Mutlak ve göreceli konum: bir yerin adresi iki sayıyla nasıl yazılır?
MEB 9. sınıf · Mekânsal bilgi teknolojileri · Okuma 6 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaDünya'nın şekli nedir, geoit ne demektir?Bağlantılı konudan (Dünya'nın şekli ve hareketleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Dünya'nın şekli tam bir küre değil, geoittir: küreye yakın, kutuplardan basık ve Ekvator'dan şişkin. Bu şekli Dünya'nın kendi ekseni etrafında dönmesi kazandırmıştır; Dünya, Güneş sistemindeki sekiz gezegenin Güneş'e yakınlıkta üçüncüsüdür.
✎Konu anlatımı
Mutlak konum ve göreceli konum nedir?
Kısa cevap: Mutlak konum, bir yerin Ekvator'a ve başlangıç meridyenine göre enlem ve boylamla belirlenen kesin yeridir (ör. 40° 03′ K, 26° 13′ D). Göreceli konum ise bir yerin çevresindeki denizler, dağlar, kentler ve yollarla ilişkisidir; çevre değiştikçe değişebilir.6 Şubat 2023'te Pazarcık'taki depremin merkez üssü haritalara iki sayıyla işlendi: yaklaşık 37,29° kuzey ve 37,04° doğu. Dünya'nın neresinden bakılırsa bakılsın bu iki sayı aynı noktayı gösterir.
Bir yerin Dünya üzerindeki yeri iki yolla anlatılır. Mutlak konum, bir yerin Ekvator'a ve başlangıç meridyenine göre, yani enlem ve boylamla belirlenen yeridir. Kesindir, kişiden kişiye değişmez; navigasyon cihazları ve haritalar bu dili kullanır. Göreceli konum ise bir yerin çevresiyle ilişkisidir: hangi denize kıyısı var, hangi dağların ardında, hangi yolların kavşağında? MEB bu yüzden göreceli konumu daha öznel bulur ve çevre değiştikçe değişebileceğini söyler: evini “AVM'nin karşısı” diye tarif eden biri, AVM yıkılınca tarifini değiştirmek zorunda kalır.
Eski kaynaklarda ve KPSS kitaplarında bu kavramlar başka adlarla da geçer: mutlak konum yerine matematik konum, göreceli konum yerine özel konum. Türkiye'nin iki konumunu ve sonuçlarını ayrıntısıyla Türkiye'nin coğrafi konumu sayfasında anlatıyoruz; burada konum dilinin kendisini, yani paralel ve meridyenleri öğreneceğiz.
Coğrafi koordinat sistemi
Dünya üzerindeki bir noktayı matematiksel olarak ifade etme ihtiyacı coğrafi koordinat sistemini doğurdu. MEB'in tanımıyla bu sistem, Ekvator ve başlangıç meridyeni esas alınarak enlem ve boylamların kullanılmasıyla oluşturulur. Sistemin iki çizgi ailesi vardır: Ekvator'a paralel uzanan çemberler (paraleller) ve kutupları birleştiren yarım çemberler (meridyenler). Bir noktanın adresi, üzerinden geçen paralel ile meridyenin kesiştiği yerdir.
Enlem, bir noktanın Ekvator'a uzaklığının yerin merkeziyle yaptığı açıdır: noktadan yerin merkezine çizilen çizgi ile Ekvator düzlemi arasındaki açı. Boylam ise noktanın başlangıç meridyenine uzaklığının yerin merkeziyle yaptığı açıdır. İkisi de kilometreyle değil, açıyla ölçülür: derece (°), dakika (′) ve saniye (″); 1° = 60′, 1′ = 60″. MEB'in örneğinde Çanakkale Şehitler Abidesi 40° 03′ 00″ kuzey enlemi ile 26° 13′ 08″ doğu boylamının kesiştiği noktadadır. Dijital haritalar aynı değeri ondalıklı yazar: 37,5° demek 37° 30′ demektir.
Koordinat yazılırken önce enlem (K ya da G), sonra boylam (D ya da B) verilir. Yön harfi unutulan koordinat eksiktir: “40°, 30°” dört ayrı noktayı gösterebilir (40° K–30° D, 40° K–30° B, 40° G–30° D, 40° G–30° B). Bugün bu sistemi en çok GPS (Küresel Konumlandırma Sistemi) kullanır: uydulardan gelen sinyallerle bir yerin koordinatı belirlenir ve ulaşımdan meteorolojiye, afet yönetiminden havacılığa kadar pek çok alanda işe yarar.
Mutlak (matematik) konum
- Enlem ve boylamla verilir.
- Kesindir, değişmez.
- Yarım küre, matematik iklim kuşağı, yerel saat bu konumdan çıkar.
Göreceli (özel) konum
- Çevreyle ilişkiyle verilir: deniz, dağ, kent, yol, komşu.
- Zamanla değişebilir (yeni yol, yeni liman, yeni sınır).
- Bir yerin ekonomik ve jeopolitik önemini belirler.
Nasıl sorulurÖncüllü soru gelir: “I. 39° K paraleli üzerinde olması, II. Bir boğazın kıyısında kurulması, III. Önemli bir demir yolu kavşağında bulunması” öncüllerinden hangileri göreceli konumdur? Cevap II ve III'tür.
TuzakYarım küre ve kuşak bilgisidir: “kuzey yarım kürede ve orta kuşakta bulunması” göreceli konum gibi okunur ama derece içerdiği için mutlak konumdur. İkinci kalıp “mutlak konumun özelliği değildir” sorusudur; “zamanla değişebilir” ifadesi göreceli konuma aittir.
⇄Bilgi eşleştirme kavram ve örnek
?Soru çöz
Aşağıdakilerden hangisi göreceli konumun özelliklerinden biri değildir?