Coğrafya nedir? Doğal ortam, beşerî ortam ve coğrafi ortam
MEB 9. sınıf · Coğrafyanın doğası · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
✎Konu anlatımı
Coğrafya nedir? Coğrafyanın konusu nedir?
Kısa cevap: Coğrafya, doğal ortam ile beşerî ortamı ve ikisi arasındaki etkileşimi mekânla ilişkilendirerek inceleyen bilimdir. Adı Eski Yunanca “geo” (yer) ve “graphein” (tasvir etmek) kelimelerinden gelir ve ilk kez Eratosthenes tarafından kullanılmıştır. Konusu, doğal ortamla beşerî ortamın birlikte oluşturduğu coğrafi ortamdır.Kapadokya'da Ürgüp'e giden biri iki şeyi aynı anda görür: suyun ve rüzgârın volkanik tüfü uzun sürede aşındırarak yonttuğu peribacalarını ve o peribacalarının içine oyulmuş evleri. Coğrafya tam olarak bu ikisinin buluştuğu yerde başlar.
Peribacası kendi başına bir doğa ürünüdür; içine oyulan ev ise insanın eseridir. Birincisini anlamak için yer şekillerini, ikincisini anlamak için insanların nasıl yaşadığını bilmek gerekir. Coğrafyayı öteki bilimlerden ayıran şey, bu iki dünyayı tek bir mekânda birlikte okumasıdır. “Coğrafya” kelimesi Eski Yunanca geo (yer) ve graphein (tasvir etmek) kelimelerinden türemiştir; MEB'e göre terimi ilk kullanan Eratosthenes'tir. Yani coğrafya, kelime anlamıyla “yeri tasvir etmek”tir; ama bugün tasvirle yetinmez, nedenini de sorar.
Doğal ortam: beş küre
İnsanın etkisi olmadan, insan ve insani unsurların dışında kalan yere doğal ortam denir. MEB doğal ortamı beş temel ortamla anlatır:
- Taş küre (litosfer): yer kabuğunu oluşturan kayaçlar, yer şekilleri ve topraklar.
- Hava küre (atmosfer): Dünya'yı çepeçevre saran gazlar.
- Su küre (hidrosfer): denizler, göller, akarsular, yer altı suları.
- Buz küre (kriyosfer): buzullar, donmuş topraklar ve sürekli karla kaplı alanlar.
- Yaşam küre (biyosfer): bu ortamlarda canlıların hayati faaliyetlerini sürdürdüğü alanlar.
Bu beş ortam birbirinden kopuk değildir. Atmosferdeki su buharı yağış olur (su küre), yağış kayaçları aşındırır (taş küre), toprakta bitki yetişir (yaşam küre); kutuplarda ve yüksek dağlarda biriken kar buzula dönüşür (buz küre). Doğal ortamı oluşturan unsurlarda meydana gelen değişimlere doğa olayı denir: bir yağış, bir heyelan, bir deprem birer doğa olayıdır.
Beşerî ortam ve coğrafi ortam
İnsanın sosyal, kültürel ve ekonomik faaliyetleri sonucunda doğal ortamın üzerine inşa ettiği yaşam alanına beşerî ortam denir: köyler, kentler, tarlalar, yollar, barajlar, fabrikalar. Doğal ortam ile beşerî ortamın birlikteliğinden oluşan en geniş yaşam alanına ise coğrafi ortam denir. Coğrafyanın konusu işte bu coğrafi ortamdır: Eski Çağ'dan beri filozofların merak ettiği doğa olayları ile insan faaliyetleri arasındaki etkileşim, zamanla bilimin bir inceleme alanına dönüşmüş ve bu alana coğrafya adı verilmiştir.
Etkileşimin yönü zamanla değişmiştir. MEB'e göre eski çağlarda doğanın insan yaşamına etkisi ön plandaydı; son dönemlerde ise beşerî faaliyetlerin artması ve çeşitlenmesiyle insan, doğal ortamın mekânsal özelliklerini ve dağılışını değiştiren bir etken hâline geldi. Bu tartışmanın ayrıntısına beşinci durakta, “doğa mı insanı belirler, insan mı doğayı?” sorusunda geleceğiz.
Nasıl sorulurBir fotoğrafta ya da çizimde numaralanmış unsurlar verilir: “Hangileri doğal, hangileri beşerî unsurdur?” Tuzak, insan eli değmiş doğal görünümlü unsurlardır: baraj gölü, ağaçlandırılmış yamaç, teraslanmış tarla ve kanal beşerî unsurdur; doğal göl, kendiliğinden yetişen orman ve akarsu doğaldır. İkinci kalıp kavram eşleştirmesidir: buzullar ve donmuş topraklar buz küreye (kriyosfer) aittir, su küreye değil; MEB beş küreyi ayrı sayar.
⇄Bilgi eşleştirme küre ve unsur
?Soru çöz
Aşağıdakilerden hangisi beşerî ortamın bir unsurudur?