Dış kuvvetler: akarsudan buzula, rüzgârdan dalgaya

Ayrışmadan kütle hareketlerine, V vadisinden deltaya, dolinden obruğa, barkandan fiyorda: dış kuvvetler yeryüzünü nasıl yontar, hangisi nerede etkilidir? MEB 10 ile şemalı anlatım ve her konuda iki etkinlik.

8 durakKavram
17 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 17tamamlanan etkinlik
49 sorubu konuda çözebileceğin
KAVRAM · DIŞ KUVVETLER

Dış kuvvetler nedir? Güneş'in ve yer çekiminin yeryüzünü yontması

MEB 10. sınıf · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKayaç türleri nelerdir, kayaç döngüsü nasıl işler?Bağlantılı konudan (Yerin yapısı ve iç kuvvetler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kayaçlar oluşumlarına göre üçe ayrılır: magmanın soğuyup katılaşmasıyla oluşan magmatik (püskürük) kayaçlar, aşınan malzemenin birikip sıkışmasıyla oluşan tortul kayaçlar ve bu kayaçların yüksek sıcaklık ve basınçla değişmesiyle oluşan başkalaşım (metamorfik) kayaçları. Kayaçların birbirine dönüşüp mantoda eriyerek yeniden magmaya karışmasına kayaç döngüsü denir.

Kayaçlar ve kayaç döngüsü

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Dış kuvvetler nelerdir, enerjilerini nereden alırlar ve hangi iklimde hangisi etkilidir?

Kısa cevap: Dış kuvvetler (dış etkenler); akarsu, sel ve yağmur suları, yer altı suyu, buzul, rüzgâr, dalga ve akıntılar ile canlıların yeryüzünü ayrıştırma, aşındırma, taşıma ve biriktirme yoluyla şekillendirmesidir. Enerjilerini Güneş'ten ve yer çekiminden alırlar; iç kuvvetlerin yükselttiği yerleri alçaltıp çukurları doldurarak araziyi düzleştirmeye çalışırlar. Kutuplarda ve yüksek dağlarda buzul, kurak bölgelerde rüzgâr, nemli bölgelerde akarsu, kıyılarda dalga ve akıntılar etkilidir.

Ağrı Dağı'nı 5.000 metrenin üzerine çıkaran kuvvet yerin derinliklerinden geldi. Onu her gün biraz alçaltan ise tepesine yağan kar, yamaçlarından inen sular ve doruklarını döven rüzgârdır.

Yeryüzünü iki ayrı ekip şekillendirir. İç kuvvetler (tektonik süreçler: dağ oluşumu, kıta oluşumu, volkanizma, deprem) enerjisini yerin iç ısısından alır; yer kabuğunu kırar, kıvırır, yükseltir ya da çökertir. Böylece dağlar, platolar ve çukurlar, yani engebe doğar. Bu ekibin işini Yerin yapısı ve iç kuvvetler sayfasında anlattık. Dış kuvvetler ise yüzeyde çalışır ve tam tersini yapar: yüksekleri aşındırır, aldığı malzemeyi çukurlara taşır. İki ekip aynı anda çalıştığı için yeryüzü hiçbir zaman bütünüyle düzleşmez.

Enerji nereden geliyor?

Dış kuvvetlerin iki motoru vardır. Birincisi Güneştir. Güneş yeryüzünü eşit ısıtmaz; sıcaklık farkı basınç farkı, basınç farkı da rüzgâr doğurur, rüzgâr da denizde dalga kaldırır. Güneş suyu buharlaştırır ve su döngüsünü döndürür: buhar yağış olarak düşer, sıvı kalırsa akarsu ve sel olur, kar olarak birikip sıkışırsa buzul olur. Gece ile gündüz arasındaki sıcaklık farkı da kayaçları çatlatır. İkinci motor yer çekimidir: suyu ve buzu yokuş aşağı akıtır, yamaçtaki toprağı ve kayayı aşağı çeker.

Buradan önemli bir sonuç çıkar: dış kuvvetler eğim ister. Akarsu dik yamaçta hızlanıp kazar, düzlükte yavaşlayıp biriktirir. Eğimi de iç kuvvetler yaratır. Yani iç kuvvetler yükselti ürettikçe dış kuvvetlerin işi artar; bir dağ ne kadar gençse aşınması da o kadar hızlıdır.

İç kuvvetler

  • Enerji: yerin iç ısısı (magma).
  • Yer kabuğunu kırar, kıvırır, yükseltir, çökertir.
  • Sonuç: engebe artar (dağ, plato, graben, volkan).
  • Çoğu zaman ani (deprem, volkan) ya da çok uzun sürede.

Dış kuvvetler

  • Enerji: Güneş ve yer çekimi.
  • Ayrıştırır, aşındırır, taşır, biriktirir.
  • Sonuç: engebe azalır, arazi düzleşir (peneplen).
  • Sürekli ve yavaş; kütle hareketleri ve sel gibi ani olabilir.

Üç adımlı bir iş: ayrışma, aşınma-taşınma, birikme

MEB bu süreci üç aşamada anlatır. İş, kayaçların yerinde ufalanmasıyla, yani ayrışmayla başlar (2. konu). İkinci aşamada ufalanan malzeme bulunduğu yerden koparılıp taşınır; bu aşınma ve taşınma iki yolla olur. Toprağın ve küçük malzemenin su, rüzgâr, buzul ya da canlılar tarafından aşındırılıp taşınmasına erozyon, yamaçtaki kütlenin kendi ağırlığı ve yer çekimiyle aşağı inmesine kütle hareketi denir (3. konu). Üçüncü aşama birikmedir: dış kuvvet hızını ve taşıma gücünü kaybettiği çukur ya da düz yerde yükünü bırakır.

Bu döngü yüz binlerce yıl sürerse yüksekler alçalır, çukurlar dolar. MEB'e göre sürecin nihai sonucu arazinin tamamen düzleşmesidir; akarsu aşındırmasının son evresinde taban seviyesine yakın, az dalgalı bir aşınım yüzeyi kalır: peneplen.

Canlılar ve insan da şekillendirir

Bitki kökleri kayayı çatlatır ve toprağın oluşmasına katkı verir; köstebek ve karınca gibi hayvanlar toprağı gevşetip taşınmasını kolaylaştırır. En güçlü canlı etken ise insandır: maden çukurları, barajlar, yol yarmaları ve kıyı dolgularıyla topoğrafyayı değiştirir. Hollanda'da kıyıya setler çekilerek denizden kazanılan tarım ve yerleşme alanlarına polder denir. Bazı bilim insanları insan etkisinin bu kadar büyüdüğü bugünkü dönem için yeni bir jeolojik devre adı önerir: antroposen.

Hangi kuvvet nerede usta?

Dış kuvvetlerin hepsi her yerde aynı güçte çalışmaz; hangisinin öne çıkacağını büyük ölçüde iklim belirler. Mantık basittir: iklim suyun hangi hâlde olduğunu seçer. Su sıvıysa akarsu, katıysa buzul çalışır; su yoksa rüzgâr sahneye çıkar. MEB'in dağılışı şöyledir:

  • Kutuplara yakın bölgeler ve yüksek dağlar → buzul. Buzullar bugün karaların yaklaşık %10'unu kaplar.
  • Kurak ve yarı kurak bölgeler → rüzgâr. Bu bölgeler karaların yaklaşık %30'udur; geçici akarsu ve seller de çalışır ama hâkim şekillendirici rüzgârdır.
  • Orta ve sıcak kuşağın ılıman, yağışlı bölgeleri → akarsu. Akarsular yeryüzünü en geniş alanda şekillendiren dış kuvvettir.
  • Kıyılar → dalga ve akıntılar (gelgitin güçlü olduğu kıyılarda gelgit de).
  • Çözünebilen kayaç (kalker, jips…) + yeterli su → karstlaşma. Burada belirleyici olan iklimle birlikte kayaçtır.

Türkiye bu tablonun küçük bir örneğidir: ülkeyi en çok akarsular, en az buzullar şekillendirmiştir; rüzgâr İç Anadolu'nun kurak düzlüklerinde, karst Toroslar'da öne çıkar. Türkiye'deki adresler Ovalar, platolar ve kıyılar sayfasında; bu sayfa kavramları anlatıyor.

Akılda kalsın: Bir bölgenin hâkim dış kuvvetini bulmak için suya bak: su sıvıysa akarsu, donmuşsa buzul, yoksa rüzgâr; deniz kenarındaysan dalga. Kayaç kalkerse bunlara karst eklenir.
Sınavda

Nasıl sorulurEn klasik kalıp: “Aşağıdaki yer şekillerinden hangisi dış kuvvetlerin etkisiyle oluşmamıştır?” Fay, graben-horst, kıvrım dağı ve volkan konisi iç kuvvetlerin eseridir; delta, kumul, moren, dolin dış kuvvetlerindir.

TuzakTuzak peribacasıdır: malzemesi volkanik tüftür ama ona şeklini sel suları vermiştir, yani dış kuvvet şeklidir. Haritalı soruda dünya haritasında Sahra, Grönland, Amazon Havzası ve Norveç kıyıları numaralanır, her yerin hâkim dış kuvveti eşleştirilir.

↕Süreç sıralama bir dağın aşınma öyküsü

  1. Taşınan malzeme hızın azaldığı çukurda birikir
  2. Kayaç yerinde çatlar ve ufalanır
  3. Yükseltiler alçalır, çukurlar dolar; arazi düzleşir
  4. Ufalanan malzeme yamaçtan koparılıp taşınır

?Soru çöz

Aşağıdaki yer şekillerinden hangisinin oluşumunda dış kuvvetler değil, iç kuvvetler belirleyici olmuştur?

✓ B. Graben, yer kabuğunun fay hatları boyunca kırılıp çökmesiyle oluşur; bu bir tektonik (iç kuvvet) olaydır. Peribacası sel sularının, delta akarsu birikiminin, sirk gölü buzul aşındırmasının eseridir.
SÜREÇ · AYRIŞMA

Ayrışma: kayayı ufalayan sıcaklık, don, su ve kökler

MEB 10. sınıf · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDünya'nın katmanları nelerdir, litosfer ve astenosfer nedir?Bağlantılı konudan (Yerin yapısı ve iç kuvvetler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Dünya dıştan içe yer kabuğu, manto ve çekirdek olmak üzere üç ana katmandan oluşur. Yer kabuğu kıtasal (sial) ve okyanusal (sima) kabuk diye ikiye ayrılır. Yer kabuğu ile üst mantonun katı kesimi litosferi, onun altında akışkan davranan üst manto kesimi astenosferi oluşturur. Merkeze doğru sıcaklık, basınç ve yoğunluk artar.

Dünya'nın katmanları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Fiziksel ve kimyasal ayrışma nedir, hangi iklimde hangisi daha etkilidir?

Kısa cevap: Ayrışma (çözülme), kayaçların bulundukları yerde fiziksel ve kimyasal olarak ufalanmasıdır; dış kuvvetlerin işi bununla başlar. Fiziksel ayrışma (sıcaklık farkı, don, tuz, yük eksilmesi ve ıslanma-kuruma çatlaması) kurak ve soğuk bölgelerde, kimyasal çözünme ise sıcak ve nemli bölgelerde daha etkilidir. Bitki kökleri ve organik asitler biyolojik ayrışmayı sağlar. Ayrışmanın ürünleri toprağın hammaddesidir.

ABD'deki Yosemite Millî Parkı'nın simgesi Half Dome granit kayası bir soğan gibi kat kat soyuluyor. Onu kesen ya da kazıyan yok; kaya, üzerindeki yük kalktığı için kendiliğinden gevşiyor.

MEB'e göre dış etkenlerin yeryüzünü şekillendirmesi kayaçların ayrışmasıyla başlar: ayrışma, kayaçların fiziksel ve kimyasal olarak ufalanmasıdır. Ayrışmayı aşınmadan ayıran şey taşınmadır. Ayrışmada parçalar yerinde kalır; bir akarsu, rüzgâr ya da yer çekimi onları alıp götürmeye başladığında artık aşınmadan söz edilir. Ayrışma süreci sonunda farklı boyutlarda parçalar ve toprak ortaya çıkar.

Fiziksel ayrışma: kaya kırılır ama değişmez

Fiziksel ayrışmada kayacın kimyasal yapısı bozulmaz; önce çatlar, sonra küçük parçalara bölünür. MEB beş nedenini sayar:

  • Sıcaklık farkı çatlaması: Kayaç gündüz ısınıp genleşir, gece soğuyup büzülür. Günlük sıcaklık farkının en büyük olduğu çöllerde en etkilidir.
  • Don (donma) çatlaması: Çatlağa sızan su donunca hacmi yaklaşık onda bir artar ve çatlağı bir kama gibi açar. Sıcaklığın sık sık 0 °C'nin altına inip üstüne çıktığı yüksek dağlarda ve soğuk bölgelerde etkilidir.
  • Tuz çatlaması: Kıyılarda deniz suyu, kurak bölgelerde yer altındaki tuzlu su kayaç gözeneklerine girer; buharlaşınca kalan tuz kristalleri büyüyüp kayacı çatlatır.
  • Yük eksilmesi çatlaması (kavlama): Üstündeki malzeme aşınıp gidince derindeki kayacın üzerindeki basınç azalır; yüzey gevşer ve soğan kabuğu gibi plakalar hâlinde ayrılır. Half Dome bunun ünlü örneğidir.
  • Islanma-kuruma çatlaması: Kil içeren kayaç ıslanınca kil mineralleri şişer, kuruyunca büzülür; tekrarlanan bu hareket kayacı parçalar.

Fiziksel ayrışma kayacı küçük parçalara böldükçe suyla temas eden yüzey büyür. Bu yüzden MEB'in vurguladığı gibi fiziksel ayrışma kimyasal çözünmeyi de hızlandırır: iki süreç birbirinin yolunu açar.

Kimyasal çözünme: kaya değişir

Kimyasal çözünmede mineraller kısmen ya da tamamen değişerek yeni minerallere dönüşür. En önemli etken sudur; ona karbondioksit ve oksijen eşlik eder. Yağmur suyu havadan ve topraktaki organik maddeden karbondioksit alır, hafif asitli karbonik asit oluşur ve kayacı çözer. Oksijen ise demirli mineralleri paslandırır; bazı toprakların kırmızı rengi buradan gelir. Kimyasal çözünmeye en duyarlı kayaç kalkerdir; kalkerin eriyerek açtığı şekiller 5. konuda. MEB'e göre kimyasal çözünme fiziksel ayrışmadan daha hızlı işleyen bir süreçtir ve nemli, yağışlı bölgelerde daha etkilidir.

Biyolojik ayrışma: canlıların payı

Canlılar iki yoldan katılır. Kaya çatlağına giren kökün büyürken yaptığı basınç kayacı fiziksel olarak parçalar. Çürüyen organik maddeden çıkan humus asidi ile köklerin saldığı karbondioksidin suyla birleşmesi ise kimyasal çözünmeyi hızlandırır. MEB, insanların madencilik, inşaat ve tarım sırasında kayaçları ufalamasını da biyolojik ayrışma örnekleri arasında sayar.

Ayrışmanın hızı: kayaç ve iklim

İki kayaç aynı iklimde aynı hızla ayrışmaz. Magmanın derinde yavaş soğumasıyla oluşan iri kristalli granit, gabro ve siyenit hem fiziksel hem kimyasal ayrışmaya çok dirençlidir; bu kayaçların olduğu yerde sivri tepeler, dik yamaçlar ve uçurumlar görülür. Kum taşı, kil taşı, kireç taşı gibi tortul kayaçlarla şist ve gnays gibi başkalaşım kayaçlarının direnci genellikle daha azdır. Yan yana duran iki kayacın direnç farkı, ileride göreceğin şelale, peribacası ve asimetrik vadi gibi birçok şeklin asıl nedenidir.

Öteki belirleyici iklimdir; özellikle sıcaklık ve nem. Neden zinciri şöyle kurulur: sıcak ve nemli ortam → kimyasal çözünme hızlı → bitki örtüsü gür → topraktaki karbonik ve hümik asitler çözünmeyi daha da hızlandırır → toprak kalın. Sıcaklık ya da nem düşükse kimyasal çözünme çok yavaşlar, fiziksel ayrışma öne geçer, ayrışma yavaş ilerler → toprak ince. Bu yüzden:

  • Ekvatoral ve muson iklimleri: kimyasal çözünme en etkin, toprak en kalın.
  • Çöller ve stepler: fiziksel ayrışma; sıcaklık farkı ve tuz çatlaması.
  • Tundra, sert karasal iklim ve yüksek dağlar: fiziksel ayrışma; özellikle don çatlaması.
  • Akdeniz iklimi: ılık ve yağışlı kışta kimyasal, sıcak ve kurak yazda fiziksel ayrışma öne çıkar.

Türkiye bu kuralın küçük bir laboratuvarıdır. Yazla kış ve gece ile gündüz arasındaki sıcaklık farkının büyük, nemin az olduğu iç bölgelerde, özellikle İç Anadolu'da ve karasal Doğu Anadolu'da fiziksel ayrışma öne çıkar. Her mevsim yağış alan, nemli ve ılıman kıyılarda, en çok da Karadeniz kıyı kuşağında kimyasal çözünme etkilidir; toprak örtüsünün Karadeniz yamaçlarında kalın, iç kesimlerde ince olmasının bir nedeni budur.

Ayrışma ürünlerinin humus, su, hava ve canlılarla karışıp toprağa dönüşmesini Toprak ve bitki örtüsü sayfasında anlattık.

Akılda kalsın: Sıcaklık + nem birlikteyse kimya çalışır, toprak kalınlaşır (Ekvator). Biri eksikse fizik çalışır, toprak incelir: kurakta sıcaklık farkı ve tuz (çöl), soğukta don (tundra, yüksek dağ). Ayrışma ile aşınmayı ayıran tek kelime: taşınma.
Sınavda

Nasıl sorulurMEB'in etkinliğindeki gibi farklı iklim bölgelerinin sıcaklık-yağış grafikleri verilir ve “kimyasal çözünmenin en hızlı olduğu” ya da “toprak örtüsünün en ince olduğu” yer sorulur: yüksek sıcaklık ve bol yağış gösteren grafik kimyasal, düşük sıcaklık ya da düşük yağış gösteren grafik fiziksel ayrışmadır.

TuzakTuzak yargı: “Çöllerde kimyasal çözünme fiziksel ayrışmadan etkilidir.” Yanlıştır. İkinci tuzak: “Kayaç türü ayrışma hızını etkilemez.” Granit ile kireç taşı aynı hızda ayrışmaz.

⇄Bilgi eşleştirme olay ve ayrışma türü

?Soru çöz

I. Yıllık ortalama sıcaklığın yüksek olması
II. Yağışın bol olması
III. Bitki örtüsünün gür olması
IV. Gece ile gündüz arasındaki sıcaklık farkının çok büyük olması
Yukarıdakilerden hangileri bir bölgede kimyasal çözünmenin hızlı olmasını sağlar?

✓ D. Sıcaklık (I) ve nem (II) kimyasal çözünmeyi hızlandırır; gür bitki örtüsünün (III) topraktaki karbonik ve hümik asitleri de çözünmeyi artırır. A, B ve C'deki IV yanlıştır: büyük günlük sıcaklık farkı çöllerde fiziksel ayrışmanın (sıcaklık farkı çatlaması) nedenidir, kimyasal çözünmenin değil.
SÜREÇ · YAMAÇLAR

Kütle hareketleri ve sel suları: yamaçlar neden kayar, nasıl yarılır?

MEB 10. sınıf · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaLevha sınırları kaç çeşittir, uzaklaşan, yakınlaşan ve transform sınırlarda neler oluşur?Bağlantılı konudan (Yerin yapısı ve iç kuvvetler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Levhalar üç biçimde hareket eder: birbirinden uzaklaşır (ayrılır), birbirine yaklaşır (çarpışır) ya da yan yana ters yönde kayar (transform). Uzaklaşan sınırlarda rift vadileri, yeni denizler ve okyanus ortası sırtları; yakınlaşan sınırlarda dalma-batma zonları, derin okyanus çukurları (hendek), volkanlar ve kıvrım dağları; transform sınırlarda ise şiddetli depremler görülür.

Levha sınırları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kütle hareketleri nelerdir; heyelan, sürünme (krip) ve solifliksiyon arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Kütle hareketleri, yamaçtaki toprak ve kaya kütlesinin kendi ağırlığı ve yer çekimiyle aşağı doğru hareket etmesidir. Çok yavaş olan sürünme (krip) ve soğuk bölgelerdeki solifliksiyondan hızlı gerçekleşen heyelan (kayma), çamur akıntısı, kaya düşmesi ve çökmeye kadar uzanır. Eğim, yağış, kayaç ve tabaka yapısı, bakı ve insan faaliyetleri belirleyicidir; deprem ve çığ tetikler. Sel suları ise bitki örtüsü zayıf yamaçları yararak kırgıbayır ve peribacası oluşturur.

Bir yamaçta çit direklerinin ve ağaç gövdelerinin hepsi aynı yöne, yokuş aşağı eğilmişse rüzgârı suçlama. Altlarındaki toprak her yıl birkaç santimetre kayıyordur.

MEB'e göre aşınma iki yolla olur: erozyon ve kütle hareketleri. Farkı taşıyıcı belirler. Erozyonda malzemeyi su, rüzgâr ya da buzul taşır. Kütle hareketinde ise ayrı bir taşıyıcı yoktur; kütle kendi ağırlığı ve yer çekimiyle aşağı iner. Su burada taşıyıcı değil yardımcıdır: toprağı ağırlaştırır ve kayma yüzeyini kayganlaştırır. Kütle hareketleri genellikle ani gerçekleşen ve büyük miktarda malzemenin harekete geçtiği aşınma şeklidir; ama bazıları gözle fark edilemeyecek kadar yavaştır.

Yavaştan hızlıya kütle hareketleri

  • Sürünme (krip): Toprağın ya da kaya parçalarının yılda birkaç santimetre gibi çok yavaş hızla yamaç aşağı kaymasıdır. Görülmez, izinden tanınır: eğilmiş direkler ve ağaçlar, çatlamış duvarlar.
  • Solifliksiyon (toprak akması): Soğuk bölgelerde altta yıl boyu donmuş, suyu geçirmeyen bir zemin bulunur. Yazın yalnız üstteki toprak çözülür, suya doyar ve donmuş zeminin üzerinden yavaşça akar. Tundra ve yüksek dağların şeklidir.
  • Akma (çamur ve moloz akıntısı): Bol yağış ya da hızlı kar erimesiyle suya doyan malzemenin bir sıvı gibi hızla akmasıdır; bitkisiz yamaçlarda ve vadi boyunca etkilidir.
  • Kayma (heyelan): Kütlenin bir kayma yüzeyi üzerinden toptan kaymasıdır. Yüzey kaşık gibi kavisliyse kavisli (dönel), bir tabaka yüzeyi boyunca düz ise düzlemsel kayma olur.
  • Kaya düşmesi ve devrilme: Dik kayalıklardan kopan blokların serbestçe düşmesi ya da öne devrilmesidir; en hızlı kütle hareketidir. Donma-çözülme, çatlakları açarak düşmeyi hazırlar.
  • Çökme: Altında boşluk bulunan zeminin aşağı oturmasıdır; kalkerli arazide mağara tavanının çökmesi (obruk, 5. konu) ya da eski maden galerileri buna örnektir.

Neden bu yamaç kaydı?

MEB'in saydığı belirleyici etkenler şunlardır: yükselti, yamaç eğimi, bakı, yamaçtaki malzemenin özelliği, yağış miktarı, tabakaların uzanış yönü ve eğim dengesini bozan insan faaliyetleri (yol, maden açma vb.). Deprem ve çığ da kütle hareketlerini tetikleyebilir. Heyelanın tipik zinciri şöyle kurulur: bol yağış ya da kar erimesi → toprak suya doyar ve ağırlaşır → alttaki killi tabaka kayganlaşır → tabakalar yamaç eğimine paralel uzanıyorsa üstteki kütle o yüzey boyunca kayar. Yol yarması yamacın topuğunu keserse kütlenin dayanağı kalmaz. Gür orman ise kökleriyle toprağı tutar ve suyu emer; kütle hareketini kolaylaştırmaz, zorlaştırır.

Türkiye'de heyelan en çok Karadeniz'de ve ilkbaharda görülür; nedenleri, örnekleri ve alınan önlemler Çevre ve doğal afetler sayfasında. Burada kütle hareketlerini bir dış kuvvet süreci olarak tanıyoruz.

Sel suları: yamacı yaran ilk akış

Yağmur damlalarının toprağa çarpması ve yamaçtan akışa geçen sel suları, MEB'e göre aşınma ve taşınmanın ilk aşamasıdır. Bu ilk aşama bitki örtüsünün zayıf olduğu yerlerde en büyük etkiyi yapar. Sel suları tüf, kil ve marn gibi kolay aşınan malzemeden oluşmuş bitkisiz yamaçları sayısız oluk ve keskin sırtla parçalarsa kırgıbayır oluşur.

Aynı yamaçta üstte ignimbirit ya da bazalt gibi dirençli bir kaya tabakası varsa, bu şapka altındaki tüfü korur ve sütunlar ayakta kalır: peribacası. İki şekil arasındaki fark, 2. konudaki kayaç direnci farkıdır. Peribacası benzeri sütunlar Nevşehir'deki Ürgüp ve Göreme çevresinin dışında Erzurum'un Narman ilçesinde ve Manisa'nın Kula yöresinde de görülür. Kapadokya'daki oluşum aşamaları Türkiye'nin ovaları, platoları ve kıyıları sayfasında şemayla anlatılıyor.

Akılda kalsın: Kütle hareketinde taşıyıcı yoktur, yer çekimi vardır. Hıza göre diz: sürünme ve solifliksiyon (yavaş, iziyle tanınır) → çamur akıntısı ve heyelan (hızlı) → kaya düşmesi (en hızlı). Solifliksiyonu “soğuk” kelimesiyle bağla: altında donmuş zemin olmadan olmaz.
Sınavda

Nasıl sorulur“Aşağıdakilerden hangisi kütle hareketlerinin oluşumunu kolaylaştırmaz?” diye sorulur: eğim, suya doygunluk, killi tabaka, tabakaların eğime paralel uzanması, yol yarması ve deprem kolaylaştırır; cevap gür orman ya da düz arazidir.

TuzakSolifliksiyonun görüldüğü iklim sorulursa cevap tundra ya da yüksek dağlardır; çöl şıkkı çeldiricidir. Tuzak: peribacası öncüllerinde rüzgârı etkili saymak; peribacasını sel suları ve kayaç direnci farkı oluşturur.

▭Boşluk doldurma

Soğuk bölgelerde yazın çözülüp suya doyan üst toprağın altındaki donmuş zemin üzerinden yavaşça akmasına denir. Toprağın yılda birkaç santimetre gibi fark edilmeyecek hızla yamaç aşağı hareketine ise adı verilir.

solifliksiyonsürünmekaya düşmesiçamur akıntısı

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi bir yamaçta kütle hareketlerinin oluşmasını kolaylaştıran etkenlerden biri değildir?

✓ A. Orman kökleriyle toprağı tutar ve suyun bir kısmını emer; kütle hareketlerini zorlaştırır. B eğime paralel tabakalar kayma yüzeyi oluşturur; C suya doygunluk kütleyi ağırlaştırıp kaydırır; D topuğun kesilmesi yamacın dayanağını kaldırır; üçü de kolaylaştırıcıdır.
SÜREÇ · AKARSU

Akarsu şekilleri: V vadisinden menderese, birikinti konisinden deltaya

MEB 10. sınıf · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 10 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaJeolojik zamanlar nelerdir, hangi jeolojik zamanda dünyada neler oldu?Bağlantılı konudan (Yerin yapısı ve iç kuvvetler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

MEB'e göre jeolojik zaman çizelgesi iki üst zamana ayrılır: yaklaşık ilk 4 milyar yılı kapsayan Prekambriyen ve son yaklaşık 542 milyon yılı kapsayan Fanerozoyik. Fanerozoyik; Paleozoyik (I. Zaman), Mezozoyik (II. Zaman) ve Senozoyik (III. ve IV. Zaman) olarak üçe ayrılır. Kıtaların çekirdeğini oluşturan kalkanlar Prekambriyen'de, Ural ve Appalaş gibi yaşlı dağlar Paleozoyik'te, Alp-Himalaya kuşağı ise büyük ölçüde Senozoyik'te oluştu.

Jeolojik zamanlar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Akarsuların aşındırma ve biriktirme şekilleri nelerdir, vadi tipleri nasıl oluşur?

Kısa cevap: Akarsular yatağını derine, yana ve geriye doğru aşındırır; aşındırabileceği en alt sınır taban seviyesidir (deniz ya da göl). Eğimin fazla olduğu yerlerde çentik (V) vadi, boğaz vadi, kanyon, şelale ve dev kazanı; eğim azaldıkça geniş (alüvyal) tabanlı vadi ve menderes; taban seviyesi alçalınca gömük menderes ve taraça oluşur. Biriktirme şekilleri birikinti konisi ve yelpazesi, taşkın ovası, ırmak adası ve deltadır. Akarsular yeryüzünü en geniş alanda şekillendiren dış kuvvettir.

Büyük Menderes'in antik çağdaki adı Maiandros'tu. Irmağın kıvrıla kıvrıla akışı o kadar dikkat çekiciydi ki bu ad, birçok dilde akarsu büklümünün adı oldu.

Akarsu, suyun hem fiziksel hem kimyasal etkisiyle yatağının tabanını ve kenarlarını aşındırır, kopardığını taşır. MEB'e göre aşındırma gücünü debi, akış hızı, taşınan yük, bölgenin yağış ve buharlaşma koşulları, yükselti, eğim, kayaç yapısı ve bitki örtüsü belirler. Yük üç yolla taşınır: çözünmüş maddeler gözle görülmeden, ince malzeme askıda, kum, çakıl ve taşlardan oluşan taban malzemesi ise yuvarlanarak, kayarak ve zıplayarak.

Taban seviyesi ve denge profili

Akarsu yatağını üç yönde aşındırır: derine, yana ve ağızdan kaynağa doğru geriye. Ama sonsuza kadar kazamaz. Aşındırabileceği en alt sınıra taban seviyesi denir: denize dökülen akarsu için deniz seviyesi (genel taban seviyesi), göle dökülen akarsu için gölün seviyesi (yerel taban seviyesi). Akarsu yatağını kaynaktan ağıza akabileceği en düşük eğime indirip taban seviyesine yaklaştırdığında denge profiline ulaşır. Denge profiline ulaşmış akarsu derine değil yana aşındırır, yavaş akar ve biriktirir; ulaşmamış akarsu ise hızlı akar, derine kazar. Türkiye akarsularının çoğunun neden denge profilinden uzak olduğunu Türkiye'nin akarsuları sayfasında görebilirsin.

Aşındırma şekilleri: vadi tipleri

Vadi, akarsuyun yatağını kazıp derinleştirmesiyle oluşan, tabanında suyun aktığı ve iki yanında yamaçların uzandığı oluktur. MEB'e göre vadinin biçimini akarsuyun aşındırma gücü, zemindeki kayaç ve arazinin eğimi belirler:

Vadinin kesitine bakarak hem eğimi hem kayacı okuyabilirsin: dar V hızlı kazan bir akarsuyu, basamaklar yatay tabakaları, eğik bir kesit iki farklı kayacı, geniş alüvyonlu taban yavaşlamış bir akarsuyu gösterir.Görsel: Sınav Defteri (şema)
  • Çentik (V) vadi: Akarsuyun hızlı aktığı eğimli yamaçlarda derine aşındırma baskındır; V profilli, tabansız vadi oluşur. Akarsuların kaynağa yakın kesiminin şeklidir.
  • Boğaz (yarma) vadi: Akarsu, yükselen bir dağ sırasını enine yarıp geçer; MEB'e göre derin, dik yamaçlı ve U profilli bir vadi oluşur. Bu vadiler dağların öbür yanına geçen doğal geçitlerdir.
  • Kanyon: Yatay uzanan tortul tabakalarda ya da kalkerde akarsuyun açtığı, basamaklı ve dik yamaçlı derin vadidir. Sert tabakalar basamağın dik yüzünü, yumuşak tabakalar düzlüğünü oluşturur.
  • Asimetrik vadi: İki yamaçta aşınmaya karşı direnci farklı kayaçlar bulunursa yamaç eğimleri belirgin biçimde farklılaşır.
  • Alüvyal (geniş) tabanlı vadi: Eğim iyice azalınca akarsu yana aşındırır, taban genişler ve alüvyonla örtülür. Sınav kaynakları, V vadisinin yamaçları aşınıp eğimini yitirmiş ara evresine yatık yamaçlı vadi der.

Akarsu yatağında dirençli bir kaya ile dirençsiz bir kaya yan yana gelirse dirençsiz olan hızla aşınır ve yatakta bir eğim kırığı oluşur. Suyun buradan yüksekten döküldüğü yere şelale denir. Düşen suyun girdap gibi döndürdüğü çakıllar şelalenin dibindeki ya da hızlı akan yataktaki kayayı matkap gibi oyar; bu çukurlara dev kazanı denir. Dev kazanının çukur olarak korunabilmesi için kayacın dirençli olması gerekir. Akarsular araziyi derin vadilerle yararak platoları da ortaya çıkarır; süreç sürerse plato alçalır ve sonunda peneplen kalır.

Vadinin ömrü: menderes, gömük menderes ve taraça

MEB vadinin gelişimini evrelerle anlatır. İlk evrede vadi taban seviyesinden çok yüksektedir; akış hızı ve aşındırma gücü yüksek olduğu için dar ve derin vadiler açılır. Vadi taban seviyesine yaklaştıkça akış yavaşlar, derine aşındırma azalır, yana aşındırma artar ve vadi tabanı genişler. Yavaşlayan akarsu, yatağının bir kıyısını aşındırıp malzemeyi karşı kıyıya bırakır; böylece büklümleri her geçen yıl büyür: menderes. Vadi tabanı alüvyonla örtülür ve taşkın dönemlerinde su bu düzlüğe yayılır.

Sonra bir şey değişir: iklim değişikliği ya da arazinin tektonik olarak yükselmesi taban seviyesini değiştirir. Taban seviyesi görece alçalınca akarsu yeniden hızlanır ve “gençleşir”: kendi alüvyal tabanını derine kazarak yeni bir vadi açar. Büklümler artık bir düzlükte değil, kayaya gömülü bir vadide kıvrılır: gömük menderes. Eski vadi tabanının parçaları yeni vadinin kenarlarında basamaklar hâlinde kalır: taraça (seki). Olay birkaç kez tekrarlanırsa yamaçta birkaç kat taraça görülür. Yani taraça, taban seviyesindeki bir değişimin kanıtıdır.

Biriktirme şekilleri

  • Birikinti konisi ve birikinti yelpazesi: Dağdan inen dere, eğimin birden azaldığı yamaç eteğinde yükünü bırakır. Dik ve dar olanına koni, daha yayvan ve geniş olanına yelpaze denir. Yan yana birleşenler dağ eteği ovası oluşturur.
  • Taban seviyesi ovası (taşkın ovası): Akarsu yatağını taban seviyesine yaklaştırıp genişlettiği yerde taşkınlarla alüvyon serer.
  • Irmak adası: Akarsu yükünün bir kısmını kendi yatağında biriktirir; su içinde kalan alüvyon adacıkları oluşur.
  • Delta: Akarsu denize ya da göle döküldüğü yerde yükünü bırakır. MEB'e göre bunun için kıyıda derinliğin az olması ve birikimi süpürecek bir akıntı ya da gelgit hareketinin bulunmaması gerekir; elbette akarsuyun da bol alüvyon taşıması. Biriken alüvyon denizi doldurdukça kıyıdan açığa doğru büyüyen bir düzlük oluşur.
Akarsu şekilleri iki grupta: kazıyor mu, bırakıyor mu? (Türkiye örnekleriyle)
ŞekilGrupNe zaman oluşur?Türkiye örneği
Çentik (V) vadiAşındırmaEğim fazla, derine kazmaDoğu Anadolu ve Doğu Karadeniz dağları
KanyonAşındırmaYatay tabakalı ya da kalkerli araziKöprülü Kanyon, Saklıkent, Ihlara Vadisi
Geniş tabanlı vadi, menderesAşındırma (yana)Eğim azalmış, akarsu yana kazarBüyük ve Küçük Menderes, Gediz, Bakırçay
Birikinti konisi, dağ eteği ovasıBiriktirmeEğim birden azalırBursa Ovası
Taşkın ovasıBiriktirmeTaşkınlar yatağın iki yanına alüvyon sererErgene
DeltaBiriktirmeKıyı sığ, akıntı ve gelgit zayıf, yük bolÇukurova, Bafra, Çarşamba

Aynı mantıkla Türkiye'de peneplene en çok yaklaşmış alan uzun süre aşınmış Çatalca–Kocaeli yöresi, en uzak alan ise genç ve yüksek Doğu Anadolu'dur. Ayrıntısı Ovalar, platolar ve kıyılar sayfasında.

Akılda kalsın: Akarsu eğim çoksa kazar (V vadi, boğaz, kanyon, şelale, dev kazanı), eğim azsa kıvrılır ve bırakır (geniş taban, menderes, taşkın ovası, delta). Taraça ve gömük menderes ise akarsuyun “yeniden gençleştiğini”, yani taban seviyesinin alçaldığını ya da arazinin yükseldiğini anlatır.
Sınavda

Nasıl sorulurBir akarsuyun boyuna profili verilip kaynağa yakın, orta ve ağıza yakın kesimler numaralanır; “menderes en çok hangi kesimde görülür?” (ağıza yakın, eğim az) ya da “derine aşındırma nerede fazladır?” (kaynağa yakın) sorulur. Taraça gören soru taban seviyesinin alçaldığını (ya da arazinin yükseldiğini) ister; denge profiline ulaşmış akarsu taraça açmaz.

TuzakDelta sorusunda “akarsu delta oluşturamamışsa boyu kısadır” yargısı; asıl nedenler kıyının derin olması, güçlü akıntı ya da gelgit ve yükün az olmasıdır.

⇄Bilgi eşleştirme vadi tipi ve oluşum koşulu

?Soru çöz

Bir akarsu vadisinin yamaçlarında basamaklar hâlinde birkaç kat taraça bulunması ve akarsuyun kayaya gömülü büklümler çizerek akması aşağıdakilerden hangisinin kanıtıdır?

✓ C. Taban seviyesi görece alçalınca akarsu hızlanır ve eski tabanını derine kazar: büklümler gömük menderese dönüşür, eski taban parçaları taraça olarak yamaçta kalır. A denge profilindeki akarsu derine değil yana aşındırır; B delta ağızdaki birikimi gösterir; D rejim akımın yıl içindeki değişimidir, aşındırma evresini anlatmaz.
SÜREÇ · KARST

Karstik şekiller: suyun kireç taşını eritip yeniden ördüğü dünya

MEB 10. sınıf · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaFiziksel ve kimyasal ayrışma nedir, hangi iklimde hangisi daha etkilidir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Ayrışma (çözülme), kayaçların bulundukları yerde fiziksel ve kimyasal olarak ufalanmasıdır; dış kuvvetlerin işi bununla başlar. Fiziksel ayrışma (sıcaklık farkı, don, tuz, yük eksilmesi ve ıslanma-kuruma çatlaması) kurak ve soğuk bölgelerde, kimyasal çözünme ise sıcak ve nemli bölgelerde daha etkilidir. Bitki kökleri ve organik asitler biyolojik ayrışmayı sağlar. Ayrışmanın ürünleri toprağın hammaddesidir.

Ayrışma (çözülme)

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Karstik şekiller nasıl oluşur; lapya, dolin, uvala, polye, obruk, sarkıt, dikit ve traverten nedir?

Kısa cevap: Karstik şekiller kireç taşı (kalker), dolomit, alçı taşı (jips) ve kaya tuzu gibi çözünebilen kayaçlarda, suyun kayacı eritmesi (karstlaşma) ya da çözünmüş minerallerin yeniden çökelmesiyle oluşur. Çözünme şekilleri lapya, dolin, uvala, polye, düden, kör vadi, kanyon, mağara ve obruktur; çökelme şekilleri sarkıt, dikit, sütun ve travertendir. Karstlaşma için çözünebilen kayaçla birlikte yeterli su ve karbondioksit gerekir.

Slovenya'nın Kras yöresinde ırmaklar bir anda yerin altına dalıp kaybolur, kilometrelerce ötede bir mağaradan yeniden çıkar. “Karst” sözcüğü bu yörenin adından gelir.

Karstlaşma bir kimya olayıdır. Yağmur suyu havadan ve topraktan karbondioksit alıp hafif asitli hâle gelir (karbonik asit). Bu su kalkerin çatlaklarına girer ve kalsiyum karbonatı çözerek içine alır. Su karbondioksidini kaybettiğinde, örneğin bir mağara tavanında damladığında ya da yeryüzüne çıktığında, taşıdığı kireci geri bırakır. Yani aynı su bir yerde kazar, başka bir yerde örer. MEB bu şekillenme sürecine karstlaşma, oluşan şekillere karstik şekiller, bunların bulunduğu alanlara karst topoğrafyası der.

Neden her yerde karst yok?

Karst için üç şart bir araya gelmelidir: çözünebilen kayaç (kalker, dolomit, jips, kaya tuzu), suyun sızabileceği çatlaklı yapı ve yeterli su. Bitki örtüsü ve topraktaki karbondioksit de çözünmeyi hızlandırır. Bu yüzden kalker kurak bir bölgedeyse karst zayıf kalır, nemli ve yağışlı bir bölgedeyse çok gelişir. Karstın bir de su bilançosu vardır: kalker suyu yüzeyde tutmaz, çatlaklardan yer altına geçirir. Karst arazisinde yüzey suyu azdır ama yer altı suyu ve güçlü kaynaklar bol olur; toprak ince, tarım alanı dardır.

Çözünmeyle oluşan şekiller

  • Lapya: Yağmur ve sel sularının eğimli kalker yüzeylerinde açtığı oluk ve yarıntılar.
  • Dolin (koyak): Suyun çözmesiyle oluşan çanak biçimli küçük çukur.
  • Uvala: Birkaç dolinin birleşmesiyle oluşan daha büyük çukur.
  • Polye (gölova): Dolin ve uvalaların birleşmesiyle oluşan çok geniş, tabanı düz çukur; tabanı topraklı olduğu için tarım alanıdır, düdenler tıkanırsa geçici olarak göllenir.
  • Düden: Yüzeydeki suyu yer altına yutan oyuk ve çatlaklar. Akarsu tümüyle düdene girerse devamı olmayan bir kör vadi kalır.
  • Kanyon: Karstik arazide akarsuyun açtığı dik yamaçlı derin vadi (4. konudaki vadi tiplerinden).
  • Mağara ve obruk: Yer altına sızan sular ve yer altı su tablası kayacı çözerek boşluklar ve mağara sistemleri açar. Mağaranın tavanı zamanla çökerse yüzeyde derin bir kuyu açılır: obruk.
Aynı kalker arazide su yüzeyde ve yer altında kazar; karbondioksidini kaybettiği yerde ise kireci bırakıp örer. Kesikli çizgiler suyun yolunu gösterir; şema ölçekli değildir.Görsel: Sınav Defteri (şema)

Çökelmeyle oluşan şekiller

Mağara tavanından damlayan sudaki çözünmüş minerallerin çökelmesiyle tavandan aşağı doğru sarkıt, damlanın zemine düştüğü yerde yukarı doğru dikit büyür; ikisi birleşince sütun oluşur. İçinde çözünmüş kalsiyum karbonat bulunan yer altı suyu yeryüzüne çıktığı yerde kirecini bırakırsa basamak basamak traverten oluşur. Çözünme çukur açar, çökelme yükselti örer: karstik şekilleri sınıflandırmanın anahtarı budur.

Türkiye'de kalker en geniş yeri Toroslar'da kapladığı için karstın vitrini Toroslar ve Göller Yöresi'dir; lapyalar en çok Teke ve Taşeli platolarının çıplak kalker yüzeylerinde görülür, Alanya'daki Dim Mağarası da bu kuşaktadır. Karst yalnız kalkerde gelişmez: Sivas, Çankırı ve Erzincan çevresinin jipsli arazilerinde, Kars'ın Kağızman ve Iğdır'ın Tuzluca yörelerindeki kaya tuzu yataklarında da karstik şekillere rastlanır. Karadeniz'de Gümüşhane'deki Karaca Mağarası bir başka örnektir. Birden fazla mağaranın yer altında birleşmesiyle oluşan geniş boşluk sistemine galeri denir. Pamukkale travertenleri, Damlataş ve Ballıca mağaraları, Konya'daki obruklar ile yer altı suyunun aşırı çekilmesinin obruk oluşumunu nasıl hızlandırdığı Ovalar, platolar ve kıyılar sayfasında anlatılıyor.

Akılda kalsın: Çukurlar küçükten büyüğe: dolin → uvala → polye. Mağaradaki ikili adından belli: sarkıt sarkar (tavandan), dikit dikilir (zeminden), buluşunca sütun. Mağaranın tavanı çökerse yüzeye obruk olarak çıkar.
Sınavda

Nasıl sorulurŞekiller iki gruba ayrılır ve “hangisi çözünme, hangisi çökelme sonucu oluşur?” sorulur; sarkıt, dikit, sütun ve traverten çökelme, ötekiler çözünmedir. “Karstik şekillere hangi kayaçta rastlanmaz?” sorusunun cevabı granit ya da bazalttır: çözünebilen kayaç değildir. Karst arazisinin ekonomik sonucu da sorulur: yüzey suyu az, yer altı suyu bol, toprak ince, tarım alanı dar; geniş tarım alanı yalnız polye tabanlarındadır.

TuzakKarstı yalnız kireç taşına bağlayıp jips ve kaya tuzunu elemek; onlar da çözünür ve karstik şekil oluşturur.

↕Süreç sıralama bir obruğun doğuşu

  1. Yer altı suları kayacı çözerek oyuklar açar
  2. Mağaranın tavanı çöker, yüzeyde obruk açılır
  3. Yağış suyu kalkerin çatlaklarından içeri sızar
  4. Oyuklar birleşir, yer altında mağara sistemi gelişir

?Soru çöz

Aşağıdaki karstik şekillerden hangisi kayacın çözünmesiyle değil, çözünmüş minerallerin yeniden çökelmesiyle oluşur?

✓ B. Dikit, mağara tavanından damlayan suyun zemine düştüğü yerde bıraktığı kirecin yukarı doğru birikmesiyle oluşur. Lapya, uvala ve obruk kayacın çözünmesiyle (obruk ayrıca tavanın çökmesiyle) oluşur.
SÜREÇ · RÜZGÂR

Rüzgâr şekilleri: mantar kayadan barkana, kurak bölgelerin heykeltıraşı

MEB 10. sınıf · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKütle hareketleri nelerdir; heyelan, sürünme (krip) ve solifliksiyon arasındaki fark nedir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kütle hareketleri, yamaçtaki toprak ve kaya kütlesinin kendi ağırlığı ve yer çekimiyle aşağı doğru hareket etmesidir. Çok yavaş olan sürünme (krip) ve soğuk bölgelerdeki solifliksiyondan hızlı gerçekleşen heyelan (kayma), çamur akıntısı, kaya düşmesi ve çökmeye kadar uzanır. Eğim, yağış, kayaç ve tabaka yapısı, bakı ve insan faaliyetleri belirleyicidir; deprem ve çığ tetikler. Sel suları ise bitki örtüsü zayıf yamaçları yararak kırgıbayır ve peribacası oluşturur.

Kütle hareketleri ve sel suları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Rüzgâr aşındırma ve biriktirme şekilleri nelerdir; mantar kaya, barkan ve lös nasıl oluşur?

Kısa cevap: Rüzgâr, bitki örtüsünün olmadığı ya da zayıf olduğu kurak ve yarı kurak bölgelerde ve kıyılarda etkili bir dış kuvvettir. Süpürme (deflasyon) ile çöl kaldırımı ve tava; taşıdığı kumla yaptığı yüzey aşındırması (abrazyon) ile mantar kaya ve yardang oluşturur; sınav kaynakları şahit kaya ve tafoniyi (kaya çanağı) de rüzgâr aşındırma şekilleri arasında sayar. Biriktirme şekilleri kumul (hilal biçimli olanına barkan denir) ve havada asılı taşınan ince tozların biriktiği löstür.

Çin'in kuzeyindeki Lös Platosu'nda tepeler sarımtırak, ince bir tozdan yapılmıştır. Bu tozu oraya binlerce yıl boyunca kuraklıktan esen rüzgârlar taşıdı; Sarı Irmak da rengini bu tozdan alır.

MEB'e göre rüzgâr, bitki örtüsünün olmadığı ya da zayıf olduğu kurak çöl bölgeleriyle yarı kurak step ve kıyı bölgelerinde şekillendirici olur. Kurak ve yarı kurak bölgelerde geçici akarsular ve sel suları da çalışır, ama hâkim dış etken rüzgârdır. Neden zinciri şöyle: yağış az → bitki örtüsü cılız → ayrışma ürünleri kuru ve gevşek, onları tutacak kök ve nem yok → rüzgâr malzemeyi kolayca kaldırır. Arazi düz ve açıksa rüzgârın hızını kesecek engel de yoktur. Kıyılarda ise rüzgâr kumsalların kumunu iç kesime savurur.

Rüzgâr aşındırması: süpürmek ve zımparalamak

MEB rüzgâr aşındırmasını iki yolla anlatır. Birincisi süpürme (deflasyon)dir: rüzgâr yerdeki ince taneleri sürükleyip götürür, geride iri çakıl ve taşlardan bir örtü kalır; buna çöl kaldırımı denir. Eğimi az yerlerde süpürme birkaç metre derinliğinde, yüzlerce metre genişliğinde tava adı verilen çukurlar da açar.

İkincisi yüzey aşındırması (abrazyon)dır: rüzgârın taşıdığı kum taneleri kayaları âdeta bombardıman ederek oyar ve cilalar. Kum en yoğun olarak yere yakın taşındığı için rüzgâr kayayı alttan yer: zemine yakın yumuşak tabakalar oyulur, üst kısım geniş kalır ve mantar kaya oluşur. Yatay tabakalı arazide rüzgâra paralel uzanan oluklar ve aralarındaki sırtlara yardang denir. Sınav kaynaklarında iki şekil daha geçer: üstteki dirençli tabakanın koruduğu, çevresi aşınıp alçalmış yalnız tepe ya da kaya kütlesi şahit kaya (şahit tepe); kaya yüzeyinde zayıf kısımların oyulmasıyla açılan küçük çukurlar tafoni (kaya çanağı). Tafonilerin açılmasında tuz kristallerinin kayayı çatlatması da rol oynar.

Taşıma ve biriktirme: kumul, barkan, lös

Rüzgâr iri kum tanelerini sıçrama (atlama ve zıplama) ile taşırken ince malzemeyi havada asılı olarak taşır; asılı malzeme çok uzaklara gidebilir. Akarsuda olduğu gibi hız azalınca yük bırakılır. Rüzgârın hızı bir bitki, kaya ya da çukur gibi engelle karşılaşınca düşer ve sıçrayarak taşıdığı kum engelin önünde ve arkasında birikir; birikinti büyüyerek kumul denen kum tepelerine dönüşür. Kumullar yalnız çöllerde değil, kumun bol olduğu kıyılarda da oluşur.

Rüzgârın tek yönden estiği, kumun az olduğu düzlüklerde kumul hilal biçimini alır: barkan. Rüzgâra bakan yamacı az eğimli, rüzgâr altındaki yamacı diktir; iki ucu (boynuzları) rüzgârın estiği yöne doğru uzanır. Lös ise rüzgârın havada asılı taşıdığı ince malzemenin biriktirdiği, büyük ölçüde kuvarstan oluşan silt boyutlu tanelerin meydana getirdiği çökeldir. MEB'e göre Çin, Doğu Avrupa, Kuzey Amerika ve Güney Amerika'nın güneyinde geniş alanlar lösle örtülüdür; lös üzerinde gelişen topraklar ince taneli ve verimlidir.

Türkiye'de rüzgâr şekilleri en çok İç Anadolu'nun kurak, düz ve bitki örtüsü cılız alanlarında görülür; Konya–Karapınar çevresindeki kumullar bilinen örnektir; Konya Ereğlisi, Tuz Gölü çevresi ve Iğdır Ovası gibi kurak düzlüklerde de rüzgâr aşındırması ve biriktirmesi etkilidir. Geniş çöl kumul alanları olmadığı için barkan ülkemizde yaygın bir şekil değildir. Türkiye örnekleri Ovalar, platolar ve kıyılar sayfasında.

Akılda kalsın: Rüzgâr alçaktan vurur: kum yere yakın uçar, kayayı alttan yer → mantar kaya. Barkanın boynuzları rüzgârın gittiği yönü gösterir; dik yüzü rüzgâr altındadır. Aşındırma şekilleri sert kayada (mantar kaya, yardang, şahit kaya, tafoni), biriktirme şekilleri gevşek malzemededir (kumul, barkan, lös).
Sınavda

Nasıl sorulur“Aşağıdakilerden hangisi rüzgâr aşındırma şekli değildir?” sorusunda çeldirici olarak peribacası (sel suları), kırgıbayır, moren ya da traverten konur. Şekilli soruda bir barkan çizilir ve hâkim rüzgârın yönü sorulur: rüzgâr az eğimli dış yüzden gelir, boynuzların açıldığı yöne gider.

TuzakDünya haritasında Sahra, Gobi ve Arabistan gibi kurak alanlar “rüzgâr şekillerinin en yaygın olduğu yer” olarak işaretlenir; Amazon ve Kongo havzaları çeldiricidir. Tuzak: peribacasını rüzgâr şekli sanmak; peribacası sel sularının aşındırmasıyla oluşur.

▭Boşluk doldurma

Rüzgârın taşıdığı kumla kayaların zemine yakın yumuşak kısımlarını alttan oyması sonucu oluşur. Rüzgârın havada asılı taşıdığı silt boyutundaki ince malzemenin biriktirdiği çökele ise denir.

mantar kayalösmorentraverten

?Soru çöz

Aşağıdaki yer şekillerinden hangisi rüzgârın biriktirmesiyle oluşmuştur?

✓ A. Lös, rüzgârın havada asılı taşıdığı ince malzemenin biriktirmesiyle oluşur. Yardang ve mantar kaya yüzey aşındırmasının (abrazyon), çöl kaldırımı süpürmenin (deflasyon) eseridir.
SÜREÇ · BUZUL

Buzul şekilleri: sirkten fiyorda, buzun yonttuğu U vadileri

MEB 10. sınıf · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAkarsuların aşındırma ve biriktirme şekilleri nelerdir, vadi tipleri nasıl oluşur?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Akarsular yatağını derine, yana ve geriye doğru aşındırır; aşındırabileceği en alt sınır taban seviyesidir (deniz ya da göl). Eğimin fazla olduğu yerlerde çentik (V) vadi, boğaz vadi, kanyon, şelale ve dev kazanı; eğim azaldıkça geniş (alüvyal) tabanlı vadi ve menderes; taban seviyesi alçalınca gömük menderes ve taraça oluşur. Biriktirme şekilleri birikinti konisi ve yelpazesi, taşkın ovası, ırmak adası ve deltadır. Akarsular yeryüzünü en geniş alanda şekillendiren dış kuvvettir.

Akarsu şekilleri: vadiden deltaya

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Buzul aşındırma ve biriktirme şekilleri nelerdir; sirk, moren, hörgüç kaya ve fiyort nasıl oluşur?

Kısa cevap: Buzullar, kalıcı kar sınırının üzerinde biriken karın sıkışıp buza dönüşmesiyle oluşur ve eğim yönünde yavaşça akarken altındaki kayayı koparıp zımparalar. Aşındırma şekilleri sirk ve sirk gölü, U profilli buzul vadisi, asılı vadi, hörgüç kaya ve buzul çizikleridir; buzul vadisi deniz suyu altında kalınca fiyort oluşur. Biriktirme şekilleri moren, cephe moreni (moren seti), sandur ve drumlindir. Buzullar kutuplara yakın bölgelerde ve yüksek dağlarda etkilidir.

Norveç'te Sognefjord'a giren bir gemi, iki yanında yüzlerce metre yükselen dik duvarlar arasında karanın içlerine doğru ilerler. Bu koridoru deniz değil, buz açtı.

Kar her yıl eriyip gidiyorsa buzul oluşmaz. Buzul, yazın bile erimeyen karın biriktiği yükseltinin, yani kalıcı kar sınırının üzerinde doğar: sıkışan kar taneleri buz kristallerine dönüşür, basınçla birbirine kaynayıp katı bir kütle olur. Kalıcı kar sınırının yüksekliğini en çok sıcaklık, dolayısıyla enlem belirler. MEB'e göre bu sınır sıcak kuşakta ortalama 5.600 m, ılıman kuşakta 3.000 m, soğuk kuşakta 0 m dolayındadır. Bu yüzden buzul ya kutuplara yakın yerlerde ya da yüksek dağlarda bulunur; bugün karaların yaklaşık %10'unu kaplar. Antarktika ve Grönland gibi geniş alanları örten örtü buzulları ile dağ doruklarını örten takke buzulları en büyük buz kütleleridir; eski akarsu ve buzul vadilerine yerleşmiş olanlara vadi buzulu denir.

Buzul aşındırması: koparmak ve zımparalamak

Buzul çok yavaş hareket eder ama on binlerce tonluk ağırlığıyla büyük bir aşındırma gücü vardır. Altındaki ana kayadan parçalar koparır ve içine aldığı taşlarla kayayı zımpara gibi sürter (abrazyon). Bu sürtünme kaya yüzeylerini düzleştirip cilalar; buzulun tabanında sürüklenen kırıntılar kayada birbirine paralel buzul çizikleri bırakır. Buzulun üzerinden geçtiği büyük ve dirençli kayalar, MEB'in tanımıyla akış yönündeki yamacı daha dik olan hörgüç kayalara dönüşür.

Şekillendirici etkinin asıl kaynağı hareket yeteneği yüksek vadi buzullarıdır. Buzul vadisinin en üst ucunda, üç tarafı yamaçlarla çevrili ve bir tarafı vadiye açık kâse biçimli çukura sirk denir; buz eriyince içine su dolar ve sirk gölü oluşur. Sirkten çıkıp akarsu vadisine yerleşen buzul, dar V profilli vadiyi tabanından ve yanlarından aşındırarak geniş, tekne görünümlü U profilli buzul vadisine çevirir. Ana buzul yan kollarından daha kalın olduğu için vadisini daha derine kazar; buzlar çekilince yan vadiler ana vadinin yamacında yüksekte kalır: asılı vadi. Yüksek enlemlerde okyanus kıyısına ulaşan büyük buzul vadileri, buz eridikten sonra deniz tarafından istila edilir: fiyort.

Buzul, akarsuyun dar V vadisini geniş bir U teknesine çevirir; yan kolların vadileri yamaçta asılı kalır. Boyuna kesitte buzulun yolu baştan sona okunur: sirkte doğar, hörgüç kayaları yontar, bittiği yerde moren setini bırakır.Görsel: Sınav Defteri (şema)

Buzul biriktirmesi: moren, sandur, drumlin

Buzulun sürükleyip bıraktığı kum, çakıl ve blok yığınlarına moren denir; buzul biriktirmesinin en yaygın şeklidir. Akarsu yükünü iriden inceye ayırarak bırakır, buzul ise iri blokla ince malzemeyi karışık hâlde yığar; bu yüzden morenler boylanmamıştır. Buzulun bittiği yerde buzula paralel bir set gibi yığılan morene cephe moreni (moren seti) denir; setin önünü kapattığı çukurda moren set gölü oluşabilir.

Eriyen suyun cephe moreninden aşağı sürüklediği ince malzemenin oluşturduğu tabakalı ve az eğimli birikim düzlüğüne sandur denir. Buzulun daha önce bıraktığı bir moren deposunu yeniden şekillendirmesiyle ters kaşık biçimli drumlin tepeleri oluşur. Buzulların şekillendirdiği alçak kıyıların deniz altında kalmasıyla hörgüç kaya, drumlin ve moren setleri adalara dönüşür; İsveç ve Finlandiya'daki bu girintili kıyılara skayerli kıyı denir.

Buz çağının bıraktığı izler

Son buzul çağında buzullar bugünkünün yaklaşık üç katı alan kaplıyordu ve kalıcı kar sınırı çok daha aşağı inmişti. MEB'e göre Türkiye'de bugün ortalama 3.500 m dolayında olan kalıcı kar sınırının son buzul çağında 2.200 m dolayına indiği hesaplanmaktadır. Bu yüzden bugün buzul bulunmayan yerlerde bile sirk, U vadisi ve moren izlerine rastlanır. Türkiye'deki adresler (Uludağ, Kaçkar, Aladağlar, Ağrı'nın takke buzulu…) ve kıyılarımızda neden fiyort olmadığı Ovalar, platolar ve kıyılar sayfasında.

Akılda kalsın: Buzulun yolunu baştan sona yürü: sirk (doğduğu kâse) → U vadisi (gövdesi; yanında asılı vadiler) → cephe moreni (bittiği yer) → sandur (eriyen suyun düzlüğü). Deniz bu U vadisine girerse fiyort olur. “Abrazyon” üç kez karşına çıkar: buzul, rüzgâr ve dalga için ortak ad; anlamı aşındırıcı malzemeyle zımparalamaktır.
Sınavda

Nasıl sorulurİki kesit verilir, V ve U profillerinden hangisinin buzula ait olduğu ve buzulun varlığına kanıt olan şekiller sorulur: sirk, asılı vadi, moren, hörgüç kaya, buzul çizikleri. Fiyort sorularında doğru adresler Norveç, İzlanda, Grönland ve Güney Şili'dir. Kalıcı kar sınırı sorusu: “Ekvator'da buzul neden yalnız çok yüksek dağlarda görülür?” Cevap: sıcak kuşakta kalıcı kar sınırının çok yüksek (ortalama 5.600 m) olması.

TuzakFiyort sorusunda Ege ya da Akdeniz kıyılarını seçmek; bu kıyılara buzul inmediği için fiyort yoktur.

⇄Bilgi eşleştirme buzul şekli ve tanımı

?Soru çöz

Bugün buzul bulunmayan bir dağlık alanda sirk gölleri, U profilli vadiler ve moren setlerine rastlanması aşağıdakilerden hangisini gösterir?

✓ D. Sirk, U vadisi ve moren buzul şekilleridir; buzul ancak kalıcı kar sınırının üzerinde oluşur, demek ki buzul çağlarında bu alan buzulla örtülmüştür. A kuraklık rüzgâr şekilleri, B kalker karstik şekiller bırakırdı; C tektonik çökme graben oluşturur, buzul izi bırakmaz.
SÜREÇ · DALGA VE AKINTI

Dalga ve akıntı şekilleri: falezin geri çekildiği, kumun kıyıyı ördüğü yer

MEB 10. sınıf · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 7 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaKarstik şekiller nasıl oluşur; lapya, dolin, uvala, polye, obruk, sarkıt, dikit ve traverten nedir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Karstik şekiller kireç taşı (kalker), dolomit, alçı taşı (jips) ve kaya tuzu gibi çözünebilen kayaçlarda, suyun kayacı eritmesi (karstlaşma) ya da çözünmüş minerallerin yeniden çökelmesiyle oluşur. Çözünme şekilleri lapya, dolin, uvala, polye, düden, kör vadi, kanyon, mağara ve obruktur; çökelme şekilleri sarkıt, dikit, sütun ve travertendir. Karstlaşma için çözünebilen kayaçla birlikte yeterli su ve karbondioksit gerekir.

Karstik şekiller

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Dalga ve akıntıların oluşturduğu kıyı şekilleri nelerdir; falez, kıyı oku, kıyı kordonu, lagün ve tombolo nasıl oluşur?

Kısa cevap: Dalga ve akıntılar kıyının burun ve yarımada gibi çıkıntılarını aşındırıp koy ve körfez gibi girintilerinin önünü biriktirmeyle kapatarak kıyıyı zamanla düzleştirir. Derin kıyılarda aşındırmayla falez (yalıyar), dalga aşındırma (abrazyon) platformu ve deniz kemeri; sığ kıyılarda biriktirmeyle kumsal (plaj), kıyı oku, kıyı kordonu, lagün ve tombolo oluşur. Gelgitin güçlü olduğu kıyılarda akarsu ağızları haliçe dönüşür.

İngiltere'nin güneyindeki Dover'ın beyaz falezleri her yıl biraz daha geri çekilir. Dalgalar duvarın dibini oydukça üstteki tebeşir blokları denize çöker.

Okyanus, deniz ve göllerde rüzgâr, seviye farkı ve deprem gibi nedenlerle dalga, akıntı ve gelgit hareketleri oluşur. MEB'e göre bu hareketler kıyıyı iki yönden işler: çıkıntıları (burun, yarımada) aşındırıp geriletir, girintilerin (koy, körfez) önünü taşıdığı malzemeyle kapatır. Sonuç, girintili çıkıntılı kıyıların zamanla düzleşmesidir. Aşındırmanın miktarı dalga ve akıntıların hızına ve büyüklüğüne bağlıdır; bir noktada aşındırmanın mı birikmenin mi olacağını ise büyük ölçüde kıyının derinliği belirler.

Derin kıyı: dalga keser

Deniz kısa mesafede derinleşiyorsa dalga bütün enerjisiyle kıyı yamacının dibine çarpar. Dibi oyar (dalga oyuğu), üstte desteksiz kalan kaya çöker ve geride dik bir duvar kalır: falez (yalıyar). Bu döngü tekrarlandıkça falez karaya doğru geri çekilir; geride, dalganın düzlediği ve deniz altında kalan kayalık bir taban uzanır: dalga aşındırma (abrazyon) platformu. Falez ne kadar gerilerse platform o kadar genişler. Kayadaki dirençsiz kısımlar oyulursa kıyı mağaraları, bir burnun iki yanından açılan oyuklar birleşirse deniz kemeri oluşur.

Sığ kıyı: kum örer

Kıyı sığsa ve akarsular ya da aşınan burunlar bol malzeme sağlıyorsa dalga ve kıyı boyu akıntısı kumu taşıyıp bırakır. Önce kıyı boyunca kumsal (plaj) uzanır. Akıntı kumu bir burnun ucundan açığa doğru uzatırsa bir ucu karaya bağlı kum dili oluşur: kıyı oku. Ok uzayıp bir koyun önünü bütünüyle kapatırsa adı kıyı kordonu olur.

Kordonun gerisinde denizden ayrılan su kütlesi lagün (kıyı set gölü) adını alır; lagünler zamanla akarsuların getirdiği alüvyonla dolarak bataklığa ve düzlüğe dönüşebilir. Kıyıya yakın bir adayı karaya bağlayan kum diline tombolo, böyle bağlanmış adaya da saplı ada denir. Fethiye'deki Ölüdeniz, bir kıyı okunun koyun ağzını neredeyse kapattığı tanınmış bir lagün örneğidir. Kumsalın gerisinde rüzgâr kıyı kumullarını yığar.

Aynı kıyı boyunca burun aşınıp falez olurken koyların önü kumla kapanabilir. Alttaki kesitler hangi şeklin nerede oluşacağını belirleyen asıl etkeni gösterir: kıyının derinliği.Görsel: Sınav Defteri (şema, harita değildir)

Kıyı şekillerinden kıyı tiplerine

Dalga ve akıntıların yaptığı bu şekillere karadaki jeolojik yapı, dağların uzanışı, deniz seviyesi değişimleri, akarsu ve buzul etkisi ile gelgit eklenince MEB'in saydığı kıyı tipleri ortaya çıkar. Her biri bir dış ya da iç etkenin imzasıdır: buzul vadisi denize gömülünce fiyortlu, buzulun aşındırdığı alçak arazi denize gömülünce skayerli; akarsu vadisi gömülünce rialı, kalkerdeki kanyon vadiler gömülünce kalanklı kıyı oluşur.

Gelgitin güçlü olduğu kıyılarda akarsu ağzı aşınıp genişler ve haliç (estuar) olur; gelgitin zayıf olduğu yerde aynı ağızda delta büyür. Kordonların koyları kapatmasıyla limanlı, 18 °C'nin üzerindeki sığ denizlerde mercan iskeletlerinin birikmesiyle resifli kıyılar oluşur. Dağların kıyıya paralel ya da dik uzanmasına bağlı boyuna ve enine kıyılar ile Türkiye örnekleri (Karadeniz falezleri, Küçükçekmece lagünü, Sinop ve Kapıdağ tomboloları) Ovalar, platolar ve kıyılar sayfasında.

Akılda kalsın: Aynı noktada birlikte aranacak iki aile var: falez + aşındırma platformu + deniz kemeri (derin kıyı, çıkıntı) ve kumsal + kıyı oku + kıyı kordonu + lagün + tombolo (sığ kıyı, girinti). Aynı kıyı boyunca ikisi yan yana bulunabilir: burun aşınır, koy dolar. Sıralamayı da hatırla: ok uzar → kordon olur → arkasında lagün kalır.
Sınavda

Nasıl sorulur“Aşağıdakilerden hangileri dalga aşındırmasıyla oluşur?” öncüllerinde falez ve platform aşındırma, kıyı oku, kordon, lagün ve tombolo biriktirmedir.

TuzakTuzak öncül tafonidir: rüzgâr şeklidir. Neden sorusu: “Bir kıyıda falez ve geniş bir aşındırma platformunun bulunması neyi gösterir?” Cevap: denizin kıyıda hızla derinleşmesi ve falezin uzun süredir geri çekilmesi. Haliç–delta karşıtlığı da sık sorulur: gelgit güçlüyse haliç, zayıfsa delta.

▭Boşluk doldurma

Dalgaların kıyı yamacının dibini oyup üst kısmını çökertmesiyle oluşan dik kıyı duvarına denir. Kıyı boyu akıntısının bir burnun ucundan açığa doğru uzattığı, bir ucu karaya bağlı kum diline ise adı verilir.

falezkıyı okudeltahaliç

?Soru çöz

Bir kıyı boyunca falezlerin ve önlerinde geniş dalga aşındırma platformlarının yaygın olması, bu kıyı için aşağıdakilerden hangisini düşündürür?

✓ C. Falez, dalganın bütün enerjisiyle çarptığı derin kıyıların şeklidir; platform ise falez geri çekildikçe genişler. Sığ kıyı, bol alüvyon, lagün ve kordon biriktirme koşullarıdır.

⇄Karma tekrar şekil ve dış kuvvet

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Okyanusal kabukla karşılaştırıldığında kıtasal kabuk için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

✓ A. Kıtasal kabuk (sial) kalın ve hafiftir. B silisyum-magnezyumca zenginlik, C çarpışmada astenosfere dalma, D bazaltik yapı kıtasal kabuğu değil, okyanusal kabuğu (sima) anlatır.Kaynak: Yerin yapısı ve iç kuvvetler · Dünya'nın katmanları

?Soru 2

1/200.000 ölçekli bir haritada 9 cm² yer kaplayan bir göl, aynı boyuttaki bir kâğıda 1/600.000 ölçekle çizilirse haritada kaç cm² yer kaplar?

✓ B. Paydalar oranı 600.000 ÷ 200.000 = 3; yeni harita 3 kat küçük ölçekli. Uzunluk 3'te 1'e, alan 3² = 9'da 1'e iner: 9 ÷ 9 = 1 cm². A yalnız uzunluk oranını (3'te 1) alana uygular; C ve D ölçek küçülürken alanı büyütür (9 × 3, 9 × 9), yönü ters kurar.Kaynak: Harita bilgisi · Ölçek hesapları

?Soru 3

Yükseltisi 1.250 m olan K noktası ile 650 m olan L noktası arasındaki uzaklık 1/100.000 ölçekli bir haritada 3 cm ölçülmüştür. K ile L arasındaki ortalama eğim yüzde kaçtır?

✓ C. Yatay uzaklık: 1 cm = 1 km → 3 km = 3.000 m. Yükselti farkı: 1.250 − 650 = 600 m. Eğim: 600 ÷ 3.000 × 100 = %20. A yatay uzaklığı 30 km, B 10 km alarak ölçeği yanlış çevirir; D yatay uzaklığı 3 ile çarpmayı unutup 1 km alır.Kaynak: Harita bilgisi · Profil çıkarma ve eğim hesabı

?Soru 4

Bir granit kütlesi yüzeye çıkıp aşınıyor; malzemesi denizde birikip taşlaşıyor. Daha sonra bu taş derine gömülüp yüksek sıcaklık ve basınç altında değişiyor. Bu süreçte sırasıyla hangi kayaç türleri oluşur?

✓ D. Fiillere bak: “birikti” tortulu, “sıcaklık ve basınçla değişti” başkalaşımı verir. Granit başlangıçtaki kayaçtır, oluşan değil; A bu yüzden yanlış. C'deki püskürük için magmanın soğuması gerekirdi, metinde erime yok; B sırayı ters çevirir.Kaynak: Yerin yapısı ve iç kuvvetler · Kayaçlar ve kayaç döngüsü

?Soru 5

Aşağıdakilerden hangisi epirojenik hareketlerle açıklanabilir?

✓ A. Yükü kalkan geniş bir alanın tabakaları bozulmadan toptan yükselmesi epirojenezdir. B ve C orojenezin (kıvrılma, kırılma), D volkanizmanın sonucudur.Kaynak: Yerin yapısı ve iç kuvvetler · Orojenez ve epirojenez

?Soru 6

Bir depremle ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisi depremin şiddetiyle değil, büyüklüğüyle ilgilidir?

✓ C. Büyüklük, açığa çıkan enerjinin aletsel kayıtlarla hesaplanan tek değeridir. A, B ve D depremin yerden yere değişen etkisini, yani şiddetini anlatır.Kaynak: Yerin yapısı ve iç kuvvetler · Depremler ve deprem kuşakları

?Soru 7

20° batı meridyeninde yerel saat 10.00 iken 25° doğu meridyeni üzerindeki bir yerde yerel saat kaçtır?

✓ B. Adım 1: iki yer farklı yarım kürede olduğu için boylamlar toplanır: 20 + 25 = 45°. Adım 2: 45 × 4 = 180 dakika = 3 saat. Adım 3: aranan yer doğuda olduğu için saati ileridir: 10.00 + 3 = 13.00. C, boylamları çıkarmanın (5° = 20 dk); A, yönü ters uygulamanın; D, dereceyi doğrudan dakika saymanın sonucudur.Kaynak: Coğrafi konum · Yerel saat hesabı

?Soru 8

K ve L kentleri aynı meridyen üzerindedir ve K, L'nin kuzeyindedir. Buna göre aşağıdakilerden hangisi kesinlikle doğrudur?

✓ A. Aynı meridyendeki yerlerde yerel saat ve öğle anı aynıdır. B yanlış: meridyenler kutba doğru yaklaştığından kuzeydeki K başlangıç meridyenine daha yakındır; C ışın açısı ve D gündüz süresi enleme bağlıdır, enlemleri farklı olduğu için değişir.Kaynak: Coğrafi konum · Meridyenler ve boylam

?Soru 9

+3. saat dilimindeki İstanbul'da saat 14.00 iken −5. saat dilimini kullanan bir kentte saat kaçtır?

✓ D. Dilimler farklı işaretli olduğu için toplanır: 3 + 5 = 8 saat. −5. dilim batıda olduğu için saat geridir: 14.00 − 8 = 06.00. A (22.00) farkı yanlış yöne eklemenin; B (09.00) farkı yalnız 5 saat, C (11.00) yalnız 3 saat almanın, yani dilimleri toplamamanın sonucudur.Kaynak: Coğrafi konum · Saat dilimleri ve tarih çizgisi

?Soru 10

Bir grup bilim insanı, iklim değişikliğinin Grönland, Kanada'nın kuzeyi ve Alaska'daki buzullar üzerindeki etkisini inceleyecek ve çalışma alanının haritasını en az hatayla çizmek istiyor. Bu ekip için en uygun tercih ve gerekçesi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Çalışma alanı kutup çevresindedir; düzlem projeksiyonda yüzey kutup noktasına değdiği için bozulma orada en azdır. A silindirik Ekvator'da doğrudur ama alan kutuptadır; B konik orta enlemleri doğru gösterir, Ekvator'a doğru bozulur; C kutupların büyük görünmesi bozulmanın en fazla olduğunu gösterir, üstünlük değildir.Kaynak: Harita bilgisi · Projeksiyon yöntemleri
49
Daha fazla soru çözmek ister misin?Coğrafya konusundan 49 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →