Türkiye'de sanayi: kuruluş yeri, kollar ve merkezler

Karabük'te demir yokken neden demir-çelik fabrikası var? Kuruluş yeri faktörlerinden sanayi kollarına, rafinerilerden OSB'lere Türkiye'nin sanayi coğrafyasını neden-sonuç zinciriyle anlatıyoruz.

8 durakTürkiye
16 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 16tamamlanan etkinlik
38 sorubu konuda çözebileceğin
KAVRAM · KURULUŞ YERİ

Sanayinin kuruluş yerini etkileyen faktörler: fabrika neden orada?

MEB 9–11 · Ekonomik faaliyetler ve etkileri · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaEnerji kaynakları nasıl sınıflandırılır? Yenilenebilir ve yenilenemeyen enerji kaynakları nelerdir?Bağlantılı konudan (Türkiye'de enerji kaynakları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Enerji kaynakları ikiye ayrılır. Yenilenemeyen kaynaklar, oluşması milyonlarca yıl süren ve kullanıldıkça tükenen fosil yakıtlar (kömür, petrol, doğal gaz) ile nükleer yakıtlardır (uranyum, toryum). Yenilenebilir kaynaklar ise doğal süreçlerle sürekli yenilenen hidroelektrik (su gücü), rüzgâr, güneş, jeotermal, biyokütle ve dalga enerjisidir.

Enerji kaynaklarının sınıflandırılması

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Sanayinin kuruluş yerini etkileyen faktörler nelerdir?

Kısa cevap: Sanayi tesisinin yeri doğal ve beşerî faktörlerin birlikte değerlendirilmesiyle seçilir. MEB'e göre doğal faktörler iklim, yer şekilleri, enerji ve su kaynakları, ham maddeye yakınlık ve afet riskidir; beşerî faktörler ise ulaşım, iş gücü, pazar büyüklüğü, sermaye birikimi, teknoloji düzeyi ve devlet politikalarıdır. Türkiye'de sanayinin en zayıf halkası sermaye ve enerjide dışa bağımlılıktır.

Karabük'te demir madeni yoktur, ama Türkiye'nin ilk demir-çelik fabrikası oradadır. Bu sayfanın bütün sorusu aslında bu tuhaflığın cevabıdır.

MEB sanayiyi, ham maddelerin işlenerek mal ve hizmet üretiminin gerçekleştirildiği ekonomik faaliyetler bütünü olarak tanımlar. Tarım ve madencilik doğadan ham maddeyi alır (birincil faaliyet), sanayi onu işler (ikincil faaliyet). Atölye tipi hafif sanayiden, bütün teknolojik imkânların kullanıldığı ağır sanayiye kadar geniş bir alanı kapsar; pamuğun önce ipliğe, sonra kumaşa, en sonunda gömleğe dönüşmesi bu zincirin tamamıdır.

Bir fabrikanın nereye kurulacağı tek bir sebebe bağlı değildir. Yatırımcı her seferinde aynı hesabı yapar: ham maddeyi fabrikaya, ürünü pazara taşımak kaça mal olur, enerji ve su nereden gelir, işçi bulunur mu, devlet ne destek verir? Bu hesabın girdilerini MEB iki gruba ayırır.

MEB 11. sınıf kitabındaki sınıflamaya göre faktörler. Ham maddeye yakınlık ve enerji kaynakları MEB'de doğal faktörler arasında sayılır.Görsel: Sınav Defteri

Doğal faktörler: toprağın, suyun ve kömürün sözü

Ham maddeye yakınlık en eski ve en çok sorulan faktördür. Ham madde çabuk bozuluyorsa (şeker pancarı, yaş çay, süt) ya da işlenince ağırlığının büyük kısmını kaybediyorsa (cevherler) fabrika onun yanına kurulur. Enerji kaynakları ağır sanayide belirleyicidir; MEB 9'un verdiği örnek, demir-çelik tesislerinin taş kömürünün çıkarıldığı alanların yakınına kurulmasıdır. Su kaynakları soğutma ve üretim için bol su isteyen tesisleri kıyıya ve akarsu boyuna çeker: MEB 9, nükleer santralleri ve demir-çelik fabrikalarını örnek verir. İklim sanayiyi çoğunlukla dolaylı etkiler: ham maddeyi (pamuk, çay, zeytin) yetiştiren odur. Yer şekilleri düz arazi ve liman kurmaya uygun kıyıyı belirler. Afet riski ise kâğıt üzerinde bir faktördür ama Türkiye'de zayıf kalmıştır: 1999 Gölcük depremi, MEB'in vurguladığı gibi, ülkenin önemli sanayi merkezlerinin bulunduğu bir bölgeyi vurdu.

Beşerî faktörler: büyüten güç

Ulaşım ham maddeyi fabrikaya, ürünü pazara taşır; MEB'e göre büyük ve işlek limanlara sahip yerler aynı zamanda büyük sanayi tesislerinin bulunduğu yerlerdir. Pazar, ürünün satılacağı kalabalık nüfustur; kırılgan, hacimli ya da her gün tüketilen ürünler (mobilya, ekmek, içecek) pazarın içinde üretilir. İş gücü hem miktar hem nitelik demektir: MEB, Japonya, ABD ve Almanya gibi ülkelerin üretimin bir kısmını iş gücünün ucuz olduğu Pakistan, Hindistan ve Bangladeş'e taşıdığını yazar. Sermaye tesisin kurulup ayakta kalmasını sağlar. Teknoloji ham madde eksiğini bile kapatabilir; Japonya ham maddesi yetersiz olduğu hâlde ileri teknolojiyle sanayi devi olmuştur. Devlet politikaları ise teşvikler, altyapı ve planlı sanayi alanlarıyla dağılışı yönlendirir.

Türkiye'nin zayıf halkası: sermaye ve enerji

Türkiye'de iş gücü sorun değildir; genç ve kalabalık bir nüfus vardır. Tarım ve madencilik pek çok sanayi kolunun ham maddesini yurt içinden sağlar. Sanayileşmenin önündeki asıl engeller sermaye birikiminin yetersizliği ve petrol ile doğal gazda enerjinin büyük ölçüde ithal edilmesidir (ayrıntı enerji kaynakları sayfasında). Cumhuriyet'in ilk yıllarında devletin kendisinin fabrika kurmak zorunda kalması da sermaye eksikliğinin sonucudur; üçüncü konuda bu hikâyeye döneceğiz.

Sanayileşmesini tamamlamış bir ülkeyi tanımak için birkaç işarete bakmak yeter. Sanayi ham maddesinin büyük kısmı tarımdan değil madenlerden gelir; kişi başına enerji tüketimi yüksektir; ham madde alıp işlenmiş sanayi ürünü sattığı için dış ticareti genellikle güçlüdür. Kişi başına millî gelir yüksek, işsizlik düşüktür, gelir daha dengeli dağılır; nüfusun çoğu kentlerde yaşar ve altyapı sorunları azdır. Türkiye bu yolun ortasındadır: ihracatının büyük bölümü sanayi ürünüdür (ticaret ve turizm sayfasında), ama enerji ve ara malında dışa bağımlılık sürer.

Akılda kalsın: Kuruluş yeri sorusunu tek cümleyle çöz: “Burada taşınması en zor olan ne?” Bozulan ham madde → ham maddeye yakın. Ağır kömür → enerjiye yakın. Deniz aşırı gelen cevher ya da petrol → limana yakın. Kırılgan, hacimli ürün ya da kalabalık müşteri → pazara yakın.
Sınavda

Nasıl sorulur“Türkiye'de sanayinin kuruluşunda hangisi daha az sorun oluşturur?” kalıbında cevap iş gücüdür; en çok sorun çıkaran ise sermayedir. Bir başka kalıp: “Bir sanayi tesisinin yer seçiminde hangisinin etkisi en azdır?” Cevap çoğu zaman elektrik santraline yakınlıktır, çünkü elektrik iletim hatlarıyla taşınır.

TuzakBazı test kitapları ham madde ve enerjiyi “beşerî faktör” diye sayar; MEB'de ikisi de doğal faktörler arasındadır.

⇄Bilgi eşleştirme durum → faktör

?Soru çöz

Bir sanayi tesisinin kuruluş yeri belirlenirken aşağıdakilerden hangisinin etkisi diğerlerine göre daha azdır?

✓ D. Elektrik iletim hatlarıyla uzak mesafelere taşınabildiği için tesisin santralin yanına kurulması gerekmez. Ulaşım, ham madde ve pazar ise taşıma maliyetini doğrudan belirler.
SINAV KALIBI · FAKTÖR–TESİS

Ham maddeye mi, limana mı, pazara mı? Türkiye'de tesis–faktör eşleştirmesi

MEB 9–11 · Ekonomik faaliyetler ve etkileri · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaEkonomik faaliyetler nelerdir, birincil, ikincil, üçüncül ve dördüncül sektörler nasıl ayrılır?Bağlantılı konudan (Türkiye'de tarım). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Ekonomik faaliyet, insanların geçimlerini sürdürmek, gelir elde etmek ve refahlarını artırmak için yaptıkları çalışmalardır. MEB bunları beş sektörde toplar: birincil (tarım, hayvancılık, balıkçılık, ormancılık, madencilik), ikincil (sanayi, enerji üretimi, inşaat), üçüncül (ticaret, ulaşım, turizm, eğitim, sağlık, finans), dördüncül (bilgi ve veri işleme) ve beşincil (üst düzey karar verme).

Ekonomik faaliyetler ve sektörler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hangi sanayi tesisleri ham maddeye, enerjiye, limana ve pazara yakın kurulur?

Kısa cevap: Şeker, çay, zeytinyağı, et-süt, kereste, çimento, ferrokrom, bakır (Murgul, Elazığ), alüminyum (Seydişehir) ve Batman rafinerisi ham maddeye yakın kurulmuştur. Karabük ve Ereğli demir-çelik fabrikaları enerjiye (Zonguldak taş kömürü), İskenderun demir-çelik, Samsun bakır, İzmit ve Aliağa rafinerileri limana ve ulaşıma, mobilya, otomotiv ve Kırıkkale rafinerisi pazara yakın kurulmuştur.

Rize'de sabah toplanan yaş çay, akşam olmadan fabrikada olmalıdır. Aynı gün İskenderun limanına yanaşan bir gemi ise fabrikaya Avustralya'dan kömür getirir. İki fabrika, iki ayrı mantık.

KPSS'nin en sevdiği kalıp, bir tesisi verip “kuruluşunda hangi faktör etkili olmuştur?” diye sormak ya da beş tesis verip “hangisi farklı bir faktörle açıklanır?” demektir. Bu kalıbı çözmek için tesisleri ezberlemek yerine her birinin neyi taşımaktan kaçtığını bilmek yeter.

Sınavda en çok sorulan örnekler dört sütunda. Bir tesis birden çok faktörden etkilenebilir; tabloda baskın olan faktör gösterilmiştir.Görsel: Sınav Defteri

Ham maddeye yakın: bozulan ve ağırlık kaybeden

Şeker pancarı hasattan sonra kısa sürede şeker oranını kaybeder ve çok miktarda pancardan az şeker çıkar; bu yüzden şeker fabrikaları pancar tarlalarının ortasındadır. Yaş çay toplandıktan hemen sonra işlenmek zorundadır; MEB 9 çay fabrikalarının bu yüzden üretim alanlarının yakınında kurulduğunu yazar. Zeytinyağı, salça-konserve, süt ve et ürünleri aynı mantıkla çalışır. Madenlerde ise cevher işlenince ağırlığının çoğu cürufa gider: krom Elazığ ve Antalya'da ferrokroma, boksit Seydişehir'de alüminyuma, Murgul ve Elazığ-Maden'de bakır cevheri bakıra dönüştürülür. Çimento da ham maddeye yakındır, ama ham maddesi (kalker, kil) neredeyse her yerde bulunduğu için Türkiye'nin en yaygın sanayi kollarından biridir. Batman rafinerisi ise yerli ham petrolün çıktığı sahada kurulmuştur.

Enerjiye yakın: Karabük ve Ereğli

Girişteki tuhaflığın cevabı burada. Demir cevherini çeliğe dönüştürmek için çok büyük miktarda taş kömürü (kok) gerekir; kullanılan kömür, işlenen cevherden daha ağırdır. Kömürü cevhere götürmek, cevheri kömüre getirmekten pahalıya gelir. Bu yüzden Karabük ve Ereğli'deki fabrikalar Zonguldak taş kömürü havzasının yanına kuruldu; demir cevheri Sivas Divriği ve Malatya Hekimhan'dan trenle taşındı. Burada belirleyici olan ham madde değil, enerji kaynağına yakınlıktır.

Limana ve ulaşıma yakın: denizden gelen ham madde

İskenderun'un yakınında ne demir cevheri ne taş kömürü vardır; fabrika limanı ve geniş art bölgesi (hinterlandı) için kurulmuştur, ithal kömür ve cevher gemiyle gelir. Samsun'daki bakır tesisi de cevheri limandan alır. Ham petrolün çoğunu ithal eden Türkiye'de büyük rafineriler (İzmit, Aliağa) kıyıdadır: tanker iskeleye yanaşır, ürün hemen arkadaki sanayi kuşağına dağılır. Bor ürünleri üreten Bandırma tesisleri de liman kentindedir.

Pazara yakın: müşteri neredeyse oraya

Mobilya hacimli ve kırılgandır, ham maddesi (kereste) ise kolay taşınır; bu yüzden fabrikalar orman yöresinde değil İstanbul, Ankara, Kayseri, Bursa ve İzmir gibi büyük tüketim merkezlerindedir. Pamuklu dokumanın ham maddesi bozulmadığı için pamuk yetişmeyen İstanbul ve Kayseri'de de fabrika kurulmuştur. Otomotivin tek bir ham maddesi yoktur; pazar, ulaşım ve yan sanayi belirleyicidir. İç Anadolu'nun akaryakıt ihtiyacı için kurulan Kırıkkale rafinerisi hem iç pazara hem güvenli bir iç konuma bağlıdır.

Akılda kalsın: Demir-çelik üçlüsünü tek satırda kodla: Karabük ve Ereğli → kömür (enerji), İskenderun → liman (ulaşım). Rafinerilerde de aynı ayrım var: Batman → ham madde, İzmit ve Aliağa → liman, Kırıkkale → iç pazar ve güvenlik.
Sınavda

Nasıl sorulur“Aşağıdaki tesislerden hangisinin kuruluş yeri farklı bir faktörle açıklanır?” sorusunda dört şık ham maddeye bağlı tesislerden (şeker, çay, zeytinyağı, ferrokrom), bir şık da Ereğli ya da Karabük demir-çelikten oluşur.

Tuzak“Karabük demir-çelik → ham madde” eşleştirmesi; doğrusu enerjidir. Diğer kalıp: “Ulaşım imkânlarıyla açıklanan tesis hangisidir?” Cevap İskenderun Demir-Çelik ya da Samsun bakırdır.

⇄Bilgi eşleştirme tesis → baskın faktör

?Soru çöz

Aşağıdaki sanayi tesislerinden hangisinin kuruluş yerinin seçiminde etkili olan faktör diğerlerinden farklıdır?

✓ A. Ereğli'de demir cevheri yoktur; fabrika Zonguldak taş kömürüne, yani enerji kaynağına yakın olmak için kurulmuştur. Şeker, zeytinyağı ve ferrokrom tesisleri ham maddeye yakın kurulmuştur.
SÜREÇ · CUMHURİYET'TEN BUGÜNE

Türkiye'de sanayinin gelişimi: şeker fabrikasından otomotiv ihracatına

MEB 11. sınıf · Ekonomik faaliyetler ve etkileri · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürkiye elektriğini hangi kaynaklardan üretiyor? Türkiye enerjide ne kadar dışa bağımlı, enerji koridoru ne demek?Bağlantılı konudan (Türkiye'de enerji kaynakları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

ETKB verisine göre Türkiye 2025'te 366,9 milyar kWh elektrik üretti; bunun %33,3'ü kömürden, %22,3'ü doğal gazdan, %15,7'si hidrolik enerjiden, %11,9'u güneşten, %10,8'i rüzgârdan, %3,1'i jeotermalden geldi. Fosil yakıtların payı yarıdan fazladır ve bu yakıtların büyük bölümü ithaldir: Türkiye 2025'te doğal gazda %95, ham petrolde %83 oranında ithalata bağımlıydı. Coğrafi konumu sayesinde ise Hazar, Orta Doğu ve Rusya'nın petrol ve gazını Avrupa'ya taşıyan boru hatlarının geçtiği bir enerji koridorudur.

Üretimde paylar, dışa bağımlılık, boru hatları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye'de sanayi Cumhuriyet döneminde nasıl gelişti, ilk fabrikalar hangileridir?

Kısa cevap: Cumhuriyet, sanayisi çok zayıf bir tarım ülkesi devraldı. İlk Türk şekeri 1926'da Alpullu'da üretildi; 1934'te uygulanan Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı'yla devlet dokuma, kâğıt, cam ve demir-çelik fabrikaları kurdu (Karabük'te ilk Türk demiri 1939). 1960'tan sonra beş yıllık kalkınma planları dönemi başladı; 1980'den sonra sanayi dışa açıldı ve ihracata yöneldi.

Kasım 1926'da Kırklareli'nin Alpullu kasabasında bir fabrikadan ilk Türk şekeri çıktı. O güne kadar şeker, ülkeye gemiyle gelen bir ithal maldı.

Osmanlı'nın son döneminde Hereke ve Feshane gibi devlet fabrikaları vardı, ama bunlar çoğunlukla sarayın ve ordunun ihtiyacına yönelikti. Cumhuriyet'in devraldığı ekonomi tarıma dayalıydı; sermaye, yetişmiş eleman ve ulaşım yetersizdi. Bu nedenle ilk fabrikalar hammaddesi yurt içinde bulunan temel tüketim mallarında kuruldu: şeker, dokuma, kâğıt, cam. Coğrafi açıdan bunun anlamı açıktır: bu fabrikaların çoğu ham maddenin yanına, Anadolu'nun içine kuruldu. (Dönemin siyasi ve ekonomik ayrıntıları tarih derslerinde, Atatürk dönemi ekonomisinde.)

1923–1950: devlet fabrika kuruyor

Özel girişimi desteklemek için 1927'de çıkarılan Teşvik-i Sanayi Kanunu beklenen sonucu vermedi; çünkü özel sermaye yoktu. Önce Uşak ve Alpullu şeker fabrikaları 1926'da üretime geçti. 1929 dünya ekonomik bunalımından sonra devletçilik dönemi başladı ve 1934'te Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı uygulamaya kondu. Sümerbank (1933) dokuma ve sanayi, Etibank (1935) maden ve enerji yatırımlarını yürüttü. Bu dönemde Kayseri'de bez fabrikası, İstanbul Paşabahçe'de cam fabrikası (1935), İzmit'te kâğıt fabrikası (1936) açıldı. Ağır sanayinin ilk adımı Karabük'tü: temeli 1937'de atılan fabrikada ilk Türk demiri 1939'da üretildi. Yaş çay işleyen ilk fabrika da 1947'de Rize'de kuruldu.

1950–1980: özel sektör, rafineriler ve planlı dönem

1950'lerden itibaren özel sektör sanayide büyümeye başladı. Yerli petrolü işlemek için Batman rafinerisi 1955'te, ithal petrol için kıyıdaki İzmit rafinerisi 1961'de üretime geçti. 1960'ta kurulan Devlet Planlama Teşkilatı'yla planlı dönem başladı; 1963'ten itibaren beş yıllık kalkınma planları uygulandı. Bu dönemin amacı, ithal edilen malları yurt içinde üretmekti (ithal ikameci sanayileşme): otomotiv, beyaz eşya ve petrokimya fabrikaları bu yıllarda çoğaldı. Ağır sanayide Ereğli (1965) ve İskenderun (1975) demir-çelik fabrikaları, İzmir Aliağa rafinerisi (1972) üretime geçti.

1980 sonrası: ihracata dönük sanayi

1980'den sonra ekonomi dışa açıldı, sanayi iç pazar yerine ihracata yöneldi. Kırıkkale rafinerisi 1986'da çalışmaya başladı; 1983'te rafineriler Tüpraş çatısında birleştirildi. 1996'da Avrupa Birliği ile Gümrük Birliği'nin yürürlüğe girmesi, Avrupa pazarına yakın Marmara'yı yabancı yatırım için daha da çekici kıldı. Devletin kurduğu fabrikaların çoğu sonraki yıllarda özelleştirildi. MEB 11'in özetlediği gibi Türkiye'de sanayi faaliyetleri 20. yüzyılın ikinci yarısından itibaren hızla arttı; bugün TÜİK'in 2025 işgücü istatistiklerine göre istihdamın %20,2'si sanayidedir (sektörlerin tamamı Türkiye'nin nüfusu sayfasında).

Bir uyarı: yükselişe rağmen Türkiye'nin imalatı ağırlıkla düşük ve orta teknolojilidir. MEB 10'daki tabloya göre 2024'te imalat sanayisinde satış değerinin yalnız %3,5'i yüksek teknoloji ürünlerinden geldi. Savunma sanayisi ve teknoparklar bu payı büyütme çabasının parçasıdır.

Akılda kalsın: Dört dönem, dört anahtar: 1926 şeker (Alpullu, Uşak) → 1934 plan (devletçilik, Karabük 1939) → 1963 planlı dönem (rafineriler, Ereğli 1965, İskenderun 1975) → 1980 ihracat (Gümrük Birliği 1996). İlk fabrikalar ham maddeye, sonrakiler limana ve pazara yöneldi.
Sınavda

Nasıl sorulur“İlk sanayi kuruluşları ile kurulduğu şehir eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?” kalıbında şıklar şöyle gelir: ilk şeker fabrikası – Uşak / Alpullu, ilk demir-çelik – Karabük, ilk petrol rafinerisi – Batman, ilk cam fabrikası – İstanbul (Paşabahçe). Yanlış şık çoğu zaman “ilk rafineri – Ankara / İzmit” olur.

TuzakTuzak, “ilk şeker fabrikası – Konya” şıkkıdır: Konya bugün en çok pancar üreten ildir ama ilk fabrikalar Uşak ve Alpullu'da kuruldu.

↕Kronolojik sıralama en eskiden yeniye

  1. Batman'da ilk petrol rafinerisinin üretime geçmesi
  2. Alpullu'da ilk Türk şekerinin üretilmesi
  3. Ereğli'de yassı çelik üretiminin başlaması
  4. Karabük'te ilk Türk demirinin elde edilmesi

▭Boşluk doldurma

Devletçilik döneminde 1934'te uygulamaya konan plan, Birinci Beş Yıllık Planı'dır. Yaş çay işleyen ilk fabrika yılında Rize'de kurulmuştur.

SanayiKalkınma19471926
TÜRKİYE · TARIMA DAYALI SANAYİ

Tarıma dayalı sanayi: şekerden çaya, zeytinyağından halıya

MEB 9–11 · Ekonomik faaliyetler ve etkileri · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaPamuk, şeker pancarı, tütün ve haşhaş Türkiye'de nerede yetişir, neden devlet denetimindedir?Bağlantılı konudan (Türkiye'de tarım). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Sanayi (endüstri) bitkileri işlenerek sanayiye ham madde olan ürünlerdir. Pamuk yetişme döneminde sıcaklık ve bol su, olgunlaşmada kuraklık ister; GAP sulamalarıyla üretimin merkezi Güneydoğu'ya kaymış, 2025'te üretimin %41,7'si Şanlıurfa'dan gelmiştir. Şeker pancarı çabuk bozulduğu için fabrikalar ekim alanının yakınına kurulur ve en çok Konya'da yetişir. Tütün, haşhaş, kenevir ve çeltiğin ekimi devlet izni ve denetimine bağlıdır.

Sanayi bitkileri: pamuk, pancar, tütün, haşhaş

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye'de tarıma dayalı sanayi kolları nelerdir, şeker ve çay fabrikaları neden ham maddeye yakın kurulur?

Kısa cevap: Tarıma dayalı sanayi; şeker, çay, bitkisel yağ, un, konserve-salça, tütün, süt-et ürünleri ve dokuma (pamuklu, yünlü, ipekli) kollarından oluşur. Ham maddesi çabuk bozulan şeker, çay, süt ve konserve fabrikaları üretim alanının yanına kurulur; pamuk ve kurutulmuş tütün bozulmadığı için bu fabrikalar pazara yakın yerlerde de bulunabilir.

Konya Ovası'nda pancar sökümü başladığında köy yollarında traktör kuyrukları oluşur; hepsi aynı yere, en yakın şeker fabrikasına gider.

MEB 11'e göre tarım bir yandan insanların gıda ihtiyacını karşılar, diğer yandan sanayiye ham madde sağlar; tekstil, gıda, deri, kâğıt ve biyoyakıt gibi birçok sanayi kolu tarımsal ürünlere dayanır. Türkiye'nin iklim çeşitliliği bu kolları da çeşitlendirmiştir: her ürün kendi bölgesinde fabrikasını doğurur. Ürünlerin yetişme koşulları ve üretim sıralamaları tarım sayfasında; burada fabrikanın nereye ve neden kurulduğuna bakıyoruz.

Şeker: ilk fabrika, en yaygın kollardan biri

İlk fabrikalar 1926'da Alpullu (Kırklareli) ve Uşak'ta açıldı. Bugün fabrikalar pancar ekim alanlarının dağılışını izler: Konya, Eskişehir–Afyonkarahisar, Trakya, Amasya–Tokat, Kayseri ve Doğu Anadolu. Pancar en çok Konya'da yetiştirilir. Kıyı kuşaklarında daha kazançlı ürünler ekildiği için pancar ve şeker fabrikası azdır. Fabrikanın bir yan etkisi de vardır: pancarın posasından elde edilen küspe ucuz ve besleyici bir hayvan yemidir, bu yüzden şeker fabrikalarının çevresinde ahır (besi) hayvancılığı gelişmiştir.

Çay: yalnız Doğu Karadeniz

Çay yıl boyu yağış alan, kireçsiz (asidik) topraklı yamaçlarda yetişir; Türkiye'de bu koşul yalnız Doğu Karadeniz'de bir araya gelir. MEB 9'un aktardığı TÜİK verisine göre 2022'de çay üretiminde sıra Rize, Trabzon, Artvin, Giresun, Ordu'dur. Yaş çay hemen işlenmek zorunda olduğu için fabrikalar da yalnız bu kuşaktadır; ilk fabrika 1947'de Rize'de kuruldu. Engebeli arazide toplama makineyle yapılamaz, bu yüzden çay hem tarlada hem fabrikada çok iş gücü ister.

Bitkisel yağ, un, konserve, süt

  • Zeytinyağı: Ege ve Güney Marmara kıyıları; Edremit Körfezi (Ayvalık, Edremit), Gemlik, İzmir ve Aydın çevresi.
  • Ayçiçeği yağı: Trakya (Edirne, Tekirdağ, Kırklareli). Çukurova'da pamuk tohumundan (çiğit) ve mısırdan, Ordu çevresinde fındıktan yağ elde edilir.
  • Un ve unlu mamuller: buğdayın yetiştiği İç Anadolu başta olmak üzere hemen her yerde; büyük şehirler de pazar olarak un fabrikalarını çeker.
  • Konserve ve salça: sebze ve meyvenin bol olduğu Bursa, İzmir, Antalya ve Çukurova.
  • Süt ve et ürünleri: büyükbaş hayvancılığın yaygın olduğu Erzurum ve Kars gibi Doğu Anadolu illerinde; süt çabuk bozulduğu için işleme tesisleri üreticiye yakındır. Et ve süt ürünleri fabrikaları büyük şehirlerin çevresinde de toplanır, çünkü pazar oradadır.
  • Yem: tahıl, küspe ve yağlı tohum gibi ham maddelerin bulunduğu ve besi-kümes hayvancılığının yoğun olduğu yerlerde; İç Anadolu, Marmara ve Ege.
  • Alkollü içkiler: şarap üzüm bağlarının yakınında (Tekirdağ-Şarköy, Kapadokya, Tokat, Denizli, İzmir çevresi), bira ise arpadan elde edilen maltla üretilir; bu fabrikalar Ege, Marmara ve İç Anadolu'da yoğunlaşır.

Tütün ve dokuma: bozulmayan ham madde uzağa gider

Tütün kurutulduktan sonra işlendiği için bozulmaz; sigara fabrikaları tütünün yetiştiği Ege ve Karadeniz'in yanı sıra tüketim merkezlerinde de kurulabilmiştir. Pamuklu dokuma Adana, İzmir, Denizli, Kahramanmaraş ve Gaziantep'te ham maddeye yakındır; ama pamuk bozulmadığı için İstanbul, Bursa ve Kayseri'de de gelişmiştir. Yünlü dokuma ve halıcılık küçükbaş hayvancılığın ve el sanatlarının yaygın olduğu Uşak, Isparta, Kayseri (Bünyan) ve Hereke'de toplanır; küçükbaş hayvancılığın sınırlı olduğu Karadeniz kıyılarında yünlü dokuma gelişmemiştir. İpekli dokumanın merkezi, dut ağacı ve ipek böceği yetiştiriciliğinin geleneksel merkezi Bursa'dır. Halı ve kilim dokumacılığı ise el sanatı olarak Anadolu'nun hemen her yerine yayılmıştır; Uşak, Isparta ve Hereke'nin yanında Kayseri, Konya, Sivas, Denizli ve Manisa da bilinen merkezlerdir. Hayvancılığın yan ürünü olan deriyi işleyen deri, giyim ve ayakkabı sanayisi ham maddeden çok pazara ve iş gücüne bağlıdır: İstanbul ve İzmir en büyük merkezlerdir, Bolu'nun Gerede ilçesi ve Uşak da dericilikle tanınır. Bütün bu kolların ortak zayıflığı ham maddenin iklime bağlı olmasıdır: kurak bir yıl pancarı, pamuğu ya da buğdayı azaltınca fabrikanın üretimi de düşer. Ham maddesi madenden gelen demir-çelik ya da uçak sanayisi ise iklimden doğrudan etkilenmez.

Akılda kalsın: Tarıma dayalı sanayide tek soru sor: “Ürün bekleyebilir mi?” Pancar, yaş çay, süt, domates bekleyemez → fabrika tarlanın yanında. Pamuk ve kuru tütün bekleyebilir → fabrika pazara da gidebilir. Şeker fabrikası + küspe = besi hayvancılığı.
Sınavda

Nasıl sorulur“Çay ve şeker fabrikalarının ortak özelliği hangisidir?” Doğru cevap: ham maddenin çabuk bozulması nedeniyle üretim alanına yakın kurulmaları.

TuzakTuzak şıklar: “ikisi de kıyıda yaygındır” (şeker kıyıda az), “ilk fabrikaları aynı yıl kuruldu” (şeker 1926, çay 1947). Bir başka kalıp: “Halı dokumacılığının gelişmediği merkez hangisidir?” Cevap Karadeniz'den bir il olur (ör. Bartın).

▭Boşluk doldurma

Şeker pancarının posasından elde edilen hayvan yemi olduğundan fabrikaların çevresinde besi hayvancılığı gelişmiştir. Türkiye'de yaş çay işleyen fabrikaların tamamı Bölümü'ndedir.

küspekepekDoğu KaradenizBatı Karadeniz

?Soru çöz

Pamuklu dokuma fabrikalarının pamuk yetişmeyen İstanbul ve Kayseri'de de kurulabilmesi aşağıdakilerden hangisiyle açıklanır?

✓ B. Pamuk bozulmadan uzağa taşınabildiği için dokuma fabrikası ham maddeye bağlı kalmaz; pazara ve iş gücüne yakın büyük şehirlerde kurulabilir. A sulamayla yetişmek tarımın koşuludur, fabrikanın yerini açıklamaz. C enerji iletim hatlarıyla taşınır; enerji fazlası yer seçimini belirlemez. D yanlıştır: İstanbul ve Kayseri pamuk tarımına elverişli değildir.
TÜRKİYE · MADEN VE ORMAN

Madene ve ormana dayalı sanayi: Karabük'ten Seydişehir'e, SEKA'dan çimentoya

MEB 11. sınıf · Ekonomik faaliyetler ve etkileri · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürkiye'de demir nerede çıkarılır, nerede işlenir?Bağlantılı konudan (Türkiye'de madenler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Türkiye'nin en önemli demir yatakları Sivas'ta Divriği ile Malatya'da Hekimhan–Hasançelebi'dedir; Bingöl, Adana, Kayseri ve Balıkesir'de de yatak vardır. Cevher Karabük ve Ereğli'de (taş kömürüne, yani enerjiye yakınlık) ve İskenderun'da (liman) demir-çelik fabrikalarında işlenir. Çeliğe sertlik veren manganez, paslanmazlık veren nikel ve krom, ısı dayanımı veren volfram ve molibden de bu zincirin parçalarıdır.

Demir ve çeliğin metalleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye'de demir-çelik, alüminyum, bakır, kâğıt ve çimento fabrikaları nerede bulunur?

Kısa cevap: Entegre demir-çelik fabrikaları Karabük (1939), Ereğli (1965) ve İskenderun'dadır (1975). Alüminyum Konya Seydişehir'de, ferrokrom Elazığ ve Antalya'da, bakır Murgul (Artvin), Elazığ-Maden ve Samsun'da, bor ürünleri Bandırma ve Kırka'da işlenir. Kâğıt sanayisi 1936'da İzmit'te, sonradan SEKA adını alacak fabrikayla başladı; kereste ve levha Batı Karadeniz'de, çimento her bölgede, cam ve seramik ise kum, kil ve feldispat yataklarına göre dağılır.

Karabük, fabrikadan önce var olmayan bir şehirdir: 1937'de demir-çelik fabrikasının temeli atıldığında orası küçük bir köydü.

Madene dayalı sanayide fabrika ile maden ocağı arasındaki ilişki, cevherin ağırlığına ve enerji ihtiyacına göre kurulur. Yatakların kendisi, çıkarıldıkları yerler ve rezervler madenler sayfasında; burada cevherin hangi fabrikada işlendiğini izliyoruz.

Demir-çelik üçgeni

Demir-çelik üçgenini Türkiye'de madenler sayfasında gördün; önce hatırla: Karabük ile Ereğli'yi ne çekti, İskenderun'u ne çekti? İlk ikisini Zonguldak taş kömürü (enerji), üçüncüsünü liman çekti; cevher Divriği ve Hekimhan'dan gelir. Burada tarihleri ve işlevleri ekleyelim: Karabük (Kardemir) ilk entegre fabrikadır, ilk Türk demiri 1939'da elde edildi; Ereğli (Erdemir) 1965'te yassı çelik üretimine, İskenderun (İsdemir) 1975'te üretime başladı. Karabük “fabrikalar kuran fabrika” diye anılır, çünkü demir-çelik makine, otomotiv, gemi ve inşaat sanayisinin temel girdisini üretir. Bu üç entegre tesisin dışında çelik, hurdanın elektrik ark ocaklarında eritilmesiyle de üretilir; bu tesisler hurdanın deniz yoluyla geldiği İzmir (Aliağa) gibi liman kentlerinde toplanır. Kırıkkale'deki Makine ve Kimya Endüstrisi (MKE) tesisleri ise savunma sanayisine çelik ve silah üretir.

Divriği ve Hekimhan'ın demir cevheri demir yoluyla Zonguldak taş kömürünün yanındaki Karabük ve Ereğli'ye taşınır (kesikli ok). Öteki tesisler hammaddeye ya da limana yakındır: İskenderun demir-çelik, Seydişehir alüminyum, Antalya ve Elazığ ferrokrom, Samsun bakır, Bandırma bor.Kaynak: Sınav Defteri Harita Katmanları verisi

Alüminyum, ferrokrom, bakır, bor

Madenler sayfasındaki “cevher nerede işlenir?” sorusunun cevapları burada sanayi haritasına dönüşür: boksit Konya Seydişehir'de alüminyuma (boksitten alüminyum üreten tek tesis; çok elektrik istediği için Manavgat Çayı'ndaki Oymapınar Barajı onun için kuruldu), krom Elazığ ve Antalya'da ferrokroma dönüşür; bakır Artvin Murgul ve Elazığ-Maden'de yatağın başında, Samsun'da limanda işlenir; bor ürünleri Eskişehir Kırka'da yatakta, Balıkesir Bandırma'da limanda üretilir.

Ormana dayalı sanayi: kâğıt, kereste, mobilya

Kereste, tomruk ve yonga levha (sunta) ağır ve hacimli olduğu için orman yöresinde işlenir: ormanların yoğun olduğu Batı Karadeniz (Kastamonu, Bartın, Düzce, Zonguldak, Karabük, Sinop) bu kolun merkezidir. Ormansız İç Anadolu illerinde (ör. Çankırı, Kırşehir) bu sanayi gelişmemiştir. Kâğıt sanayisi 1936'da İzmit'te açılan ve sonradan SEKA (Türkiye Selüloz ve Kâğıt Fabrikaları) çatısına giren fabrikayla başladı; sonra Çaycuma (Zonguldak), Aksu (Giresun), Dalaman (Muğla), Çay (Afyonkarahisar), Taşköprü (Kastamonu), Balıkesir ve Taşucu (Mersin) tesisleri kuruldu. Bu tesislerin çoğu özelleştirildi ya da kapandı; İzmit'teki ilk fabrika bugün kâğıt müzesidir. Üretim ihtiyacı karşılamadığı için kâğıdın bir kısmı ithal edilir. Mobilya ise ham maddeye değil pazara bağlıdır (ikinci konu).

Taşa ve toprağa dayalı sanayi: çimento, cam, seramik

Çimentonun ham maddesi (kalker, kil, marn) her yerde bulunur, ürünü ise ağır ve ucuz olduğu için uzağa taşınmaz; sonuç: Türkiye'nin her bölgesinde çimento fabrikası vardır. Camın ham maddesi kuvars kumu ve sodadır; ilk fabrika 1935'te İstanbul'un Paşabahçe semtinde açıldı, bugün Kocaeli, Kırklareli ve Mersin önemli merkezlerdir. Ankara Beypazarı'ndaki trona (doğal soda) yatakları cam ve deterjan sanayisine ham madde sağlar. Seramik ve porselen kaolen, kil ve feldispat yataklarına bağlıdır: Kütahya, Bilecik Bozüyük ve Çanakkale Çan başlıca merkezlerdir.

Akılda kalsın: Madene dayalı sanayi haritası beş kelimedir: Karabük–Ereğli kömür, İskenderun liman, Seydişehir alüminyum, Elazığ krom, Murgul bakır. Taş-toprakta tek kural: ham maddesi her yerde olan çimento her yerde, ham maddesi seçici olan seramik Kütahya–Bozüyük'te.
Sınavda

Nasıl sorulurÖncüllü soru: “Karabük, Seydişehir, Kırıkkale ve Konya'daki tesisler için ödev hazırlanıyor; hangisi hakkında ödev hazırlanmış olmaz?” Karabük demir-çelik, Seydişehir alüminyum, Kırıkkale rafineri, Konya şeker olduğuna göre açıkta kalan dokuma fabrikasıdır. Haritalı soru: Çaycuma, Taşköprü, Dalaman, Taşucu işaretliyse cevap kâğıt, Bozüyük–Kütahya–Çan işaretliyse seramiktir.

TuzakSeramiği çimento gibi her yerde sanmaktır: her bölgede olan çimentodur, seramik kaolen ve kil yataklarına bağlıdır.

⇄Bilgi eşleştirme madenler sayfasından hatırla: ham madde hangi tesise?

?Soru çöz

Karabük ve Ereğli'de demir cevheri yatağı bulunmadığı hâlde demir-çelik fabrikası kurulmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Çelik üretiminde kullanılan taş kömürü işlenen cevherden fazladır; kömürü taşımak daha pahalı olduğundan fabrikalar Zonguldak havzasının yanına kurulmuştur. A yanlış: cevher yurt içinden, Divriği ve Hekimhan'dan getirilir. B tüketim merkezine (pazara) yakınlık değil, enerjiye yakınlık belirleyicidir. D iş gücü her yerde bulunabilir; kömür ise yalnız bu havzadadır.
TÜRKİYE · PETROKİMYA VE MAKİNE

Rafineriler, otomotiv ve savunma sanayisi: Batman'dan Bursa'ya

MEB 11. sınıf · Ekonomik faaliyetler ve etkileri · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürkiye'de petrol ve doğal gaz nerede çıkarılır? Rafineriler nerededir, Sakarya Gaz Sahası neden önemlidir?Bağlantılı konudan (Türkiye'de enerji kaynakları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Türkiye'de petrol çoğunlukla Güneydoğu Anadolu'da (Batman, Adıyaman, Diyarbakır, Siirt, Mardin ve Şırnak-Gabar) çıkarılır; ilk petrol 1940'ta Batman'da Raman Dağı'nda bulundu. Doğal gaz Trakya'da (Kırklareli-Hamitabat, Tekirdağ), Batı Karadeniz açıklarında (Akçakoca) ve 2020'de keşfedilen Karadeniz'deki Sakarya Gaz Sahası'ndan çıkarılır; bu sahanın gazı Zonguldak-Filyos'ta karaya ulaşır. Yine de ETKB'ye göre 2025'te Türkiye ham petrolde %83, doğal gazda %95 oranında ithalata bağımlıdır.

Petrol ve doğal gaz

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye'deki petrol rafinerileri nerededir, otomotiv ve savunma sanayisi nerede toplanmıştır?

Kısa cevap: Türkiye'nin rafinerileri Batman (1955, yerli petrol, ilk ve en küçük), İzmit (1961, en büyük sanayi ve tüketim kuşağı), İzmir Aliağa (1972; yanında STAR rafinerisi ve Petkim) ve Kırıkkale'dedir (1986, iç pazar). Otomotiv sanayisi pazar, ulaşım ve yan sanayi nedeniyle Bursa, Kocaeli, Sakarya ve İstanbul'da toplanmıştır. Savunma sanayisi Ankara başta olmak üzere iç kesimlerde ve tersanelerde (Gölcük, Tuzla, Pendik) yoğunlaşır.

Batman'da petrol kuyusu ile rafineri aynı şehirdedir; İzmit'te ise rafinerinin ham petrolü binlerce kilometre öteden tankerle gelir.

Petrokimya, ham petrolün yakıta (benzin, motorin, gaz yağı) ve plastik, boya, sentetik lastik, gübre gibi kimyasallara dönüştürüldüğü sanayidir. Türkiye ham petrol ihtiyacının büyük kısmını ithal ettiği için bu sanayi çoğunlukla limanlarda ve tüketim kuşaklarında toplanmıştır. Rafinerilerin yer seçimini Türkiye'de enerji kaynakları sayfasında gördün; önce hatırla: Batman ham maddeye, İzmit ve Aliağa limana ve pazara, Kırıkkale iç bölgeye bağlıydı. Burada aynı tesisleri petrokimya zinciriyle birlikte okuyoruz.

Dört rafineri, dört neden

  • Batman (1955): Türkiye'nin ilk rafinerisi. Yerli ham petrolü işlemek için petrol sahasında kuruldu; kapasite bakımından en küçüğüdür. Kuruluş faktörü: ham madde.
  • İzmit (1961): İPRAŞ adıyla kuruldu; Türkiye'nin en gelişmiş sanayi ve tüketim kuşağında, deniz yoluyla gelen ithal petrolü işler. Faktör: ulaşım (liman) ve pazar.
  • İzmir Aliağa (1972): Ege'nin limanlı petrokimya merkezi; Petkim ve 2018'de açılan STAR rafinerisi de buradadır. Faktör: liman ve petrokimya.
  • Kırıkkale (1986): İç Anadolu'nun akaryakıt ihtiyacı için iç kesimde kuruldu; ham petrolü boru hattıyla gelir. Faktör: iç pazar ve güvenlik.

Bu rafineriler 1983'te Tüpraş çatısında birleştirildi. Mersin'deki eski ATAŞ rafinerisi bugün rafineri olarak değil, petrol ürünleri depolama tesisi olarak kullanılır. Rafinerilerin çevresinde boya, plastik ve lastik gibi petrokimya ürünlerini işleyen fabrikalar toplanır; İzmit Körfezi'nde lastik sanayisinin gelişmesi hem rafineriye hem otomotiv fabrikalarına yakınlıkla ilgilidir. Kimya sanayisinin öteki kolları da benzer biçimde dağılır: gübre fabrikaları ham maddesi (fosfat, doğal gaz, kükürt) deniz yoluyla geldiği ve ürün tarım bölgelerine dağıtıldığı için çoğunlukla liman kentlerindedir (Kocaeli, Mersin, Samsun, Bandırma, Gemlik, İzmir-Aliağa); ilaç, sabun ve deterjan sanayisi ise nitelikli iş gücüne ve pazara bağlı olduğu için İstanbul, Kocaeli, İzmir ve Ankara gibi büyük kentlerde toplanır.

Otomotiv ve makine sanayisi

Otomobil ve ticari araç fabrikaları Bursa, Kocaeli, Sakarya ve İstanbul'da; kamyon üretimi Aksaray'da da yapılır. Bir otomobil binlerce parçadan oluşur, bu yüzden fabrikayı çeken şey tek bir ham madde değil, yan sanayi, ulaşım ve pazardır: Marmara'da otoyol, demir yolu ve limanlar, nitelikli iş gücü, parça üreticileri ve Avrupa pazarına yakınlık bir arada bulunur. 1996'dan beri yürürlükte olan Gümrük Birliği bu üstünlüğü pekiştirdi. Makine sanayisinin diğer kolları da benzer biçimde kümelenir:

  • Traktör ve tarım makineleri: geniş tarım alanlarının pazar olduğu Konya, Ankara ve Sakarya.
  • Demir yolu araçları (lokomotif, vagon): Eskişehir, Sivas ve Sakarya.
  • Gemi yapımı (tersaneler): İstanbul (Tuzla, Pendik, Haliç) ve Kocaeli (Gölcük); en önemli tersaneler İstanbul ile İzmit arasındaki kıyıdadır; Yalova (Altınova) da büyük bir tersane bölgesidir.
  • Uçak ve havacılık: Ankara (Kahramankazan'daki uçak ve helikopter üretimi), Eskişehir (uçak motoru ve bakım) ve Kayseri (bakım ve onarım).

Savunma sanayisi: stratejik bağımsızlık

MEB 11'e göre yerli sanayi üretiminin özellikle savunma sanayisinde güçlenmesi Türkiye'nin dış politikada daha bağımsız hareket etmesini sağlar; elde edilen teknolojik kazanımlar ulusal güvenliği artırır ve ihracat yoluyla ekonomik getiri sağlar. MEB'in örneği ASELSAN'dır: 1975'te Türk Silahlı Kuvvetlerini Güçlendirme Vakfı tarafından kurulan kuruluş, savunma elektroniğinde dışa bağımlılığı azaltmış ve ürünlerini 80'den fazla ülkeye ihraç etmektedir. Savunma tesislerinin kuruluş yerinde güvenlik ön plandadır: Ankara ve Kırıkkale gibi iç kesimler, denizcilikte ise Gölcük ve İstanbul tersaneleri öne çıkar. Bursa'daki TEKNOSAB gibi yeni nesil sanayi alanları da savunma, havacılık ve raylı sistem üretimini planlı biçimde bir araya getirir.

Akılda kalsın: Rafinerileri yönleriyle hatırla: doğuda ham madde (Batman), batıda liman (İzmit, Aliağa), ortada pazar (Kırıkkale). Otomotivin formülü: yan sanayi + ulaşım + pazar = Marmara.
Sınavda

Nasıl sorulur“Aşağıdaki illerden hangisinde petrol rafinerisi bulunmaz?” Şıklarda Batman, İzmir, İzmit, Kırıkkale ve İstanbul varsa cevap İstanbul'dur. “Yerli ham petrolü işleyen rafineri hangisidir?” sorusunun cevabı Batmandır. Kayseri – otomotiv ve Bursa – şeker eşleştirmeleri klasik yanlış öncüllerdir.

TuzakOtomotiv sorularındaki “ham maddeye yakınlık” şıkkıdır: otomotivde belirleyici olan ulaşım, pazar ve yan sanayidir.

⇄Bilgi eşleştirme rafineri → kuruluş nedeni

?Soru çöz

Türkiye'de otomobil fabrikalarının Bursa, Kocaeli, Sakarya ve İstanbul çevresinde toplanmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Otomotivin tek bir ham maddesi yoktur; parça sağlayan yan sanayi, otoyol-demir yolu-liman bağlantıları, büyük iç pazar ve Avrupa'ya yakınlık bu illeri öne çıkarır. B otomotiv ham maddeye bağlı sanayi değildir, onu demir-çelik ya da şekerle karıştırma. C iklim tarımı etkiler, fabrika üretimini değil. D santraller her bölgede vardır; elektrik hatlarla taşınır.
DAĞILIŞ · SANAYİ BÖLGELERİ

Sanayi bölgeleri ve OSB'ler: Marmara neden sanayinin kalbi?

MEB 9–11 · Ekonomik faaliyetler ve etkileri · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürkiye'de kaç büyükşehir var, hızlı kentleşmenin sorunları nelerdir?Bağlantılı konudan (Yerleşme). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Türkiye'de büyükşehir belediyesi olan il sayısı 6360 sayılı Kanun (2012) ve Ordu'yu ekleyen 6447 sayılı Kanun (2013) ile 30'a çıkmıştır; bu illerde belediye sınırı il sınırı olmuş, köyler mahalleye dönüşmüştür. Hızlı ve plansız kentleşme gecekondu, çarpık yapılaşma, altyapı yetersizliği, trafik, hava ve gürültü kirliliği ile tarım alanlarının yapılaşmaya açılması gibi sorunlar doğurur.

Kentleşme ve büyükşehirler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye'de sanayi en çok nerede yoğunlaşmıştır, Marmara'da sanayi neden gelişmiştir, OSB nedir?

Kısa cevap: Türkiye'de sanayi bölgelere eşit dağılmamış, en çok Marmara'da, özellikle İzmit Körfezi çevresinde yoğunlaşmıştır. Bunun nedenleri gelişmiş kara-deniz-demir yolu ulaşımı ve limanlar, büyük tüketici nüfus, sermaye birikimi, nitelikli iş gücü ve Avrupa pazarına yakınlıktır. Sanayi tesislerinin altyapısı hazır, planlı alanlarda toplandığı yerlere organize sanayi bölgesi (OSB) denir; Türkiye'nin ilk OSB'si Bursa'da kurulmuştur.

Gebze'den İzmit'e giden otoyoldan bakınca fabrika duvarı neredeyse hiç bitmez. Doğu Karadeniz'in iç kesiminde ise yüzlerce kilometre boyunca tek bir fabrika bacası görmeyebilirsiniz.

Sanayinin dağılışı, birinci konudaki faktörlerin haritaya yansımasıdır. Ulaşımın, pazarın ve sermayenin bir araya geldiği yerler fabrikaları çeker; fabrikalar iş olanağı yaratır, iş olanağı göçü, göç de daha büyük pazarı. Bu zincir bir kez başladığında kendi kendini besler. Bu yüzden Türkiye'de sanayi birkaç kuşakta toplanmış, geniş alanlarda ise hiç gelişmemiştir.

Marmara: sanayinin kalbi

MEB 11 sanayinin Marmara Denizi çevresinde yoğunlaşmasının nedenlerini düşündürmeyi ister. Cevap birçok faktörün aynı yerde buluşmasıdır:

  • Ulaşım: İstanbul ve Çanakkale boğazları, büyük limanlar, otoyol ve demir yolu kavşakları; ham madde de ürün de kolay taşınır.
  • Pazar: Türkiye nüfusunun en kalabalık kesimi buradadır; en büyük tüketim alanıdır.
  • Sermaye ve iş gücü: şirket merkezleri, bankalar, üniversiteler ve nitelikli iş gücü bu bölgede birikmiştir.
  • Konum: Avrupa pazarına en yakın bölgedir; Gümrük Birliği'yle bu üstünlük arttı.
  • Tarihî birikim: Osmanlı'dan kalan fabrikalar ve ticaret geleneği, sonraki yatırımları da çekti.

Bölgenin en yoğun sanayi alanı İzmit Körfezi çevresidir (Gebze, Dilovası, Körfez, İzmit, Gölcük). MEB 10, gelişiminde sanayi fonksiyonu etkili olan yerleşmelere Tuzla (İstanbul), Gebze (Kocaeli), Aliağa (İzmir) ve Gaziantep'i örnek verir. Ham madde bakımından Marmara zengin değildir; burada sanayiyi tutan ham madde değil, ulaşım ve pazardır.

Diğer sanayi kuşakları ve boşluklar

  • Ege: İzmir–Manisa (Gediz Grabeni boyunca), Aliağa petrokimya kıyısı, Denizli tekstil.
  • Akdeniz: Adana–Mersin (Çukurova) ve İskenderun Körfezi çevresi.
  • İç Anadolu: Ankara, Konya, Kayseri, Eskişehir.
  • Güneydoğu: Gaziantep (MEB 11'in örneği Gaziantep OSB), Batman rafinerisi.
  • Karadeniz: Zonguldak–Karabük–Ereğli ağır sanayi kuşağı ve Samsun.

Sanayinin en az geliştiği yerler Doğu Anadolu ve Doğu Karadeniz'in iç kesimleridir; özellikle Gümüşhane–Bayburt çevresine karşılık gelen Çoruh–Kelkit Vadisi sanayinin ve nüfusun en seyrek olduğu alanlardandır. Nedenleri dağlık arazi, sert iklim, ulaşım güçlüğü, sermaye ve pazar eksikliğidir. Doğu Anadolu'da sanayi büyük ölçüde hayvancılığa dayalı süt ve et ürünlerinden ibarettir. Konum avantajı da tek başına yetmez: Çanakkale, uluslararası deniz trafiğinin geçtiği bir boğaza sahip olduğu hâlde ana kara ve demir yolu bağlantılarına sapa kaldığı için sanayide geride kalmıştır.

En yoğun kuşak İzmit Körfezi çevresinde İstanbul, Kocaeli, Bursa ve Sakarya'dır; öteki sanayi alanları İzmir–Manisa, Adana–Mersin–Hatay, Ankara–Eskişehir–Konya–Kayseri, Gaziantep ve Zonguldak–Karabük'tür. Doğu Anadolu sanayinin en seyrek olduğu bölgedir. İl sınırları Harita Katmanları'ndan, kuşaklar bu sayfadaki anlatımdan.Kaynak: Sınav Defteri Harita Katmanları verisi

Planlı sanayi alanları: OSB, serbest bölge, teknopark

MEB'e göre günümüzde sanayi; organize sanayi bölgeleri, serbest bölgeler ve teknoparklar gibi planlı üretim alanlarında toplanır. Organize sanayi bölgesi (OSB), sanayi tesislerinin yerleşmenin belirli bir alanında, yol, elektrik, su, doğal gaz ve arıtma gibi ortak altyapı ile bir araya getirildiği alandır. Amaçları plansız sanayileşmeyi ve sanayinin şehir merkezinde kalmasını önlemek, altyapıyı ortak ve ucuz kullanmak, çevre kirliliğini denetim altında tutmak ve kentleşmeyi yönlendirmektir. MEB 11'e göre Türkiye'nin ilk OSB'si Bursa Ovası'nda kurulmuştur. Bir sektöre ayrılmış ihtisas OSB'leri de vardır: MEB'in örnekleri İzmir'deki Dikili Tarıma Dayalı İhtisas OSB ile Bursa Karacabey'deki teknoloji odaklı TEKNOSAB'dır; TEKNOSAB'ın yeri İstanbul–İzmir Otoyolu'na, Gemlik ve Bandırma limanlarına yakınlığıyla seçilmiştir.

Serbest bölgeler, ülkenin siyasi sınırları içinde ama gümrük hattı dışında kalan, vergi ve gümrük muafiyetleri olan özel alanlardır. Amaçları yabancı sermayeyi çekmek, ihracatı ve döviz girişini artırmak, istihdam yaratmak ve yeni teknolojiyi ülkeye getirmektir. Teknoparklar üniversite ile sanayiyi Ar-Ge'de buluşturur. Devlet ayrıca geri kalmış bölgelere daha çok destek veren teşvik uygulamalarıyla sanayiyi doğuya ve iç kesime çekmeye çalışır; bu, devlet politikası faktörünün en açık örneğidir.

Akılda kalsın: Marmara'nın sırrı ham madde değil, U-P-S-İ: Ulaşım, Pazar, Sermaye, İş gücü (nitelikli). OSB = sanayiyi şehirden çıkar, altyapıyı ortak kullandır, kirliliği denetle. Serbest bölge = gümrük hattının dışı, ihracat ve yabancı sermaye.
Sınavda

Nasıl sorulur“Türkiye'de sanayinin yoğunlaştığı yerler arasında hangisi gösterilemez?” Şıklarda İzmit Körfezi, Gediz Grabeni, İskenderun Körfezi, Batı Karadeniz ve Çoruh–Kelkit Oluğu varsa cevap sonuncusudur. Haritalı sorularda işaretli alanlar arasında “sanayi kuruluşu sayısı en az olan” hep doğudaki alandır.

TuzakAmaç sorularındadır: OSB'de “bütün üretimi ihracata yöneltmek”, serbest bölgede “iç ticarette sanayi ürünlerinin payını artırmak” yanlış amaçtır.

▭Boşluk doldurma

MEB'e göre Türkiye'nin ilk organize sanayi bölgesi Ovası'nda kurulmuştur. Ülke sınırları içinde olup gümrük hattı dışında kalan, vergi ve gümrük muafiyetli alanlara bölge denir.

BursaKocaeliserbestorganize

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi organize sanayi bölgelerinin (OSB) kurulma amaçlarından biri değildir?

✓ D. OSB'ler sanayiyi planlı bir alanda toplayıp altyapıyı ortaklaştırmak, kirliliği denetlemek ve kentleşmeyi düzenlemek için kurulur. Üretimin iç pazar mı dış pazar için mi yapılacağı OSB'nin amacı değildir.
ETKİ · ÇEVRE VE MEKÂN

Sanayinin çevresel etkileri: fabrika bacasından ovaya

MEB 11. sınıf · Ekonomik faaliyetler ve etkileri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürkiye'de hava, su ve toprak kirliliğinin nedenleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Türkiye'de çevre ve doğal afetler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Türkiye'nin başlıca çevre sorunları hava, su ve toprak kirliliği ile orman ve sulak alan kaybıdır. Hava kirliliği; kışın kalitesiz yakıt ve sıcaklık terselmesi (Iğdır), kömürle çalışan termik santraller (Londra tipi) ile yoğun trafik ve sanayi (Los Angeles tipi, İstanbul-İzmit arası) kaynaklıdır. Su kirliliğinde en büyük pay evsel atık sulara aittir; sanayinin yoğun olduğu Ergene gibi havzalar en çok kirlenenlerdir.

Hava, su ve toprak kirliliği

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Sanayileşmenin mekâna ve çevreye etkileri nelerdir?

Kısa cevap: Sanayi istihdamı, geliri ve ihracatı artırır; göç ve şehirleşmeyi hızlandırır, liman, otoyol ve demir yolu gibi ulaşım ağlarını geliştirir. Buna karşılık hava ve su kirliliği, atık, doğal kaynakların aşırı tüketimi ve ekosistem tahribatı gibi çevresel sorunlara yol açar; Türkiye'de İzmit ve İskenderun körfezlerindeki kirlilik ile Bursa Ovası'nın yapılaşması bunun örnekleridir.

Bursa Ovası bir zamanlar meyve ve sebze bahçeleriyle bilinirdi; bugün aynı ova fabrikalar, konutlar ve yollarla doludur.

MEB 11'e göre sanayi yalnız üretimi artırmaz, mekânı da dönüştürür. Fabrikalar göçü çeker, nüfus belli alanlarda yoğunlaşır ve şehirleşme hızlanır; yeni konut alanları, hizmet sektörleri ve altyapı yatırımları ortaya çıkar. Sanayi demir yollarını, limanları, otoyolları ve lojistik merkezleri de geliştirerek üretim ile tüketim alanlarını birbirine bağlar. Ekonomik açıdan istihdamı artırır, bölgesel kalkınmayı destekler, gelir düzeyini ve ihracat kapasitesini yükseltir. Sanayisi gelişmiş yöreler bu yüzden göç alır; net göç hızları pozitiftir (ayrıntı göç sayfasında).

Bedeli: hava, su, toprak

MEB'in sıraladığı çevresel baskılar hava ve su kirliliği, atık üretimi, doğal kaynakların aşırı tüketimi ve ekosistem tahribatıdır. Türkiye'de en bilinen örnekler kıyılardadır: İzmit Körfezi ve İskenderun Körfezi'nde kıyıdaki yoğun sanayi (demir-çelik, rafineri, petrokimya) nedeniyle denizde kirlenme riski yüksektir. Şehirlerde hava kirliliği; kalitesiz ısınma yakıtı, sanayi ve ulaşım kaynaklı emisyonların toplamıdır. Sanayi ve kentleşme verimli ovaları da yer: MEB 11'in anlattığı Bursa Ovası, ilk OSB'nin burada kurulması, göçler ve hızlı kentleşmeyle büyük ölçüde yapılaştı; tarım alanları daraldı, çevre kirliliği arttı. Ova bu yüzden 2017'de Büyük Ova Koruma Alanı ilan edildi ve tarım dışı yapılaşma sınırlandı.

Çözüm: sanayiyle doğa arasında denge

MEB, bu sorunların çevre dostu teknolojiler ve sürdürülebilir üretim politikalarıyla kontrol altına alınabileceğini vurgular. Pratikte bu; sanayiyi şehir dışındaki OSB'lerde toplamak, atık suyu arıtmadan doğaya bırakmamak, baca filtreleri kullanmak ve atık ısıyı değerlendirmek demektir. Bandırma'daki bor ve gübre tesisleri, Ezine'deki çimento fabrikası ve Seydişehir alüminyum tesisi atık ısıdan elektrik üreten tesislere örnektir. Gaziantep OSB'nin MEB 11'de anlatılan “Yeşil OSB” dönüşümü de enerji verimliliği, atık yönetimi ve yenilenebilir enerji kullanımını hedefler. Kirliliğin daha geniş çerçevesi çevre ve doğal afetler sayfasında.

Akılda kalsın: Sanayinin zinciri: fabrika → iş → göç → şehir → kirlilik ve ova kaybı. MEB'in tek cümlelik özeti doğru bir önermedir: “Sanayileşme, şehirleşmeyi artırırken çevresel sorunları da beraberinde getirir.” Kirlilikte birlikte sorulan iki körfez: İzmit ve İskenderun.
Sınavda

Nasıl sorulur“Sanayinin gelişmiş olduğu bir yörede hangisi gözlenmez?” Şıklar: nitelikli iş gücü fazlalığı, çevre sorunları, çarpık kentleşme, elektrik tüketiminin artışı ve net göç hızının negatif olması. Cevap sonuncusudur; sanayi yöresi göç alır. Bir diğer kalıpta sanayinin olumlu kazanımları sorulur ve tarım arazisi kaybı “olumlu kazanım” olarak gösterilemez.

Tuzak“net göç hızının negatif olması” şıkkıdır: sanayi yöresi göç vermez, alır.

↕Neden-sonuç zinciri ilk adımdan sona

  1. Şehir hızla büyür, konut ve yol ihtiyacı artar
  2. Verimli bir ovada organize sanayi bölgesi kurulur
  3. Ova yapılaşır, tarım alanları daralır
  4. İş olanakları artar, çevre illerden göç gelir

?Soru çöz

İzmit ve İskenderun körfezlerinde deniz kirliliği riskinin yüksek olması, ortak olarak aşağıdakilerden hangisiyle açıklanır?

✓ B. İki körfezin kıyısında da demir-çelik, rafineri ve petrokimya gibi büyük sanayi tesisleri vardır; atıkları ve gemi trafiği kirlenme riskini artırır. A güçlü akıntı kirliliği dağıtır, riski azaltır. C yağış azlığı deniz kirliliğinin değil kuraklığın nedenidir. D bu körfezler turizmle değil ağır sanayiyle bilinir.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Orman sanayisi tesisleri genellikle ham maddeye yakın kurulur. Buna göre aşağıdaki illerden hangisinde orman ürünlerine dayalı sanayinin gelişmiş olması beklenmez?

✓ C. Şanlıurfa yarı kurak iklimi ve bozkır bitki örtüsüyle orman varlığı çok az olan bir ildir. Kastamonu, Bartın ve Düzce ise Batı Karadeniz'in geniş ormanlarına yakın orman sanayisi merkezleridir.Kaynak: Türkiye'de hayvancılık, ormancılık ve balıkçılık · Ormancılık ve orman ürünleri

?Soru 2

Türkiye'de deniz balıkçılığının en çok Karadeniz'de yapılmasında;
I. sularının akarsuların taşıdığı besinlerle planktonca zengin olması,
II. kıyı ovalarının dar, tarım alanlarının sınırlı olması,
III. balık tür çeşitliliğinin en fazla olduğu deniz olması
özelliklerinden hangileri etkilidir?

✓ B. Planktonca zengin sular (I) balık miktarını, dar kıyı ovaları (II) ise halkın denize yönelmesini açıklar. III yanlıştır: tür çeşitliliğinin en fazla olduğu deniz Karadeniz değil, sıcak ve tuzlu suları olan Akdeniz'dir. A yalnız I'i alıp II'yi atlar; C ve D yanlış olan III'ü içerir.Kaynak: Türkiye'de hayvancılık, ormancılık ve balıkçılık · Balıkçılık ve su ürünleri

?Soru 3

Çoruh Nehri'nin hidroelektrik potansiyelinin Gediz Nehri'nden fazla olmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Hidroelektrik potansiyeli düşü yüksekliğine (eğim) ve debiye bağlıdır; Çoruh dağlar arasından denize kısa yoldan inerken Gediz geniş ovalarda yavaş akar. B uzunluk belirleyici değildir, eğimle karıştırılıyor. C sulama suyu tüketir, potansiyeli artırmaz; üstelik Gediz havzası sulanan ovalarla doludur. D donma akımı ve üretimi azaltır, artırmaz.Kaynak: Türkiye'de enerji kaynakları · Hidroelektrik: barajlar ve HES

?Soru 4

Aşağıdaki maden–çıkarıldığı yer eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?

✓ D. Konya Seydişehir boksit (alüminyum) yatağı ve tesisiyle bilinir; bakır Murgul, Çayeli, Küre ve Maden'de çıkarılır. Diğer eşleştirmeler doğrudur: Ödemiş cıva, Keban kurşun-çinko, Kışladağ (Uşak) altın sahasıdır.Kaynak: Türkiye'de madenler · Bakır, kurşun-çinko, altın, gümüş, cıva

?Soru 5

Türkiye'de kümes hayvancılığının Manisa, Bolu ve Sakarya gibi illerde gelişmesinde aşağıdakilerden hangisi daha etkili olmuştur?

✓ D. Kümes hayvancılığı kapalı ortamda yemle yapıldığından iklim, mera ve bitki örtüsü belirleyici değildir; tesisler İzmir, İstanbul ve Ankara gibi büyük pazarlara ve ulaşım yollarına yakın kurulur.Kaynak: Türkiye'de hayvancılık, ormancılık ve balıkçılık · Kümes hayvancılığı

?Soru 6

Türkiye'de tuz elde edilen yerler ile tuzun kaynağı eşleştirmelerinden hangisi doğrudur?

✓ B. Tuz Gölü'nde yazın buharlaşmayla çekilen gölün tabanından tuz toplanır. Çamaltı (İzmir) deniz suyunun buharlaştırıldığı bir deniz tuzlasıdır; Çankırı ise kaya tuzu yataklarıyla bilinir.Kaynak: Türkiye'de madenler · Tuz, kükürt, fosfat, barit ve diğerleri

?Soru 7

Aşağıdaki tesislerden hangisinin üretimindeki artış, Türkiye'nin enerji ithalatını artırır?

✓ B. Ambarlı boru hattıyla gelen ithal doğal gazı yakar; üretimi arttıkça gaz ithalatı da artar. Batman petrolü, Soma linyiti ve Sakarya gazı yerli kaynaklardır, ithalatı azaltır.Kaynak: Türkiye'de enerji kaynakları · Petrol ve doğal gaz

?Soru 8

Aşağıdaki enerji kaynaklarından hangisi yenilenemeyen kaynaklar grubunda yer alır?

✓ A. Toryum, uranyum gibi nükleer yakıt olarak kullanılan ve çıkarıldıkça tükenen bir madendir. Jeotermal, biyokütle ve dalga yenilenebilir kaynaklardır.Kaynak: Türkiye'de enerji kaynakları · Enerji kaynaklarının sınıflandırılması

?Soru 9

Antalya'daki ferrokrom tesisinin kuruluş yerinin seçiminde aşağıdakilerden hangisi en etkili olmuştur?

✓ C. Antalya'da büyük krom yatağı yoktur; tesis Muğla'dan (Köyceğiz–Fethiye) gelen kromu işleyip ürünü limandan gönderir, belirleyici olan liman ve deniz ulaşımıdır. A ham maddeye yakınlıktır: bu Elâzığ ferrokrom tesisinin nedenidir. B taş kömürüne yakınlık Karabük ve Ereğli demir-çeliğini açıklar. D tarım hinterlandı tarıma dayalı sanayinin (şeker, un) yer seçimidir.Kaynak: Türkiye'de madenler · Krom, boksit ve işleme tesisleri

?Soru 10

Soma, Seyitömer ve Yatağan termik santrallerinin kömür ocaklarının yakınına kurulmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Linyit nemli ve düşük kalorilidir; taşıma maliyeti verdiği enerjiye değmediği için santral ocağın başına kurulur. A deniz yoluyla gelen ithal kömürü yakan santraller kıyıdadır (Sugözü gibi). B santral tüketim merkezine değil yakıta göre yer seçmiştir; Soma ve Yatağan büyük tüketim merkezi değildir. D taş kömürü yalnız Zonguldak havzasındadır; bu üç santral linyit yakar.Kaynak: Türkiye'de enerji kaynakları · Kömür: taş kömürü ve linyit
38
Daha fazla soru çözmek ister misin?Sanayi konusundan 38 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →