Yerin yapısı ve iç kuvvetler: levhalardan depreme

Yer kabuğundan çekirdeğe Dünya'nın katmanlarını, kayaçların döngüsünü ve levhaların hareketini; dağları yükselten, volkanları besleyen ve depremleri doğuran iç kuvvetleri adım adım anlatıyoruz.

8 durakKavram
17 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 17tamamlanan etkinlik
28 sorubu konuda çözebileceğin
KAVRAM · YERİN İÇ YAPISI

Dünya'nın katmanları: yer kabuğundan çekirdeğe

MEB 10. sınıf · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDünya'nın şekli nedir, geoit ne demektir?Bağlantılı konudan (Dünya'nın şekli ve hareketleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Dünya'nın şekli tam bir küre değil, geoittir: küreye yakın, kutuplardan basık ve Ekvator'dan şişkin. Bu şekli Dünya'nın kendi ekseni etrafında dönmesi kazandırmıştır; Dünya, Güneş sistemindeki sekiz gezegenin Güneş'e yakınlıkta üçüncüsüdür.

Güneş sistemi ve geoit

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Dünya'nın katmanları nelerdir, litosfer ve astenosfer nedir?

Kısa cevap: Dünya dıştan içe yer kabuğu, manto ve çekirdek olmak üzere üç ana katmandan oluşur. Yer kabuğu kıtasal (sial) ve okyanusal (sima) kabuk diye ikiye ayrılır. Yer kabuğu ile üst mantonun katı kesimi litosferi, onun altında akışkan davranan üst manto kesimi astenosferi oluşturur. Merkeze doğru sıcaklık, basınç ve yoğunluk artar.

İnsanın açtığı en derin sondaj kuyusu 12 kilometreyi biraz geçer; Dünya'nın merkezi ise 6.378 kilometre aşağıdadır.

Demek ki yerin içini kimse görmedi. Bilim insanları onu dolaylı yollarla okur. En güçlü kanıt deprem dalgalarıdır: dalgalar geçtikleri malzemenin yoğunluğuna ve hâline göre hızlanır, yavaşlar, yön değiştirir; bazı dalgalar sıvı bir ortamdan hiç geçemez. Volkanlardan çıkan magma ve kayaçlar, sondajlar ve meteoritler de ipucu verir. MEB bu bulgulara dayanarak Dünya'nın yer kabuğu, manto ve çekirdek adlı üç ana katmandan oluştuğunu, bunların da kendi içinde farklı katmanlara ayrıldığını anlatır.

Yer kabuğu: ince bir kabuk, iki tür malzeme

En dıştaki katı katman yer kabuğudur. Dünya'nın büyüklüğü yanında bir elmanın kabuğu kadar incedir ama üzerinde yaşadığımız her şey ona bağlıdır. İki tür kabuk vardır ve farkları sınavın gözdesidir:

  • Kıtasal kabuk: kıtaların altındadır; kalındır (dağların altında 70 km'ye yaklaşır), daha hafiftir (yoğunluğu yaklaşık 2,7 g/cm³). Silisyum ve alüminyumca zengin olduğu için sial denir; granit benzeri kayaçlardan oluşur.
  • Okyanusal kabuk: okyanus tabanlarındadır; incedir, daha yoğundur (yaklaşık 3,3 g/cm³). Silisyum ve magnezyumca zengin olduğu için sima denir; MEB'in tanımıyla bazaltik bir kabuktur.

Bu yoğunluk farkı ileride işimize yarayacak: iki levha çarpıştığında ağır okyanusal kabuk, hafif kıtasal kabuğun altına dalar.

Manto: yavaşça kaynayan bir tencere

Yer kabuğunun altından yaklaşık 2.900 km derinliğe kadar manto uzanır; Dünya hacminin en büyük kısmı buradadır. Mantonun alt kesimi daha sıcaktır. Isınan malzeme yükselir, yukarıda soğuyan malzeme alçalır; tıpkı ocaktaki bir tencerede olduğu gibi dönen bu hareketlere konveksiyonel akıntılar denir. MEB'e göre levhaları hareket ettiren güç bu akıntılardır.

Üst mantonun yaklaşık 100–700 km derinlikteki kesimine astenosfer denir. MEB onu jeolojik zaman ölçeğinde akışkan kabul edilen katman olarak tanımlar: elinde tutsan katı gibi gelirdi, ama milyonlarca yıl içinde ağır bir macun gibi akar. Dalan levhaların erimesi ve magmanın oluşması da bu derinliklerde olur.

Dıştan içe: katı kabuk, akışkan davranan astenosfer, alt manto, sıvı dış çekirdek ve katı iç çekirdek. Derinlik ve yoğunluk değerleri MEB 10. sınıf kitabındaki şemadandır.Görsel: Sınav Defteri

Litosfer ve astenosfer: sert sal, ağır akan deniz

Yer kabuğu ile üst mantonun katı en üst kısmı birlikte litosferi oluşturur. Litosfer bütün değildir; levha denen büyük parçalara bölünmüştür ve bu levhalar altındaki astenosferin üzerinde, MEB'in ifadesiyle “âdeta yüzer vaziyette” yavaşça kayar. Bir ayrıntıya dikkat: MEB 9. sınıf kitabı “litosfer” sözcüğünü daha geniş anlamda, kayaçları, yer şekillerini ve toprakları kapsayan taş küre için de kullanır. Soru doğal ortamın beş küresini soruyorsa taş küre anlamı, levhaları soruyorsa katman anlamı geçerlidir.

Çekirdek: demirden bir merkez

Yaklaşık 2.900 km'den merkeze kadar çekirdek uzanır ve büyük ölçüde demir ile nikelden oluştuğu kabul edilir. Dış çekirdek (2.900–5.100 km) sıvıdır: bazı deprem dalgalarının bu katmanda kaybolması bunun kanıtıdır. Dünya'nın manyetik alanı da bu sıvı demirin hareketiyle ilişkilendirilir. İç çekirdek ise sıcaklığı çok yüksek olduğu hâlde katıdır. Neden? Çünkü üstündeki bütün katmanların ağırlığı öylesine büyük bir basınç yaratır ki malzeme eriyemez.

Toparlarsak: yerin içine inildikçe sıcaklık, basınç ve yoğunluk artar. Sıcaklık artışını yeryüzüne yakın yerde de görürsün: maden ocaklarında derine inildikçe hava ısınır, yeraltındaki ısı kaplıcaları ve jeotermal enerjiyi besler.

Akılda kalsın: Katmanların hâlini sırayla söyle: katı – akışkan – sıvı – katı (kabuk, astenosfer, dış çekirdek, iç çekirdek). Kabuk türleri için: si-Al → Alüminyum, karA (kıta, hafif); si-Ma → Magnezyum, derin Mavi (okyanus, ağır).
Sınavda

Nasıl sorulur“Aşağıdakilerden hangisi yerkürenin iç yapısı hakkında bilgi edinmede kullanılamaz?” Doğru şıklar deprem dalgaları, volkanik malzeme ve sondajlardır.

TuzakTuzak şık fosiller ya da tortul kayaçlardır: bunlar yer kabuğunun geçmişini (jeolojik zamanları) anlatır, iç yapıyı değil. İkinci kalıp kabuk karşılaştırmasıdır: “okyanusal kabuk neden kıtasal kabuğun altına dalar?” Cevap: daha yoğun olduğu için.

↕Sıralama dıştan içe diz

  1. Alt manto
  2. İç çekirdek
  3. Yer kabuğu
  4. Dış çekirdek
  5. Astenosfer

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Okyanusal kabukla karşılaştırıldığında kıtasal kabuk için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

✓ A. Kıtasal kabuk (sial) kalın ve hafiftir. B silisyum-magnezyumca zenginlik, C çarpışmada astenosfere dalma, D bazaltik yapı kıtasal kabuğu değil, okyanusal kabuğu (sima) anlatır.
SÜREÇ · KAYAÇ DÖNGÜSÜ

Kayaçlar ve kayaç döngüsü: püskürük, tortul ve başkalaşım kayaçları

MEB 10. sınıf · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 7 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaFiziki coğrafyanın alt dalları nelerdir?Bağlantılı konudan (Coğrafyanın doğası). Önce kendin cevapla, sonra aç.

MEB'e göre coğrafya fiziki ve beşerî coğrafya olmak üzere iki bölüme ayrılır. Fiziki coğrafya yeryüzündeki doğal olay ve süreçleri inceler; alt dalları jeomorfoloji (yer şekilleri), klimatoloji (iklim), hidrografya (sular), biyocoğrafya (canlılar) ve toprak coğrafyasıdır.

Fiziki coğrafya ve alt dalları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kayaç türleri nelerdir, kayaç döngüsü nasıl işler?

Kısa cevap: Kayaçlar oluşumlarına göre üçe ayrılır: magmanın soğuyup katılaşmasıyla oluşan magmatik (püskürük) kayaçlar, aşınan malzemenin birikip sıkışmasıyla oluşan tortul kayaçlar ve bu kayaçların yüksek sıcaklık ve basınçla değişmesiyle oluşan başkalaşım (metamorfik) kayaçları. Kayaçların birbirine dönüşüp mantoda eriyerek yeniden magmaya karışmasına kayaç döngüsü denir.

Ankara'nın eski evlerinde ve kale surlarında kullanılan gri-pembe yapı taşı bir zamanlar bir volkandan akan lavdı; halk ona bugün de “Ankara taşı” der.

Bu taşın bilimsel adı andezittir. Bir kayacın adı, onun nasıl doğduğunu da anlatır. Kayaç, bir ya da birden çok mineralin doğal olarak bir araya gelmesiyle oluşan katı kütledir. MEB yer kabuğunu oluşturan kayaçları oluşumlarına göre üç gruba ayırır: magmatik, tortul ve başkalaşım kayaçları. Her grubu, “hangi süreçten geçti?” sorusuyla tanırsın.

Magmatik (püskürük) kayaçlar: nerede soğuduğu belirler

Magmanın soğuyup katılaşmasıyla oluşurlar ve MEB'e göre yer kabuğunun yaklaşık %65'ini oluştururlar. Aynı magmadan iki farklı kayaç doğabilir; fark, soğumanın yeri ve hızıdır.

  • İç (derinlik) püskürük kayaçlar: magma yer kabuğunun içinde, üstü örtülü olduğu için çok yavaş soğur; mineraller büyümeye zaman bulur ve iri kristalli kayaçlar oluşur. Örnekler: granit, gabro, siyenit, diyorit. Uludağ'ın çekirdeği granittir.
  • Dış (yüzey) püskürük kayaçlar: lav yeryüzünde hızla soğur; kristaller küçük kalır ya da hiç oluşamaz. Örnekler: bazalt (Erzurum-Kars platolarını örter), andezit (Ankara), camsı yapılı obsidyen (volkan camı) ve volkan küllerinin birikmesiyle oluşan tüf (Kapadokya'nın peribacaları).

Tortul kayaçlar: katman katman biriken geçmiş

Kayaçlar ayrışır, parçalanır; akarsu, rüzgâr, buzul ve dalgalar bu malzemeyi taşıyıp çukur alanlarda biriktirir. MEB'e göre biriken malzemenin sıkışıp çimentolaşmasıyla tortul kayaçlar oluşur. Malzemenin kökenine göre üçe ayrılırlar:

  • Fiziksel (mekanik) tortullar: kayaç parçalarının birikmesiyle oluşur: kum taşı, kil taşı, yuvarlak çakıllı konglomera, köşeli parçalı breş.
  • Kimyasal tortullar: suda çözünmüş maddelerin çökelmesi ya da suyun buharlaşmasıyla oluşur: kireç taşı (kalker), traverten, dolomit, jips (alçı taşı), kaya tuzu.
  • Organik tortullar: canlı kalıntılarının birikmesiyle oluşur: taş kömürü, linyit, turba, mercan resifleri ve tebeşir.

Tortul kayaçlar iki özelliğiyle ayrılır: tabakalıdır ve içlerinde fosil bulunur. Bu yüzden Dünya'nın geçmişini okuduğumuz kitap da onlardır; bir sonraki konuda bu kitabı açacağız. Ayrışmaya dayanıklılık da kayaca göre değişir. MEB'e göre granit, gabro gibi iri kristalli derinlik kayaçları çok dirençlidir ve bulundukları yerde sivri tepeler, dik yamaçlar oluşturur; kum taşı, kil taşı, kireç taşı gibi tortul kayaçların direnci daha azdır. Kireç taşı, jips ve kaya tuzu ise suda çözünür ve karstik şekilleri doğurur; ayrıntısı Dış kuvvetler sayfasında.

Başkalaşım kayaçları: ısı ve basınçla yeniden doğanlar

Bir kayaç levha hareketleriyle derine gömülür ya da yanına sokulan magmayla ısınırsa erimeden değişir: mineralleri yeniden düzenlenir, dokusu sertleşir. MEB bu kayaçlara başkalaşım (metamorfik) kayaçları der. Her başkalaşım kayacının bir “eski hâli” vardır: kireç taşı → mermer, kum taşı → kuvarsit, kil taşı → kayağan (arduvaz) ve daha ileri aşamada şist, granit → gnays. Isı ve basınç fosilleri çoğunlukla bozar; bu yüzden fosil arayan, başkalaşım kayacına değil tortul kayaca bakar.

Döngünün tek bir yönü yoktur: her kayaç aşınıp tortula, ısınıp başkalaşım kayacına, eriyip magmaya dönüşebilir. Okları MEB 10. sınıf kitabındaki şemaya göre çizdik.Görsel: Sınav Defteri

Kayaç döngüsü: yer kabuğunun geri dönüşümü

Şimdi üç grubu birbirine bağlayalım. MEB'e göre kayaçların oluşması, doğal yollarla birbirine dönüşmesi ve mantoda eriyerek tekrar magmaya dönüşmesi biçiminde sürekli işleyen bu çevrime kayaç döngüsü (kayaç çevrimi) denir. Döngünün motoru iki güçtür. İç kuvvetler (levha hareketleri, volkanizma) kayaçları derine gömer, ısıtır, eritir ve yeni magmayı yüzeye taşır. Dış kuvvetler (akarsu, rüzgâr, buzul, dalga) yüzeydeki kayaçları aşındırıp tortul malzemeye çevirir. Bu yüzden döngü durmaz: bugün Kapadokya'da aşınan tüf, milyonlarca yıl sonra bir denizin dibinde tortul kayaç olarak yeniden doğabilir.

Akılda kalsın: Üç kayaç, üç fiil: soğudu → magmatik, birikti → tortul, değişti → başkalaşım. Kristal kuralı: derinde yavaş, iri kristal (granit); yüzeyde hızlı, ince ya da camsı (bazalt, obsidyen). Başkalaşım çiftleri: kireç taşı–mermer, kum taşı–kuvarsit, granit–gnays.
Sınavda

Nasıl sorulur“Karstik şekillerin (dolin, obruk, mağara) en çok hangi kayacın yaygın olduğu yerde oluşması beklenir?” Cevap kireç taşı (ya da jips, kaya tuzu). İkinci kalıp: “Fosile en çok hangi kayaçta rastlanır?” Cevap tortul. Öncüllü sorularda “I. Zaman'a ait, organik tortul, kalorisi yüksek enerji kaynağı” verilirse cevap taş kömürüdür.

TuzakKarst sorusunda granit, bazalt ya da şisti, fosil sorusunda mermer gibi başkalaşım kayaçlarını seçmek.

⇄Bilgi eşleştirme kayaç ve oluşum

▭Boşluk doldurma

Kireç taşı yüksek sıcaklık ve basınç altında başkalaşarak kayacına dönüşür. Granitin başkalaşmasıyla oluşan kayaç ise 'tır.

mermerkuvarsitgnaysbazalt

?Soru çöz

Bir granit kütlesi yüzeye çıkıp aşınıyor; malzemesi denizde birikip taşlaşıyor. Daha sonra bu taş derine gömülüp yüksek sıcaklık ve basınç altında değişiyor. Bu süreçte sırasıyla hangi kayaç türleri oluşur?

✓ D. Fiillere bak: “birikti” tortulu, “sıcaklık ve basınçla değişti” başkalaşımı verir. Granit başlangıçtaki kayaçtır, oluşan değil; A bu yüzden yanlış. C'deki püskürük için magmanın soğuması gerekirdi, metinde erime yok; B sırayı ters çevirir.
KAVRAM · JEOLOJİK ZAMANLAR

Jeolojik zamanlar: Dünya'nın 4,6 milyar yıllık takvimi

MEB 10. sınıf · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaEski Çağ ve Orta Çağ'da coğrafyanın gelişimine katkı sağlayan bilim insanları kimlerdir?Bağlantılı konudan (Coğrafyanın doğası). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Eski Çağ'da yazının icadı, kentlerin kurulması ve ticaret coğrafyayı başlattı; Eratosthenes, Amasyalı Strabon ve İskenderiyeli Batlamyus dönemin en önemli coğrafyacılarıdır. Orta Çağ'da İpek Yolu ve Baharat Yolu ticareti, göçler ve namaz vakti, hac yolu gibi ihtiyaçlarla Müslüman bilginler öne çıktı: Harizmi, Biruni, İbni Haldun, Muhammed İdrisi; seyyahlardan İbni Battuta ve Mesudi.

Eski Çağ ve Orta Çağ'da coğrafya

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Jeolojik zamanlar nelerdir, hangi jeolojik zamanda dünyada neler oldu?

Kısa cevap: MEB'e göre jeolojik zaman çizelgesi iki üst zamana ayrılır: yaklaşık ilk 4 milyar yılı kapsayan Prekambriyen ve son yaklaşık 542 milyon yılı kapsayan Fanerozoyik. Fanerozoyik; Paleozoyik (I. Zaman), Mezozoyik (II. Zaman) ve Senozoyik (III. ve IV. Zaman) olarak üçe ayrılır. Kıtaların çekirdeğini oluşturan kalkanlar Prekambriyen'de, Ural ve Appalaş gibi yaşlı dağlar Paleozoyik'te, Alp-Himalaya kuşağı ise büyük ölçüde Senozoyik'te oluştu.

Dünya'nın 4,6 milyar yıllık geçmişini tek bir takvim yılına sığdırsan dinozorlar 26 Aralık'ta yok olur, bugünkü insan türü ise 31 Aralık gecesi, yılbaşına yarım saat kala sahneye çıkar.

Bu kadar uzun bir geçmişi okumak için bilim insanları bir takvim kurdu: jeolojik zaman çizelgesi. MEB'e göre bozulmamış bir arazide yaşlı oluşumlar altta, genç oluşumlar üsttedir; çizelge de bu yüzden en eski zamanı alta, en genci üste yazar. Takvimin sayfaları üç kanıttan okunur: tortul kaya tabakalarının sırası ve uyumu, tabakaların içindeki fosiller (geçmiş yaşamın en önemli kanıtı) ve kayaçların yaşını yıl olarak veren radyometrik tarihleme. Fosillerin neden tortul kayaçta aranacağını bir önceki konuda görmüştük.

Zamanlar ve dünyadaki büyük olaylar

  • Prekambriyen (4,6 milyar – 542 milyon yıl önce): yer kabuğu, ilk okyanuslar ve atmosfer oluştu; ilk basit canlılar ortaya çıktı. Kıtaların çekirdeğini oluşturan kalkanlar bu zamandan kalmadır: Kanada, Baltık, Afrika, Brezilya, Hindistan, Avustralya ve Angara (Sibirya) kalkanları. MEB onları büyük oranda aşınarak alçalmış, başkalaşmış kayaçlardan oluşan sertleşmiş araziler olarak tanımlar.
  • Paleozoyik – I. Zaman (542 – 251,9 milyon yıl önce): canlılar denizlerden karalara yayıldı. Kaledoniyen ve Hersiniyen dağ oluşumları yaşandı; İskandinav, Ural ve Appalaş dağları bu çağın ürünüdür. Karbonifer döneminin bataklık ormanları gömülüp taş kömürüne dönüştü. Zamanın sonunda kıtalar Pangea adlı tek bir süper kıtada birleşti.
  • Mezozoyik – II. Zaman (251,9 – 66 milyon yıl önce): Pangea parçalandı; kuzeyde Lavrasya, güneyde Gondvana oluştu, aralarında Tetis Denizi uzandı. Tetis'in tabanında kalın tortullar birikti. Dinozorların çağıdır; zamanın sonunda büyük bir yok oluşla sahneden çekildiler.
  • Senozoyik – III. Zaman (Tersiyer) (66 – yaklaşık 2,6 milyon yıl önce): Afrika ve Hindistan kuzeye ilerledi, Tetis kapandı ve tortulları kıvrılarak Alp-Himalaya dağ kuşağını oluşturdu. Amerika'nın batısında Kayalık ve And dağları yükseldi, Atlas Okyanusu genişledi, memeliler yayıldı.
  • Senozoyik – IV. Zaman (Kuvaterner) (yaklaşık son 2,6 milyon yıl): buzul ve buzul arası dönemler birbirini izledi; buzullar büyüyünce deniz seviyesi alçaldı, eriyince yükseldi. İnsan toplulukları bu zamanda yeryüzüne yayıldı.

Yaşlı dağ, genç dağ

Çizelgenin sınavdaki en pratik sonucu dağların yaşıdır. Yaşlı dağlar yüz milyonlarca yıldır aşınıyor: alçak, yuvarlak sırtlı ve yamaçları yumuşaktır. Genç dağlar ise aşınmaya henüz yenilmedi: yüksek, sivri ve dik yamaçlıdır. Dünyanın en yüksek dağlarının (Himalayalar, And Dağları) genç kuşakta olması bu yüzdendir. Alp-Himalaya kuşağı bugün de etkindir: MEB'e göre Türkiye'nin de içinde bulunduğu bu kuşakta sık sık depremler yaşanır. Türkiye'nin hangi parçasının hangi zamanda oluştuğu, taş kömüründen boğazlara, Türkiye'nin yer şekilleri: oluşumu ve dağları sayfasında şemasıyla anlatılıyor.

Peki takvimin bir sonraki sayfası? MEB bu soruyu öğrenciye sorar. İnsan etkisinin kayaçlarda ve tortullarda iz bırakmaya başladığı günümüz için bazı bilim insanları Antroposen (İnsan Çağı) adını önerir; bu ad şimdilik çizelgeye resmî bir bölüm olarak girmemiştir.

Akılda kalsın: Her zamanı bir dağla eşle: Prekambriyen → kalkan, Paleozoyik → yaşlı dağ (Ural, Appalaş, İskandinav), Mezozoyik → Tetis ve dinozor, Senozoyik → genç dağ (Alp, Himalaya, And, Kayalık), Kuvaterner → buzul ve insan. Yükseklik ipucu: yüksek ve sivri olan gençtir.
Sınavda

Nasıl sorulur“Aşağıdaki dağlardan hangisi oluşum zamanı bakımından diğerlerinden farklıdır?” Şıklara üç genç dağın (Alpler, Himalayalar, And Dağları) arasına bir yaşlı dağ (Ural ya da Appalaş) konur. İkinci kalıp: haritada numaralanmış yerlerden “deprem riskinin en az olduğu” yer sorulur; cevap bir kalkan alanıdır (Kanada, Brezilya, Avustralya'nın iç kesimi).

TuzakYaşlı arazinin sert ve kararlı olması onu depreme karşı güvenli yapar, “yaşlı = zayıf” sanma.

↕Sıralama eskiden yeniye diz

  1. Himalayaların yükselmesi
  2. Bataklık ormanlarından taş kömürü oluşması
  3. Son buzul çağının yaşanması
  4. Kalkanların (kıta çekirdeklerinin) oluşması
  5. Pangea'nın Lavrasya ve Gondvana'ya bölünmesi

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Aşağıdaki dağlardan hangisi oluşum zamanı bakımından diğerlerinden farklıdır?

✓ B. Ural Dağları Paleozoyik'te (I. Zaman) oluşmuş, aşınarak alçalmış yaşlı bir dağdır. Alpler, Himalayalar ve And Dağları genç dağ kuşaklarındadır.
KAVRAM · LEVHA TEKTONİĞİ

Kıtaların kayması ve levha tektoniği: Wegener'in yapbozu

MEB 10. sınıf · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDünya'nın katmanları nelerdir, litosfer ve astenosfer nedir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Dünya dıştan içe yer kabuğu, manto ve çekirdek olmak üzere üç ana katmandan oluşur. Yer kabuğu kıtasal (sial) ve okyanusal (sima) kabuk diye ikiye ayrılır. Yer kabuğu ile üst mantonun katı kesimi litosferi, onun altında akışkan davranan üst manto kesimi astenosferi oluşturur. Merkeze doğru sıcaklık, basınç ve yoğunluk artar.

Dünya'nın katmanları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Levha tektoniği nedir, kıtaların kayması kuramının kanıtları nelerdir?

Kısa cevap: Alfred Wegener 1915'te kıtaların bir zamanlar Pangea adlı tek bir süper kıtada birleşik olduğunu ve zamanla kayarak ayrıldığını ileri sürdü (kıtaların kayması kuramı). 1960'lardan sonra okyanus tabanlarının yayıldığının anlaşılmasıyla geliştirilen levha tektoniği kuramına göre yer kabuğu, mantodaki konveksiyonel akıntılarla hareket eden levhalardan oluşur.

Bir dünya haritasında Güney Amerika'nın doğu kıyısını Afrika'nın batı kıyısına yaklaştırırsan, iki kıta bir yapbozun parçaları gibi birbirine oturur.

Bu benzerliği ilk ciddiye alan, Alman meteorolog ve jeofizikçi Alfred Wegener oldu. MEB'e göre Wegener 1915'te ortaya koyduğu kıtaların kayması kuramında yer kabuğunun kıtalardan oluştuğunu ve bu kıtaların hareket ettiğini ileri sürdü; temel kanıtı, birbirinden çok uzaktaki kıtaların kenarlarının yapboz parçaları gibi uyumuydu. Wegener'in elinde başka kanıtlar da vardı:

  • Kıyıların uyumu: Güney Amerika ile Afrika'nın karşılıklı kıyıları birbirini tamamlar.
  • Fosiller: okyanusun iki yakasında yalnız karada yaşayabilen aynı canlıların fosilleri bulunur; bu canlılar okyanusu yüzerek geçemezdi.
  • Kayaçlar: okyanusla ayrılmış kıyılarda aynı yaşta, aynı türde kayaçlar ve birbirinin devamı gibi uzanan dağ kuşakları vardır.
  • Eski iklim izleri: bugün sıcak bölgelerde eski buzul izlerine, soğuk bölgelerde sıcak ve nemli iklimde oluşan kömür yataklarına rastlanır.

Ama MEB'in vurguladığı gibi kuramın bir eksiği vardı: ilk büyük kıtanın neden ve nasıl parçalandığını açıklayamıyordu. Bilim dünyası bu yüzden Wegener'e uzun süre kuşkuyla baktı.

1960'lardan sonra: cevap okyanusun dibinden geldi

Okyanus tabanları incelenince şaşırtıcı bir şey görüldü: okyanusların ortasında sıradağlar uzanıyordu ve buralarda yeni kabuk oluşuyordu. Sırttan iki yana uzaklaştıkça taban kayaçları yaşlanıyordu. Demek ki okyanus tabanı yayılıyor, kıtaları da üzerinde taşıyordu. MEB'e göre bilim insanları özellikle 1960'tan sonra bu yayılmadan yola çıkarak kıtaların neden ve nasıl hareket ettiğini açıklayan levha tektoniği kuramını geliştirdi.

Levha nedir, neden hareket eder?

Kurama göre yer kabuğu, levha (plaka) adı verilen farklı büyüklükte parçalardan oluşur. Bir kısmı okyanus tabanını oluşturan okyanusal levhalardır (Pasifik, Nazka); bir kısmı üzerinde kıtaların bulunduğu kıtasal levhalardır (Avrasya, Afrika). Hatırlarsan levhalar astenosferin üzerinde duruyordu ve mantoda konveksiyonel akıntılar dönüyordu. Bu akıntılar levhaları yatay ve dikey yönde sürükler; levhalar yılda birkaç santimetre hareket eder (Anadolu Levhası yılda yaklaşık 2–3 cm batıya kayar). Levhaların bu hareketleri ile onlara bağlı olarak gerçekleşen süreçlerin tamamına MEB tektonizma der.

Tektonizmanın sonuçları yalnız yer şekilleriyle sınırlı değildir. MEB'e göre levha hareketleri volkanizmaya, orojeneze (dağ oluşumu) ve depremlere yol açar; dağlar, çukurlar ve deniz tabanları oluşturur; bitki ve hayvanların dağılışını ve iklim sistemlerini de etkiler. Kıtaların enlemi değiştikçe iklimleri de değişir: bugün soğuk bir yerdeki kömür yatağının sırrı budur.

Pangea'dan bugüne

MEB'in haritalarına göre yaklaşık 200 milyon yıl önce kıtalar Pangea'da birleşikti ve çevresini tek bir dev okyanus, Panthalassa sarıyordu. Pangea önce kuzeyde Lavrasya, güneyde Gondvana diye ikiye ayrıldı; aralarında Tetis Denizi uzanıyordu. Parçalar uzaklaştıkça Atlas Okyanusu açıldı, Hindistan kuzeye yol alıp Asya'ya çarptı. Süreç bitmedi: levhalar bugün de hareket ediyor ve kıtaların haritası milyonlarca yıl sonra yine değişmiş olacak.

Akılda kalsın: Kıta kaymasının dört kanıtı: kıyı (uyum), kemik (aynı fosil), kayaç (aynı yaş ve tür), kömür ve buzul izi (eski iklim). Wegener “ne” dedi, levha tektoniği “neden” dedi: cevap mantodaki konveksiyonel akıntılar.
Sınavda

Nasıl sorulurDünya haritasında numaralı yerler verilir: “Aşağıdakilerden hangisi kıtaların geçmişte bir arada olduğunun kanıtı olamaz?” Tuzak şık iki yerin bugün benzer iklime ya da yağış rejimine sahip olmasıdır: bugünkü iklim bugünkü enlemle açıklanır, geçmişteki birlikteliği kanıtlamaz.

Tuzakİkinci kalıp: “Levhaları hareket ettiren güç hangisidir?” Doğrusu konveksiyonel akıntılar; tuzaklar Dünya'nın kendi ekseni etrafında dönmesi ve gelgittir.

⇄Bilgi eşleştirme kavram ve tanım

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Okyanusla ayrılmış iki kıtanın geçmişte birleşik olduğunu kanıtlamak için aşağıdakilerden hangisi kullanılamaz?

✓ C. Bugünkü yağış rejimi bugünkü enlem ve iklim koşullarının sonucudur; kıtaların geçmişteki konumu hakkında bilgi vermez. A karşılıklı kıyılarda aynı kayaçlar, B iki kıtadaki kara canlısı fosilleri, D kıyıların yapboz gibi uyması Wegener'in kıta kayması kanıtlarıdır.
SÜREÇ · LEVHA SINIRLARI

Levha sınırları: uzaklaşan, yakınlaşan ve transform

MEB 10. sınıf · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKayaç türleri nelerdir, kayaç döngüsü nasıl işler?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kayaçlar oluşumlarına göre üçe ayrılır: magmanın soğuyup katılaşmasıyla oluşan magmatik (püskürük) kayaçlar, aşınan malzemenin birikip sıkışmasıyla oluşan tortul kayaçlar ve bu kayaçların yüksek sıcaklık ve basınçla değişmesiyle oluşan başkalaşım (metamorfik) kayaçları. Kayaçların birbirine dönüşüp mantoda eriyerek yeniden magmaya karışmasına kayaç döngüsü denir.

Kayaçlar ve kayaç döngüsü

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Levha sınırları kaç çeşittir, uzaklaşan, yakınlaşan ve transform sınırlarda neler oluşur?

Kısa cevap: Levhalar üç biçimde hareket eder: birbirinden uzaklaşır (ayrılır), birbirine yaklaşır (çarpışır) ya da yan yana ters yönde kayar (transform). Uzaklaşan sınırlarda rift vadileri, yeni denizler ve okyanus ortası sırtları; yakınlaşan sınırlarda dalma-batma zonları, derin okyanus çukurları (hendek), volkanlar ve kıvrım dağları; transform sınırlarda ise şiddetli depremler görülür.

İzlanda'daki bir yarığın iki yanına basan biri, bir ayağıyla Kuzey Amerika Levhası'nda, öbür ayağıyla Avrasya Levhası'nda durur.

Levhaların birbirine değdiği çizgilere levha sınırı denir. MEB'e göre bu sınırlar Dünya'nın tektonik olarak en etkin, deprem, volkan ve dağ oluşumunun en çok yaşandığı yerleridir. Levha tektoniği kuramına göre levhalar üç tür hareket yapar: ayrılma (uzaklaşma), yaklaşma (çarpışma) ve yanal kayma (transform).

Uzaklaşan sınırlar: bir okyanusun doğuşu

MEB bu süreci adım adım anlatır. Önce bir levha, mantodaki konveksiyonel akıntıların etkisiyle kırılır ve parçalar ters yönde uzaklaşmaya başlar. Ayrılmanın başladığı yerde arazi çöker ve rift vadisi denen çukur alanlar oluşur; zayıf hatlardan magma çıkar, volkanizma başlar. Afrika'nın doğusundaki Doğu Afrika Rift Vadisi bu aşamadadır. Ayrılma sürerse vadi genişler ve Kızıldeniz gibi dar bir deniz oluşur; buna deniz tabanı yayılması denir. En sonunda yeni bir okyanus tabanı doğar ve levha sınırı boyunca yükselen magma okyanus ortası sırtlarını oluşturur. Atlas Okyanusu'nun ortasından geçen sırt ve onun su yüzüne çıktığı İzlanda en bilinen örnektir. MEB'e göre okyanus ortası sırtları büyük depremlerin de sık yaşandığı alanlardır.

Yakınlaşan sınırlar: üç tür çarpışma

Hatırlarsan okyanusal kabuk, kıtasal kabuktan daha yoğundu. Bu yüzden iki levha yaklaştığında ağır olan okyanusal kabuk aşağı bükülür ve astenosfere doğru dalar. Dalmanın olduğu kuşağa dalma-batma zonu, bu kuşak boyunca oluşan derin çukura derin okyanus çukuru (hendek) denir. Dalan kabuk astenosferde erir; oluşan yeni magma kırıklardan yükselip volkanları besler. Bu da kayaç döngüsünün bir halkasıdır: eski kabuk yok olurken volkanlarla yeni kayaç doğar. MEB yaklaşmayı üç örnekle verir:

  • Okyanusal – okyanusal: Pasifik ve Filipin levhaları gibi. Kıyının açığında volkanik adalar dizisi, yani ada yayları oluşur; Japonya ve Filipinler buna örnektir.
  • Okyanusal – kıtasal: Nazka ve Güney Amerika levhaları gibi. Kıyı açığında hendek, kıtanın üzerinde volkan konileriyle dolu bir dağ sırası, kıtasal volkanik yay oluşur: And Dağları.
  • Kıtasal – kıtasal: Hint ve Avrasya levhaları gibi. İki hafif kabuk da dalamaz; aradaki deniz kapanır, deniz tabanındaki tortullar kıvrılıp yükselir ve dünyanın en yüksek dağları oluşur: Himalayalar.

Yakınlaşan sınırlarda depremler de sıktır. MEB, magmanın yer kabuğuna sokulduğu bu kuşaklarda yeraltı sularının ısındığını ve jeotermal sıcak su kaynaklarının oluştuğunu ekler.

Ortadaki kesit okyanusal-kıtasal çarpışmayı gösterir; kıtasal-kıtasal çarpışmada dalma olmaz, tortullar kıvrılır. Şemadır, ölçekli değildir.Görsel: Sınav Defteri

Transform sınırlar: yan yana sürtünen levhalar

Bazı levhalar ne ayrılır ne çarpışır; birbirine sürtünerek ters yönde kayar. MEB'e göre bu transform faylar boyunca biriken gerilmeler şiddetli depremlere yol açar; yer yer volkanizma ve jeotermal alanlar da oluşur. Burada kabuk ne üretilir ne yok edilir. Kuzey Amerika'nın batısında, Kaliforniya'dan geçen San Andreas Fayı en ünlü örnektir. Türkiye'deki Kuzey Anadolu ve Doğu Anadolu fay sistemleri boyunca da levhalar birbirine göre ters yönde kayar; Anadolu'nun bu sıkışması Türkiye'nin yer şekilleri: oluşumu ve dağları sayfasında anlatılıyor.

Sınırların üç büyük sonucu

  • Dağ oluşumu: yakınlaşan sınırlarda tortullar kıvrılır, kırılır; Alp-Himalaya, And ve Kayalık dağları böyle yükseldi (bir sonraki konu).
  • Okyanus açılması: uzaklaşan sınırlarda rift → dar deniz → okyanus zinciri işler; Atlas Okyanusu hâlâ genişliyor.
  • Deprem ve volkan kuşakları: depremlerin ve volkanların büyük kısmı levha sınırları boyunca dizilir; bu kuşakları son iki konuda göreceğiz.
Akılda kalsın: Sınırları kabuğun kaderiyle eşle: uzaklaşan = doğum (yeni kabuk), yakınlaşan = ölüm (kabuk mantoya döner), transform = ne doğum ne ölüm (yalnız sürtünme ve deprem). Hendek hep dalan levhanın önündedir.
Sınavda

Nasıl sorulurKesit şemasında numaralı yerler verilir: “Hangisinde yeni okyanus kabuğu oluşur?” Cevap okyanus ortası sırtı. İkinci kalıp: “Himalayalarda And Dağları'ndaki gibi yoğun volkanizma görülmemesinin nedeni nedir?” Cevap: iki kıtasal levhanın çarpışması, yani dalan okyanusal kabuğun olmaması.

TuzakYeni kabuk sorusunda hendeki seçmek; hendekte kabuk oluşmaz, dalarak yok olur.

⇄Bilgi eşleştirme örnek ve sınır türü

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Okyanusal bir levha ile kıtasal bir levhanın birbirine yaklaştığı sınırda aşağıdakilerden hangisinin oluşması beklenmez?

✓ D. Okyanus ortası sırtları levhaların uzaklaştığı sınırlarda, yükselen magmayla oluşur. Hendek, volkan ve deprem yakınlaşan (dalma-batma) sınırların özellikleridir.
SÜREÇ · İÇ KUVVETLER

Orojenez ve epirojenez: kıvrılan, kırılan, toptan yükselen kabuk

MEB 10. sınıf · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaJeolojik zamanlar nelerdir, hangi jeolojik zamanda dünyada neler oldu?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

MEB'e göre jeolojik zaman çizelgesi iki üst zamana ayrılır: yaklaşık ilk 4 milyar yılı kapsayan Prekambriyen ve son yaklaşık 542 milyon yılı kapsayan Fanerozoyik. Fanerozoyik; Paleozoyik (I. Zaman), Mezozoyik (II. Zaman) ve Senozoyik (III. ve IV. Zaman) olarak üçe ayrılır. Kıtaların çekirdeğini oluşturan kalkanlar Prekambriyen'de, Ural ve Appalaş gibi yaşlı dağlar Paleozoyik'te, Alp-Himalaya kuşağı ise büyük ölçüde Senozoyik'te oluştu.

Jeolojik zamanlar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Orojenez ve epirojenez nedir, aralarındaki fark nedir?

Kısa cevap: Orojenez (dağ oluşumu), levhaların yaklaştığı yerlerde tortul tabakaların kıvrılması ya da kırılarak yükselmesidir; kıvrılmada antiklinal ve senklinal, kırılmada horst ve graben oluşur. Epirojenez (kıta oluşumu) ise geniş alanların, tabakaları büyük ölçüde bozulmadan çok yavaş biçimde toptan yükselmesi ya da alçalmasıdır; deniz ilerlemesi ve gerilemesi bunun sonucudur.

Himalayaların 8.000 metreyi aşan doruklarında deniz canlılarının fosilleri bulunur.

Neden? Bir önceki konuda gördük: Hint ve Avrasya levhaları yaklaşırken aradaki denizin tabanında birikmiş tortullar sıkıştı ve yükseldi. Deniz tabanı dağın tepesine böyle çıktı. Enerjisini yerin içinden alan ve yer kabuğunu yükselten, alçaltan, kıran, eriten bu güçlere iç kuvvetler denir: orojenez, epirojenez, volkanizma ve depremler. Dış kuvvetler (akarsu, rüzgâr, buzul, dalga) ise iç kuvvetlerin yükselttiğini aşındırıp alçaltır; onlar Dış kuvvetler sayfasında.

Orojenez 1: kıvrılma

MEB'e göre orojenez, levhaların yaklaştığı bölgelerde tortul tabakaların kıvrılması ya da kırılarak yükselmesiyle meydana gelen dağ oluşumudur. Levhalar yaklaştıkça aradaki tortul tabakalar sıkışır; henüz esnek olan tabakalar yan basınçla kıvrılarak yükselir ve kıvrım dağlarını oluşturur. Kıvrılan arazinin yüksekte kalan kemerlerine antiklinal, alçakta kalan çukurlarına senklinal denir. Alp-Himalaya kuşağı, Kayalık ve And dağları bu yolla yükseldi.

Orojenez 2: kırılma ve faylar

Kıvrılamayacak kadar sert tabakalar sıkışma ya da gerilmeyle kırılır. Kırık hattına fay denir. Kırılan arazinin bir kısmı yükselir, bir kısmı çöker: yükselen bloğa horst, çöken bloğa graben denir. MEB'e göre horstlar kırık dağlarını, grabenler çöküntü alanlarını oluşturur. Doğu Afrika'nın rift vadisi ve Almanya'daki Ren Vadisi büyük graben örnekleridir. Fayın iki yanındaki blokların nasıl kaydığına göre fay türü de değişir:

  • Normal fay: arazi gerilir; fay düzleminin üstündeki blok (tavan bloğu) aşağı kayar. Horst-graben dizileri genellikle böyle oluşur.
  • Ters fay: arazi sıkışır; tavan bloğu yukarı çıkar.
  • Doğrultu atımlı fay: bloklar yatay yönde, yan yana kayar; Kuzey Anadolu Fayı bu türdendir.
Kesikli kırmızı çizgiler fay, altın çizgiler aynı tabakayı ya da yolu gösterir; fayın iki yanında ne kadar kaydığına bak. Şemadır, ölçekli değildir.Görsel: Sınav Defteri

Genç ve yaşlı dağ kuşakları

MEB kıtaların yüzünü iki ana yapıyla anlatır. Birincisi, çok eskiden oluşmuş, aşınarak alçalmış ve sertleşmiş kalkanlardır. İkincisi dağ kuşaklarıdır ve bunların büyük kısmı orojenezle oluştu. Son 100 milyon yılda oluşan genç dağ kuşakları (Alp-Himalaya, Kayalık, And) yüksek ve dik yamaçlıdır; Büyük Okyanus'un batı kıyısındaki volkanik ada yayları da bu genç gruba girer. 250–400 milyon yıl önce oluşan yaşlı dağ kuşakları (Appalaş, İskandinav, Ural) ise uzun süre aşınıp dikliğini yitirmiştir.

Epirojenez: asansör gibi inip çıkan kıtalar

Epirojenez (kıta oluşumu), geniş bir alanın tabakaları büyük ölçüde bozulmadan, çok yavaş biçimde toptan yükselmesi ya da alçalmasıdır. Orojenez dar bir kuşakta tabakaları büker ve kırar; epirojenez ise koca bir kara parçasını asansör gibi kaldırır ya da indirir. Nedeni, yer kabuğunun astenosfer üzerinde denge araması (izostazi): bir kara parçasının üstüne kalın buzul ya da tortul yükü binince o alan çöker, yük kalkınca yükselir. Son buzul çağının kalın buz örtüsünden kurtulan İskandinavya'nın bugün de yavaş yavaş yükselmesi bilinen örnektir.

Epirojenezin izleri kıyılarda ve akarsularda okunur. Kara alçalırsa deniz karaya doğru ilerler (deniz ilerlemesi, transgresyon); kara yükselirse deniz geri çekilir (deniz gerilemesi, regresyon) ve eski kıyı çizgileri yüksekte kalır. Yükselen arazide akarsular yataklarını yeniden derine kazar, eski vadi tabanları yamaçlarda seki (taraça) basamakları olarak kalır. Anadolu'nun IV. Zaman'da toptan yükselmesi ve Ege karasının çökmesi Türkiye'deki örneklerdir; ayrıntısı Türkiye'nin yer şekilleri: oluşumu ve dağları sayfasında.

Akılda kalsın: “Oro” dağ, “epiro” kara demektir. Orojenez: dar kuşak, tabaka bükülür ya da kırılır, dağ doğar. Epirojenez: geniş alan, tabaka yatay kalır, kıyı çizgisi oynar. Kırık sisteminde Horst havaya kalkar, Graben gömülür. Normal fay gerilme, ters fay sıkışma demektir.
Sınavda

Nasıl sorulur“Aşağıdakilerden hangisi epirojenik hareketlerin sonucudur?” Doğru cevap deniz ilerlemesi ya da gerilemesi, kıyı çizgisinin yer değiştirmesi, akarsuların derine aşındırmaya başlamasıdır.

TuzakTuzak şıklar kıvrım dağlarının oluşması (orojenez) ve volkan konisidir (volkanizma). Kesit sorusunda antiklinal ile senklinal yer değiştirilir: kemer yukarıda, çukur aşağıdadır.

▭Boşluk doldurma

Geniş alanların tabakaları bozulmadan toptan yükselip alçalmasına denir. Kara alçalınca denizin karaya doğru ilerlemesine denir.

epirojenezorojeneztransgresyonregresyon

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Aşağıdakilerden hangisi epirojenik hareketlerle açıklanabilir?

✓ A. Yükü kalkan geniş bir alanın tabakaları bozulmadan toptan yükselmesi epirojenezdir. B ve C orojenezin (kıvrılma, kırılma), D volkanizmanın sonucudur.
SÜREÇ · VOLKANİZMA

Volkanizma: magmadan lava, tabakalı volkandan kalderaya

MEB 10. sınıf · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaLevha tektoniği nedir, kıtaların kayması kuramının kanıtları nelerdir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Alfred Wegener 1915'te kıtaların bir zamanlar Pangea adlı tek bir süper kıtada birleşik olduğunu ve zamanla kayarak ayrıldığını ileri sürdü (kıtaların kayması kuramı). 1960'lardan sonra okyanus tabanlarının yayıldığının anlaşılmasıyla geliştirilen levha tektoniği kuramına göre yer kabuğu, mantodaki konveksiyonel akıntılarla hareket eden levhalardan oluşur.

Kıtaların kayması ve levha tektoniği

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Volkanizma nedir, tabakalı volkan ve kalkan volkan nasıl oluşur?

Kısa cevap: Volkanizma, yerin derinliklerindeki magmanın gazlar ve diğer malzemelerle birlikte yeryüzüne ya da yüzeye yakın yerlere ulaşmasıdır; magma yeryüzüne çıkınca lav adını alır. Yüzey volkanizmasında tabakalı (strato), kalkan ve tüf konisi türünde volkanlar ile krater, kaldera ve maar çukurları; derinlik volkanizmasında ise batolit, lakolit, sill ve dayk oluşur.

2010 baharında İzlanda'da bir buzulun altındaki volkanın püskürttüğü kül bulutu, Avrupa hava sahasının büyük kısmını günlerce uçuşlara kapattı.

Bir volkanın etkisi bin kilometrelerce öteye ulaşabilir. MEB'e göre volkanizma; yer kabuğunun derinliklerindeki magmanın (erimiş kayaçlar), gazların ve diğer malzemelerin yüzeye ya da yüzeye yakın bir noktaya ulaşma sürecidir. İki terimi karıştırma: erimiş kayaç yerin içindeyken magma, yeryüzüne çıktığında lav adını alır. Püskürmeyle lavın yanında büyük hacimde gaz ve piroklastik malzeme de çıkar: kül, tüf, lapilli, parçalanmış kaya ve havada katılaşan volkan bombaları. MEB volkanizmayı oluştuğu yere göre ikiye ayırır: yüzey ve derinlik volkanizması.

Yüzey volkanizması: üç volkan, üç biçim

Magma levha sınırlarındaki kırıklardan ya da levhaların iç kesimlerindeki zayıf noktalardan yüzeye çıkar. Malzeme tek bir noktadan çıkıyorsa buna merkezî püskürme denir ve MEB'e göre genelde üç tür volkan konisi oluşur. Hangisinin oluşacağını lavın akışkanlığı belirler:

  • Tabakalı volkan (stratovolkan): akışkanlığı az lavlar ile piroklastik malzemenin tabakalar hâlinde üst üste yığılmasıyla oluşur. Tabanı dar, yamaçları diktir; binlerce metre yükselebilir. Koyu lav bacayı tıkadığı için gaz birikir ve püskürmeler patlamalı olur. Örnekler: Japonya'da Fuji, İtalya'da Etna ve Vezüv.
  • Kalkan volkan: akışkan bazaltik lavlar uzaklara yayılıp birikir; ortaya yere yatırılmış bir kalkana benzeyen yayvan, basık bir koni çıkar. Örnekler: Hawaii'de Mauna Loa ve Kilauea.
  • Tüf konisi: dar bir bacadan çıkan piroklastik malzemenin bacanın çevresine dairesel biçimde yığılmasıyla oluşur; birkaç yüz metreyi geçmez. Örnekler: Meksika'da Parikutin, Manisa'da Kula'daki Divlit konileri.

Krater, kaldera, maar: üç çukuru ayırt et

Püskürmenin gerçekleştiği ağız kısmındaki çukura krater denir. Püskürmeden sonra alttaki magma ocağı boşalırsa tavanı çöker ve kraterden çok daha geniş bir çukur oluşur: kaldera. MEB kalderayı kalkan volkanlarla birlikte anlatır, ama büyük tabakalı volkanlarda da görülür; içi suyla dolarsa kaldera gölü oluşur. Yeraltından gaz patlamasıyla açılan, çoğu zaman koni bırakmayan çukura ise maar denir. Türkiye'deki krater, kaldera ve maar örnekleri Türkiye'nin yer şekilleri ve Türkiye'nin gölleri, barajları ve yeraltı suları sayfalarında.

Çizgisel püskürme ve derinlik volkanizması

Magma bazen tek bir bacadan değil, uzun ve dar çatlaklardan (fisür) çıkar. MEB'e göre bu çizgisel püskürmede akışkan bazaltik lavlar çok geniş alanlara yayılıp kilometrelerce genişlikte lav platoları oluşturabilir; Hindistan'daki Dekkan Platosu bilinen bir örnektir.

Magmanın bir kısmı ise yüzeye hiç ulaşamaz ve yer kabuğunun içinde katılaşır: buna derinlik volkanizması denir. MEB dört şekil sayar: geniş tabanlı büyük kütle hâlinde soğuyan batolit, kaya tabakaları arasına sokulup mantar biçimini alan lakolit, tabakalar arasına yatay sokulan sill ve tabakaları dikey kesen damar biçimindeki dayk. Bu şekiller yer altında doğar; üstlerindeki örtü dış kuvvetlerce aşındırılınca yeryüzünde görünür hâle gelir.

Volkanlar nerede?

MEB'e göre volkanik faaliyetlerin büyük kısmı Ateş Çemberi denen Pasifik Levhası sınırlarında gerçekleşir: Japonya, Filipinler, Endonezya, Yeni Zelanda, And Dağları, Kuzey Amerika'nın batısı. Levhaların ayrıldığı okyanus ortası sırtlarında (İzlanda) ve kıtasal rift kuşaklarında (Doğu Afrika, Kilimanjaro) da volkanlar vardır. Akdeniz çevresi (Etna, Vezüv) diğer önemli alandır. Bir istisna sınavda sorulur: Hawaii Adaları'nda fay bulunmaz; yer kabuğunun altında magmanın çok sıcak ve etkin olduğu sıcak nokta volkanizmayı besler.

Volkanlar tehlikelidir ama MEB'in vurguladığı gibi volkanik araziler insan için çekicidir de: mineralce zengin, verimli topraklar, metal madenleri ve sıcak su kaynakları bunlar arasındadır. Jeotermal enerji ve turizm de volkanik alanların kazancıdır. Bedeli ise lav akıntıları, kül yağışı, zehirli gazlar ve hava ulaşımının aksamasıdır.

Volkanik şekiller iki grupta: magma yüzeye çıktı mı?
Yüzey (dış) volkanizmaDerinlik (iç) volkanizma
Koniler: tabakalı volkan (Fuji, Etna), kalkan volkan (Mauna Loa), tüf konisi (Kula)Batolit: geniş tabanlı büyük kütle
Çukurlar: krater (püskürme ağzı), kaldera (çökme), maar (gaz patlaması)Lakolit: tabakalar arasında mantar biçimli kütle
Çizgisel püskürme: fisürden yayılan bazalt, lav platosuSill (yatay) ve dayk (dikey) magma damarları
Akılda kalsın: Akışkanlık biçimi belirler: akışkan bazalt → yayvan kalkan, koyu lav ve kül → dik tabakalı koni. Üç çukur: krater ağızdır, kaldera çökmüş ağızdır, maar patlama çukurudur. Yer altında kalan magma: batolit dev kütle, lakolit mantar, sill yatay, dayk dikey.
Sınavda

Nasıl sorulur“Yer kabuğu içinde soğuyan magmanın oluşturduğu, zamanla üstündeki örtünün aşınmasıyla yeryüzüne çıkan şekil hangisidir?” Cevap dayk, sill, lakolit ya da batolittir. Haritalı kalıpta deprem ve volkanın birlikte yoğun olduğu yer sorulur: cevap Pasifik kıyılarıdır (Japonya, Endonezya, Şili).

TuzakTuzak: krater, kaldera, maar ve volkan konisi şıkları; bunlar yüzeyde oluşur.

⇄Bilgi eşleştirme volkanik şekil ve tanım

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Hawaii Adaları'ndaki Mauna Loa volkanı için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

✓ B. Mauna Loa MEB'in kalkan volkan örneğidir. Hawaii bir dalma-batma zonunda değil, sıcak nokta üzerindedir (C); dik koni tabakalı volkanı (A), batolit derinlik volkanizmasını (D) anlatır.
SÜREÇ · DEPREMLER

Depremler: odak, merkez üssü, büyüklük ve şiddet

MEB 9–10 · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaLevha sınırları kaç çeşittir, uzaklaşan, yakınlaşan ve transform sınırlarda neler oluşur?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Levhalar üç biçimde hareket eder: birbirinden uzaklaşır (ayrılır), birbirine yaklaşır (çarpışır) ya da yan yana ters yönde kayar (transform). Uzaklaşan sınırlarda rift vadileri, yeni denizler ve okyanus ortası sırtları; yakınlaşan sınırlarda dalma-batma zonları, derin okyanus çukurları (hendek), volkanlar ve kıvrım dağları; transform sınırlarda ise şiddetli depremler görülür.

Levha sınırları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Deprem nasıl oluşur, depremin büyüklüğü ile şiddeti arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Deprem, fay hatları boyunca biriken gerilimin aniden boşalmasıyla açığa çıkan enerjinin dalgalar hâlinde yayılıp yer kabuğunu sarsmasıdır. Depremin başladığı noktaya odak (iç merkez), bunun tam üstündeki yeryüzü noktasına merkez üssü (dış merkez) denir. Büyüklük, depremin açığa çıkardığı enerjinin aletle hesaplanan tek değeridir; şiddet ise depremin yerden yere değişen etkisinin gözleme dayalı derecesidir.

1960'ta Şili'de ölçülen 9,5 büyüklüğündeki deprem, bugüne kadar kaydedilen en büyük yer sarsıntısıdır; yarattığı dev dalgalar Büyük Okyanus'u aşıp Japonya kıyılarına kadar ulaştı.

Böyle bir enerji nasıl birikir? MEB'e göre mantodaki konveksiyonel akıntılar levhaları hareket etmeye zorlar, ama levhaların değdiği fay hatları boyunca oluşan sürtünme bu hareketi engeller. Kayalar sıkışır, gerilim birikir. Sürtünme kuvveti aşıldığı anda biriken enerji boşalır ve ani bir hareket olur; açığa çıkan enerji deprem dalgaları hâlinde yayılarak yer kabuğunu sarsar. MEB bu doğal nedenli sarsıntılara deprem der ve depremlerin normal, ters ve doğrultu atımlı fayların bulunduğu zayıf arazilerde oluştuğunu vurgular; bu üç fay türünü bir önceki şemada görmüştük.

Oluşumuna göre üç deprem

  • Tektonik depremler: levha hareketleri ve fay kırılmalarıyla oluşur. En yaygın olan, en geniş alanı etkileyen ve en yıkıcı olan türdür.
  • Volkanik depremler: magmanın hareketi ve volkanik patlamalarla oluşur; etkin volkanların çevresiyle sınırlıdır ve etki alanı dardır.
  • Çöküntü (göçme) depremleri: yeraltındaki boşlukların tavanı çökünce oluşur: kireç taşı ve jipsli arazilerdeki karstik mağaralar, maden galerileri. En yerel ve en zayıf olanlardır; maden galerisi örneğinde insan etkisi de vardır.

Türkiye'deki depremlerin hemen hepsi tektoniktir; Türkiye'nin fay hatları ve büyük depremleri Türkiye'de çevre ve doğal afetler sayfasında anlatılıyor.

Odak ve merkez üssü

MEB'e göre yer kabuğunda depreme neden olan ilk hareketin başladığı noktaya iç merkez (odak, hiposantr) denir. Yeryüzünde odak noktasının tam üstüne denk gelen yere dış merkez ya da merkez üssü (episantr) denir. MEB'in vurgusuyla merkez üssü, depremin en fazla hissedildiği ve etkilerinin en çok görüldüğü yerdir. Odak ne kadar sığsa enerji yüzeye o kadar az sönümlenerek ulaşır; bu yüzden aynı büyüklükte sığ odaklı bir deprem, derin odaklı olandan daha yıkıcı olur. Depremler sismograf adı verilen aletle kaydedilir.

Büyüklük ve şiddet: en çok karıştırılan ikili

Büyüklük (magnitüd)

  • Depremin açığa çıkardığı toplam enerjiyi gösterir.
  • Aletsel ölçüm ve hesaplamayla bulunur.
  • Bir depremin tek bir büyüklüğü vardır.
  • Ondalıklı sayıyla yazılır: 7,4 ya da Mw 7,7.
  • MEB'e göre daha çok Richter ölçeği kullanılır.

Şiddet

  • Depremin insanlar, yapılar ve doğa üzerindeki etkisini gösterir.
  • Gözleme dayalı olarak derecelendirilir.
  • Aynı depremin şiddeti yerden yere değişir.
  • Roma rakamıyla derecelendirilir: VIII, IX gibi.
  • Merkez üssüne uzaklık, zemin ve yapı kalitesine bağlıdır.

Büyüklük ölçeğinde bir birimlik artış, açığa çıkan enerjinin yaklaşık 32 katına karşılık gelir; 7 büyüklüğündeki deprem 6'lıktan “biraz büyük” değil, çok daha güçlüdür. Şiddeti ise yalnız büyüklük belirlemez. Aynı depremde merkez üssünden uzaklık, odak derinliği, zeminin türü (gevşek alüvyon sarsıntıyı büyütür, sağlam kaya azaltır) ve binaların dayanıklılığı her mahallede farklı bir şiddet yaratır.

MEB depremin zincirleme sonuçlarını da sayar: şartları olgunlaşmış alanlarda heyelan, kaya düşmesi gibi kütle hareketlerini tetikleyebilir, yeraltı sularının ve akarsuların yatak değiştirmesine yol açabilir. Okyanus, deniz ve göl tabanlarındaki depremler ise tsunami denen dev dalgalar oluşturabilir. Tsunamiye deniz altı volkanik patlamaları ve deniz altı heyelanları da yol açabilir.

Dünyanın deprem kuşakları

Depremler rastgele dağılmaz; levha sınırlarını izler. Üç büyük kuşak vardır:

  • Pasifik (Büyük Okyanus) Deprem Kuşağı: Ateş Çemberi ile aynı hattır; Japonya, Filipinler, Endonezya, Yeni Zelanda, Şili, Peru, Kuzey Amerika'nın batı kıyısı ve Alaska bu kuşaktadır. Dünyadaki depremlerin büyük kısmı burada olur.
  • Akdeniz-Himalaya (Alp-Himalaya) Deprem Kuşağı: Akdeniz çevresinden (İtalya, Yunanistan) Türkiye, İran ve Himalayalar üzerinden Güneydoğu Asya'ya uzanır. MEB'e göre Türkiye bu kuşakta yer aldığı için hemen her bölgesinde fay hattı oluşmuştur.
  • Okyanus ortası sırtları kuşağı: Atlas Okyanusu'nun ortasından geçen sırt gibi uzaklaşan sınırları izler; yerleşmelerden uzak olduğu için can kaybı azdır.

Deprem riskinin en az olduğu yerler ise levha sınırlarından uzak, yaşlı ve sert kalkan alanlarıdır: Kanada, Brezilya, Afrika'nın büyük kısmı, Avustralya'nın iç kesimleri, Kuzey Avrupa ve Sibirya.

Akılda kalsın: Büyüklük bir, şiddet çok: her depremin tek büyüklüğü, ama her şehirde ayrı şiddeti vardır. Yazımı da ayırır: büyüklük ondalıklı sayı (7,4), şiddet Roma rakamı (IX). İç merkez içeride (odak), dış merkez dışarıda (merkez üssü).
Sınavda

Nasıl sorulur“Aynı depremin farklı yerlerde farklı hasara yol açması aşağıdakilerden hangisiyle açıklanamaz?” Cevap depremin büyüklüğüdür, çünkü büyüklük her yer için aynıdır; zemin, uzaklık, yapı kalitesi ve nüfus yoğunluğu doğru şıklardır. Haritalı kalıpta numaralı alanlardan deprem riski en az olan sorulur: cevap bir kalkan alanıdır.

TuzakÖncüllü kalıpta tsunaminin nedenleri sorulur: okyanus tabanı depremleri ve deniz altı volkanizması doğrudur; Ay'ın çekimi ve fırtınalar tuzaktır. Tuzak: deprem heyelan, kaya düşmesi ve tsunamiyi tetikleyebilir ama erozyon depremle oluşmaz.

▭Boşluk doldurma

Depremin yer kabuğu içinde başladığı noktaya denir. Bu noktanın tam üstünde, depremin en fazla hissedildiği yeryüzü noktasına denir.

odakmerkez üssüfaysismograf

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Bir depremle ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisi depremin şiddetiyle değil, büyüklüğüyle ilgilidir?

✓ C. Büyüklük, açığa çıkan enerjinin aletsel kayıtlarla hesaplanan tek değeridir. A, B ve D depremin yerden yere değişen etkisini, yani şiddetini anlatır.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Aşağıdakilerden hangisi Dünya'nın kendi ekseni etrafındaki dönüşünün (günlük hareket) sonuçlarından biri değildir?

✓ C. Mevsimler eksen eğikliği ile yıllık hareketin sonucudur. A gece-gündüz ardalanması, B Coriolis sapması, D doğudaki yerlerde Güneş'in erken doğması (yerel saat farkı) ise günlük hareketten doğar.Kaynak: Dünya'nın şekli ve hareketleri · Günlük hareket

?Soru 2

20° batı meridyeninde yerel saat 10.00 iken 25° doğu meridyeni üzerindeki bir yerde yerel saat kaçtır?

✓ B. Adım 1: iki yer farklı yarım kürede olduğu için boylamlar toplanır: 20 + 25 = 45°. Adım 2: 45 × 4 = 180 dakika = 3 saat. Adım 3: aranan yer doğuda olduğu için saati ileridir: 10.00 + 3 = 13.00. C, boylamları çıkarmanın (5° = 20 dk); A, yönü ters uygulamanın; D, dereceyi doğrudan dakika saymanın sonucudur.Kaynak: Coğrafi konum · Yerel saat hesabı

?Soru 3

K ve L kentleri aynı meridyen üzerindedir ve K, L'nin kuzeyindedir. Buna göre aşağıdakilerden hangisi kesinlikle doğrudur?

✓ A. Aynı meridyendeki yerlerde yerel saat ve öğle anı aynıdır. B yanlış: meridyenler kutba doğru yaklaştığından kuzeydeki K başlangıç meridyenine daha yakındır; C ışın açısı ve D gündüz süresi enleme bağlıdır, enlemleri farklı olduğu için değişir.Kaynak: Coğrafi konum · Meridyenler ve boylam

?Soru 4

Bir grup bilim insanı, iklim değişikliğinin Grönland, Kanada'nın kuzeyi ve Alaska'daki buzullar üzerindeki etkisini inceleyecek ve çalışma alanının haritasını en az hatayla çizmek istiyor. Bu ekip için en uygun tercih ve gerekçesi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Çalışma alanı kutup çevresindedir; düzlem projeksiyonda yüzey kutup noktasına değdiği için bozulma orada en azdır. A silindirik Ekvator'da doğrudur ama alan kutuptadır; B konik orta enlemleri doğru gösterir, Ekvator'a doğru bozulur; C kutupların büyük görünmesi bozulmanın en fazla olduğunu gösterir, üstünlük değildir.Kaynak: Harita bilgisi · Projeksiyon yöntemleri

?Soru 5

Kuzey Yarım Küre'de 21 Mart–23 Eylül arasındaki dönemin, 23 Eylül–21 Mart arasındaki dönemden yaklaşık bir hafta uzun sürmesinin temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Dünya günöteye yakın olduğu yarıyılda daha yavaş, günberiye yakın olduğu yarıyılda daha hızlı dolanır: 186 güne karşı 179 gün. A eksen eğikliği mevsimleri oluşturur ama sürelerindeki farkı açıklamaz; B geoit şekil ışınların geliş açısını, D dönüş yönü gece-gündüzü ve saat farkını açıklar.Kaynak: Dünya'nın şekli ve hareketleri · Günberi ve günöte

?Soru 6

1/200.000 ölçekli bir haritada 9 cm² yer kaplayan bir göl, aynı boyuttaki bir kâğıda 1/600.000 ölçekle çizilirse haritada kaç cm² yer kaplar?

✓ B. Paydalar oranı 600.000 ÷ 200.000 = 3; yeni harita 3 kat küçük ölçekli. Uzunluk 3'te 1'e, alan 3² = 9'da 1'e iner: 9 ÷ 9 = 1 cm². A yalnız uzunluk oranını (3'te 1) alana uygular; C ve D ölçek küçülürken alanı büyütür (9 × 3, 9 × 9), yönü ters kurar.Kaynak: Harita bilgisi · Ölçek hesapları

?Soru 7

Aşağıdakilerden hangisi göreceli konumun özelliklerinden biri değildir?

✓ B. Enlem ve boylamla kesin olarak verilen, değişmeyen yer mutlak konumdur. A çevredeki yerlerle ilişki, C ortam değiştikçe değişebilme, D ekonomik ve jeopolitik önemi belirleme ise göreceli konumun özellikleridir.Kaynak: Coğrafi konum · Konum ve koordinat sistemi

?Soru 8

Ekvator'dan kutuplara doğru gidildikçe aşağıdakilerden hangisi artar?

✓ B. Kutuplar merkeze daha yakındır ve dönüşün merkezkaç etkisi orada yoktur; yer çekimi kutuplara doğru artar. A geliş açısı kutuplara doğru küçülür; C çizgisel hız paraleller kısaldıkça azalır, kutupta sıfırdır; D paralellerin boyu Ekvator'dan kutuplara kısalır.Kaynak: Dünya'nın şekli ve hareketleri · Şeklin sonuçları

?Soru 9

Bir öğrenci okulu ile evi arasındaki yolu, kıvrımlarını ve yol üstündeki binaları göstererek yukarıdan bakılmış gibi kâğıda çiziyor; ancak çizimde ölçek kullanmıyor. Bu çizimle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. Ölçeği olmayan çizim krokidir; küçültme oranı bilinmediği için gerçek uzunluk ve alan bulunamaz. A uzunluğu engelleyen yön oku değil, ölçeğin yokluğudur; B düzleme çizmek haritayı yapmaz, ölçek gerekir; D lejant eklemek ölçeksizliği gidermez, çizim kroki kalır.Kaynak: Harita bilgisi · Harita ve elemanları

?Soru 10

Bir dağcılık kulübü, Erciyes Dağı'nda iki günlük bir yürüyüş rotası planlıyor. Patikaları, dereleri, çeşmeleri ve yamaçların dikliğini ayrıntılı görmek istiyor. Kulübün kullanacağı haritanın ölçeği aşağıdakilerden hangisi olmalıdır?

✓ A. Ayrıntı gereken işlerde küçültme oranı en az, yani paydası en küçük olan büyük ölçekli harita seçilir. B (1/250.000) ayrıntıyı A'ya göre 10 kat azaltır: 1 cm 2,5 km'ye denk gelir ve patika, çeşme gibi küçük unsurlar haritaya sığmaz. C ve D ülke ya da kıta ölçeğidir; dağ yürüyüşü için fazla küçüktür.Kaynak: Harita bilgisi · Ölçek: büyük ve küçük ölçek
28
Daha fazla soru çözmek ister misin?Coğrafya konusundan 28 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →