Türkiye'de madenler: bordan kroma, yataklar ve işletmeler

Divriği'nin demirinden Kırka'nın boruna: Türkiye'nin neden maden zengini olduğunu, hangi madenin nerede çıkarılıp nerede işlendiğini ve madenciliğin sorunlarını neden-sonuç zinciriyle öğren.

8 durakTürkiye
17 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 17tamamlanan etkinlik
46 sorubu konuda çözebileceğin
KAVRAM · MADEN

Türkiye neden maden zengini? Jeolojik yapı, kıvrılma-kırılma ve volkanizma

MEB 10–11 · Ekonomik faaliyetler ve etkileri · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürkiye'nin yer şekillerinin oluşumunda hangi iç kuvvetler etkili oldu?Bağlantılı konudan (Türkiye'nin yer şekilleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Türkiye, Avrasya, Afrika ve Arabistan levhaları arasında sıkışan Anadolu Levhası üzerindedir. Bu sıkışma orojenezle (dağ oluşumu) kıvrım ve kırık dağlarını, epirojenezle geniş alanların toptan yükselip alçalmasını, faylanmayla deprem kuşaklarını ve volkanizmayla volkan dağlarını oluşturdu. Bugünkü görünümde en etkili iç kuvvet orojenezdir.

İç kuvvetler ve levhalar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye maden bakımından neden zengindir, madenler nasıl sınıflandırılır?

Kısa cevap: Türkiye'de maden çeşitliliğinin fazla olmasının nedeni jeolojik yapısıdır: farklı jeolojik zamanlarda oluşmuş araziler yan yana bulunur, Alp orojenezi sırasında yaşanan kıvrılma ve kırılmalar ile volkanizma metal yatakları oluşturmuş, III. Zaman'ın kapalı göl havzalarında bor, trona ve tuz birikmiştir. Madenler metalik madenler (demir, bakır, krom, boksit…), metal dışı endüstriyel hammaddeler (bor, mermer, trona, tuz…) ve enerji hammaddeleri olarak üçe ayrılır.

Elâzığ'ın ilçelerine bakınca üç ayrı maden çıkar karşına: Alacakaya'da (eski adıyla Guleman) krom, Keban'da kurşun-çinko, adını doğrudan madenden alan Maden'de bakır.

Bir ilin bu kadar çok madene sahip olması tesadüf değildir; Türkiye'nin genelinde de durum benzerdir. MEB madeni şöyle tanımlar: yer kabuğunda doğal süreçlerle oluşmuş, çıkarıldığında ekonomik değer taşıyan mineral ve elementler. Tanımın iki ayağı var: maden önce bir doğal süreçle oluşmalı, sonra çıkarıldığında kâr getirmelidir. Türkiye'nin şansı birinci ayaktadır; ikinci ayak ise her madende aynı değildir.

Neden zinciri: genç ve hareketli bir kara

Hatırlarsan Türkiye'nin yer şekilleri sayfasında Türkiye'nin “hem yaşlı hem genç” bir ülke olduğunu görmüştük. I. Zaman'dan kalma masifler, II. Zaman'ın Tetis Denizi tortulları ve III. Zaman'ın göl havzaları aynı ülkede yan yana durur. Her jeolojik zaman kendi madenini bırakmıştır; maden çeşitliliği bu yüzden fazladır. III. Zaman'da Afrika ve Arap levhaları Avrasya'ya yaklaşırken Anadolu sıkıştı: tabakalar kıvrıldı, kırıldı, fay hatları açıldı. Kırıklar boyunca yükselen magma ve onun ısıttığı sular, çatlaklara bakır, kurşun, çinko ve altın gibi metaller taşıdı. Aynı sıkışmada eski okyanus tabanına ait kayaçlar karaya bindirdi; Türkiye'nin krom ve nikel yatakları bu kayaçlara bağlıdır.

MEB volkanik arazilerin “metal türü madenlere, mineral yönünden zengin topraklara ve sıcak su kaynaklarına” sahip olduğunu vurgular. Volkanizma ayrıca perlit ve pomza gibi hafif, gözenekli kayaçları üretti. Yüksek sıcaklık ve basınç altında kalan kalker başkalaşarak mermere dönüştü. III. Zaman'ın kurak, çevresi kapalı göllerinde ise sular buharlaştıkça bor, trona (doğal soda), kaya tuzu ve sölestit çöktü. Aynı göl ve bataklıklarda biriken bitki kalıntıları linyiti oluşturdu (linyit ve diğer enerji kaynakları enerji kaynakları sayfasında).

Türkiye'nin maden zenginliği beş jeolojik sürecin ürünüdür. Şemadır, harita değildir.Görsel: Sınav Defteri

Her maden işletilmez: cevher, rezerv, tenör

Bir yatağın işletmeye açılması için MEB üç kavramı öne çıkarır. Cevher, ekonomik olarak işletilebilen maden içeren kayaçtır. Rezerv, yatakta henüz çıkarılmamış toplam maden miktarıdır. Tenör ise çıkarılan cevherin içindeki maden oranıdır. Rezervi küçük ya da tenörü düşük bir yatak, çıkarma maliyetini karşılamadığı için beklemede kalır. Ocaktan çıkarıldığı gibi, taş ve toprakla karışık, henüz ayıklanmamış maden ise tüvenan adını alır; tenör, tüvenan zenginleştirildikten sonra anlam kazanır. Yatağın derinliği, ulaşım ve pazar olanakları, teknoloji, sermaye ve yetişmiş eleman da kararı etkiler. Yatağın “her bölgede bulunması” ya da bölgenin ılıman iklimi ise işletmenin ön koşulu değildir.

Üç büyük grup

  • Metalik madenler: eritilip metal elde edilir. Demir, bakır, krom, boksit (alüminyum), kurşun-çinko, altın, gümüş, cıva, manganez, volfram, nikel, molibden.
  • Metal dışı (endüstriyel) hammaddeler: metal hâlinde değildir; kimya, cam, seramik, inşaat ve tarımda kullanılır. Bor, trona, tuz, kükürt, fosfat, barit, bentonit, feldspat, perlit, pomza, sölestit; süs ve yapı taşı olarak mermer, lüle taşı, Oltu taşı, zımpara taşı.
  • Enerji hammaddeleri: taş kömürü, linyit, asfaltit, petrol, doğal gaz, uranyum ve toryum. Bu grup enerji kaynakları sayfasının konusudur.

Bu zenginliğin sistemli olarak araştırılması Cumhuriyet döneminde başladı: 1935'te maden yataklarını aramak için Maden Tetkik ve Arama Enstitüsü (MTA), bulunan madenleri işletmek için de Etibank kuruldu. Bugün maden aramalarını MTA, bor gibi stratejik madenlerin işletmesini Eti Maden yürütür.

Madenler dağılışta da eşit değildir. Yer şekilleri en karmaşık, kırık ve volkanizmanın en yoğun olduğu Doğu Anadolu, özellikle Yukarı Fırat Bölümü, metal maden çeşidinin en fazla olduğu yerdir. Elâzığ tek başına bakır (Maden), krom (Guleman) ve kurşun-çinko (Keban) yataklarına sahiptir. Buna karşılık genç alüvyonlarla dolu delta ovalarında ve Trakya'nın Ergene Havzası'nda kayda değer metal yatağı yoktur.

Akılda kalsın: Madeni zamana bağla. Fay + magma → metaller (bakır, kurşun-çinko, altın) · eski okyanus tabanı → krom, nikel · volkan → perlit, pomza · başkalaşım → mermer · III. Zaman kapalı gölü → bor, trona, tuz (ve linyit). Buzul yalnızca göl ve vadi açar; maden yapmaz.
Sınavda

Nasıl sorulur“Türkiye'de maden çeşitliliğinin fazla olmasında aşağıdakilerden hangisinin etkisi yoktur?” Şıklarda farklı jeolojik zamanlara ait araziler, volkanizma, kıvrılma-kırılma ve başkalaşım doğrudur; cevap buzullaşma, iklim çeşitliliği ya da üç tarafın denizlerle çevrili olmasıdır. İkinci kalıp işletme koşuludur: “Bir maden yatağının işletmeye açılması için hangisi gerekli değildir?” Tenör, rezerv, ulaşım ve teknoloji gereklidir.

Tuzak“yatağın her bölgede bulunması” ya da “iklimin ılıman olması” şıklarıdır.

⇄Bilgi eşleştirme kavram ve tanım

?Soru çöz

Türkiye'de maden çeşitliliğinin fazla olması aşağıdakilerden hangisiyle açıklanamaz?

