgârları ile kara-deniz meltemlerinin ortak özelliği aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. İkisi de kara ile su arasındaki ısınma farkının yarattığı basınç farkından doğar. Yönün gün içinde değişmesi yalnız meltemin, yıllık hareket yalnız musonun özelliğidir; kış musonu kurudur.
SÜREÇ · CEPHE VE KASIRGA

Hava kütleleri, cepheler ve tropikal kasırgalar: havanın sınır hatları

MEB 9–10 · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHava durumu ile iklim arasındaki fark nedir, atmosfer hangi gazlardan oluşur?Bağlantılı konudan (Atmosfer ve sıcaklık). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Hava durumu, bir yerdeki atmosfer koşullarının kısa süreli hâlidir (bugünkü sıcaklık, yağış, rüzgâr). İklim ise bir bölgedeki hava olaylarının uzun süreli ortalamaları ve uç değerlerinin genel durumudur. Atmosfer yaklaşık %78 azot, %21 oksijen ve %1 argon, su buharı, karbondioksit gibi diğer gazlardan oluşur.

Hava durumu, iklim ve atmosfer

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hava kütlesi ve cephe nedir, sıcak ve soğuk cephe arasındaki fark nedir, tropikal kasırgalar nasıl oluşur?

Kısa cevap: Hava kütlesi, sıcaklık ve nem özellikleri benzer olan geniş hava parçasıdır; iki farklı hava kütlesinin karşılaştığı sınır yüzeyine cephe denir. Soğuk cephede soğuk hava sıcak havanın altına girer ve kısa süreli sağanak, sıcak cephede sıcak hava soğuk havanın üzerine tırmanır ve geniş alanda uzun süreli yağış görülür. Tropikal kasırgalar ise sıcak kuşakta ılık okyanuslar üzerinde oluşan, bol yağış ve yıkıcı rüzgâr getiren güçlü alçak basınç merkezleridir.

Bir kış günü İstanbul'da sabah ılık ve yağmurlu başlar; öğleden sonra rüzgâr birden döner, sağanak bastırır, akşama doğru gökyüzü açılır ve hava soğur. Kentin üzerinden bir soğuk cephe geçmiştir.

Hava kütlesi: kaynağının izini taşıyan hava

Atmosferde sıcaklık ve nem özellikleri benzer olan geniş hava parçalarına hava kütlesi denir. Bir hava kütlesi uzun süre üzerinde durduğu yerin özelliğini kazanır ve rüzgârlarla taşındığı yere götürür. Sıcaklığını kaynağının enleminden, nemini yüzeyinden alır: alçak enlemde oluşan tropikal kütle sıcak, yüksek enlemde oluşan polar kütle soğuktur; okyanus üzerinde oluşan denizel kütle nemli, kara üzerinde oluşan karasal kütle kurudur. Sahra'dan gelen hava Türkiye'ye sıcak ve kuru, Sibirya'dan gelen hava soğuk ve kuru ulaşır.

Cepheler: sıcak hava hep yukarı çıkar

Özellikleri farklı iki hava kütlesi karşılaştığında hemen karışmaz; aralarında bir sınır yüzeyi oluşur. Bu yüzeye cephe denir. Cephede kural değişmez: daha hafif olan sıcak hava soğuk havanın üzerine çıkarak yükselir, soğur, nemi yoğuşur ve cephe (frontal) yağışı oluşur. Sıcak ve soğuk havanın en sık karşılaştığı yer orta kuşaktır; 60° alçak basınç kuşağı da bu karşılaşmanın ürünüdür. Türkiye'nin kış yağışlarının önemli bölümünü bu cephe sistemleri getirir.

Cephenin karakterini hangi havanın ilerlediği belirler. Soğuk cephede ilerleyen soğuk hava, ağır olduğu için sıcak havanın altına kama gibi girer ve onu dik bir yüzey boyunca hızla yukarı iter. Sonuç dar bir alanda kısa süreli, sağanak biçiminde, çoğu zaman gök gürültülü yağıştır; cephe geçince sıcaklık düşer, hava açar. Sıcak cephede ise ilerleyen sıcak hava, önündeki soğuk havanın üzerine az eğimli bir yüzey boyunca yavaşça tırmanır. Yağış geniş bir alana yayılır, daha hafif ama uzun sürelidir; cephe geçince sıcaklık artar. Yağış türlerinin ayrıntısı “Nem, yağış ve iklim tipleri” sayfasında.

Soğuk cephede soğuk hava sıcak havayı aşağıdan iter, sıcak cephede sıcak hava soğuk havanın üstüne tırmanır; iki durumda da yükselen, sıcak havadır.Görsel: Sınav Defteri (şema, ölçekli değildir)

Tropikal kasırgalar: okyanusun ısı motoru

MEB'in tropikal rüzgârlar dediği grup, sıcak kuşakta okyanuslar üzerinde oluşur. Yüzey suyu çok ısınmış (yaklaşık 26 °C'nin üzerinde) okyanuslarda nemli hava hızla yükselir; nem yoğuşurken açığa çıkan ısı yükselişi daha da hızlandırır ve merkezde basınç düşer. Dünya'nın dönüşü bu havayı bir merkez çevresinde döndürür ve dev bir alçak basınç girdabı, yani tropikal siklon doğar. Coriolis etkisi Ekvator'da çok zayıf olduğu için kasırgalar tam Ekvator üzerinde oluşmaz. Karaya çıkan kasırga nem kaynağını yitirdiği için zayıflar; ama o ana kadar kıyılarda şiddetli rüzgâr, bol yağış, sel ve deniz taşkınlarıyla büyük yıkım yapabilir.

Aynı olaya yere göre farklı adlar verilir. MEB'e göre Asya'nın doğusunda tayfun, Meksika Körfezi kıyılarında hurricane (harikeyn), Avustralya'da willy willy denir; MEB aynı listede ABD'deki tornadoyu da anar. Meteoroloji Genel Müdürlüğünün sözlüğüne göre tornado (hortum), kümülonimbüs bulutundan yere doğru sarkan ve dar bir eksen çevresinde şiddetle dönen hava sütunudur; çapı küçüktür ve okyanus üzerinde doğan dev tropikal siklonla aynı olay değildir. Kasırgalar şiddetlerine göre kategorilere ayrılır; 4 ve 5. kategoridekiler doğal ve beşerî çevreye ağır zarar verir. Erken uyarı, tahliye ve sığınaklar zararı azaltmanın başlıca yollarıdır.

Akılda kalsın: Cephede sıcak hava hep üste çıkar. Soğuk cephe = sert ve kısa (dik eğim, sağanak, sonra serin ve açık), sıcak cephe = yumuşak ve uzun (az eğim, geniş alanda sürekli yağış, sonra ılık). Kasırga = ılık okyanus + nem + Coriolis; Ekvator'da doğmaz, karada söner.
Sınavda

Nasıl sorulurCephe şeması verilip yağışın özelliği sorulur: dik yüzey ve kule gibi yükselen bulutlar soğuk cepheyi, az eğimli yüzey ve katman katman bulutlar sıcak cepheyi gösterir. Tropikal siklonlarda sık kalıp “oluşumunda hangisi etkili değildir?” sorusudur; doğru cevap soğuk okyanus suları ya da karasallık gibi kasırgayı zayıflatan bir etmendir.

TuzakAd-yer eşleştirmesinde tayfun ile hurricane'in yerlerini değiştirmek.

↕Süreç sıralama bir kasırganın ömrü

  1. Yükselen havanın nemi yoğuşur, açığa çıkan ısı yükselişi hızlandırır
  2. Karaya çıkan kasırga nem kaynağını yitirip zayıflar
  3. Ilık okyanus yüzeyinde ısınan nemli hava yükselir
  4. Dünya'nın dönüşüyle hava merkez çevresinde dönmeye başlar, kasırga güçlenir

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi soğuk cephenin özelliklerinden biri değildir?

✓ B. Geniş alanda uzun süreli, hafif ve sürekli yağış sıcak cephenin özelliğidir. A doğru: soğuk hava sıcak havanın altına kama gibi sokulur; C doğru: soğuk cephe dar alanda kısa süreli sağanak bırakır; D doğru: cephe geçince soğuk hava gelir, sıcaklık düşer.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Bugün buzul bulunmayan bir dağlık alanda sirk gölleri, U profilli vadiler ve moren setlerine rastlanması aşağıdakilerden hangisini gösterir?

✓ D. Sirk, U vadisi ve moren buzul şekilleridir; buzul ancak kalıcı kar sınırının üzerinde oluşur, demek ki buzul çağlarında bu alan buzulla örtülmüştür. A kuraklık rüzgâr şekilleri, B kalker karstik şekiller bırakırdı; C tektonik çökme graben oluşturur, buzul izi bırakmaz.Kaynak: Dış kuvvetler · Buzul şekilleri

?Soru 2

I. Dikey hava hareketleri görülmez.
II. Yükseldikçe sıcaklık artar.
III. Canlılar için zararlı morötesi ışınları süzen tabaka buradadır.
Özellikleri verilen atmosfer katmanı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Üç özellik birlikte yalnız stratosfere uyar. B troposferde dikey hareketler güçlüdür ve yükseldikçe sıcaklık azalır; C mezosferde de yükseldikçe sıcaklık azalır; D termosferde sıcaklık artar ama ozon tabakası orada değildir.Kaynak: Atmosfer ve sıcaklık · Atmosferin katmanları

?Soru 3

Aynı enlemde ve deniz seviyesine yakın yükseltide bulunan iki kentten birinin yıllık sıcaklık farkı 8 °C, öbürününki 30 °C'dir. Bu farkın temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Su geç ısınıp geç soğuduğu için kıyıdaki kentin yaz-kış farkı küçük, iç kesimdeki kentinki büyüktür. B ve D enleme bağlıdır; enlem aynı olduğu için ikisi de aynıdır. C'yi soru kendisi eler: iki kent de deniz seviyesine yakındır. Kural: aynı enlemde fark varsa sebep enlem değildir.Kaynak: Atmosfer ve sıcaklık · Yükselti, kara-deniz ve diğer etmenler

?Soru 4

Aşağıdaki yer şekillerinden hangisinin oluşumunda dış kuvvetler değil, iç kuvvetler belirleyici olmuştur?

✓ B. Graben, yer kabuğunun fay hatları boyunca kırılıp çökmesiyle oluşur; bu bir tektonik (iç kuvvet) olaydır. Peribacası sel sularının, delta akarsu birikiminin, sirk gölü buzul aşındırmasının eseridir.Kaynak: Dış kuvvetler · Dış kuvvetler ve dağılışı

?Soru 5

Hawaii Adaları'ndaki Mauna Loa volkanı için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

✓ B. Mauna Loa MEB'in kalkan volkan örneğidir. Hawaii bir dalma-batma zonunda değil, sıcak nokta üzerindedir (C); dik koni tabakalı volkanı (A), batolit derinlik volkanizmasını (D) anlatır.Kaynak: Yerin yapısı ve iç kuvvetler · Volkanizma ve volkan türleri

?Soru 6

Bir kıyı boyunca falezlerin ve önlerinde geniş dalga aşındırma platformlarının yaygın olması, bu kıyı için aşağıdakilerden hangisini düşündürür?

✓ C. Falez, dalganın bütün enerjisiyle çarptığı derin kıyıların şeklidir; platform ise falez geri çekildikçe genişler. Sığ kıyı, bol alüvyon, lagün ve kordon biriktirme koşullarıdır.Kaynak: Dış kuvvetler · Dalga ve akıntı şekilleri

?Soru 7

Aşağıdakilerden hangisi epirojenik hareketlerle açıklanabilir?

✓ A. Yükü kalkan geniş bir alanın tabakaları bozulmadan toptan yükselmesi epirojenezdir. B ve C orojenezin (kıvrılma, kırılma), D volkanizmanın sonucudur.Kaynak: Yerin yapısı ve iç kuvvetler · Orojenez ve epirojenez

?Soru 8

Termik Ekvator ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ D. Termik Ekvator'un yerini kara-deniz dağılışı da belirlediği için matematik Ekvator'la çakışmaz. A doğru: en yüksek ortalama sıcaklıkları birleştirir; B doğru: mevsimlere göre dik ışının olduğu yarım küreye kayar; C doğru: karaların fazla olduğu kuzey yarım kürede kalır.Kaynak: Atmosfer ve sıcaklık · İzotermler ve termik Ekvator

?Soru 9

Okyanusal bir levha ile kıtasal bir levhanın birbirine yaklaştığı sınırda aşağıdakilerden hangisinin oluşması beklenmez?

✓ D. Okyanus ortası sırtları levhaların uzaklaştığı sınırlarda, yükselen magmayla oluşur. Hendek, volkan ve deprem yakınlaşan (dalma-batma) sınırların özellikleridir.Kaynak: Yerin yapısı ve iç kuvvetler · Levha sınırları

?Soru 10

Kutup bölgelerinde deniz buzlarının erimesi, aşağıdaki süreçlerin hangisi yoluyla bölgedeki ısınmayı daha da hızlandırır?

✓ D. Beyaz buzun yerini koyu renkli deniz suyu alınca yansıtılan enerji azalır, soğurulan enerji artar ve ısınma hızlanır. A ozonun incelmesi morötesi ışınlarla ilgilidir; B azot oranı değişmez; C troposferin kalınlığı bu buz-albedo zincirinin parçası değildir.Kaynak: Atmosfer ve sıcaklık · Atmosferin ısınması, albedo, sera etkisi
16
Daha fazla soru çözmek ister misin?Coğrafya konusundan 16 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →