Dış kuvvetler nedir? Güneş'in ve yer çekiminin yeryüzünü yontması
MEB 10. sınıf · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 8 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaKayaç türleri nelerdir, kayaç döngüsü nasıl işler?Bağlantılı konudan (Yerin yapısı ve iç kuvvetler). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Kayaçlar oluşumlarına göre üçe ayrılır: magmanın soğuyup katılaşmasıyla oluşan magmatik (püskürük) kayaçlar, aşınan malzemenin birikip sıkışmasıyla oluşan tortul kayaçlar ve bu kayaçların yüksek sıcaklık ve basınçla değişmesiyle oluşan başkalaşım (metamorfik) kayaçları. Kayaçların birbirine dönüşüp mantoda eriyerek yeniden magmaya karışmasına kayaç döngüsü denir.
✎Konu anlatımı
Dış kuvvetler nelerdir, enerjilerini nereden alırlar ve hangi iklimde hangisi etkilidir?
Kısa cevap: Dış kuvvetler (dış etkenler); akarsu, sel ve yağmur suları, yer altı suyu, buzul, rüzgâr, dalga ve akıntılar ile canlıların yeryüzünü ayrıştırma, aşındırma, taşıma ve biriktirme yoluyla şekillendirmesidir. Enerjilerini Güneş'ten ve yer çekiminden alırlar; iç kuvvetlerin yükselttiği yerleri alçaltıp çukurları doldurarak araziyi düzleştirmeye çalışırlar. Kutuplarda ve yüksek dağlarda buzul, kurak bölgelerde rüzgâr, nemli bölgelerde akarsu, kıyılarda dalga ve akıntılar etkilidir.Ağrı Dağı'nı 5.000 metrenin üzerine çıkaran kuvvet yerin derinliklerinden geldi. Onu her gün biraz alçaltan ise tepesine yağan kar, yamaçlarından inen sular ve doruklarını döven rüzgârdır.
Yeryüzünü iki ayrı ekip şekillendirir. İç kuvvetler (tektonik süreçler: dağ oluşumu, kıta oluşumu, volkanizma, deprem) enerjisini yerin iç ısısından alır; yer kabuğunu kırar, kıvırır, yükseltir ya da çökertir. Böylece dağlar, platolar ve çukurlar, yani engebe doğar. Bu ekibin işini Yerin yapısı ve iç kuvvetler sayfasında anlattık. Dış kuvvetler ise yüzeyde çalışır ve tam tersini yapar: yüksekleri aşındırır, aldığı malzemeyi çukurlara taşır. İki ekip aynı anda çalıştığı için yeryüzü hiçbir zaman bütünüyle düzleşmez.
Enerji nereden geliyor?
Dış kuvvetlerin iki motoru vardır. Birincisi Güneştir. Güneş yeryüzünü eşit ısıtmaz; sıcaklık farkı basınç farkı, basınç farkı da rüzgâr doğurur, rüzgâr da denizde dalga kaldırır. Güneş suyu buharlaştırır ve su döngüsünü döndürür: buhar yağış olarak düşer, sıvı kalırsa akarsu ve sel olur, kar olarak birikip sıkışırsa buzul olur. Gece ile gündüz arasındaki sıcaklık farkı da kayaçları çatlatır. İkinci motor yer çekimidir: suyu ve buzu yokuş aşağı akıtır, yamaçtaki toprağı ve kayayı aşağı çeker.
Buradan önemli bir sonuç çıkar: dış kuvvetler eğim ister. Akarsu dik yamaçta hızlanıp kazar, düzlükte yavaşlayıp biriktirir. Eğimi de iç kuvvetler yaratır. Yani iç kuvvetler yükselti ürettikçe dış kuvvetlerin işi artar; bir dağ ne kadar gençse aşınması da o kadar hızlıdır.
İç kuvvetler
- Enerji: yerin iç ısısı (magma).
- Yer kabuğunu kırar, kıvırır, yükseltir, çökertir.
- Sonuç: engebe artar (dağ, plato, graben, volkan).
- Çoğu zaman ani (deprem, volkan) ya da çok uzun sürede.
Dış kuvvetler
- Enerji: Güneş ve yer çekimi.
- Ayrıştırır, aşındırır, taşır, biriktirir.
- Sonuç: engebe azalır, arazi düzleşir (peneplen).
- Sürekli ve yavaş; kütle hareketleri ve sel gibi ani olabilir.
Üç adımlı bir iş: ayrışma, aşınma-taşınma, birikme
MEB bu süreci üç aşamada anlatır. İş, kayaçların yerinde ufalanmasıyla, yani ayrışmayla başlar (2. konu). İkinci aşamada ufalanan malzeme bulunduğu yerden koparılıp taşınır; bu aşınma ve taşınma iki yolla olur. Toprağın ve küçük malzemenin su, rüzgâr, buzul ya da canlılar tarafından aşındırılıp taşınmasına erozyon, yamaçtaki kütlenin kendi ağırlığı ve yer çekimiyle aşağı inmesine kütle hareketi denir (3. konu). Üçüncü aşama birikmedir: dış kuvvet hızını ve taşıma gücünü kaybettiği çukur ya da düz yerde yükünü bırakır.
Bu döngü yüz binlerce yıl sürerse yüksekler alçalır, çukurlar dolar. MEB'e göre sürecin nihai sonucu arazinin tamamen düzleşmesidir; akarsu aşındırmasının son evresinde taban seviyesine yakın, az dalgalı bir aşınım yüzeyi kalır: peneplen.
Canlılar ve insan da şekillendirir
Bitki kökleri kayayı çatlatır ve toprağın oluşmasına katkı verir; köstebek ve karınca gibi hayvanlar toprağı gevşetip taşınmasını kolaylaştırır. En güçlü canlı etken ise insandır: maden çukurları, barajlar, yol yarmaları ve kıyı dolgularıyla topoğrafyayı değiştirir. Hollanda'da kıyıya setler çekilerek denizden kazanılan tarım ve yerleşme alanlarına polder denir. Bazı bilim insanları insan etkisinin bu kadar büyüdüğü bugünkü dönem için yeni bir jeolojik devre adı önerir: antroposen.
Hangi kuvvet nerede usta?
Dış kuvvetlerin hepsi her yerde aynı güçte çalışmaz; hangisinin öne çıkacağını büyük ölçüde iklim belirler. Mantık basittir: iklim suyun hangi hâlde olduğunu seçer. Su sıvıysa akarsu, katıysa buzul çalışır; su yoksa rüzgâr sahneye çıkar. MEB'in dağılışı şöyledir:
- Kutuplara yakın bölgeler ve yüksek dağlar → buzul. Buzullar bugün karaların yaklaşık %10'unu kaplar.
- Kurak ve yarı kurak bölgeler → rüzgâr. Bu bölgeler karaların yaklaşık %30'udur; geçici akarsu ve seller de çalışır ama hâkim şekillendirici rüzgârdır.
- Orta ve sıcak kuşağın ılıman, yağışlı bölgeleri → akarsu. Akarsular yeryüzünü en geniş alanda şekillendiren dış kuvvettir.
- Kıyılar → dalga ve akıntılar (gelgitin güçlü olduğu kıyılarda gelgit de).
- Çözünebilen kayaç (kalker, jips…) + yeterli su → karstlaşma. Burada belirleyici olan iklimle birlikte kayaçtır.
Türkiye bu tablonun küçük bir örneğidir: ülkeyi en çok akarsular, en az buzullar şekillendirmiştir; rüzgâr İç Anadolu'nun kurak düzlüklerinde, karst Toroslar'da öne çıkar. Türkiye'deki adresler Ovalar, platolar ve kıyılar sayfasında; bu sayfa kavramları anlatıyor.
Nasıl sorulurEn klasik kalıp: “Aşağıdaki yer şekillerinden hangisi dış kuvvetlerin etkisiyle oluşmamıştır?” Fay, graben-horst, kıvrım dağı ve volkan konisi iç kuvvetlerin eseridir; delta, kumul, moren, dolin dış kuvvetlerindir.
TuzakTuzak peribacasıdır: malzemesi volkanik tüftür ama ona şeklini sel suları vermiştir, yani dış kuvvet şeklidir. Haritalı soruda dünya haritasında Sahra, Grönland, Amazon Havzası ve Norveç kıyıları numaralanır, her yerin hâkim dış kuvveti eşleştirilir.
↕Süreç sıralama bir dağın aşınma öyküsü
- Taşınan malzeme hızın azaldığı çukurda birikir
- Kayaç yerinde çatlar ve ufalanır
- Yükseltiler alçalır, çukurlar dolar; arazi düzleşir
- Ufalanan malzeme yamaçtan koparılıp taşınır
?Soru çöz
Aşağıdaki yer şekillerinden hangisinin oluşumunda dış kuvvetler değil, iç kuvvetler belirleyici olmuştur?