✓ B. Buzullar yüksek dağlarda sirk ve vadi gibi şekiller oluşturmuştur; maden yatağı oluşturmaz. Farklı yaşta araziler, kıvrılma-kırılma ve volkanizma ise Türkiye'deki maden çeşitliliğinin temel nedenleridir.
METALİK · DEMİR-ÇELİK

Demir: Divriği'den Karabük'e, cevher kömüre giderse

MEB 9–11 · Ekonomik faaliyetler ve etkileri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaJeolojik zamanlar nelerdir, hangi jeolojik zamanda dünyada neler oldu?Bağlantılı konudan (Yerin yapısı ve iç kuvvetler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

MEB'e göre jeolojik zaman çizelgesi iki üst zamana ayrılır: yaklaşık ilk 4 milyar yılı kapsayan Prekambriyen ve son yaklaşık 542 milyon yılı kapsayan Fanerozoyik. Fanerozoyik; Paleozoyik (I. Zaman), Mezozoyik (II. Zaman) ve Senozoyik (III. ve IV. Zaman) olarak üçe ayrılır. Kıtaların çekirdeğini oluşturan kalkanlar Prekambriyen'de, Ural ve Appalaş gibi yaşlı dağlar Paleozoyik'te, Alp-Himalaya kuşağı ise büyük ölçüde Senozoyik'te oluştu.

Jeolojik zamanlar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye'de demir nerede çıkarılır, nerede işlenir?

Kısa cevap: Türkiye'nin en önemli demir yatakları Sivas'ta Divriği ile Malatya'da Hekimhan–Hasançelebi'dedir; Bingöl, Adana, Kayseri ve Balıkesir'de de yatak vardır. Cevher Karabük ve Ereğli'de (taş kömürüne, yani enerjiye yakınlık) ve İskenderun'da (liman) demir-çelik fabrikalarında işlenir. Çeliğe sertlik veren manganez, paslanmazlık veren nikel ve krom, ısı dayanımı veren volfram ve molibden de bu zincirin parçalarıdır.

Divriği'den yola çıkan bir cevher treni, yakınında tek bir demir yatağı bulunmayan Karabük'e gider. Demir, kömürün ayağına taşınır.

MEB demiri “sanayide en yaygın kullanılan metal” olarak tanıtır: çelik, makine, inşaat, ulaşım ve enerji altyapısının temel hammaddesidir. Türkiye'de demir yatakları Sivas, Malatya, Bingöl, Adana ve Kayseri çevresinde yoğunlaşır. Bunların başında Sivas'taki Divriği ve Malatya'daki Hekimhan–Hasançelebi gelir. Batıda Balıkesir (Eymir), Sakarya (Çamdağ) ve İzmir (Torbalı), İç Anadolu'da Ankara çevresi küçük yatakların bulunduğu yerlerdir.

Fabrikalar neden yatağın yanında değil?

Demir cevherini eritmek çok büyük miktarda enerji ister ve Türkiye'de bu enerjinin geleneksel kaynağı taş kömürüdür. Taşınması gereken kömür miktarı cevherden fazla olunca fabrikayı kömürün yanına kurmak daha ucuzdur. MEB bunu açıkça örnekler: demir-çelik tesisleri genellikle taş kömürünün çıkarıldığı alanların yakınında kurulur. Türkiye'nin ilk demir-çelik fabrikası 1939'da Karabük'te açıldı; ardından Zonguldak'ın Ereğli ilçesinde ikinci fabrika kuruldu. İkisi de Zonguldak taş kömürü havzasının yanındadır. Hatay'daki İskenderun fabrikasında ise belirleyici olan limandır: cevher ve kömür deniz yoluyla ucuza getirilebilir.

Çeliğin katkıları: manganez, nikel, volfram, molibden

Saf demir yumuşaktır; çeliği dayanıklı yapan, ona eklenen metallerdir. Manganez çeliğe sertlik ve dayanıklılık kazandırır. MEB'e göre yatakları Denizli, Burdur, Adıyaman, Sivas, Kütahya, Erzincan ve Antalya çevresindedir ve çoğu düşük tenörlüdür; Doğu Karadeniz'de Artvin (Borçka) ve Trabzon (Araklı) da bilinen sahalardır. Nikel paslanmaz çelik ve pil yapımında kullanılır; yatakları Manisa (Turgutlu–Çaldağ ve Gördes), Eskişehir (Mihalıççık) ve Uşak (Banaz) çevresindedir. Molibden yüksek sıcaklığa dayanıklı özel çeliklerde kullanılır ve Türkiye'de çoğunlukla bakır madenciliğinin yan ürünü olarak elde edilir.

Volfram (tungsten) erime sıcaklığı çok yüksek bir metaldir; ampul teli, kesici takımlar ve özel çelik yapımında kullanılır. Türkiye'deki en önemli yatağı Bursa'da Uludağ'dadır; ancak rezervi az olduğu için buradaki işletme kapanmıştır. Volfram, “maden var ama işletilemiyor” örneğinin sınavdaki karşılığıdır.

Enerjiye yakın kurulanlar

  • Karabük (1939, ilk fabrika)
  • Ereğli (Zonguldak)
  • Neden: Zonguldak taş kömürü havzası

Limana yakın kurulan

  • İskenderun (Hatay)
  • Neden: cevher ve kömürün deniz yoluyla gelmesi
  • Yakınında ne demir ne kömür yatağı var
Akılda kalsın: Demir doğuda çıkar (Sivas–Malatya), kuzeyde ve güneyde işlenir. Kuzeydeki iki fabrika kömürü, güneydeki denizi seçti. Çeliğin yardımcıları: manganez sertlik, nikel ve krom paslanmazlık, volfram ısı dayanımı.
Sınavda

Nasıl sorulurHaritada Divriği, Hekimhan, Kesikköprü ve Feke işaretlenir, araya Fethiye–Köyceğiz konur: “Hangisinde demir yatağı bulunmaz?” Cevap Fethiye–Köyceğiz'dir (krom). Kuruluş yeri kalıbında “Karabük ve Ereğli'de demir-çelik fabrikalarının kurulmasında etkili olan faktör” sorulur; cevap enerji kaynağına (taş kömürüne) yakınlıktır. İskenderun için cevap ulaşım ve limandır. Manganez sorusu tanımla gelir: “demirin çeliğe dönüştürülmesinde sertleştirici olarak kullanılan maden”.

TuzakKarabük–Ereğli sorusundaki “ham maddeye yakınlık” şıkkıdır: iki tesisin yakınında demir değil taş kömürü vardır.

▭Boşluk doldurma

Çeliğe sertlik ve dayanıklılık kazandıran, Türkiye'deki yatakları çoğunlukla düşük tenörlü olan maden dir. Yakınında demir yatağı olmadığı hâlde Zonguldak taş kömürüne yakın olduğu için Türkiye'nin ilk demir-çelik fabrikası 1939'da 'te kuruldu.

manganezcıvaKarabükİskenderun

?Soru çöz

Sivas Divriği ve Malatya Hekimhan–Hasançelebi yataklarından çıkarılan demir cevheri aşağıdaki merkezlerin hangisinde işlenmez?

✓ A. Seydişehir'de (Konya) boksitten alüminyum üretilir. Demir cevheri Karabük ve Ereğli'deki (taş kömürüne yakın) ve İskenderun'daki (limana yakın) demir-çelik fabrikalarında işlenir.
METALİK · BAKIR VE DEĞERLİ MADENLER

Bakır, kurşun-çinko, altın ve cıva: Murgul'dan Ödemiş'e metal haritası

MEB 10–11 · Ekonomik faaliyetler ve etkileri · Okuma 7 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaVolkanizma nedir, tabakalı volkan ve kalkan volkan nasıl oluşur?Bağlantılı konudan (Yerin yapısı ve iç kuvvetler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Volkanizma, yerin derinliklerindeki magmanın gazlar ve diğer malzemelerle birlikte yeryüzüne ya da yüzeye yakın yerlere ulaşmasıdır; magma yeryüzüne çıkınca lav adını alır. Yüzey volkanizmasında tabakalı (strato), kalkan ve tüf konisi türünde volkanlar ile krater, kaldera ve maar çukurları; derinlik volkanizmasında ise batolit, lakolit, sill ve dayk oluşur.

Volkanizma ve volkan türleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye'de bakır, kurşun-çinko, altın, gümüş ve cıva nerelerde çıkarılır?

Kısa cevap: Türkiye'de bakır en çok Karadeniz'de çıkarılır: Artvin (Murgul), Rize (Çayeli), Kastamonu (Küre); Elâzığ'ın Maden ilçesi de önemli bir bakır sahasıdır. Küre'nin cevheri Samsun'daki tesiste işlenir. Kurşun-çinkonun bilinen yatakları Elâzığ (Keban), Yozgat (Akdağmadeni), Kayseri, Niğde ve Rize'dedir. Altın İzmir (Ovacık, Efemçukuru), Uşak (Kışladağ), Erzincan, Artvin ve Gümüşhane'de; cıva İzmir (Ödemiş) ve Konya'da (Sarayönü) çıkarılır.

Konya'daki Çatalhöyük kazılarında bulunan bakır eşyalar, Anadolu'da bakır kullanımını MÖ 7000 yıllarına kadar geri götürür.

Bakır, elektriği ve ısıyı çok iyi ilettiği, kolay işlendiği için elektrik-elektronik sanayisinin, kablo ve tel yapımının temel girdisidir. Demire göre daha düşük sıcaklıkta eritilebildiği için Anadolu'da en eski çağlardan beri kullanılmıştır. Türkiye'deki yatakları levhaların sıkıştığı, magmanın ve sıcak suların etkili olduğu kuşaklarda toplanır; bu kuşakların en zengini Doğu Karadeniz Dağları'dır.

Metal kartları: sınavda çıkan yerler ve tuzaklar
MadenSınavda çıkan yerlerBilmen gerekenTuzak
BakırMurgul (Artvin), Çayeli (Rize), Küre (Kastamonu), Maden (Elâzığ)Küre cevheri Samsun'da işlenir; elektrik ve kabloAkseki boksittir, bakır değil
Kurşun-çinkoKeban (Elâzığ), Akdağmadeni (Yozgat), Çayeli (Rize)Çoğu yatakta gümüşle birlikte; akü, galvanizKeban ile Guleman (krom) aynı ildedir
AltınOvacık ve Efemçukuru (İzmir), Kışladağ (Uşak), İliç (Erzincan)Üretim tüketimi karşılamaz, ithal edilir“Kendine yeten maden” değildir
CıvaÖdemiş (İzmir), Sarayönü (Konya)Oda sıcaklığında sıvı tek metal; zehirliÖdemiş altın değil cıva sahasıdır

Bakır: Karadeniz'in metali

Artvin'deki Murgul Türkiye'nin en önemli bakır yataklarındandır; cevher yerinde zenginleştirilir. Rize'deki Çayeli'nde bakır ve çinko birlikte, yer altından çıkarılır. Kastamonu'daki Küre'de çıkan bakır ise engebeli arazi ve zor ulaşım yüzünden yerinde işlenmez; liman ve demir yolu olanakları olan Samsun'daki tesise gönderilir. Karadeniz dışında en bilinen saha Elâzığ'ın Maden ilçesidir (eski adıyla Ergani Madeni). İlçe adını bu madenden alır ve gelişiminde madencilik fonksiyonunun belirleyici olduğu yerleşmelere örnektir.

Kurşun-çinko ve gümüş

Kurşun ve çinko çoğu yatakta birlikte, çoğu zaman da gümüşle beraber bulunur. Kurşun akü, kablo kılıfı ve radyasyon kalkanında; çinko MEB'e göre galvanizli çelik (paslanmaya karşı kaplama), pirinç, bronz ve pil yapımında kullanılır. En bilinen yatak Elâzığ'daki Keban'dır. Yozgat'taki Akdağmadeni de adını bu madenlerden alır. Rize'deki Çayeli de bakırla birlikte çinko verir.

Altın ve cıva

Cumhuriyet döneminde resmî altın üretimi ilk kez 2001'de İzmir'in Bergama ilçesindeki Ovacık madeninde başladı. Üretim tüketimi karşılamadığı için Türkiye aynı zamanda önemli bir altın ithalatçısıdır. Altın yatakları dağınıktır; sınavda en çok Ovacık ve Efemçukuru (İzmir), Kışladağ (Uşak) ve İliç (Erzincan) çıkar. Cıva ise oda sıcaklığında sıvı olan tek metaldir; ölçü aletlerinde ve kimya sanayisinde kullanılmış, zehirli olduğu için kullanımı giderek azaltılmıştır. Bilinen sahaları İzmir'de Ödemiş ve Konya'da Sarayönü'dür.

Ek bilgi: öteki bakır, kurşun-çinko, gümüş ve altın sahaları

Bakır: Giresun, Siirt (Madenköy) ve Balıkesir'de de sahalar vardır. Çinko: Adana (Horzum), Kayseri (Aladağ), Kütahya (Simav), İzmir (Bayındır), Balıkesir (Biga Yarımadası); Niğde (Çamardı) ve Çanakkale (Yenice) de kurşun-çinko sahalarıdır. Gümüş: cevherden nihai ürüne kadar entegre üretim yapan ilk ve tek tesis, 1987'de işletmeye alınan Eti Gümüş'tür (Kütahya, Gümüşköy). Altın: Artvin (Cerattepe), Gümüşhane (Mastra), Çanakkale (Kaz Dağları çevresi), Eskişehir (Sivrihisar), Bilecik (Söğüt) ve Balıkesir (Havran); yeni madenlerle yıllık üretim 2022'de 31 tona ulaştı (ETKB).

Bakır Karadeniz'de (Murgul, Küre, Çayeli) ve Ergani'de; demir Divriği ve Hekimhan'da; krom Guleman ve Köyceğiz–Fethiye'de; boksit Seydişehir ve Akseki'de. Yıldızlar işleme tesisleridir: Karabük–Ereğli ve İskenderun demir-çelik, Samsun bakır, Antalya ferrokrom.Kaynak: Sınav Defteri Harita Katmanları verisi
Akılda kalsın: Adı madenden gelen yerleri hatırla: Maden (Elâzığ, bakır), Akdağmadeni (Yozgat, kurşun-çinko), Gümüşhane ve Gümüşköy (gümüş). Artvin'de iki metal karıştırılır: Murgul bakır, Cerattepe altın-bakır.
Sınavda

Nasıl sorulurDört yer verilir: “Murgul, Küre, Çayeli, Ergani–Maden'in ortak madeni hangisidir?” Cevap bakırdır. Haritalı soruda Susurluk (bor), Ergani (bakır), Fethiye (krom) ve Akseki (boksit) işaretlenip “hangi madenin yataklarıyla ilişki yoktur?” denir; cevap altındır.

TuzakElâzığ sorusu da sık gelir: bakır, krom ve kurşun-çinkonun birlikte çıkarıldığı il Elâzığ'dır; aynı ildeki Guleman (krom) ile Keban (kurşun-çinko) birbirinin çeldiricisidir. Tuzak, ortak maden sorusunda şıklara konan Akseki'dir: boksit yatağıdır.

↕Sıralama Karadeniz bakır hattı, batıdan doğuya

  1. Çayeli (Rize) bakır-çinko yatağı
  2. Küre (Kastamonu) bakır yatağı
  3. Murgul (Artvin) bakır yatağı
  4. Samsun bakır işleme tesisi

?Soru çöz

Aşağıdaki maden–çıkarıldığı yer eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?

✓ D. Konya Seydişehir boksit (alüminyum) yatağı ve tesisiyle bilinir; bakır Murgul, Çayeli, Küre ve Maden'de çıkarılır. Diğer eşleştirmeler doğrudur: Ödemiş cıva, Keban kurşun-çinko, Kışladağ (Uşak) altın sahasıdır.

?Haritadan sor haritalı soru

Haritada numaralanan maden yataklarından hangisinde bakır çıkarılır?

✓ B. II, Artvin'deki Murgul'dur; Doğu Karadeniz Türkiye'nin bakır kuşağıdır. I Divriği (Sivas) demir, III Seydişehir (Konya) boksit, IV Guleman (Elazığ) krom yatağıdır. Tuzak: IV ile aynı ildeki Maden (Ergani) bakır yatağıdır; Guleman (Alacakaya) ise krom verir. Elazığ'da üç maden bir aradadır, şıkta yer adına dikkat et.
TÜRKİYE · KROM, BOKSİT VE TESİSLER

Krom ve boksit: Guleman'dan Seydişehir'e, maden nerede işlenir?

MEB 9–11 · Ekonomik faaliyetler ve etkileri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKıvrım, kırık ve volkanik dağlar nasıl oluşur?Bağlantılı konudan (Türkiye'nin yer şekilleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kıvrım dağları, yumuşak tortul tabakaların yan basınçla kıvrılarak yükselmesiyle; kırık dağları, sert tabakaların kırılıp bir kısmının yükselmesiyle (horst) oluşur. Volkanik dağlar ise magmanın yeryüzüne çıkıp lav ve küllerin birikmesiyle oluşur.

Kıvrım, kırık ve volkanik dağlar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye'de krom ve boksit nerede çıkarılır, maden işleme tesisleri neden oralarda kurulmuştur?

Kısa cevap: Türkiye'nin en önemli krom yatakları Elâzığ'da Guleman ve Muğla'da Fethiye–Köyceğiz'dedir; krom Elâzığ (ham maddeye yakınlık) ve Antalya'daki (liman) ferrokrom tesislerinde işlenir. MEB'e göre Türkiye dünya krom rezervlerinin yaklaşık %5'ine, üretiminin %8'ine sahiptir. Alüminyumun hammaddesi boksit en çok Konya Seydişehir, Antalya Akseki ve Muğla Milas'ta bulunur; Türkiye'nin alüminyum tesisi Seydişehir'dedir.

Antalya'daki ferrokrom tesisine gelen kromun yatağı Antalya'da değil, batıda, Muğla'nın Köyceğiz–Fethiye dağlarındadır.

Krom: paslanmazlığın metali

Krom, sert ve dayanıklı alaşımların, özellikle paslanmaz çeliğin ve metal kaplamanın hammaddesidir. MEB'e göre Türkiye'de krom yatakları Elâzığ, Muğla, Denizli, Bursa, Kütahya, Eskişehir, Mersin, Adana, Kayseri, Erzincan, Sivas ve Bayburt illerindedir; yani dağınık ama yaygın bir madendir. Bunların başında Elâzığ'daki Guleman gelir. Ege'nin en zengin sahası Muğla'daki Fethiye–Köyceğiz yöresidir. Bayburt–Erzurum arasındaki Kop Dağı, Bursa'da Orhaneli ve Eskişehir'de Mihalıççık da bilinen sahalardır.

MEB'deki grafiklere göre Türkiye dünya krom rezervlerinin yaklaşık %5'ine, dünya krom üretiminin ise %8'ine sahiptir; rezervde Kazakistan, Güney Afrika Cumhuriyeti ve Hindistan'ın ardından gelir. ETKB de Türkiye'yi dünya krom rezervlerinde dördüncü sırada gösterir. Üretim rezerv payını aştığı için krom önemli bir ihraç ürünüdür. MEB kromu, ihracat, sanayi ve istihdama katkısı nedeniyle stratejik-kritik madenler arasında sayar.

Boksit: alüminyumun hammaddesi

Boksit, hafif, dayanıklı ve geri dönüştürülebilir bir metal olan alüminyumun hammaddesidir; hafifliği yüzünden alüminyum uçak, otomotiv ve ambalaj sanayisinde vazgeçilmezdir. MEB'e göre Türkiye'deki önemli boksit yatakları Konya (Seydişehir), Antalya (Akseki) ve Muğla (Milas) çevresindedir; Adana'da Saimbeyli de bir boksit sahasıdır. Yataklar Toros kalkerleri üzerinde toplandığı için en fazla boksit Akdeniz Bölgesi'ndedir. Türkiye'nin alüminyum tesisi Seydişehir'dedir: hem yerel cevheri hem de Akseki'den gelen boksiti işler. Alüminyum üretimi çok elektrik tükettiği için tesisin enerjisini sağlamak amacıyla Manavgat Çayı üzerindeki Oymapınar Barajı kurulmuştur.

Tesisin yeri, taşınması en pahalı olan girdiye göre seçilir: kömür, cevher ya da limana ulaşım. Şemadır, harita değildir.Görsel: Sınav Defteri

Kural: en pahalı taşınan neyse fabrika onun yanına

Şemadaki tesislerin hepsi aynı soruya cevap verir: hangi girdiyi taşımak en pahalı? Cevher eritilince ağırlığının büyük kısmını kaybediyorsa tesis ham maddenin yanına kurulur (Elâzığ ferrokrom, Seydişehir alüminyum). Eritmek için gereken kömür cevherden ağır basıyorsa tesis enerjinin yanına gider (Karabük, Ereğli). Yatak engebeli ve ulaşımı zor bir yerdeyse ya da ürün dışarıya satılacaksa tesis limana kurulur (Samsun, Antalya, İskenderun, Bandırma). Kuruluş yeri etkenlerinin bütün sanayi kollarındaki ayrıntısı sanayi sayfasında.

Akılda kalsın: Kromda iki tesis, iki neden: Elâzığ → Guleman'ın yanında (ham madde), Antalya → limanın yanında (ulaşım; Antalya'da büyük krom yatağı yok). Üç “taşınan” maden: Küre bakırı → Samsun, Köyceğiz kromu → Antalya, Akseki boksiti → Seydişehir.
Sınavda

Nasıl sorulur“Antalya'daki ferrokrom tesisinin kuruluş yerinde etkili olan faktör” sorulur; cevap ulaşım ve limandır. “Hangisi yanlış eşleştirilmiştir?” kalıbında Manganez – Seydişehir gibi bir satır konur; Seydişehir'in madeni boksittir. Haritalı soruda “boksit yataklarının yaygın olduğu alan” Antalya–Konya arasındaki Torosların batı kesimidir. Krom haritasında Kop Dağı, Guleman, Fethiye ve Mihalıççık arasına Küre konursa cevap odur (bakır).

TuzakFerrokrom sorusundaki “ham maddeye yakınlık” şıkkıdır: krom Antalya'ya dışarıdan gelir, tesisi liman çekmiştir.

⇄Bilgi eşleştirme cevher ve işlendiği yer

?Soru çöz

Antalya'daki ferrokrom tesisinin kuruluş yerinin seçiminde aşağıdakilerden hangisi en etkili olmuştur?

✓ C. Antalya'da büyük krom yatağı yoktur; tesis Muğla'dan (Köyceğiz–Fethiye) gelen kromu işleyip ürünü limandan gönderir, belirleyici olan liman ve deniz ulaşımıdır. A ham maddeye yakınlıktır: bu Elâzığ ferrokrom tesisinin nedenidir. B taş kömürüne yakınlık Karabük ve Ereğli demir-çeliğini açıklar. D tarım hinterlandı tarıma dayalı sanayinin (şeker, un) yer seçimidir.
TÜRKİYE · BOR VE TRONA

Bor ve trona: dünya rezervinde Türkiye'nin öne çıktığı iki maden

MEB 11. sınıf · Ekonomik faaliyetler ve etkileri · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürkiye'nin yer şekilleri en çok hangi jeolojik zamanda oluştu?Bağlantılı konudan (Türkiye'nin yer şekilleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Türkiye'nin yer şekilleri en çok III. Zaman'da (Tersiyer) oluştu: Alp-Himalaya orojenezi Kuzey Anadolu Dağları'nı ve Toroslar'ı yükseltti, fay sistemleri ve volkanlar oluştu. IV. Zaman'da (Kuvaterner) Ege karası çöktü, İstanbul ve Çanakkale boğazları açıldı, Anadolu toptan yükseldi.

Tersiyer ve Kuvaterner

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye'de bor nerede çıkarılır, dünya bor rezervlerindeki payı ne kadardır?

Kısa cevap: MEB'e göre dünya bor rezervlerinin yaklaşık %74'ü Türkiye'dedir. Başlıca bor yatakları Eskişehir (Kırka), Kütahya (Emet), Balıkesir (Bigadiç) ve Bursa'dadır (Kestelek); cevher Bandırma, Emet ve Kırka'daki tesislerde işlenir. Doğal soda külü kaynağı olan trona Ankara'nın Beypazarı, Kazan ve Sincan ilçelerinde bulunur; ETKB'ye göre Türkiye yaklaşık 900 milyon tonluk işlenebilir trona rezerviyle dünyada ikinci sıradadır.

Bir cam şişede, bir deterjan kutusunda ya da bir telefon ekranında Kütahya ile Eskişehir arasındaki bir maden ocağından gelen bor bulunabilir.

Bor, doğada oksijenle bağlanmış bileşikler hâlinde bulunan bir elementtir; tinkal (boraks), kolemanit ve üleksit başlıca bor mineralleridir. ETKB'ye göre önemli bor yatakları dünyada kurak, volkanik ve sıcak su etkinliğinin görüldüğü yerlerde oluşur. Türkiye'de de durum budur: III. Zaman'da Batı Anadolu'nun kapalı göllerine volkanik kaynaklı borlu sular ulaştı, iklim kuraklaştıkça sular buharlaştı ve bor mineralleri göl tabanında birikti.

Dört il, dört yatak

MEB Türkiye'deki başlıca bor yataklarını dört yerle sayar: Eskişehir'de Kırka, Kütahya'da Emet, Balıkesir'de Bigadiç ve Bursa'da (Mustafakemalpaşa) Kestelek. Kırka tinkal (boraks) yatağıyla, Emet ve Bigadiç kolemanit yataklarıyla bilinir. Hepsi İç Batı Anadolu ile Güney Marmara arasındaki dar bir kuşaktadır. Cevher Eti Maden'in tesislerinde işlenir: Emet ve Kırka'da yatağın yanında, Balıkesir'in liman kenti Bandırma'da ise hem işlenip hem ihraç edilir. ETKB'ye göre Bandırma'da 19 Mart 2023'te bor karbür üretimi başlamıştır; bor karbür zırh malzemelerinde ve nükleer uygulamalarda kullanılır.

MEB'e göre bor cam, seramik, deterjan, tarım, savunma, ileri teknoloji, enerji depolama ve nükleer uygulamalarda kullanılan kritik bir madendir. Dünya bor rezervlerinin yaklaşık %74'ü Türkiye'dedir (Enerji Bakanlığı ve Eti Maden açıklamalarında bu oran %73 diye de geçer; ikisi de “dörtte üçe yakın” demektir) ve bu durum Türkiye'yi bor üretiminde küresel lider yapar. ETKB'ye göre 2022'de 2,44 milyon ton bor ürünü satılarak 1,18 milyar dolar ihracat geliri elde edilmiştir. Bor hâlâ büyük ölçüde rafine ürün olarak satılır; uç ürüne dönüştürülmesi katma değeri artırmanın yolu olarak görülür.

Türkiye'nin payı diğer bütün ülkelerin toplamının neredeyse üç katıdır. Değerler MEB 11. sınıf kitabındaki grafikten alınmıştır.Görsel: Sınav Defteri
Bor yatakları Marmara'nın güneyi ile İç Batı Anadolu'da toplanır (Bigadiç, Kestelek, Emet, Kırka) ve Bandırma'da işlenir; trona Beypazarı'nda, tuz Tuz Gölü, Çamaltı ve Çankırı'da, kükürt Keçiborlu'da, fosfat Mazıdağı'ndadır.Kaynak: Sınav Defteri Harita Katmanları verisi

Trona: tesadüfen bulunan doğal soda

Trona, doğada bulunan soda minerallerinin en yaygınıdır ve işlenince doğal soda külü elde edilir. Soda külü cam, deterjan ve kimya sanayisinin temel girdisidir; ETKB'ye göre dünya soda külünün yaklaşık %30'u tronadan, %70'i ise sentetik yolla üretilir. Türkiye'de trona Ankara'nın Beypazarı ilçesinde, kömür sondajları sırasında bulundu; 2007'de Kazan ve Sincan ilçelerinde yeni yataklar tespit edildi. ETKB'ye göre Beypazarı'nda yaklaşık 250, Kazan–Sincan'da yaklaşık 650 milyon ton olmak üzere Türkiye 900 milyon tonluk işlenebilir trona rezerviyle dünyada ikinci sıradadır; birinci sıradaki ABD'dir. Beypazarı'ndaki tesis 2009'da işletmeye açıldı. Türkiye trona ihtiyacını kendi üretimiyle karşılar ve üretimin önemli bir kısmını ihraç eder.

Akılda kalsın: Bor kuşağı batıdan doğuya: Bigadiç (Balıkesir) → Kestelek (Bursa) → Emet (Kütahya) → Kırka (Eskişehir); ihraç kapısı Bandırma. Tinkal denince Kırka. Trona yalnız Ankara'dadır: Beypazarı, Kazan, Sincan. Bor “dünyada birinci”, trona “dünyada ikinci”.
Sınavda

Nasıl sorulurBor tanımla verilir (“cam, seramik, deterjan, roket yakıtı; dünya rezervinin büyük kısmı Türkiye'de”) ve “hangisi bu madenin çıkarıldığı yerlerden değildir?” diye sorulur. Seçeneklerde Kırka, Bigadiç, Emet, Kestelek arasına Akseki (boksit) ya da Bozüyük (Bilecik, seramik sanayisi) konur. Tablo sorusunda “Trona – Yozgat Sorgun” gibi yanlış bir satır bulunur; trona Ankara'dadır.

TuzakBandırma'dır: bor orada çıkarılmaz, işlenip ihraç edilir.

⇄Bilgi eşleştirme bor yatağı ve il

?Soru çöz

Ankara'nın Beypazarı, Kazan ve Sincan ilçelerinde yatakları bulunan, işlenerek doğal soda külü elde edilen ve cam ile deterjan sanayisinde kullanılan maden aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Trona doğal soda külünün kaynağıdır ve Türkiye'deki yatakları yalnız Ankara'dadır (Beypazarı, Kazan, Sincan). Bor da camda kullanılır ama yatakları Eskişehir, Kütahya, Balıkesir ve Bursa'dadır; barit sondaj çamurunda, perlit yalıtımda kullanılır.
METAL DIŞI · TAŞLAR VE VOLKANİK HAMMADDELER

Mermerden lüle taşına: yapı taşları, süs taşları ve volkanın hafif kayaçları

MEB 10–11 · Ekonomik faaliyetler ve etkileri · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKayaç türleri nelerdir, kayaç döngüsü nasıl işler?Bağlantılı konudan (Yerin yapısı ve iç kuvvetler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kayaçlar oluşumlarına göre üçe ayrılır: magmanın soğuyup katılaşmasıyla oluşan magmatik (püskürük) kayaçlar, aşınan malzemenin birikip sıkışmasıyla oluşan tortul kayaçlar ve bu kayaçların yüksek sıcaklık ve basınçla değişmesiyle oluşan başkalaşım (metamorfik) kayaçları. Kayaçların birbirine dönüşüp mantoda eriyerek yeniden magmaya karışmasına kayaç döngüsü denir.

Kayaçlar ve kayaç döngüsü

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye'de mermer, lüle taşı, Oltu taşı, perlit ve pomza nerelerde çıkarılır?

Kısa cevap: Mermer kalkerin başkalaşmasıyla oluşur; başlıca çıkarım alanları Afyonkarahisar (İscehisar), Balıkesir (Marmara Adası), Bilecik, Muğla, Denizli ve Elâzığ'dır. ETKB'ye göre Türkiye dünya doğal taş rezervinin yaklaşık %40'ına sahiptir. Lüle taşı Eskişehir'de, Oltu taşı Erzurum'da, zımpara taşı Güney Ege'de (İzmir, Aydın, Muğla), feldspat Aydın, Muğla, Manisa ve Kütahya'da çıkarılır. Perlit ve pomza volkanik kökenlidir ve volkanik arazilerde bulunur.

Marmara Denizi, adını içindeki bir adadan alır; Marmara Adası'nın adı da Antik Çağ'dan beri işletilen mermer ocaklarından gelir ve Yunanca mermer anlamındaki sözcüğe dayanır.

Mermer ve doğal taşlar

Kireç taşı (kalker) yüksek sıcaklık ve basınç altında kalınca kristalleşip mermere dönüşür; yani mermer bir başkalaşım kayacıdır. Kırık ve kıvrımlarla zengin Anadolu'da bu süreç geniş alanlarda yaşandığı için mermer yaygındır. Başlıca çıkarım ve işleme alanları Afyonkarahisar (MEB İscehisar'daki ocakları madencilik örneği olarak gösterir), Balıkesir'de Marmara Adası, Bilecik, Muğla, Denizli ve Elâzığ'dır. Dünya pazarında tanınan çeşitlerin adları da bu dağılışı anlatır: Afyon Şeker, Elazığ Vişne, Bilecik Bej, Manyas Beyaz, Milas Leylak, Denizli Traverten.

ETKB'ye göre Türkiye'de 4 milyar m³ işletilebilir mermer, 2,8 milyar m³ traverten ve 1 milyar m³ granit olmak üzere 7,8 milyar m³ doğal taş kaynağı vardır ve Türkiye dünya doğal taş rezervinin yaklaşık %40'ına sahiptir. 2022'de yaklaşık 16 milyon ton doğal taş üretilmiş, bunun %73,8'ini mermer oluşturmuştur. Aynı yıl doğal taş ihracatı, toplam madencilik ihracatında %32 payla ikinci sırada yer almıştır. Traverten, kireçli suların çökeltmesiyle oluşan gözenekli bir taştır; Denizli'de yaygındır.

Süs taşları ve aşındırıcılar

Lüle taşı (sepiyolit) Eskişehir'de çıkarılır: beyaz, hafif ve gözeneklidir, ıslakken kolay oyulur, kuruyunca sertleşir; pipo ve süs eşyası yapılır. Oltu taşı ise Erzurum'un Oltu ilçesinde çıkarılan siyah, parlak bir süs taşıdır; tespih ve takı yapımında kullanılır. Zımpara taşı çok sert bir aşındırıcıdır; metal ve cam parlatmada kullanılır, yataklarının neredeyse tamamı Güney Ege'dedir (İzmir, Aydın, Muğla) ve ihraç edilir. Feldspat cam, seramik ve porselen yapımının hammaddesidir; başlıca yatakları Aydın (Çine), Muğla (Milas), Manisa ve Kütahya'dadır (Simav). Kütahya ve Bilecik (Bozüyük) çevresindeki seramik sanayisi bu hammaddelerin yakınında gelişmiştir.

Volkanın hafif kayaçları: perlit ve pomza

Perlit volkanik bir camdır; adını inci anlamındaki sözcükten alır. Isıtılınca birkaç kat genleşir ve hafif, gözenekli bir malzemeye dönüşür; bu yüzden ses ve ısı yalıtımında, sıvada ve tarımda toprak düzenleyici olarak kullanılır. Pomza (sünger taşı, halk arasında topuk taşı) lavın içindeki gazların hızla kaçmasıyla oluşan, suda yüzebilecek kadar hafif bir kayaçtır; hafif yapı malzemesi ve briket yapımında kullanılır. İkisinin de yatakları volkanik arazilerdedir: Kapadokya (Nevşehir, Kayseri), Van Gölü çevresi ve Doğu Anadolu'nun volkanik alanları, Ege'de İzmir çevresi. Kalker yaygın olan Toroslarda bu kayaçlar aranmaz.

Akılda kalsın: Renk kodu: lüle beyaz (Eskişehir, pipo), Oltu siyah (Erzurum, tespih). Zımpara Ege'de (aşındırıcı), feldspat seramikte. Perlit ve pomza volkanın çocuğu; mermer kalkerin başkalaşmış hâli.
Sınavda

Nasıl sorulurTanımlar sıralanıp “hangi madene ait bilgi verilmemiştir?” diye sorulur: “tungsten olarak bilinir” (volfram), “yanmazlık özelliği vardır” (asbest), “inci taşı anlamındaki sözcükten adını almıştır” (perlit), “topuk taşı olarak bilinir” (pomza).

TuzakHaritalı soruda perlit yataklarının dağılışı verilir ve ortak özellik sorulur; cevap volkanik arazilerdir, jipsli araziler ya da fay hatları çeldiricidir. Pomza sorusunda volkanik iller (Nevşehir, Kayseri, Van, Ağrı) arasına Antalya konur. Tuzak, lüle taşı ile Oltu taşını karıştırmaktır: lüle taşı Eskişehir'in beyaz pipo taşı, Oltu taşı Erzurum'un siyah tespih taşıdır.

▭Boşluk doldurma

Kalkerin yüksek sıcaklık ve basınç altında başkalaşmasıyla oluşan ve Afyonkarahisar ile Marmara Adası'nda çıkarılan taş dir. Eskişehir'de çıkarılan, beyaz ve gözenekli olan, pipo yapımında kullanılan süs taşı ise dır.

mermerperlitlüle taşıOltu taşı

?Soru çöz

Perlit ve pomza yataklarının Kapadokya, Van Gölü çevresi ve İzmir çevresinde toplanması aşağıdakilerden hangisiyle ilgilidir?

✓ D. Perlit volkanik camdır, pomza gazların hızla kaçtığı lavdan oluşan gözenekli kayaçtır; Kapadokya, Van Gölü ve İzmir çevresi volkanik arazilerdir. A karstlaşma obruk, mağara gibi kalker şekilleri doğurur, volkanik kayaç değil. B kapalı havzada buharlaşma göl tuzu biriktirir (Tuz Gölü). C alüvyon birikmesi ova ve delta oluşturur.
METAL DIŞI · ENDÜSTRİYEL HAMMADDELER

Tuz, kükürt, fosfat ve barit: tarlaya, fabrikaya ve sondaja giden madenler

MEB 10–11 · Ekonomik faaliyetler ve etkileri · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaGöllerin suları neden tatlı, tuzlu ya da sodalı olur?Bağlantılı konudan (Türkiye'nin gölleri, barajları ve yeraltı suları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bir gölün suyunun özelliği; onu besleyen suların kimyasına, iklime (buharlaşmaya), çanağındaki kayaçlara ve gideğeninin olup olmamasına bağlıdır. Fazla suyunu bir gideğenle dışarı veren göller (Beyşehir, Eğirdir, Hazar, Çıldır) tatlıdır. Gideğeni olmayan ve buharlaşmanın fazla olduğu göller tuzlu (Tuz, Burdur), sodalı (Van, Erçek) ya da acı (Acıgöl) olur.

Tatlı, tuzlu, sodalı göller

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye'de tuz, kükürt, fosfat, barit ve bentonit nerelerde çıkarılır, ne işe yarar?

Kısa cevap: Türkiye'de tuz üç kaynaktan elde edilir: deniz tuzu İzmir'de Çamaltı Tuzlası'ndan, göl tuzu Tuz Gölü'nden, kaya tuzu Çankırı, Sivas, Yozgat ve Erzurum'daki yataklardan. Kükürt Isparta'da Keçiborlu'da, gübre hammaddesi fosfat Mardin'de Mazıdağı'nda çıkarılmıştır; fosfat ihtiyacı karşılamadığı için ithal edilir. Petrol ve doğal gaz sondajlarında kullanılan barit en çok Antalya'da Alanya–Gazipaşa çevresinde, bentonit en çok Tokat'ta bulunur.

İzmir'in kuzeyinde, Gediz Deltası'nın kenarında yaz boyunca beyaz tepecikler yükselir: Çamaltı Tuzlası'nda deniz suyu sığ havuzlara alınır, güneş suyu buharlaştırır, geriye tuz kalır.

Tuzun üç kaynağı

Tuz, bir yere nasıl ulaştığına göre üç yoldan elde edilir ve sınav bu üçlüyü ayırt etmeyi ister. Deniz tuzu, deniz suyunun sıcak ve kurak yaz aylarında buharlaştırılmasıyla üretilir; en büyük örnek İzmir'deki Çamaltı Tuzlası'dır. Göl tuzu, kapalı havzadaki tuzlu göllerden elde edilir. Hatırlarsan Türkiye'nin gölleri sayfasında Tuz Gölü'nün yazın buharlaşmayla çekildiğini ve Türkiye'de gölden tuz elde edilen başlıca yer olduğunu görmüştük. Kaya tuzu ise III. Zaman'da kuruyan eski göl ve sığ deniz tortulları içinde katman hâlinde bulunur ve ocaklardan çıkarılır. Başlıca kaya tuzu yatakları Çankırı, Sivas, Yozgat ve Erzurum'dadır; Çankırı'nın yer altı tuz galerileri en bilinenidir.

Tarımın madenleri: kükürt ve fosfat

Kükürt tarım ilacı (özellikle bağcılıkta), gübre ve sülfürik asit yapımında kullanılır. Türkiye'nin en bilinen kükürt yatağı Isparta'daki Keçiborlu'dur; rezervi azaldığı için buradaki işletme kapanmıştır. Fosfat yapay gübrenin temel hammaddesidir. En önemli yatağı Mardin'de Mazıdağı'dır; Adıyaman, Bingöl ve Bitlis'te de yataklar bulunur. Ancak yerli üretim tarımın ihtiyacını karşılamadığı için fosfat ithal edilir. Tarım ülkesi olan Türkiye'nin gübre hammaddesinde dışa bağımlı olması bu yüzden sık sorulur.

Sondaj, döküm ve kimya: barit, bentonit, sölestit, asbest

Barit çok ağır (yoğunluğu yüksek) bir mineraldir; petrol ve doğal gaz sondajlarında sondaj çamuruna katılarak kuyudaki basıncı dengeler. Boya, cam ve lastik sanayisinde, ayrıca röntgende de kullanılır. En önemli yatakları Antalya'nın Alanya–Gazipaşa çevresinde, Göller Yöresi'nde ve Kahramanmaraş'tadır. Bentonit, suyu emince şişen bir kildir; sondaj çamurunda, döküm kumunda bağlayıcı olarak ve kedi kumunda kullanılır; ilaç, kâğıt ve lastik sanayisinde dolgu, çimento ve seramikte katkı maddesidir; en önemli yatakları Tokat'tadır, Ordu, Giresun, Çankırı ve Edirne'de de bulunur. Asbest (amyant) yanmazlık özelliğiyle bilinen lifli bir mineraldir; kanser yaptığı anlaşıldığı için Türkiye'de kullanımı yasaklanmıştır.

Ek bilgi: dolomit ve sölestit

Dolomit, kireç taşına benzeyen, kalsiyum ve magnezyum içeren bir karbonat kayacıdır; yol ve beton yapımında dolgu malzemesi olarak, cam, soda, seramik ve demir-çelik sanayisinde, boyada dolgu maddesi olarak kullanılır ve Türkiye'de geniş alanlarda bulunur. Sölestit stronsiyum mineralidir; Sivas'ın Ulaş yöresindeki III. Zaman tortullarında çıkarılır.

Kendine yeten, ihraç edilen

  • Bor, trona, mermer ve doğal taş
  • Krom, feldspat, zımpara taşı, perlit
  • Rezervi büyük, iç tüketimi aşan madenler

Yetersiz, ithal edilen

  • Fosfat (gübre hammaddesi)
  • Altın (üretim tüketimi karşılamıyor)
  • Rezervi azalan: kükürt, volfram
Akılda kalsın: Tuzda “nereden?” sorusu: deniz → Çamaltı, göl → Tuz Gölü, kaya → Çankırı (ve Sivas, Yozgat, Erzurum). Tarımın iki madeni: kükürt Keçiborlu (ilaç), fosfat Mazıdağı (gübre, ithal). Sondajın iki madeni: barit Alanya, bentonit Tokat.
Sınavda

Nasıl sorulurÖzellik eşleştirmesi: “yanmazlık” asbest, “paslanmazlık” krom, “sondajlarda basıncı artıran” barit, “bağcılıkta kullanılan” kükürt; şıklarda açıkta kalan madeni bulmak istenir. “Türkiye'de rezervi yeterli ve yetersiz olan madenler” sorusunda doğru çift bor – fosfattır. “Isparta Keçiborlu'da çıkarılan maden” sorusunun cevabı kükürttür, Mardin Mazıdağı ise fosfattır.

TuzakTers çiftlerdir: taş kömürü yetersiz, perlit yeterlidir.

⇄Bilgi eşleştirme maden ve kullanım

?Soru çöz

Türkiye'de tuz elde edilen yerler ile tuzun kaynağı eşleştirmelerinden hangisi doğrudur?

✓ B. Tuz Gölü'nde yazın buharlaşmayla çekilen gölün tabanından tuz toplanır. Çamaltı (İzmir) deniz suyunun buharlaştırıldığı bir deniz tuzlasıdır; Çankırı ise kaya tuzu yataklarıyla bilinir.
SORUN · ÇEVRE VE GELECEK

Madenciliğin sorunları ve çevre: zengin yatak, ham ihracat, açık ocak

MEB 9–11 · Ekonomik faaliyetler ve etkileri · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürkiye'de hava, su ve toprak kirliliğinin nedenleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Türkiye'de çevre ve doğal afetler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Türkiye'nin başlıca çevre sorunları hava, su ve toprak kirliliği ile orman ve sulak alan kaybıdır. Hava kirliliği; kışın kalitesiz yakıt ve sıcaklık terselmesi (Iğdır), kömürle çalışan termik santraller (Londra tipi) ile yoğun trafik ve sanayi (Los Angeles tipi, İstanbul-İzmit arası) kaynaklıdır. Su kirliliğinde en büyük pay evsel atık sulara aittir; sanayinin yoğun olduğu Ergene gibi havzalar en çok kirlenenlerdir.

Hava, su ve toprak kirliliği

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye'de madenciliğin sorunları ve çevreye etkileri nelerdir?

Kısa cevap: Türkiye'de madenciliğin başlıca sorunları; bazı madenlerin ham ya da yarı işlenmiş olarak ihraç edilmesi, bazı yatakların rezervinin az ya da tenörünün düşük olması, arama ve işletme için sermaye ve teknoloji ihtiyacı, iş güvenliği ve çevre etkileridir. MEB'e göre açık ocak madenciliği yer şekillerini değiştirir, atık depolama alanları toprak ve su kirliliği riskini artırır; bu yüzden sürdürülebilir madencilik ve çevresel izleme önem kazanmaktadır.

Bir açık ocak kapandığında geride bir dağın eksik kalan yamacı, büyük bir çukur ve atık havuzları kalır. Bu sahanın yeniden ağaçlandırılması da madenciliğin bir aşamasıdır.

MEB madenciliği iki yönüyle anlatır: madencilik bulunduğu yerin çevresine ekonomik canlılık kazandırır, iş ve gelir getirir; ancak yüksek maliyetli ve çevresel etkisi fazla bir faaliyettir. Türkiye'nin sorunu madenin yokluğu değil, çoğu zaman madenden elde edilen değerin düşük kalmasıdır.

Ekonomik sorunlar

  • Ham ihracat: krom cevheri, mermerin bir kısmı (blok olarak) ve bazı bor ürünleri işlenmeden ya da az işlenerek satılır; katma değer yurt dışında kalır. Bor karbür ve lityum gibi uç ürün çalışmaları bu açığı kapatma çabasıdır.
  • Rezerv ve tenör sorunu: manganez yataklarının çoğu düşük tenörlüdür; Uludağ'daki volfram ve Keçiborlu'daki kükürt işletmeleri rezerv azaldığı için kapanmıştır; fosfat yetersizdir.
  • Sermaye, teknoloji ve arama: derindeki ve dağınık yatakların bulunması ve işletilmesi pahalıdır. Ulaşımı zor sahalardaki cevher (Küre gibi) uzak tesislere taşınmak zorundadır.
  • Dışa bağımlılık: altın ve fosfat gibi madenlerde üretim tüketimi karşılamaz; ithalat dış ticaret açığını büyütür.

Çevre ve can güvenliği

Açık ocak madenciliği yamaçları ve tepeleri ortadan kaldırarak yer şekillerini değiştirir, bitki örtüsünü yok eder, toz ve gürültü üretir. Cevher zenginleştirildikten sonra geriye kalan atık, atık havuzlarında ya da yığınlarda depolanır; bu alanlardan sızan suların toprağı, yer altı ve yüzey sularını kirletme riski vardır. Altın madenciliğinde cevherden altını ayırmak için kullanılan kimyasallar, İzmir'deki Ovacık'tan Artvin'deki Cerattepe'ye kadar birçok yerde çevre tartışmasına yol açmıştır. Mermer ocakları da hafriyat atıkları ve görüntü kirliliğiyle çevre sorunları arasında sayılır.

Madencilik, iş güvenliği riski yüksek bir faaliyettir. MEB maden kazalarını teknoloji kaynaklı (insan kaynaklı) afetler arasında sayar. 13 Şubat 2024'te Erzincan'ın İliç ilçesindeki bir altın madeninde cevher yığınının kayması sonucu dokuz işçi hayatını kaybetti; olay, atık ve yığın alanlarının da bir heyelan kaynağı olabileceğini gösterdi. Kömür madenciliği ise enerji kaynakları sayfasının konusudur. Çözüm olarak MEB sürdürülebilir madencilik uygulamalarını, çevresel izlemeyi ve kapanan sahaların yeniden doğaya kazandırılmasını (rehabilitasyon) öne çıkarır.

Geleceğin madenleri: stratejik ve kritik

MEB madenleri bir de ülke için taşıdıkları öneme göre ayırır. Stratejik madenler, arzı kesildiğinde ulusal güvenliği, savunmayı ve ekonomik istikrarı tehlikeye atan madenlerdir. Kritik madenler ise sanayinin temel girdisidir; arz kesintisi ya da fiyat dalgalanması üretimi riske atar. Titanyum, kobalt, nikel, molibden, krom ve nadir toprak elementleri bu niteliktedir; bor ise MEB'e göre Türkiye açısından kritik madendir. Türkiye'de kobalt Manisa (Gördes, Çaldağ) ve Eskişehir (Mihalıççık) çevresinde, titanyum içeren mineraller Manisa (Alaşehir) ve Sakarya (Karasu) çevresinde tespit edilmiştir. ETKB'ye göre Eti Maden, Eskişehir Beylikova'daki nadir toprak elementi cevherini işlemek için bir pilot tesis kurmuştur; nadir toprak elementleri rüzgâr türbini mıknatıslarında, elektrikli araçlarda ve savunma sanayisinde kullanılır.

Akılda kalsın: Türkiye'nin maden sorunu bir cümlede: çeşit çok, işleme az. Zengin olduğumuz madenleri (bor, krom, mermer) çoğu zaman ham satarız; az olanları (fosfat, altın) dışarıdan alırız. Çevrede üç kelime: açık ocak (yer şekli), atık havuzu (su ve toprak), rehabilitasyon (çözüm).
Sınavda

Nasıl sorulurÖncüllü soru: “Türkiye'de madencilikle ilgili hangisi yanlıştır?” Doğru öncüller: jeolojik yapı çeşitli olduğu için maden çeşidi fazladır, Doğu Anadolu çeşidin en fazla olduğu bölgedir, maden ihracatı çoğunlukla ham madde düzeyindedir.

TuzakTuzak öncül: “çıkarılan her madenin rezervi yeterlidir” (fosfat, kükürt, volfram yetersizdir). MEB tarzı yorum sorusunda da açık ocağın yer şekillerine, atık alanlarının toprak ve suya etkisi sorulur; “küresel ölçekte iklimi doğrudan değiştirir” gibi abartılı şıklar elenir.

↕Sıralama bir maden sahasının hayatı

  1. Cevherin çıkarılıp zenginleştirilmesi
  2. Arama ve madenin türünün belirlenmesi
  3. Kapanan sahanın doğaya yeniden kazandırılması
  4. Rezervin ve tenörün hesaplanması

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi Türkiye'de madenciliğin sorunları arasında gösterilemez?

✓ C. Türkiye farklı jeolojik zamanlara ait araziler, kıvrılma-kırılma ve volkanizma sayesinde maden çeşitliliği bakımından zengindir; bu bir sorun değil avantajdır. Ham ihracat, düşük tenör ve açık ocakların çevre etkileri ise madenciliğin gerçek sorunlarıdır.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Türkiye'de aynı enlem üzerinde bulunan iki yerden birinde yerleşme sık, diğerinde seyrektir. Bu farkın nedeni olarak aşağıdakilerden hangisi gösterilemez?

✓ D. Aynı enlemdeki yerlerde güneş ışınlarının geliş açısı aynıdır, bu yüzden fark yaratamaz. Yükselti, su ve eğim ise yerden yere değişir.Kaynak: Yerleşme · Yerleşmeyi etkileyen faktörler

?Soru 2

6360 sayılı Kanun'la büyükşehir belediyesi bulunan illerde köylerin tüzel kişiliği kaldırılmış ve köyler mahalleye dönüştürülmüştür. Buna göre aşağıdaki illerin hangisinde köy statüsünde yerleşme bulunmaz?

✓ A. Mardin, 6360 sayılı Kanun'la büyükşehir belediyesi kurulan illerdendir; köyleri mahalle olmuştur. Rize, Kastamonu ve Yozgat büyükşehir değildir.Kaynak: Yerleşme · Kentleşme ve büyükşehirler

?Soru 3

Orman sanayisi tesisleri genellikle ham maddeye yakın kurulur. Buna göre aşağıdaki illerden hangisinde orman ürünlerine dayalı sanayinin gelişmiş olması beklenmez?

✓ C. Şanlıurfa yarı kurak iklimi ve bozkır bitki örtüsüyle orman varlığı çok az olan bir ildir. Kastamonu, Bartın ve Düzce ise Batı Karadeniz'in geniş ormanlarına yakın orman sanayisi merkezleridir.Kaynak: Türkiye'de hayvancılık, ormancılık ve balıkçılık · Ormancılık ve orman ürünleri

?Soru 4

Halkının çoğu tarım ve hayvancılıkla geçinen, nüfusu 6.500 olan bir yerleşme için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

✓ B. Nüfusu 2.000 ile 10.000 arasında olan ve tarımla geçinen yerleşme kasabadır; MEB kasabayı kır yerleşmeleri içinde sayar. A metropol milyonluk nüfuslu büyük kenttir; C köy altı yerleşmeleri (mezra, oba, kom) birkaç hanelik küçük yerleşmelerdir; D orta şehir için nüfusun 20 binin üzerinde ve tarım dışı işlerin ağır basması gerekir.Kaynak: Yerleşme · Kır ve şehir yerleşmeleri

?Soru 5

Kurak bir ovada sulama olanaklarının artmasıyla aşağıdakilerden hangisinde azalma beklenir?

✓ B. Nadas, kuraklık yüzünden toprağın su biriktirmesi için uygulanır; sulama gelince tarlayı boş bırakmaya gerek kalmaz. Sulamayla ürün çeşidi ve verim artar, daha yoğun işlenen toprakta gübre kullanımı da artar.Kaynak: Türkiye'de tarım · Tarım yöntemleri: nadas, sera, organik

?Soru 6

Zeytinin Türkiye'de kıyı kuşağından iç kesimlere sokulamamasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Zeytin kış ılıklığı ister ve −7 °C'nin altındaki soğuklardan ciddi zarar görür; iç kesimlerin sert kışı onu kıyıda tutar. İç kesimlerde yaz zaten kuraktır (B), asitli toprak Karadeniz'in özelliğidir (C) ve zeytin 35–40 °C'ye kadar sıcağa dayanır (D).Kaynak: Türkiye'de tarım · Çay, ayçiçeği ve zeytin

?Soru 7

Türkiye'de koyun yetiştiriciliğinin diğer hayvan türlerine göre daha yaygın olmasında;
I. bozkır bitki örtüsünün geniş yer kaplaması,
II. yaz kuraklığının ülkenin büyük bölümünde belirgin olması,
III. kıyı ovalarının alüvyal topraklardan oluşması
özelliklerinden hangileri etkilidir?

✓ B. Yaz kuraklığı (II) bozkırı, bozkır (I) da kısa otla yetinen koyunu yaygınlaştırır. III etkili değildir: alüvyal kıyı ovaları tarımı geliştirir, koyunla ilgisi yoktur. A yalnız I'i alıp bozkırın nedeni olan yaz kuraklığını dışarıda bırakır; C ve D ise koyunla ilgisiz III'ü içerir.Kaynak: Türkiye'de hayvancılık, ormancılık ve balıkçılık · Küçükbaş: koyun ve keçi

?Soru 8

Türkiye'de hayvan sayısı fazla olmasına karşın hayvan başına elde edilen et ve süt miktarı düşüktür. Aşağıdakilerden hangisi bu sorunu çözmeye yönelik bir uygulama değildir?

✓ A. Hayvan sayısını artırmak toplam üretimi artırır ama hayvan başına verimi değiştirmez. Irk ıslahı, kaliteli yem ve erken kesimin önlenmesi ise hayvan başına et ve süt miktarını yükseltir.Kaynak: Türkiye'de hayvancılık, ormancılık ve balıkçılık · Hayvancılığı etkileyen faktörler

?Soru 9

Türkiye'de deniz balıkçılığının en çok Karadeniz'de yapılmasında;
I. sularının akarsuların taşıdığı besinlerle planktonca zengin olması,
II. kıyı ovalarının dar, tarım alanlarının sınırlı olması,
III. balık tür çeşitliliğinin en fazla olduğu deniz olması
özelliklerinden hangileri etkilidir?

✓ B. Planktonca zengin sular (I) balık miktarını, dar kıyı ovaları (II) ise halkın denize yönelmesini açıklar. III yanlıştır: tür çeşitliliğinin en fazla olduğu deniz Karadeniz değil, sıcak ve tuzlu suları olan Akdeniz'dir. A yalnız I'i alıp II'yi atlar; C ve D yanlış olan III'ü içerir.Kaynak: Türkiye'de hayvancılık, ormancılık ve balıkçılık · Balıkçılık ve su ürünleri

?Soru 10

Türkiye'de çay ve muz tarımının ortak özelliği aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Çay yalnız Doğu Karadeniz kıyısında, muz ise Akdeniz kıyısında Alanya–Anamur arasındaki dar şeritte açıkta yetişir; ikisinin de yayılışı iklim istekleri yüzünden çok sınırlıdır. Çay hasatta da nem ister (A), ikisi de izne bağlı değildir (B) ve iç kesimlerde yetişmezler (D).Kaynak: Türkiye'de tarım · Meyveler: fındıktan Antep fıstığına
46
Daha fazla soru çözmek ister misin?Madenler ve enerji konusundan 46 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →