Dünya'nın katmanları: yer kabuğundan çekirdeğe
MEB 10. sınıf · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 6 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaDünya'nın şekli nedir, geoit ne demektir?Bağlantılı konudan (Dünya'nın şekli ve hareketleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Dünya'nın şekli tam bir küre değil, geoittir: küreye yakın, kutuplardan basık ve Ekvator'dan şişkin. Bu şekli Dünya'nın kendi ekseni etrafında dönmesi kazandırmıştır; Dünya, Güneş sistemindeki sekiz gezegenin Güneş'e yakınlıkta üçüncüsüdür.
✎Konu anlatımı
Dünya'nın katmanları nelerdir, litosfer ve astenosfer nedir?
Kısa cevap: Dünya dıştan içe yer kabuğu, manto ve çekirdek olmak üzere üç ana katmandan oluşur. Yer kabuğu kıtasal (sial) ve okyanusal (sima) kabuk diye ikiye ayrılır. Yer kabuğu ile üst mantonun katı kesimi litosferi, onun altında akışkan davranan üst manto kesimi astenosferi oluşturur. Merkeze doğru sıcaklık, basınç ve yoğunluk artar.İnsanın açtığı en derin sondaj kuyusu 12 kilometreyi biraz geçer; Dünya'nın merkezi ise 6.378 kilometre aşağıdadır.
Demek ki yerin içini kimse görmedi. Bilim insanları onu dolaylı yollarla okur. En güçlü kanıt deprem dalgalarıdır: dalgalar geçtikleri malzemenin yoğunluğuna ve hâline göre hızlanır, yavaşlar, yön değiştirir; bazı dalgalar sıvı bir ortamdan hiç geçemez. Volkanlardan çıkan magma ve kayaçlar, sondajlar ve meteoritler de ipucu verir. MEB bu bulgulara dayanarak Dünya'nın yer kabuğu, manto ve çekirdek adlı üç ana katmandan oluştuğunu, bunların da kendi içinde farklı katmanlara ayrıldığını anlatır.
Yer kabuğu: ince bir kabuk, iki tür malzeme
En dıştaki katı katman yer kabuğudur. Dünya'nın büyüklüğü yanında bir elmanın kabuğu kadar incedir ama üzerinde yaşadığımız her şey ona bağlıdır. İki tür kabuk vardır ve farkları sınavın gözdesidir:
- Kıtasal kabuk: kıtaların altındadır; kalındır (dağların altında 70 km'ye yaklaşır), daha hafiftir (yoğunluğu yaklaşık 2,7 g/cm³). Silisyum ve alüminyumca zengin olduğu için sial denir; granit benzeri kayaçlardan oluşur.
- Okyanusal kabuk: okyanus tabanlarındadır; incedir, daha yoğundur (yaklaşık 3,3 g/cm³). Silisyum ve magnezyumca zengin olduğu için sima denir; MEB'in tanımıyla bazaltik bir kabuktur.
Bu yoğunluk farkı ileride işimize yarayacak: iki levha çarpıştığında ağır okyanusal kabuk, hafif kıtasal kabuğun altına dalar.
Manto: yavaşça kaynayan bir tencere
Yer kabuğunun altından yaklaşık 2.900 km derinliğe kadar manto uzanır; Dünya hacminin en büyük kısmı buradadır. Mantonun alt kesimi daha sıcaktır. Isınan malzeme yükselir, yukarıda soğuyan malzeme alçalır; tıpkı ocaktaki bir tencerede olduğu gibi dönen bu hareketlere konveksiyonel akıntılar denir. MEB'e göre levhaları hareket ettiren güç bu akıntılardır.
Üst mantonun yaklaşık 100–700 km derinlikteki kesimine astenosfer denir. MEB onu jeolojik zaman ölçeğinde akışkan kabul edilen katman olarak tanımlar: elinde tutsan katı gibi gelirdi, ama milyonlarca yıl içinde ağır bir macun gibi akar. Dalan levhaların erimesi ve magmanın oluşması da bu derinliklerde olur.
Litosfer ve astenosfer: sert sal, ağır akan deniz
Yer kabuğu ile üst mantonun katı en üst kısmı birlikte litosferi oluşturur. Litosfer bütün değildir; levha denen büyük parçalara bölünmüştür ve bu levhalar altındaki astenosferin üzerinde, MEB'in ifadesiyle “âdeta yüzer vaziyette” yavaşça kayar. Bir ayrıntıya dikkat: MEB 9. sınıf kitabı “litosfer” sözcüğünü daha geniş anlamda, kayaçları, yer şekillerini ve toprakları kapsayan taş küre için de kullanır. Soru doğal ortamın beş küresini soruyorsa taş küre anlamı, levhaları soruyorsa katman anlamı geçerlidir.
Çekirdek: demirden bir merkez
Yaklaşık 2.900 km'den merkeze kadar çekirdek uzanır ve büyük ölçüde demir ile nikelden oluştuğu kabul edilir. Dış çekirdek (2.900–5.100 km) sıvıdır: bazı deprem dalgalarının bu katmanda kaybolması bunun kanıtıdır. Dünya'nın manyetik alanı da bu sıvı demirin hareketiyle ilişkilendirilir. İç çekirdek ise sıcaklığı çok yüksek olduğu hâlde katıdır. Neden? Çünkü üstündeki bütün katmanların ağırlığı öylesine büyük bir basınç yaratır ki malzeme eriyemez.
Toparlarsak: yerin içine inildikçe sıcaklık, basınç ve yoğunluk artar. Sıcaklık artışını yeryüzüne yakın yerde de görürsün: maden ocaklarında derine inildikçe hava ısınır, yeraltındaki ısı kaplıcaları ve jeotermal enerjiyi besler.
Nasıl sorulur“Aşağıdakilerden hangisi yerkürenin iç yapısı hakkında bilgi edinmede kullanılamaz?” Doğru şıklar deprem dalgaları, volkanik malzeme ve sondajlardır.
TuzakTuzak şık fosiller ya da tortul kayaçlardır: bunlar yer kabuğunun geçmişini (jeolojik zamanları) anlatır, iç yapıyı değil. İkinci kalıp kabuk karşılaştırmasıdır: “okyanusal kabuk neden kıtasal kabuğun altına dalar?” Cevap: daha yoğun olduğu için.
↕Sıralama dıştan içe diz
- Alt manto
- İç çekirdek
- Yer kabuğu
- Dış çekirdek
- Astenosfer
?Soru çöz ÖSYM tarzı
Okyanusal kabukla karşılaştırıldığında kıtasal kabuk için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?