Coğrafi konum: paraleller, meridyenler ve saat farkları

Bir yerin adresini iki sayıyla yazmayı, Ekvator'dan kutuplara neyin neden değiştiğini, yerel saat ve saat dilimi hesaplarını çözümlü örneklerle adım adım anlatıyoruz.

7 durakKavram
16 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 16tamamlanan etkinlik
80 sorubu konuda çözebileceğin
KAVRAM · KONUM

Mutlak ve göreceli konum: bir yerin adresi iki sayıyla nasıl yazılır?

MEB 9. sınıf · Mekânsal bilgi teknolojileri · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDünya'nın şekli nedir, geoit ne demektir?Bağlantılı konudan (Dünya'nın şekli ve hareketleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Dünya'nın şekli tam bir küre değil, geoittir: küreye yakın, kutuplardan basık ve Ekvator'dan şişkin. Bu şekli Dünya'nın kendi ekseni etrafında dönmesi kazandırmıştır; Dünya, Güneş sistemindeki sekiz gezegenin Güneş'e yakınlıkta üçüncüsüdür.

Güneş sistemi ve geoit

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Mutlak konum ve göreceli konum nedir?

Kısa cevap: Mutlak konum, bir yerin Ekvator'a ve başlangıç meridyenine göre enlem ve boylamla belirlenen kesin yeridir (ör. 40° 03′ K, 26° 13′ D). Göreceli konum ise bir yerin çevresindeki denizler, dağlar, kentler ve yollarla ilişkisidir; çevre değiştikçe değişebilir.

6 Şubat 2023'te Pazarcık'taki depremin merkez üssü haritalara iki sayıyla işlendi: yaklaşık 37,29° kuzey ve 37,04° doğu. Dünya'nın neresinden bakılırsa bakılsın bu iki sayı aynı noktayı gösterir.

Bir yerin Dünya üzerindeki yeri iki yolla anlatılır. Mutlak konum, bir yerin Ekvator'a ve başlangıç meridyenine göre, yani enlem ve boylamla belirlenen yeridir. Kesindir, kişiden kişiye değişmez; navigasyon cihazları ve haritalar bu dili kullanır. Göreceli konum ise bir yerin çevresiyle ilişkisidir: hangi denize kıyısı var, hangi dağların ardında, hangi yolların kavşağında? MEB bu yüzden göreceli konumu daha öznel bulur ve çevre değiştikçe değişebileceğini söyler: evini “AVM'nin karşısı” diye tarif eden biri, AVM yıkılınca tarifini değiştirmek zorunda kalır.

Eski kaynaklarda ve KPSS kitaplarında bu kavramlar başka adlarla da geçer: mutlak konum yerine matematik konum, göreceli konum yerine özel konum. Türkiye'nin iki konumunu ve sonuçlarını ayrıntısıyla Türkiye'nin coğrafi konumu sayfasında anlatıyoruz; burada konum dilinin kendisini, yani paralel ve meridyenleri öğreneceğiz.

Coğrafi koordinat sistemi

Dünya üzerindeki bir noktayı matematiksel olarak ifade etme ihtiyacı coğrafi koordinat sistemini doğurdu. MEB'in tanımıyla bu sistem, Ekvator ve başlangıç meridyeni esas alınarak enlem ve boylamların kullanılmasıyla oluşturulur. Sistemin iki çizgi ailesi vardır: Ekvator'a paralel uzanan çemberler (paraleller) ve kutupları birleştiren yarım çemberler (meridyenler). Bir noktanın adresi, üzerinden geçen paralel ile meridyenin kesiştiği yerdir.

Enlem, bir noktanın Ekvator'a uzaklığının yerin merkeziyle yaptığı açıdır: noktadan yerin merkezine çizilen çizgi ile Ekvator düzlemi arasındaki açı. Boylam ise noktanın başlangıç meridyenine uzaklığının yerin merkeziyle yaptığı açıdır. İkisi de kilometreyle değil, açıyla ölçülür: derece (°), dakika (′) ve saniye (″); 1° = 60′, 1′ = 60″. MEB'in örneğinde Çanakkale Şehitler Abidesi 40° 03′ 00″ kuzey enlemi ile 26° 13′ 08″ doğu boylamının kesiştiği noktadadır. Dijital haritalar aynı değeri ondalıklı yazar: 37,5° demek 37° 30′ demektir.

Koordinat yazılırken önce enlem (K ya da G), sonra boylam (D ya da B) verilir. Yön harfi unutulan koordinat eksiktir: “40°, 30°” dört ayrı noktayı gösterebilir (40° K–30° D, 40° K–30° B, 40° G–30° D, 40° G–30° B). Bugün bu sistemi en çok GPS (Küresel Konumlandırma Sistemi) kullanır: uydulardan gelen sinyallerle bir yerin koordinatı belirlenir ve ulaşımdan meteorolojiye, afet yönetiminden havacılığa kadar pek çok alanda işe yarar.

Mutlak (matematik) konum

  • Enlem ve boylamla verilir.
  • Kesindir, değişmez.
  • Yarım küre, matematik iklim kuşağı, yerel saat bu konumdan çıkar.

Göreceli (özel) konum

  • Çevreyle ilişkiyle verilir: deniz, dağ, kent, yol, komşu.
  • Zamanla değişebilir (yeni yol, yeni liman, yeni sınır).
  • Bir yerin ekonomik ve jeopolitik önemini belirler.
Akılda kalsın: Mutlak konum bir koordinattır, göreceli konum bir tariftir. Koordinat hiç eskimez; tarif, çevre değişince eskir. “Kuzey yarım kürede olmak” ya da “Ekvator'a yakın olmak” da dereceyle ölçüldüğü için mutlak konumdur.
Sınavda

Nasıl sorulurÖncüllü soru gelir: “I. 39° K paraleli üzerinde olması, II. Bir boğazın kıyısında kurulması, III. Önemli bir demir yolu kavşağında bulunması” öncüllerinden hangileri göreceli konumdur? Cevap II ve III'tür.

TuzakYarım küre ve kuşak bilgisidir: “kuzey yarım kürede ve orta kuşakta bulunması” göreceli konum gibi okunur ama derece içerdiği için mutlak konumdur. İkinci kalıp “mutlak konumun özelliği değildir” sorusudur; “zamanla değişebilir” ifadesi göreceli konuma aittir.

⇄Bilgi eşleştirme kavram ve örnek

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi göreceli konumun özelliklerinden biri değildir?

✓ B. Enlem ve boylamla kesin olarak verilen, değişmeyen yer mutlak konumdur. A çevredeki yerlerle ilişki, C ortam değiştikçe değişebilme, D ekonomik ve jeopolitik önemi belirleme ise göreceli konumun özellikleridir.
KAVRAM · PARALEL

Paraleller ve enlem: Ekvator'dan kutuplara 180 çember

MEB 9. sınıf · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 7 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaMatematik iklim kuşakları nelerdir, dönenceler ve kutup daireleri nereden geçer?Bağlantılı konudan (Dünya'nın şekli ve hareketleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Güneş ışınları yıl içinde en fazla 23°27' kuzey (Yengeç Dönencesi) ve 23°27' güney (Oğlak Dönencesi) paralellerine kadar dik gelebilir; 66°33' paralelleri ise kutup daireleridir. Dönenceler arası tropikal kuşak, dönencelerle kutup daireleri arası orta kuşak, kutup daireleriyle kutup noktaları arası kutup kuşağıdır.

Matematik iklim kuşakları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Paraleller nedir, özellikleri nelerdir?

Kısa cevap: Paraleller, Ekvator'a paralel olarak Dünya'yı doğu–batı yönünde saran hayalî çemberlerdir. Ekvator'un kuzeyinde 90, güneyinde 90 olmak üzere 180 paralel vardır; en uzunu Ekvator'dur, boyları kutuplara doğru kısalır. Ardışık iki paralel arası yaklaşık 111 km'dir. Özel paraleller Ekvator (0°), Yengeç ve Oğlak dönenceleri (23° 27′) ile kutup daireleridir (66° 33′).

Ekvator, Dünya'nın belini yaklaşık 40 bin kilometrelik bir çemberle sarar. Kutup noktasına varıldığında ise paralel bir çember olmaktan çıkar, tek bir noktaya iner.

Paralellerin başlangıcı doğanın kendisinden gelir: Ekvator, Dünya'nın dönüş ekseninin iki ucuna, yani iki kutup noktasına eşit uzaklıkta çizilen çemberdir. Dünya'yı Kuzey Yarım Küre ve Güney Yarım Küre olarak ikiye ayırır. Öteki paraleller bu çembere paralel, ondan bir derece aralıklarla çizilir ve üzerinde bulundukları her noktanın enlemini taşır: 30° K paraleli üzerindeki her yer 30° kuzey enlemindedir.

Paralellerin özellikleri

  • Yönleri: Doğu–batı doğrultusunda uzanan tam çemberlerdir; birbirine paraleldir, hiçbir zaman kesişmez.
  • Sayıları: Ekvator 0° kabul edilir; kuzeyde 90, güneyde 90 olmak üzere toplam 180 paralel vardır. En büyük enlem değeri 90°'dir ve kutup noktalarında görülür.
  • Boyları: En uzun paralel Ekvator'dur (yaklaşık 40.076 km); Ekvator'dan kutuplara doğru paralellerin boyu kısalır, kutupta bir noktaya dönüşür.
  • Aralıkları: Ardışık iki paralel arasındaki uzaklık her yerde yaklaşık 111 km'dir. Dünya kutuplardan basık olduğu için bu değer kutuplara doğru çok az (1 km kadar) artar; sınavda 111 km alınır.
  • Ekvator'a uzaklık: Aynı paralel üzerindeki bütün noktalar Ekvator'a eşit uzaklıktadır.

111 sayısının nereden geldiğini bilmek onu ezberlemekten iyidir. Dünya'nın çevresi yaklaşık 40 bin km'dir; bir kutuptan ötekine giden yarım çember 20 bin km eder ve bu yolda 180 paralel geçilir. 20.000 ÷ 180 ≈ 111. Yani her enlem derecesi, yeryüzünde yaklaşık 111 km'lik bir kuzey–güney yolculuğudur.

Dört özel paralel ve beş kuşak

Hatırlarsan Dünya'nın ekseni yörünge düzlemine göre eğiktir ve Ekvator düzlemi ile yörünge düzlemi arasında 23° 27′'lık açı vardır. Bu eğiklik iki özel paralel çifti doğurur. Güneş ışınlarının öğle vakti dik açıyla gelebildiği en kuzey ve en güney sınırlar dönencelerdir: Yengeç Dönencesi 23° 27′ kuzey enlemindedir ve ışınlar 21 Haziran'da ona dik gelir; Oğlak Dönencesi 23° 27′ güney enlemindedir ve ışınlar 21 Aralık'ta ona dik gelir. 21 Mart ile 23 Eylül'de ise dik açı Ekvator'dadır. Kutup daireleri 66° 33′ enlemlerindedir; yılda en az bir gün 24 saat süren gündüzün ya da gecenin yaşandığı sınırdır.

Bu dört paralel, MEB'in matematik iklim kuşakları dediği bölünmeyi yapar: dönenceler arası tropikal kuşak, dönencelerle kutup daireleri arası orta kuşak, kutup daireleriyle kutup noktaları arası kutup kuşağıdır. Kuşaklar yalnız Güneş ışınlarının yıl içindeki düşme açısına dayandığı için “matematik” diye anılır; gerçek iklimi yükselti, denizler ve rüzgârlar da biçimlendirir. Güneş ışınları dönenceler arasındaki her yere yılda iki kez, dönencelerin tam üzerine yılda bir kez dik gelir; dönencelerin dışına hiç dik gelmez.

Paralel ve meridyen ağı: kesikli çizgiler özel paraleller, sarı çizgi başlangıç meridyeni, elipsler 30° ve 60° meridyenleri. Renkli bantlar matematik iklim kuşaklarıdır. Şema kavramsaldır, harita değildir.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: 23° 27′ + 66° 33′ = 90°. Kutup dairesi, eksen eğikliğinin kutup noktasından geriye sayılmış hâlidir; birini bilen ötekini bulur. Paralellerde azalan şey boydur, aralık değil: iki paralel arası her yerde yaklaşık 111 km kalır.
Sınavda

Nasıl sorulur“Güneş ışınlarının yıl boyunca hiç dik gelmediği yer” sorulur: cevap dönencelerin dışıdır (Türkiye de buradadır). “Yılda iki kez dik gelen” yer dönenceler arasıdır, “yılda bir kez” ise dönencenin tam üzeridir.

TuzakTuzak şık “kutup dairesinde altı ay gündüz yaşanır” cümlesidir: altı ay gündüz ve altı ay gece kutup noktasında yaşanır, kutup dairesinde ise yılda bir gün 24 saat gündüz, bir gün 24 saat gece vardır. Bir de “paraleller arası uzaklık kutuplara doğru azalır” şıkkı yanlıştır; azalan, paralelin boyu ve meridyenler arası uzaklıktır.

▭Boşluk doldurma

Ekvator'un kuzeyinde ve güneyinde 90'ar tane olmak üzere toplam paralel vardır. Bunlar arasında boyu en uzun olan paralelin adı: .

180360EkvatorYengeç Dönencesi

⇄Bilgi eşleştirme özel paraleller

?Soru çöz

Paralellerle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ C. Kısalan şey paralelin çevresidir, aralık değil: ardışık iki paralel arası her yerde yaklaşık 111 km'dir. Kutba doğru azalan uzaklık meridyenler arasındaki uzaklıktır; C bu iki bilgiyi karıştırır. A, B ve D paralellerin doğru özellikleridir.
SÜREÇ · ENLEM ETKİSİ

Enlemin sonuçları: Ekvator'dan kutba giderken neler değişir?

MEB 9. sınıf · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırla21 Mart, 21 Haziran, 23 Eylül ve 21 Aralık tarihlerinin özellikleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Dünya'nın şekli ve hareketleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

21 Mart ve 23 Eylül'de güneş ışınları öğle vakti Ekvator'a dik gelir ve Dünya'nın her yerinde gece ile gündüz eşittir (ekinoks). 21 Haziran'da ışınlar Yengeç Dönencesi'ne dik gelir, Kuzey Yarım Küre'de en uzun gündüz yaşanır ve yaz başlar; 21 Aralık'ta ışınlar Oğlak Dönencesi'ne dik gelir, Kuzey Yarım Küre'de en uzun gece yaşanır ve kış başlar; Güney Yarım Küre'de durum terstir.

21 Mart, 21 Haziran, 23 Eylül, 21 Aralık

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Enlemin sonuçları nelerdir?

Kısa cevap: Ekvator'dan kutuplara gidildikçe güneş ışınlarının geliş açısı, ortalama sıcaklık, çizgisel hız, paralel boyu, meridyenler arası uzaklık, kalıcı kar sınırının yüksekliği ve bitki çeşitliliği azalır; öğle gölgesinin boyu, yer çekimi, gece–gündüz süre farkı ve tan–alacakaranlık süresi artar. Matematik iklim kuşakları da enlemin sonucudur.

Ekvator'a çok yakın kurulan Quito'da (Ekvador) yıl boyu gündüz de gece de 12 saate yakın sürer. Kuzey Kutup Dairesi'nin ötesindeki Tromsø'da (Norveç) ise haziranda Güneş hiç batmaz.

Bütün farkların kökü Dünya'nın şeklidir. Dünya küreye yakın, kutuplardan basık, Ekvator'dan şişkin bir şekle sahiptir; MEB buna geoit der. Bu yüzden Ekvator'dan uzaklaştıkça güneş ışınları yüzeye daha eğik düşer. Neden önemli? Eğik gelen ışın demeti daha geniş bir alana yayılır ve atmosferde daha uzun yol alıp daha çok tutulur; birim alana düşen enerji azalır. Sonuç MEB'in “sıcaklık–enlem ilişkisi” dediği kuraldır: sıcaklık Ekvator'dan kutuplara doğru genel olarak azalır.

Bu tek açı farkı bir zincir başlatır. Sıcaklık düştükçe kalıcı kar sınırı alçalır, buharlaşma azalır, bitki örtüsünün yoğunluğu ve tür çeşitliliği azalır, tarım yapılabilen süre kısalır. Tropikal kuşakta sıcaklık yıl boyu yüksek kalırken orta kuşakta dört mevsim belirginleşir, kutup kuşağında ise kısa ve serin bir yaz ile uzun bir kış yaşanır.

Dönüşten doğan fark: çizgisel hız

Dünya ekseni etrafındaki dönüşünü batıdan doğuya 24 saatte tamamlar. Yeryüzündeki her nokta aynı sürede bir tur attığı için saatte 15° döner; bu açısal hız her yerde aynıdır. Ama turun uzunluğu, yani üzerinde bulunulan paralelin boyu farklıdır. Uzun çember üzerindeki nokta aynı sürede daha çok yol alır: çizgisel hız Ekvator'da en fazladır (MEB'e göre saatte yaklaşık 1.670 km), 60° enleminde paralel boyu yarıya indiği için yaklaşık yarısına düşer, kutup noktasında sıfırdır.

Şekilden doğan fark: yer çekimi

Kutuplar basık olduğu için kutuplardaki bir nokta yerin merkezine Ekvator'daki bir noktadan daha yakındır. Merkeze yakın olan daha güçlü çekilir: yer çekimi Ekvator'dan kutuplara doğru artar. Çok kişinin ters işaretlediği bu bilgi, sınavın sevdiği tuzaklardandır.

Süreler: gündüz, gölge, alacakaranlık

Ekvator'da yıl boyunca gündüz ile gece hemen hemen eşittir. Kutuplara gidildikçe gece–gündüz süre farkı büyür; kutup dairelerinin ötesinde 24 saat süren gündüz ve geceler, kutup noktalarında altı ay süren gündüz ve geceler görülür. Işınlar eğikleştikçe öğle gölgesinin boyu uzar. Güneş kutuplara yakın yerlerde ufkun altına eğik ve yavaş indiği için tan ve alacakaranlık süresi de uzar. Gölgenin yönü de enleme bağlıdır: dönencelerin dışında öğle gölgesi daima kutba bakar (kuzey yarım kürede kuzeye); dönenceler arasında ise Güneş'in o günkü konumuna göre yıl içinde yön değiştirir.

Ekvator'dan kutba AZALIR

  • Güneş ışınlarının geliş açısı
  • Ortalama sıcaklık
  • Çizgisel hız
  • Paralel boyu ve meridyenler arası uzaklık
  • Kalıcı kar sınırının yüksekliği
  • Bitki çeşitliliği ve yoğunluğu

Ekvator'dan kutba ARTAR

  • Öğle gölgesinin boyu
  • Yer çekimi
  • Gece–gündüz süre farkı
  • Tan ve alacakaranlık süresi
  • Mevsimler arası sıcaklık farkının belirginliği
  • Işınların atmosferde aldığı yol

Aynı paralelde aynı olanlar ve “anomali”

Aynı paralel üzerindeki yerlerde Ekvator'a uzaklık, öğle vakti ışınların geliş açısı, aynı gündeki gündüz süresi, çizgisel hız ve öğle gölgesinin boyu aynıdır. Sıcaklık ise her zaman aynı çıkmaz. Aynı paraleldeki iki yerin sıcaklığı beklenenden saparsa buna anomali denir ve sebebi enlem değildir: yükselti, bakı, karasallık–denizellik ve okyanus akıntıları sıcaklığı değiştirir. Bu sayfadaki her şeyin ortak dersi şudur: enlem matematik bir çerçeve kurar, yeryüzünün öteki özellikleri bu çerçeveyi yer yer bozar.

Akılda kalsın: Enlemin dili açı ve süredir; boylamın dili saattir. Soruda Ekvator'dan kutba doğru bir yolculuk ve değişen bir açı, süre, hız ya da sıcaklık varsa cevap enlemdir. Aynı paraleldeki iki yerin farkı sorulursa cevap enlem olamaz.
Sınavda

Nasıl sorulurHaritalı kalıp: bir kıtada numaralı kentler paralelleriyle verilir, “hangisi doğrudur?” diye sorulur. Ekvator'a en yakın kentte çizgisel hız en fazla, öğle gölgesi en kısa; Ekvator'dan en uzak kentte gece–gündüz farkı en büyüktür.

TuzakTuzak şık bir saat bilgisidir (“yerel saati her zaman en geri olan”); yalnız paralel verilmişse saat hakkında yargı kurulamaz. İkinci kalıp: “Aynı paraleldeki iki yerin sıcaklık farkı aşağıdakilerden hangisiyle açıklanamaz?” Şıklarda yükselti, bakı, akıntılar, karasallık ve “Ekvator'a yakınlık” olur; cevap Ekvator'a yakınlıktır. Üçüncü tuzak: dönenceler arasındaki bir kent için “öğle gölgesi yıl boyunca kuzeye düşer” yanlıştır.

↕Sıralama çizgisel hız büyükten küçüğe

  1. 45° kuzey paraleli
  2. