Coğrafyanın doğası: doğa ile insanın kesiştiği bilim

Coğrafyanın neyi incelediğini, hangi dallara ayrıldığını, bir olaya nasıl “nerede, neden orada?” diye baktığını ve Eratosthenes'ten bugüne nasıl geliştiğini MEB 9–11'in ilk ünitesiyle adım adım anlatıyoruz.

8 durakKavram
16 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 16tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KAVRAM · TANIM

Coğrafya nedir? Doğal ortam, beşerî ortam ve coğrafi ortam

MEB 9. sınıf · Coğrafyanın doğası · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Coğrafya nedir? Coğrafyanın konusu nedir?

Kısa cevap: Coğrafya, doğal ortam ile beşerî ortamı ve ikisi arasındaki etkileşimi mekânla ilişkilendirerek inceleyen bilimdir. Adı Eski Yunanca “geo” (yer) ve “graphein” (tasvir etmek) kelimelerinden gelir ve ilk kez Eratosthenes tarafından kullanılmıştır. Konusu, doğal ortamla beşerî ortamın birlikte oluşturduğu coğrafi ortamdır.

Kapadokya'da Ürgüp'e giden biri iki şeyi aynı anda görür: suyun ve rüzgârın volkanik tüfü uzun sürede aşındırarak yonttuğu peribacalarını ve o peribacalarının içine oyulmuş evleri. Coğrafya tam olarak bu ikisinin buluştuğu yerde başlar.

Peribacası kendi başına bir doğa ürünüdür; içine oyulan ev ise insanın eseridir. Birincisini anlamak için yer şekillerini, ikincisini anlamak için insanların nasıl yaşadığını bilmek gerekir. Coğrafyayı öteki bilimlerden ayıran şey, bu iki dünyayı tek bir mekânda birlikte okumasıdır. “Coğrafya” kelimesi Eski Yunanca geo (yer) ve graphein (tasvir etmek) kelimelerinden türemiştir; MEB'e göre terimi ilk kullanan Eratosthenes'tir. Yani coğrafya, kelime anlamıyla “yeri tasvir etmek”tir; ama bugün tasvirle yetinmez, nedenini de sorar.

Doğal ortam: beş küre

İnsanın etkisi olmadan, insan ve insani unsurların dışında kalan yere doğal ortam denir. MEB doğal ortamı beş temel ortamla anlatır:

  • Taş küre (litosfer): yer kabuğunu oluşturan kayaçlar, yer şekilleri ve topraklar.
  • Hava küre (atmosfer): Dünya'yı çepeçevre saran gazlar.
  • Su küre (hidrosfer): denizler, göller, akarsular, yer altı suları.
  • Buz küre (kriyosfer): buzullar, donmuş topraklar ve sürekli karla kaplı alanlar.
  • Yaşam küre (biyosfer): bu ortamlarda canlıların hayati faaliyetlerini sürdürdüğü alanlar.

Bu beş ortam birbirinden kopuk değildir. Atmosferdeki su buharı yağış olur (su küre), yağış kayaçları aşındırır (taş küre), toprakta bitki yetişir (yaşam küre); kutuplarda ve yüksek dağlarda biriken kar buzula dönüşür (buz küre). Doğal ortamı oluşturan unsurlarda meydana gelen değişimlere doğa olayı denir: bir yağış, bir heyelan, bir deprem birer doğa olayıdır.

Beşerî ortam ve coğrafi ortam

İnsanın sosyal, kültürel ve ekonomik faaliyetleri sonucunda doğal ortamın üzerine inşa ettiği yaşam alanına beşerî ortam denir: köyler, kentler, tarlalar, yollar, barajlar, fabrikalar. Doğal ortam ile beşerî ortamın birlikteliğinden oluşan en geniş yaşam alanına ise coğrafi ortam denir. Coğrafyanın konusu işte bu coğrafi ortamdır: Eski Çağ'dan beri filozofların merak ettiği doğa olayları ile insan faaliyetleri arasındaki etkileşim, zamanla bilimin bir inceleme alanına dönüşmüş ve bu alana coğrafya adı verilmiştir.

Coğrafi ortam, doğal ortamın beş küresi ile beşerî ortamın birleşimidir; iki ortam arasındaki ok iki yönlüdür.Görsel: Sınav Defteri

Etkileşimin yönü zamanla değişmiştir. MEB'e göre eski çağlarda doğanın insan yaşamına etkisi ön plandaydı; son dönemlerde ise beşerî faaliyetlerin artması ve çeşitlenmesiyle insan, doğal ortamın mekânsal özelliklerini ve dağılışını değiştiren bir etken hâline geldi. Bu tartışmanın ayrıntısına beşinci durakta, “doğa mı insanı belirler, insan mı doğayı?” sorusunda geleceğiz.

Akılda kalsın: Ayrımı tek soruyla yap: “İnsan olmasaydı bu yine orada olur muydu?” Evetse doğal unsurdur (dağ, akarsu, buzul, orman), hayırsa beşerî unsurdur (köy, yol, baraj, tarla). Küreleri adlarının Türkçesinden çöz: taş = kayaç, hava = gaz, su = deniz-göl-akarsu, buz = buzul, yaşam = canlı.
Sınavda

Nasıl sorulurBir fotoğrafta ya da çizimde numaralanmış unsurlar verilir: “Hangileri doğal, hangileri beşerî unsurdur?” Tuzak, insan eli değmiş doğal görünümlü unsurlardır: baraj gölü, ağaçlandırılmış yamaç, teraslanmış tarla ve kanal beşerî unsurdur; doğal göl, kendiliğinden yetişen orman ve akarsu doğaldır. İkinci kalıp kavram eşleştirmesidir: buzullar ve donmuş topraklar buz küreye (kriyosfer) aittir, su küreye değil; MEB beş küreyi ayrı sayar.

⇄Bilgi eşleştirme küre ve unsur

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi beşerî ortamın bir unsurudur?

✓ B. Teras ve çay bahçesi, insanın doğal ortam üzerine kurduğu beşerî unsurlardır. A buzulun, C rüzgârın, D volkanizmanın eseridir; üçü de insan olmasa da oluşurdu, doğal ortamın (taş küre) unsurlarıdır.
KAVRAM · FİZİKİ COĞRAFYA

Fiziki coğrafya ve alt dalları: jeomorfolojiden biyocoğrafyaya

MEB 9–11 · Coğrafyanın doğası · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Fiziki coğrafyanın alt dalları nelerdir?

Kısa cevap: MEB'e göre coğrafya fiziki ve beşerî coğrafya olmak üzere iki bölüme ayrılır. Fiziki coğrafya yeryüzündeki doğal olay ve süreçleri inceler; alt dalları jeomorfoloji (yer şekilleri), klimatoloji (iklim), hidrografya (sular), biyocoğrafya (canlılar) ve toprak coğrafyasıdır.

Konya Ovası'nda bir gün toprak çöker ve tarlanın ortasında kocaman bir çukur açılır. Bu obruğu kim inceler: yer şekli olduğu için jeomorfolog mu, yer altı suyuyla ilgili olduğu için hidrografyacı mı?

Cevap “ikisi de”dir ve bu, coğrafyanın bölümlerini anlamanın anahtarıdır. Coğrafya doğal ve beşerî ortamı incelediği için iki bölüme ayrılır: fiziki coğrafya ve beşerî coğrafya. Fiziki coğrafya yeryüzündeki doğal olay ve süreçleri inceler; inceleme alanına göre de alt dallara bölünür. Her alt dal, bir önceki duraktaki kürelerden birine karşılık gelir; bu eşleşmeyi kurarsan alt dalları ezberlemen gerekmez.

Fiziki coğrafyanın alt dalları

  • Jeomorfoloji (yer şekilleri bilimi): taş küre unsurlarını, yer şekillerini, bunların oluşum süreçlerini ve dağılışını inceler. Jeoloji, litoloji, petrografi, jeofizik ve kimya ile etkileşim içindedir.
  • Klimatoloji (iklim bilimi): atmosferi, hava olaylarını, iklim sistemlerini, iklim tiplerini ve dağılışlarını inceler. Meteoroloji ile etkileşim içindedir.
  • Hidrografya (sular coğrafyası): denizler, göller, akarsular gibi su ortamlarını ve bu ortamlardaki akıntı, dalga gibi olayları inceler. Hidroloji, hidrojeoloji, oseonografya, limnoloji ve potamoloji ile etkileşim içindedir.
  • Biyocoğrafya (canlılar coğrafyası): bitki ve hayvan topluluklarının özelliklerini, etkileşimlerini ve yeryüzündeki dağılışını inceler. Biyoloji, botanik ve zooloji ile etkileşim içindedir.
  • Toprak coğrafyası: toprakların oluşum süreçlerini, özelliklerini ve dağılışını inceler. Pedoloji ve mineraloji ile etkileşim içindedir.

Etkileşimdeki bilimlerin adları sınavda tek başına da sorulur. Kökleri bilirsen çözersin: limnoloji göl bilimi, potamoloji akarsu bilimi, oseonografya okyanus ve deniz bilimi, hidrojeoloji yer altı suları bilimi, pedoloji toprak bilimi, petrografi kayaç bilimidir. MEB 11, mekânsal sorunları eşleştirirken bu listeye afetler coğrafyasını da ekler: heyelan, sel, deprem gibi afetlerin dağılışı ve etkileri onun alanıdır.

MEB 9'daki iki bölüm ve alt dallar. Sol dal doğal ortamı, sağ dal beşerî ortamı inceler; teknikler ikisinde de ortaktır.Görsel: Sınav Defteri

Coğrafyanın teknikleri

Coğrafya mekânsal bilgileri elde etmek, analiz etmek ve yorumlamak için dört teknik kullanır ve bunlar hem fiziki hem beşerî coğrafyada ortaktır: haritalama, uzaktan algılama, niceleme (istatistik) yöntemleri ve Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS). Haritanın kendisini üreten bilime kartografya denir; coğrafyanın en yakın yardımcısıdır ama bir alt dalı sayılmaz. Bu tekniklerin nasıl çalıştığını Harita bilgisi sayfasında ayrıntılı göreceğiz.

Akılda kalsın: Küre → dal eşleşmesi: taş küre → jeomorfoloji, hava küre → klimatoloji, su küre → hidrografya, yaşam küre → biyocoğrafya, ve taş kürenin en üst katı toprak → toprak coğrafyası. Sorudaki asıl nesne neyse dal odur: suyun oyduğu bir mağara “su” değil yer şekli sorusudur.
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM'nin klasik kalıbı: bir yer şekli ya da olay anlatılır (kuleli karst, kumul, delta), “oluşumunu ve dağılışını inceleyen alt dal hangisidir?” diye sorulur. Şıklarda jeomorfolojinin yanında oseonografya, kartografya, klimatoloji ve biyocoğrafya durur.

TuzakKartografya harita bilimidir, alt dal değildir; oseonografya okyanus bilimidir ve hidrografyayla etkileşim içindedir; bir karst şeklinde su geçse de konu yer şekli olduğu için cevap jeomorfolojidir. Bitki coğrafyası (biyocoğrafya) ve toprak coğrafyası, beşerî coğrafya şemasında boşluk doldurmak için verilen klasik çeldiricilerdir: ikisi de fiziki coğrafyaya aittir.

▭Boşluk doldurma

Yer şekillerini, bunların oluşum süreçlerini ve dağılışını inceleyen alt dala ; atmosferi, iklim tiplerini ve bunların dağılışını inceleyen alt dala denir.

JeomorfolojiKlimatolojiHidrografyaKartografya

?Soru çöz

Kireç taşlı arazilerde suyun kayaçları eritmesiyle oluşan obruk, polye ve mağara gibi şekillerin oluşumunu ve yeryüzündeki dağılışını inceleyen coğrafya alt dalı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. İncelenen şey yer şekilleri (obruk, polye, mağara) ve dağılışıdır; bu jeomorfolojinin konusudur. A hidrografya su ortamlarını inceler, süreçteki suya aldanılır; B kartografya harita bilimidir; C biyocoğrafya bitki ve hayvanların dağılışını inceler.
KAVRAM · BEŞERÎ COĞRAFYA

Beşerî ve ekonomik coğrafya: nüfustan siyasete insanın mekânı

MEB 9–11 · Coğrafyanın doğası · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Beşerî coğrafyanın alt dalları nelerdir?

Kısa cevap: Beşerî coğrafya, insan faaliyetlerinin mekândaki dağılımını, insanların mekânı nasıl kullandığını ve algıladığını inceler. MEB'e göre alt dalları nüfus, yerleşme, ekonomik, kültürel, sosyal ve siyasi coğrafyadır. Ekonomik coğrafya da kendi içinde tarım, sanayi, ticaret, ulaşım, turizm ve enerji gibi konulara ayrılır.

Bursa Ovası bir zamanlar meyve ve sebze bahçeleriyle doluydu; bugün büyük bölümünde fabrikalar, konutlar ve yollar var. Bu değişimi anlatmak için tek bir uzman yetmez.

Ovaya Türkiye'nin ilk organize sanayi bölgesinin kurulması ekonomik coğrafyanın, sanayiye gelen göç nüfus coğrafyasının, tarlaların konuta dönüşmesi yerleşme coğrafyasının, ovanın 2017'de “Büyük Ova Koruma Alanı” ilan edilmesi ise bütün bu dalların bulgularına dayanan bir mekânsal planlama kararıdır. Beşerî coğrafya, insan faaliyetlerinin mekândaki dağılımını, insanların mekânı nasıl kullandığını ve algıladığını, beşerî ortamları nasıl kurup sürdürdüklerini inceler.

Beşerî coğrafyanın alt dalları

  • Nüfus coğrafyası: nüfusun özelliklerini, dağılışını, değişimini, hareketlerini (göç) ve nüfus politikalarını inceler. Demografi ve istatistikle etkileşim içindedir.
  • Yerleşme coğrafyası: yerleşmelerin gelişimini, tiplerini, dağılışını, yerleşmeyi etkileyen faktörleri ve mesken tiplerini inceler. Arkeoloji ve tarihle etkileşim içindedir.
  • Ekonomik coğrafya: sanayi, ticaret, tarım, hayvancılık, turizm, ormancılık, madencilik gibi faaliyetleri ve bunların coğrafi olaylarla etkileşimini inceler. İktisatla etkileşim içindedir.
  • Kültürel coğrafya: dil, din, giyim, yemek, müzik, mimari gibi kültürel özellikleri coğrafyayla ilişkilendirir. Sosyoloji, filoloji, ilahiyat ve antropolojiyle etkileşim içindedir.
  • Sosyal coğrafya: sosyal ilişkileri, sosyal kimlikleri ve sosyal eşitsizlikleri mekânsal bir bakışla inceler; gündelik hayatın mekânsal süreçleriyle ilgilenir. Antropoloji, sosyoloji, demografi ve ekonomiyle etkileşim içindedir.
  • Siyasi coğrafya: siyasi faaliyet ve olayların mekâna bağlı değişikliklerini ve farklılıklarını inceler. Uluslararası ilişkiler, tarih ve siyasetle etkileşim içindedir.

Ekonomik coğrafya ve bölgesel bakış

Ekonomik coğrafya o kadar geniş bir alandır ki bazı kaynaklar coğrafyayı “fiziki” ve “beşerî ve ekonomik” diye ikiye ayırır. Sınavda da ekonomik coğrafya çoğunlukla dallarıyla anılır: tarım, sanayi, ticaret, ulaşım, turizm, enerji coğrafyası. Kültür balıkçılığı, maden üretimi, otomotiv sektörü, termal turizm gibi araştırma konuları bu dallara dağıtılır. Bir de coğrafyaya konu konu değil, yer yer bakan yaklaşım vardır: bir bölgeyi ya da ülkeyi iklimiyle, yer şekilleriyle, nüfusuyla ve ekonomisiyle birlikte bütün olarak ele almak. Buna bölgesel coğrafya denir; MEB 2026 coğrafyayı iki bölüme ayırır ama 7. üniteyi (Bölgeler, ülkeler ve küresel bağlantılar) tam da bu bakışla işler. Bölge kavramını Bölge kavramı ve kalkınma projeleri sayfasında açacağız.

Fiziki coğrafya sorar

  • Bu ova nasıl oluştu? (jeomorfoloji)
  • Burada yağış neden az? (klimatoloji)
  • Toprağı neden tuzlanıyor? (toprak coğrafyası)

Beşerî coğrafya sorar

  • Ovada kaç kişi yaşıyor, nereden göç etmiş? (nüfus)
  • Köyler toplu mu dağınık mı? (yerleşme)
  • Hangi ürün yetişiyor, nereye satılıyor? (ekonomik)
Akılda kalsın: Soruda bir insan, para, sınır, gelenek ya da yapı varsa beşerî; yalnız kayaç, hava, su, toprak, bitki ya da hayvan varsa fiziki coğrafya. Tek istisnayı unutma: yetiştirilen hayvan ve ekilen bitki ekonomik coğrafyanın (hayvancılık, tarım), yabani bitki ve hayvan ise biyocoğrafyanın konusudur.
Sınavda

Nasıl sorulurÜç kalıp çıkmıştır. (1) Bir şemada beşerî coğrafyanın dalları verilir, iki kutu boştur; şıklarda nüfus, siyasi, turizm coğrafyasının yanına bitki ve toprak coğrafyası konur; bu ikisi fiziki olduğu için elenir. (2) Bir anket ya da grup ödevi dizisi verilir (“Yerleşmende kaç kişi yaşıyor?”, “Hangi ürünler yetişiyor?”, “Isınmayı neyle sağlıyorsun?”, “Evler hangi malzemeyle yapılıyor?”), “hangi alt alanın konusu yoklanmamıştır?” diye sorulur. Her soruyu bir dala yerleştir (nüfus, tarım, enerji, yerleşme); cevap hiçbir sorunun karşılamadığı daldır (burada ulaşım). (3) Kültür balıkçılığı, maden üretimi, otomotiv sektörü gibi etkinlikler ekonomik coğrafyanın dallarına (tarım, madencilik, sanayi) yerleştirilir.

TuzakBitki ve toprak coğrafyasını beşerî dal sanmak; ikisi de fiziki coğrafyanın dalıdır.

⇄Bilgi eşleştirme alt dal ve konu

?Soru çöz

Aşağıdaki araştırma konularından hangisi beşerî coğrafyanın değil, fiziki coğrafyanın inceleme alanına girer?

✓ A. Doğal bitki örtüsünün yükseltiye göre değişmesi biyocoğrafyanın, yani fiziki coğrafyanın konusudur. B yerleşme, C ekonomik ve nüfus, D ekonomik (ticaret) coğrafyasıyla ilgilidir.
İLKE · COĞRAFİ BAKIŞ

Coğrafyanın ilkeleri: nerede, neden orada, neyle bağlantılı?

MEB 9–11 · Coğrafyanın doğası · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaCoğrafya nedir? Coğrafyanın konusu nedir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Coğrafya, doğal ortam ile beşerî ortamı ve ikisi arasındaki etkileşimi mekânla ilişkilendirerek inceleyen bilimdir. Adı Eski Yunanca “geo” (yer) ve “graphein” (tasvir etmek) kelimelerinden gelir ve ilk kez Eratosthenes tarafından kullanılmıştır. Konusu, doğal ortamla beşerî ortamın birlikte oluşturduğu coğrafi ortamdır.

Coğrafya nedir?

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Coğrafyanın ilkeleri nelerdir? Dağılış, bağlantı ve nedensellik ilkesi nedir?

Kısa cevap: Coğrafya bir olayı üç ilkeyle inceler: dağılış (nerede ve nasıl yayılmış?), nedensellik ya da sebep-sonuç (neden orada?) ve bağlantı ya da karşılıklı ilişki (başka hangi unsurlarla ilişkili?). MEB bu yaklaşımı “coğrafi bakış” diye adlandırır: olayları mekânsal bağlamda, yerel, bölgesel ve küresel ölçekte ele alan düşünme biçimi.

1854'te Londra'nın Soho semtinde kolera salgını insanları birer birer öldürürken çözüm bir laboratuvardan değil, bir haritadan geldi.

Hekim John Snow ölümleri sokak sokak işaretledi ve vakaların bir su kuyusunun çevresinde toplandığını gördü. MEB bu olayı şöyle anlatır: ölümlerin yaşandığı alanların doğal ve beşerî özellikleri incelendi, içme suyu kuyularındaki mikroorganizmaların asıl etken olabileceği anlaşıldı, sorunlu kuyu bulundu ve kullanımı durduruldu; salgının yayılması önlendi. Bu yöntem bir adım dizisidir: önce nerede diye sorulur, sonra neden orada, sonra neyle bağlantılı. Bu üç soru coğrafyanın ilkeleridir.

Üç ilke

  • Dağılış ilkesi: bir olay ya da unsurun yeryüzünde nerede, ne yoğunlukta ve hangi düzende bulunduğunu ortaya koymak. Ölümlerin kuyu çevresinde kümelenmesi bir dağılıştır. Haritalar bu ilkenin en güçlü aracıdır.
  • Nedensellik (sebep-sonuç) ilkesi: o dağılışın nedenlerini ve doğuracağı sonuçları araştırmak. MEB 9, günümüz coğrafyasını “neden-sonuç ilişkilerini sorgulayan” bir bilim diye tanımlar.
  • Bağlantı (karşılıklı ilişki) ilkesi: olayın başka doğal ve beşerî unsurlarla ilişkisini kurmak. Kirli su, kuyunun yeri, kentin altyapısı ve nüfus yoğunluğu birbirine bağlıdır; biri değişince ötekiler de etkilenir.

MEB bu yaklaşıma coğrafi bakış der ve onu “dünyayı nerede, neden orada ve nasıl sorularıyla anlamaya çalışan” bir bakış olarak tanımlar. Bileşenleri mekânsal düşünme, ölçek bilinci, yer ve mekân algısı, insan-çevre etkileşimi ve coğrafi bağlantılardır. MEB 9 da coğrafyanın cevap aradığı soruları sıralar: Ne? Nerede? Ne zaman? Neden orada? Neden önemli? Bulunduğu ortamın özellikleri neler? Doğal ve beşerî ortamlarla nasıl bir ilişkisi var? Bu soruların arkasında coğrafyanın temel kavramları durur: konum, mekân, zaman, hareket, dağılış, değişim, bölge ve sürdürülebilirlik.

Türkiye örneği: Bozkurt seli

MEB 9, coğrafi bakışı Kastamonu'nun Bozkurt ilçesinde 11 Ağustos 2021'de yaşanan selle çalıştırır. Dağılış: ilçe merkezi kıyıdan 2 km içeride, Ezine Çayı Vadisi'nin tabanındadır. Nedensellik: ilçenin yıllık yağışı 773,7 mm, son beş yılın ağustos ortalaması 31,5 mm iken 10–12 Ağustos arasında metrekareye 420,6 mm yağış düştü; MEB'e göre kayıpların öncelikli sebebi bu aşırı yağıştır. Bağlantı: doğal neden tek başına yetmedi. Çay yatağının insanlar tarafından daraltılması, yerleşmenin vadi tabanına kurulması, depolardaki tomrukların akıntıyla su kanallarını tıkaması ve köprülerin alçak olması selin yıkıcılığını artırdı. AFAD'ın 21.08.2021 tarihli açıklamasına göre selde 82 kişi hayatını kaybetti (71'i Kastamonu, 10'u Sinop, 1'i Bartın).

MEB'in bu örnekten çıkardığı ders, coğrafya öğrenmenin neden gerekli olduğudur: coğrafi bakışa sahip insan doğal ortamın risklerini ve fırsatlarını analiz edebilir, haritayı kullanabilir, olayları yerel, bölgesel ve küresel ölçekte kavrayabilir. Doğal kaynakların yıllık tüketimi, Dünya ekosisteminin bir yılda ürettiğinden fazladır; sürdürülebilir bir Dünya için temel coğrafya bilgisi bu yüzden bir gerekliliktir. MEB, coğrafya bilgisinin vatanseverlik bilincinin oluşmasında da rol oynadığını vurgular.

Coğrafi sorgulama: sahada adım adım

Coğrafi bakış bir yöntemle uygulanır. MEB 9'un saha çalışması bu yöntemin adımlarını verir: ön hazırlık ve planlama (araç gereç, güvenlik, güzergâh), sahada çalışma (gözlem, ölçme, fotoğraflama), toplanan bilgileri düzenleme (haritaya aktarma, sınıflandırma), bilgileri çözümleme, tahminde bulunma ve raporlama.

Akılda kalsın: Üç ilkeyi üç soruya bağla: Nerede? → dağılış, Neden orada? → nedensellik, Neyle ilişkili? → bağlantı. Bir olayı yalnız tarif eden cümle (“Fındık Karadeniz kıyısında yoğunlaşır”) dağılıştır; “çünkü” ile devam eden cümle nedenselliktir.
Sınavda

Nasıl sorulurBir araştırmacının sorduğu sorular verilir ve ilkelerle eşleştirilmesi istenir.

Tuzak“neden” ile “ilişki” arasındaki farktır: “Fındık bahçeleri neden kıyıda?” nedensellik, “fındık bahçeleri ile işleme tesisleri arasında nasıl bir ilişki var?” bağlantıdır. Bir haritada bir unsurun yayılışı gösteriliyorsa (Akdeniz ikliminin dağılışı gibi) soru dağılışla başlar, sonra “hangi bölgelerle benzer dağılış göstermesi beklenir?” diye bağlantıya geçer; cevap, aynı iklim koşuluna bağlı unsurdur (turunçgil gibi).

↕Sıralama saha çalışmasının adımları

  1. Bilgileri çözümleme
  2. Ön hazırlık ve planlama
  3. Raporlama
  4. Toplanan bilgileri düzenleme
  5. Tahminde bulunma
  6. Sahada gözlem ve ölçme

?Soru çöz

Bir araştırmacı şu soruları soruyor: I. Fındık bahçeleri Türkiye'de hangi illerde yoğunlaşıyor? II. Bu yoğunlaşmanın sebebi nedir? III. Fındık bahçeleri ile kıyıdaki işleme tesisleri arasında nasıl bir ilişki var? Soruların coğrafyanın ilkeleriyle eşleştirilmesi hangisinde doğrudur?

✓ C. “Nerede yoğunlaşıyor?” dağılış, “sebebi nedir?” nedensellik, “arasında nasıl bir ilişki var?” bağlantı (karşılıklı ilişki) ilkesidir. A I ile II'yi, B I ile III'ü, D II ile III'ü yer değiştirir; “nerede” sorusu her zaman dağılıştır.
KAVRAM · DOĞA–İNSAN

Doğa–insan etkileşimi: determinizm mi, olasıcılık mı?

MEB 9–10 · Coğrafyanın doğası · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaFiziki coğrafyanın alt dalları nelerdir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

MEB'e göre coğrafya fiziki ve beşerî coğrafya olmak üzere iki bölüme ayrılır. Fiziki coğrafya yeryüzündeki doğal olay ve süreçleri inceler; alt dalları jeomorfoloji (yer şekilleri), klimatoloji (iklim), hidrografya (sular), biyocoğrafya (canlılar) ve toprak coğrafyasıdır.

Fiziki coğrafya ve alt dalları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Determinizm ve olasıcılık (posibilizm) nedir? Doğa ile insan nasıl etkileşir?

Kısa cevap: Çevresel determinizm, doğal koşulların insanın yaşayışını ve kültürünü belirlediğini savunur; Friedrich Ratzel ile sistemleşmiştir. Olasıcılık (posibilizm) ise doğanın yalnız olanaklar sunduğunu, seçimi insanın yaptığını savunur; Vidal de la Blache ile anılır. MEB'e göre eski çağlarda doğanın etkisi ön plandaydı, bugün insan doğal ortamı değiştiren bir etkendir.

Rusya'nın Yamal Yarımadası'nın kuzeyinde kışın Güneş haftalarca doğmaz; Katar'ın başkenti Doha'da ise insanlar denizi doldurup üzerine bir ada kurmuştur. İki fotoğraf, coğrafyanın en eski tartışmasının iki ucudur.

MEB 9 üniteye altı fotoğrafla başlar: Fas'ta çölde yerleşme, Yamal'da kış, Tayland'da teraslı pirinç tarlası, Panama Kanalı'nda deniz ulaşımı, Doha'da denizin doldurulmasıyla oluşturulan İnci Adası ve Ürgüp'te mesken olarak kullanılan peribacaları. Bazılarında doğa insana ne yapacağını söylüyor gibidir; bazılarında insan doğaya yeni bir biçim vermiştir. Hangisinin “asıl” belirleyici olduğu sorusu, coğrafyanın tarihinde iki büyük görüş doğurmuştur.

Çevresel determinizm: doğa belirler

Çevresel determinizm (çevrecilik), doğal ortamın, özellikle iklim ve yer şekillerinin, insanların yaşayışını, ekonomisini, hatta karakterini belirlediğini savunur. Kökleri eskidir: İbni Haldun, Mukaddime'de iklimin insanların yaşayışı ve mizacı üzerindeki etkisini tartışır. Görüşü 19. yüzyılda sistemli hâle getiren Alman coğrafyacı Friedrich Ratzel'dir (MEB 9 onu, Humboldt ve Ritter ile birlikte coğrafyanın gelişiminde öncü Alman bilim insanları arasında sayar). Determinist okumaya göre Yamal'da tarım yapılamaması, çölde yerleşmenin su kaynağı çevresinde toplanması, insanın elinde olmayan doğal zorunluluklardır.

Olasıcılık: doğa olanak sunar, insan seçer

Olasıcılık (posibilizm), doğanın insana bir dizi olanak sunduğunu, bunlardan hangisinin seçileceğini ise insanın kültürü, bilgisi ve teknolojisinin belirlediğini savunur. Fransız coğrafyacı Paul Vidal de la Blache bu görüşün öncüsüdür; aynı doğal ortamda farklı toplulukların farklı yaşam tarzları kurabildiğini vurgulamıştır. Tayland'daki teraslar bunun simgesidir: eğimli yamaç tarıma elverişsiz görünür, ama insan onu basamaklara bölerek pirinç tarlasına çevirmiştir. Amerikalı coğrafyacı Carl O. Sauer bu bakışı bir adım ileri götürmüş, insanın kültürüyle doğal peyzajı dönüştürerek bir kültürel peyzaj yarattığını savunmuştur.

Aynı eğimli yamaç, terası olmayan bir toplulukta mera kalır; terası bilen bir toplulukta pirinç tarlasına dönüşür. Olasıcılığın özeti budur.Görsel: Voranat Rajchatan · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Türkiye örneği: Marmara Gölü'nün kuruması

MEB 10, insanın doğayı değiştirme gücünü Manisa'daki Marmara Gölü'yle anlatır. Göl, Gediz Nehri'nin taşıdığı alüvyonların birikmesiyle oluşmuş bir alüvyon set gölüdür. 1938–1945 yılları arasında gölün doğusuna ve güneydoğusuna 5.750 m uzunluğunda bir set yapılarak göl, Gediz Havzası'nı sulayan bir rezervuara dönüştürüldü; 2013 itibarıyla 320 milyon m³ su toplayabiliyor ve Aşağı Gediz Projesi kapsamında 40.000 hektar tarım alanını suluyordu.

2017'de ulusal öneme haiz sulak alan olarak tescil edildi; tepeli pelikanın üreme alanıydı. Ama göle gelen su azalırken sulama için çekilen su arttı: 2017 su bütçesinde göle 31,65 milyon m³ su girerken 111,63 milyon m³ su çıktı. Kuraklık da eklenince göl 2022'de tamamen kurudu. Sonuçlar zincirleme oldu: balıkçılık çöktü, gölün çekildiği alanlarda açılan tarlalar biyolojik çeşitliliği tahrip etti, bu alanların paylaşımı toplumsal gerginlik yarattı.

Bu örnek iki görüşün de tek başına yetmediğini gösterir. İnsan gölü bir rezervuara çevirecek kadar güçlüdür (olasıcılık), ama kuraklığa ve su bütçesinin sınırlarına karşı koyamaz (doğanın sınırlayıcılığı). Bugünkü coğrafya bu yüzden etkileşimi iki yönlü okur.

Akılda kalsın: Cümlede “zorunda kalmış, mecbur, -a bağlı olarak sınırlı” varsa determinist okuma; “dönüştürmüş, teraslamış, kanal açmış, kurutmuş” varsa olasıcı okuma. Üç ismi okun yönüyle eşle: Ratzel (Alman) doğa → insan, tek yönlü ok; Blache (Fransız) doğa bir olanak menüsü sunar, insan seçer; Sauer (Amerikalı) insan kültürüyle doğal peyzajı yeniden çizer.
Sınavda

Nasıl sorulurİki kalıp vardır. (1) “Aşağıdakilerden hangisi insanın doğal ortamı değiştirmesine örnektir?” Doğru şık genellikle kanal (Panama), denizin doldurulması (İnci Adası), baraj, teraslama ya da kurutmadır.

Tuzakİnsanın uyum sağladığı örneklerdir: kalın duvarlı ev, kutupta kürk giyim, çölde vaha yerleşmesi doğanın insanı etkilemesine örnektir. (2) Bir görüş verilir, “hangi örnek bu görüşü destekler?” diye sorulur. Olasıcılığı destekleyen şık, doğanın elverişsiz olduğu bir yerde insanın bir çözüm ürettiği şıktır.

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi olasıcılık (posibilizm) görüşünü destekleyen bir örnektir?

✓ A. Teraslama, elverişsiz bir doğal ortamda insanın bilgisiyle bir olanak yaratmasıdır; olasıcılığın özüdür. B tarımın iklimce engellenmesi, C nüfusun suya bağlanması, D evin soğuğa uydurulması: üçü de doğanın insanı sınırladığı ya da uyuma zorladığı determinist örneklerdir.

▭Boşluk doldurma

Doğal koşulların insanın yaşayışını belirlediğini savunan görüşe çevresel denir. Doğanın yalnız olanak sunduğunu, seçimi insanın yaptığını savunan ve Vidal de la Blache ile anılan görüş ise olarak adlandırılır.

determinizmolasıcılıknedensellikdağılış
SÜREÇ · ESKİ ÇAĞ–ORTA ÇAĞ

Coğrafyanın tarihsel gelişimi: Eratosthenes'ten İdrisi'ye

MEB 9. sınıf · Coğrafyanın doğası · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBeşerî coğrafyanın alt dalları nelerdir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Beşerî coğrafya, insan faaliyetlerinin mekândaki dağılımını, insanların mekânı nasıl kullandığını ve algıladığını inceler. MEB'e göre alt dalları nüfus, yerleşme, ekonomik, kültürel, sosyal ve siyasi coğrafyadır. Ekonomik coğrafya da kendi içinde tarım, sanayi, ticaret, ulaşım, turizm ve enerji gibi konulara ayrılır.

Beşerî coğrafya ve alt dalları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Eski Çağ ve Orta Çağ'da coğrafyanın gelişimine katkı sağlayan bilim insanları kimlerdir?

Kısa cevap: Eski Çağ'da yazının icadı, kentlerin kurulması ve ticaret coğrafyayı başlattı; Eratosthenes, Amasyalı Strabon ve İskenderiyeli Batlamyus dönemin en önemli coğrafyacılarıdır. Orta Çağ'da İpek Yolu ve Baharat Yolu ticareti, göçler ve namaz vakti, hac yolu gibi ihtiyaçlarla Müslüman bilginler öne çıktı: Harizmi, Biruni, İbni Haldun, Muhammed İdrisi; seyyahlardan İbni Battuta ve Mesudi.

Yaz gün dönümünde, öğle vakti Mısır'ın Siene kentinde güneş bir kuyunun dibine kadar iniyordu; aynı anda kuzeydeki İskenderiye'de bir dikili taş kısa bir gölge düşürüyordu. Eratosthenes bu gölgeden Dünya'nın çevresini hesapladı.

İskenderiye'deki gölgenin açısı tam bir çemberin yaklaşık ellide biri kadardı. Eratosthenes iki kent arasındaki mesafeyi elliyle çarptı ve Dünya'nın çevresini şaşırtıcı bir doğrulukla buldu. Hesabın arkasında Dünya'nın küre biçiminde olduğu bilgisi vardı; bunun nedenlerini bir sonraki sayfada, Dünya'nın şekli ve hareketlerinde göreceğiz. MEB'e göre coğrafya terimini ilk kullanan da Eratosthenes'tir.

Eski Çağ: yeri tasvir etmek

MEB, her çağda coğrafyanın gelişmesini o çağın koşullarına bağlar. Eski Çağ'da Anadolu, Mezopotamya ve Mısır'da kentlerin kurulmasıyla ilk medeniyetlerin ortaya çıkması, ticaretin gelişmesi ve yazının icadı coğrafyayı doğurdu. Coğrafi bilgi, gezilen görülen yerlerin tasvir edilmesi ve haritalanmasıyla oluştu. Tales, Heredot ve Aristoteles ilk coğrafi fikirleri ortaya koydu; dönemin en önemli coğrafyacıları Eratosthenes, Amasyalı Strabon ve İskenderiyeli Batlamyus oldu. Strabon, Geographika adlı eserinde Anadolu'dan İberya'ya kadar bildiği dünyayı bölge bölge tasvir etti. Batlamyus ise Coğrafya kılavuzunda binlerce yerin konumunu enlem ve boylamla listeledi; bu koordinat düzeni yüzyıllarca haritacılığın temeli kaldı. Bu çağın başlıca konuları gezilen yerlerin tasviri, Dünya'nın şekli ve boyutları, koordinat sistemi ve yönlerin belirlenmesiydi.

Orta Çağ: İslam dünyası ve Türk bilginleri

Orta Çağ'da İpek Yolu ve Baharat Yolu ticareti ülkeler arasındaki siyasi, ticari ve kültürel ilişkileri geliştirdi; büyük göç hareketleri yeni yerleri tanıttı. Bu çağda coğrafyanın gelişmesinde Müslüman bilginlerin rolü büyüktür; çünkü namaz vakitlerinin, oruç süresinin ve hac yollarının belirlenmesi, yer ve gök bilgisine somut bir ihtiyaç doğurdu. Matematik ve astronomi alanında çalışan Harizmi Batlamyus'un koordinat listelerini düzeltip genişletti.

Biruni bir dağın tepesinden ufka bakarak Dünya'nın yarıçapını ölçtü ve bugünkü değere çok yakın bir sonuç buldu. İbni Haldun Mukaddime'de iklimin toplumların yaşayışına etkisini tartıştı. Muhammed İdrisi Sicilya Kralı II. Roger için hazırladığı eserde dönemin bilinen dünyasını anlattı ve ünlü dünya haritasını çizdi. Seyyahlardan İbni Battuta yaklaşık otuz yıl süren yolculuklarında Anadolu'dan Çin'e pek çok ülkeyi gezip anlattı; Mesudi de gezdiği yerleri eserlerine aktardı.

Bu tabloya bir Türk bilgini eklemek gerekir: Kaşgarlı Mahmut, MEB'in Türk dilinin ilk büyük yazılı eserleri arasında saydığı Divanu Lügati't-Türk'e (11. yüzyıl) bir dünya haritası koydu. Daire biçimindeki bu harita, Türklerin yaşadığı toprakları merkeze alır ve Türk boylarının nerelerde yaşadığını gösterir; bilinen en eski Türk dünya haritası kabul edilir.

MEB 9'un zaman şeridindeki bilim insanları, Kaşgarlı Mahmut eklenerek. Üst satır Eski Çağ ve Orta Çağ, alt satır Yeni Çağ ve Yakın Çağ.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Her çağı bir “motor”la hatırla: Eski Çağ = yazı + kent + ticaret, Orta Çağ = İpek ve Baharat yolları + göçler + ibadet ihtiyacı. Eski Çağ'ın üç büyüğü bir yolculuk gibidir: Eratosthenes ölçtü, Strabon anlattı, Batlamyus koordinata bağladı.
Sınavda

Nasıl sorulurMEB'in ölçme sorusu kalıbı: dört gelişme numaralanır (yazının icadı; İpek Yolu ve göçler; coğrafi keşifler ve matbaa; Fransız İhtilali ve Sanayi Devrimi), “tarihî çağlara göre sıralanışı hangisidir?” diye sorulur. Doğru sıra Eski Çağ → Orta Çağ → Yeni Çağ → Yakın Çağ'dır.

Tuzak“namaz vakitleri ve hac yolları” ihtiyacı Orta Çağ'a, “coğrafi keşifler” Yeni Çağ'a aittir; ikisi karıştırılırsa sıralama bozulur. Kişi sorularında “Amasyalı” Strabon'un, “İskenderiyeli” Batlamyus'un, “terimi ilk kullanan” Eratosthenes'in işaretidir.

↕Kronolojik sıralama en eskiden yeniye

  1. Biruni
  2. Eratosthenes
  3. İbni Battuta
  4. Batlamyus
  5. Muhammed İdrisi

⇄Bilgi eşleştirme bilim insanı ve katkı

SÜREÇ · YENİ ÇAĞ–YAKIN ÇAĞ

Piri Reis'ten Humboldt'a: modern coğrafyanın doğuşu

MEB 9. sınıf · Coğrafyanın doğası · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaCoğrafyanın ilkeleri nelerdir? Dağılış, bağlantı ve nedensellik ilkesi nedir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Coğrafya bir olayı üç ilkeyle inceler: dağılış (nerede ve nasıl yayılmış?), nedensellik ya da sebep-sonuç (neden orada?) ve bağlantı ya da karşılıklı ilişki (başka hangi unsurlarla ilişkili?). MEB bu yaklaşımı “coğrafi bakış” diye adlandırır: olayları mekânsal bağlamda, yerel, bölgesel ve küresel ölçekte ele alan düşünme biçimi.

Coğrafi bakış ve ilkeler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Piri Reis, Kâtip Çelebi ve Humboldt coğrafyaya ne katkı sağladı?

Kısa cevap: Yeni Çağ'da Rönesans, reform ve coğrafi keşiflerle Kolomb, Macellan ve Piri Reis gibi denizciler öne çıktı; Ortelius ve Kâtip Çelebi harita ve eserleriyle, Evliya Çelebi Seyahatname ile katkı verdi. Yakın Çağ'da Fransız İhtilali ve Sanayi Devrimi'yle coğrafya yöntemlerini ve bugünkü bölümlerini kazandı; Humboldt, Ritter ve Ratzel öncü oldu. Cumhuriyet döneminde Besim Darkot, Faik Sabri Duran, Reşat İzbırak ve Sırrı Erinç öne çıktı.

Topkapı Sarayı'nda, ceylan derisine çizilmiş bir haritanın parçası durur. 1513'te Gelibolulu bir Osmanlı denizcisi, Amerika kıyılarını gösteren en eski haritalardan birini bu deriye çizmişti.

O denizci Piri Reis'tir. Haritasını hazırlarken Kolomb'un bir haritası dâhil, elindeki pek çok kaynağı birleştirdiği yazılıdır. Bugün Harita Genel Müdürlüğü, Piri Reis Haritası'nı Türkiye'nin resmî harita ürünleri arasında sunar. Piri Reis'in öteki büyük eseri Kitab-ı Bahriye, Akdeniz'in kıyılarını, limanlarını ve adalarını denizciler için ayrıntılı haritalarla anlatan bir kılavuzdur.

Yeni Çağ: keşifler, atlaslar, seyahatnameler

MEB'e göre Yeni Çağ'da Avrupa'daki Rönesans ve reform hareketlerinin getirdiği aydınlanma ile sömürgecilik hareketleri coğrafyanın gelişmesinde rol oynadı. Uzun deniz yolculukları yeni yollar ve yeni kıtalar demekti; bu yolculuklardan gelen bilgi de matbaa sayesinde hızla yayıldı. Kristof Kolomb, Macellan ve Piri Reis bu çağın öncü denizcileridir. Flaman haritacı Ortelius, haritaları aynı boyutta, tek bir cilt hâlinde toplayan ilk modern atlası hazırladı. Osmanlı'da Kâtip Çelebi, Avrupa'daki yeni coğrafya bilgisini de kullanarak Cihannüma'yı yazdı. Evliya Çelebi ise Seyahatname'siyle gezdiği yerlerin insanlarını, kentlerini ve yaşayışını aktardı.

Yakın Çağ: coğrafya bilim olarak kurulur

Yakın Çağ'da Fransız İhtilali ve Sanayi Devrimi'nin etkileriyle başlayan aydınlanma, bilim ve teknolojideki gelişmeler, ulaşımın kolaylaşması ve bilimsel amaçlı keşif gezileri coğrafyayı değiştirdi. MEB bu çağı, olayların sebep ve sonuçlarının ele alındığı, coğrafyanın yöntemlerinin oluşturulduğu, konu ve bölümlerinin bugünkü şeklini aldığı dönem olarak tanımlar. Öncüler Alman bilim insanlarıdır. Alexander von Humboldt Güney Amerika gezisinde yükselti ile sıcaklık ve bitki örtüsü arasındaki ilişkiyi ölçüp gösterdi; modern fiziki coğrafyanın kurucusu sayılır. Carl Ritter yeryüzünü karşılaştırmalı inceledi ve insanla mekân arasındaki ilişkiyi coğrafyanın merkezine koydu. Friedrich Ratzel beşerî coğrafyayı sistemleştirdi. Fransız Vidal de la Blache ve Amerikalı Carl O. Sauer, beşinci durakta gördüğümüz tartışmayı derinleştirdi.

Cumhuriyet döneminde Türkiye'de coğrafyanın kurumsallaşmasına Besim Darkot, Faik Sabri Duran, Reşat İzbırak ve Sırrı Erinç önemli katkılarda bulundu. MEB'e göre coğrafya bugün doğal ve beşerî sistemleri, aralarındaki etkileşimi ve mekânsal dağılışı inceleyen, neden-sonuç ilişkilerini sorgulayan, konuları sistematik biçimde ele alan ve birçok alt dalı olan bir bilimdir.

Yeni Çağ

  • Motor: Rönesans, reform, keşifler, sömürgecilik, matbaa.
  • Denizciler: Kolomb, Macellan, Piri Reis.
  • Eserler: Ortelius'un atlası, Kâtip Çelebi'nin Cihannüma'sı, Evliya Çelebi'nin Seyahatname'si.

Yakın Çağ

  • Motor: Fransız İhtilali, Sanayi Devrimi, bilimsel keşif gezileri.
  • Öncüler: Humboldt, Ritter, Ratzel (Alman); Blache; Sauer.
  • Sonuç: yöntem, sebep-sonuç, bugünkü bölümler.
Dört çağ tek tabloda: motor → kişi → eser
ÇağCoğrafyayı ne ilerletti?KişiEser ya da katkı
Eski ÇağYazı, kentler, ticaretEratosthenes · Strabon · BatlamyusDünya'nın çevresi · Geographika · koordinatlı harita
Orta Çağİpek ve Baharat yolları, göçler, ibadet vakitleriBiruni · Kaşgarlı Mahmut · İdrisi · İbni BattutaÖlçüm ve gözlem · Divanu Lügati't-Türk haritası · II. Roger'a dünya haritası · seyahatname
Yeni ÇağRönesans, keşifler, sömürgecilik, matbaaPiri Reis · Ortelius · Kâtip Çelebi · Evliya ÇelebiKitab-ı Bahriye · ilk modern atlas · Cihannüma · Seyahatname
Yakın ÇağFransız İhtilali, Sanayi Devrimi, bilimsel keşif gezileriHumboldt · RitterModern fiziki coğrafya · karşılaştırmalı coğrafya
Akılda kalsın: Osmanlı'nın üç ismini işleriyle eşle: Piri Reis = deniz (harita + Kitab-ı Bahriye), Kâtip Çelebi = dünya (Cihannüma, “dünyayı gösteren”), Evliya Çelebi = yol (Seyahatname). Humboldt ile Ritter aynı yıl, 1859'da öldü; ikisi modern coğrafyanın iki kurucu sütunudur.
Sınavda

Nasıl sorulur“Aşağıdaki gelişmelerden hangisi Yakın Çağ'da coğrafyanın gelişmesinde etkili olmuştur?” Doğru şık Sanayi Devrimi, Fransız İhtilali ya da bilimsel keşif gezileridir.

TuzakÇeldiriciler öteki çağların motorlarıdır: yazının icadı (Eski Çağ), İpek Yolu ve hac yolları (Orta Çağ), coğrafi keşifler ve matbaa (Yeni Çağ). Tuzak: kişi–eser eşleştirmesinde Kitab-ı Bahriye'yi Kâtip Çelebi'ye, Cihannüma'yı Piri Reis'e vermek.

⇄Bilgi eşleştirme kişi ve eser

?Soru çöz

Aşağıdaki gelişmelerden hangisi Yakın Çağ'da coğrafya biliminin gelişmesinde etkili olmuştur?

✓ D. MEB, Yakın Çağ'daki gelişmeyi Fransız İhtilali, Sanayi Devrimi ve bilimsel amaçlı keşif gezilerine bağlar. A Eski Çağ'ın, B ve C Orta Çağ'ın etkenleridir.
TÜRKİYE · MEKÂNSAL SORUNLAR

Mekânsal sorunlar karşısında coğrafya: Iğdır'ın havasından Konya'nın obruklarına

MEB 11. sınıf · Coğrafyanın doğası · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDeterminizm ve olasıcılık (posibilizm) nedir? Doğa ile insan nasıl etkileşir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Çevresel determinizm, doğal koşulların insanın yaşayışını ve kültürünü belirlediğini savunur; Friedrich Ratzel ile sistemleşmiştir. Olasıcılık (posibilizm) ise doğanın yalnız olanaklar sunduğunu, seçimi insanın yaptığını savunur; Vidal de la Blache ile anılır. MEB'e göre eski çağlarda doğanın etkisi ön plandaydı, bugün insan doğal ortamı değiştiren bir etkendir.

Doğa–insan etkileşimi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Coğrafya mekânsal sorunların çözümüne nasıl katkı sağlar? Coğrafyanın diğer bilimlerle ilişkisi nedir?

Kısa cevap: Mekânsal sorun, yerel, bölgesel ya da küresel ölçekte ortaya çıkan fiziksel, sosyal, ekonomik ve çevresel problemdir: hava kirliliği, plansız kentleşme, arazinin yanlış kullanımı, su yetersizliği gibi. Coğrafya, verileri konum bilgisiyle birleştirerek sorunun nerede ve neden çıktığını gösterir; diğer bilimlerin verilerini bir araya getirerek bütüncül çözüm üretir.

Mayıs 2024 ile Mayıs 2025 arasında Konya Ovası ve çevresinde 20 yeni obruk açıldı ve büyük obrukların sayısı 642'ye ulaştı. Uzmanların gösterdiği temel neden yerin altında değil, tarlaların başındaki kuyulardaydı: aşırı yer altı suyu kullanımı.

MEB 11 üniteyi bu tür örneklerle kurar. Önce iki kavram: mekân, insanların doğal çevreyle etkileşerek anlam ve kimlik yüklediği; fiziksel, sosyal, ekonomik ve kültürel süreçlerin bir araya geldiği dinamik yeryüzü parçasıdır ve zamanla değişir. Bu değişim sorunlar da getirir: mekânsal sorun, yerel, bölgesel veya küresel ölçekte ortaya çıkan fiziksel, sosyal, ekonomik ve çevresel problemlerdir.

Mekânsal sorunlar nasıl sınıflandırılır?

  • Ölçeğe göre: yerel, bölgesel, küresel.
  • Tematik içeriğe göre: sosyal, ekonomik, çevresel, politik/yönetsel.
  • Mekânın niteliğine göre: kentsel ve kırsal.

Her sorun coğrafyanın bir alt dalıyla eşleşir. MEB 11'in örnekleriyle: Trabzon'daki heyelanların ulaşımı bozması afetler coğrafyasının, Harran Ovası'nda bilinçsiz sulamanın yol açtığı tuzlanma toprak coğrafyasının, kırdan kente göçün kırsalda yaşlı nüfusu artırması nüfus coğrafyasının, Akdeniz'de yaz aylarında artan orman yangınları biyocoğrafyanın, İstanbul'daki plansız kentleşme yerleşme coğrafyasının, Zonguldak'ta kömür madenciliğinin azalmasıyla artan işsizlik ekonomik coğrafyanın, iklim bölgelerinin sınırlarının küresel ısınmayla kayması klimatolojinin, Doğu Anadolu'da akarsu debilerinin düşmesi hidrografyanın ve Artvin'de engebenin ulaşımı zorlaştırması jeomorfolojinin konusudur.

Coğrafya soruna nasıl yaklaşır?

Önce sorunun ne olduğunu belirler, sonra soruna sebep olan mekân özelliklerini ve koşullarını tespit eder, sorunun yol açabileceği etkileri ortaya koyar ve benzer sorunu yaşayan ya da yaşaması muhtemel yerlerin dağılışını inceler. Iğdır bunun iyi bir örneğidir: etrafı dağlarla çevrili çukur bir alanda kurulu olduğu için kış akşamlarında sıcaklık terselmesi görülür, kirli hava çanakta hapsolur; kalitesiz yakıt, sanayi ve ulaşım da partikül maddeyi artırır. Sorun belirlendikten sonra hazırlanan “Temiz Hava Eylem Planı” yakıt denetimi, binalarda mantolama ve doğal gaz kullanımını yaygınlaştırma gibi önlemler getirdi. Bursa Ovası'nda ise kaçak yapılaşma uydu görüntüleri ve CBS ile tespit edildi, ova 2017'de “Büyük Ova Koruma Alanı” ilan edildi.

MEB'e göre coğrafyayı diğer bilimlerden ayıran şey, veriyi yalnız nicel ya da nitel özellikleriyle değil, konum bilgisiyle birleştirerek çözmesidir. Olayların dağılışını, aralarındaki bağlantıları ve örüntüleri görselleştirerek “nerede ve neden?” sorusuna cevap verir. Altyapı verileri, çevresel parametreler, demografik bilgiler ve ekonomik göstergeler gibi farklı disiplinlerin verilerini bir araya getirir; şehir planlama, çevre mühendisliği, sosyoloji gibi alanlarla tamamlayıcı bir iş birliği kurar. Müsilajın (deniz salyası) yoğunlaştığı alanların uydu görüntüleri ve CBS ile haritalanması, ya da sel riskine karşı suyu kaynağında tutan “sünger şehir” tasarımları bu iş birliğinin ürünleridir.

Coğrafya bilgisi kimin işine yarar?

Bu yaklaşım, coğrafya eğitimi alanların çalışma alanlarını da açıklar: öğretmenlik ve akademik araştırma, CBS ve uzaktan algılama uzmanlığı, kent ve bölge planlama ekipleri, afet risk analizi ve acil durum planlaması, çevresel etki değerlendirmesi, turizm planlaması, meteoroloji ve iklim çalışmaları, haritacılık ve istatistik birimleri. Ortak noktaları, bir sorunu haritanın üzerine koyup “nerede, neden orada, neyle bağlantılı?” diye sorabilmektir.

Akılda kalsın: Sınıflandırmanın üç ekseni üç soru: Ne kadar büyük? → ölçek (yerel, bölgesel, küresel), Ne türden? → tema (sosyal, ekonomik, çevresel, politik), Nerede? → mekânın niteliği (kentsel, kırsal). Coğrafyanın imzası tek kelimedir: konum.
Sınavda

Nasıl sorulurBir metin verilir (Mumbai'nin gecekonduları ve selleri, müsilaj, obruklar) ve üç şey sorulur: sorunun doğal ve beşerî nedenleri, coğrafyanın çözüme katkısı, iş birliği yapılacak bilimler. Katkı sorusunda doğru şık hep haritalama, CBS, uydu görüntüsü, risk alanlarının belirlenmesi, yer seçimi önerisi gibi mekâna dayalı bir işlemdir; “laboratuvarda deney yapmak” ya da “ilaç geliştirmek” gibi şıklar başka bilimlerin işidir.

TuzakAlt dal eşleştirmesinde konuyu yanlış dala vermek; tuzlanma toprak coğrafyasının, heyelanın ulaşıma etkisi afetler coğrafyasının konusudur.

▭Boşluk doldurma

Mekânsal sorunlar ölçeğe göre yerel, bölgesel ve ; mekânın niteliğine göre ise kentsel ve olarak sınıflandırılır.

küreselkırsalulusaltematik

?Soru çöz

Mekânsal sorunların çözümünde coğrafya bilimini diğer bilimlerden ayıran temel özellik aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. MEB 11'e göre coğrafya veriyi nicel ve nitel özelliklerinin yanında konum bilgisiyle birleştirir; dağılışı ve bağlantıları görselleştirir. A yanlış: nitel veriyi de kullanır; C tersidir, farklı disiplinlerin verilerini bir araya getirir; D laboratuvar deneyi deney bilimlerinin yöntemidir, coğrafyayı ayıran konumdur.

Karma tekrar

Bu sayfadan karışık 7 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Kireç taşlı arazilerde suyun kayaçları eritmesiyle oluşan obruk, polye ve mağara gibi şekillerin oluşumunu ve yeryüzündeki dağılışını inceleyen coğrafya alt dalı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. İncelenen şey yer şekilleri (obruk, polye, mağara) ve dağılışıdır; bu jeomorfolojinin konusudur. A hidrografya su ortamlarını inceler, süreçteki suya aldanılır; B kartografya harita bilimidir; C biyocoğrafya bitki ve hayvanların dağılışını inceler.Kaynak: bu sayfa · Fiziki coğrafya ve alt dalları

?Soru 2

Aşağıdakilerden hangisi olasıcılık (posibilizm) görüşünü destekleyen bir örnektir?

✓ A. Teraslama, elverişsiz bir doğal ortamda insanın bilgisiyle bir olanak yaratmasıdır; olasıcılığın özüdür. B tarımın iklimce engellenmesi, C nüfusun suya bağlanması, D evin soğuğa uydurulması: üçü de doğanın insanı sınırladığı ya da uyuma zorladığı determinist örneklerdir.Kaynak: bu sayfa · Doğa–insan etkileşimi

?Soru 3

Mekânsal sorunların çözümünde coğrafya bilimini diğer bilimlerden ayıran temel özellik aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. MEB 11'e göre coğrafya veriyi nicel ve nitel özelliklerinin yanında konum bilgisiyle birleştirir; dağılışı ve bağlantıları görselleştirir. A yanlış: nitel veriyi de kullanır; C tersidir, farklı disiplinlerin verilerini bir araya getirir; D laboratuvar deneyi deney bilimlerinin yöntemidir, coğrafyayı ayıran konumdur.Kaynak: bu sayfa · Mekânsal sorunlar ve meslekler

?Soru 4

Aşağıdaki araştırma konularından hangisi beşerî coğrafyanın değil, fiziki coğrafyanın inceleme alanına girer?

✓ A. Doğal bitki örtüsünün yükseltiye göre değişmesi biyocoğrafyanın, yani fiziki coğrafyanın konusudur. B yerleşme, C ekonomik ve nüfus, D ekonomik (ticaret) coğrafyasıyla ilgilidir.Kaynak: bu sayfa · Beşerî coğrafya ve alt dalları

?Soru 5

Bir araştırmacı şu soruları soruyor: I. Fındık bahçeleri Türkiye'de hangi illerde yoğunlaşıyor? II. Bu yoğunlaşmanın sebebi nedir? III. Fındık bahçeleri ile kıyıdaki işleme tesisleri arasında nasıl bir ilişki var? Soruların coğrafyanın ilkeleriyle eşleştirilmesi hangisinde doğrudur?

✓ C. “Nerede yoğunlaşıyor?” dağılış, “sebebi nedir?” nedensellik, “arasında nasıl bir ilişki var?” bağlantı (karşılıklı ilişki) ilkesidir. A I ile II'yi, B I ile III'ü, D II ile III'ü yer değiştirir; “nerede” sorusu her zaman dağılıştır.Kaynak: bu sayfa · Coğrafi bakış ve ilkeler

?Soru 6

Aşağıdaki gelişmelerden hangisi Yakın Çağ'da coğrafya biliminin gelişmesinde etkili olmuştur?

✓ D. MEB, Yakın Çağ'daki gelişmeyi Fransız İhtilali, Sanayi Devrimi ve bilimsel amaçlı keşif gezilerine bağlar. A Eski Çağ'ın, B ve C Orta Çağ'ın etkenleridir.Kaynak: bu sayfa · Yeni Çağ'dan Cumhuriyet'e

?Soru 7

Aşağıdakilerden hangisi beşerî ortamın bir unsurudur?

✓ B. Teras ve çay bahçesi, insanın doğal ortam üzerine kurduğu beşerî unsurlardır. A buzulun, C rüzgârın, D volkanizmanın eseridir; üçü de insan olmasa da oluşurdu, doğal ortamın (taş küre) unsurlarıdır.Kaynak: bu sayfa · Coğrafya nedir?
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Coğrafya soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →