Türkiye neden maden zengini? Jeolojik yapı, kıvrılma-kırılma ve volkanizma
MEB 10–11 · Ekonomik faaliyetler ve etkileri · Okuma 7 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaTürkiye'nin yer şekillerinin oluşumunda hangi iç kuvvetler etkili oldu?Bağlantılı konudan (Türkiye'nin yer şekilleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Türkiye, Avrasya, Afrika ve Arabistan levhaları arasında sıkışan Anadolu Levhası üzerindedir. Bu sıkışma orojenezle (dağ oluşumu) kıvrım ve kırık dağlarını, epirojenezle geniş alanların toptan yükselip alçalmasını, faylanmayla deprem kuşaklarını ve volkanizmayla volkan dağlarını oluşturdu. Bugünkü görünümde en etkili iç kuvvet orojenezdir.
✎Konu anlatımı
Türkiye maden bakımından neden zengindir, madenler nasıl sınıflandırılır?
Kısa cevap: Türkiye'de maden çeşitliliğinin fazla olmasının nedeni jeolojik yapısıdır: farklı jeolojik zamanlarda oluşmuş araziler yan yana bulunur, Alp orojenezi sırasında yaşanan kıvrılma ve kırılmalar ile volkanizma metal yatakları oluşturmuş, III. Zaman'ın kapalı göl havzalarında bor, trona ve tuz birikmiştir. Madenler metalik madenler (demir, bakır, krom, boksit…), metal dışı endüstriyel hammaddeler (bor, mermer, trona, tuz…) ve enerji hammaddeleri olarak üçe ayrılır.Elâzığ'ın ilçelerine bakınca üç ayrı maden çıkar karşına: Alacakaya'da (eski adıyla Guleman) krom, Keban'da kurşun-çinko, adını doğrudan madenden alan Maden'de bakır.
Bir ilin bu kadar çok madene sahip olması tesadüf değildir; Türkiye'nin genelinde de durum benzerdir. MEB madeni şöyle tanımlar: yer kabuğunda doğal süreçlerle oluşmuş, çıkarıldığında ekonomik değer taşıyan mineral ve elementler. Tanımın iki ayağı var: maden önce bir doğal süreçle oluşmalı, sonra çıkarıldığında kâr getirmelidir. Türkiye'nin şansı birinci ayaktadır; ikinci ayak ise her madende aynı değildir.
Neden zinciri: genç ve hareketli bir kara
Hatırlarsan Türkiye'nin yer şekilleri sayfasında Türkiye'nin “hem yaşlı hem genç” bir ülke olduğunu görmüştük. I. Zaman'dan kalma masifler, II. Zaman'ın Tetis Denizi tortulları ve III. Zaman'ın göl havzaları aynı ülkede yan yana durur. Her jeolojik zaman kendi madenini bırakmıştır; maden çeşitliliği bu yüzden fazladır. III. Zaman'da Afrika ve Arap levhaları Avrasya'ya yaklaşırken Anadolu sıkıştı: tabakalar kıvrıldı, kırıldı, fay hatları açıldı. Kırıklar boyunca yükselen magma ve onun ısıttığı sular, çatlaklara bakır, kurşun, çinko ve altın gibi metaller taşıdı. Aynı sıkışmada eski okyanus tabanına ait kayaçlar karaya bindirdi; Türkiye'nin krom ve nikel yatakları bu kayaçlara bağlıdır.
MEB volkanik arazilerin “metal türü madenlere, mineral yönünden zengin topraklara ve sıcak su kaynaklarına” sahip olduğunu vurgular. Volkanizma ayrıca perlit ve pomza gibi hafif, gözenekli kayaçları üretti. Yüksek sıcaklık ve basınç altında kalan kalker başkalaşarak mermere dönüştü. III. Zaman'ın kurak, çevresi kapalı göllerinde ise sular buharlaştıkça bor, trona (doğal soda), kaya tuzu ve sölestit çöktü. Aynı göl ve bataklıklarda biriken bitki kalıntıları linyiti oluşturdu (linyit ve diğer enerji kaynakları enerji kaynakları sayfasında).
Her maden işletilmez: cevher, rezerv, tenör
Bir yatağın işletmeye açılması için MEB üç kavramı öne çıkarır. Cevher, ekonomik olarak işletilebilen maden içeren kayaçtır. Rezerv, yatakta henüz çıkarılmamış toplam maden miktarıdır. Tenör ise çıkarılan cevherin içindeki maden oranıdır. Rezervi küçük ya da tenörü düşük bir yatak, çıkarma maliyetini karşılamadığı için beklemede kalır. Ocaktan çıkarıldığı gibi, taş ve toprakla karışık, henüz ayıklanmamış maden ise tüvenan adını alır; tenör, tüvenan zenginleştirildikten sonra anlam kazanır. Yatağın derinliği, ulaşım ve pazar olanakları, teknoloji, sermaye ve yetişmiş eleman da kararı etkiler. Yatağın “her bölgede bulunması” ya da bölgenin ılıman iklimi ise işletmenin ön koşulu değildir.
Üç büyük grup
- Metalik madenler: eritilip metal elde edilir. Demir, bakır, krom, boksit (alüminyum), kurşun-çinko, altın, gümüş, cıva, manganez, volfram, nikel, molibden.
- Metal dışı (endüstriyel) hammaddeler: metal hâlinde değildir; kimya, cam, seramik, inşaat ve tarımda kullanılır. Bor, trona, tuz, kükürt, fosfat, barit, bentonit, feldspat, perlit, pomza, sölestit; süs ve yapı taşı olarak mermer, lüle taşı, Oltu taşı, zımpara taşı.
- Enerji hammaddeleri: taş kömürü, linyit, asfaltit, petrol, doğal gaz, uranyum ve toryum. Bu grup enerji kaynakları sayfasının konusudur.
Bu zenginliğin sistemli olarak araştırılması Cumhuriyet döneminde başladı: 1935'te maden yataklarını aramak için Maden Tetkik ve Arama Enstitüsü (MTA), bulunan madenleri işletmek için de Etibank kuruldu. Bugün maden aramalarını MTA, bor gibi stratejik madenlerin işletmesini Eti Maden yürütür.
Madenler dağılışta da eşit değildir. Yer şekilleri en karmaşık, kırık ve volkanizmanın en yoğun olduğu Doğu Anadolu, özellikle Yukarı Fırat Bölümü, metal maden çeşidinin en fazla olduğu yerdir. Elâzığ tek başına bakır (Maden), krom (Guleman) ve kurşun-çinko (Keban) yataklarına sahiptir. Buna karşılık genç alüvyonlarla dolu delta ovalarında ve Trakya'nın Ergene Havzası'nda kayda değer metal yatağı yoktur.
Nasıl sorulur“Türkiye'de maden çeşitliliğinin fazla olmasında aşağıdakilerden hangisinin etkisi yoktur?” Şıklarda farklı jeolojik zamanlara ait araziler, volkanizma, kıvrılma-kırılma ve başkalaşım doğrudur; cevap buzullaşma, iklim çeşitliliği ya da üç tarafın denizlerle çevrili olmasıdır. İkinci kalıp işletme koşuludur: “Bir maden yatağının işletmeye açılması için hangisi gerekli değildir?” Tenör, rezerv, ulaşım ve teknoloji gereklidir.
Tuzak“yatağın her bölgede bulunması” ya da “iklimin ılıman olması” şıklarıdır.
⇄Bilgi eşleştirme kavram ve tanım
?Soru çöz
Türkiye'de maden çeşitliliğinin fazla olması aşağıdakilerden hangisiyle açıklanamaz?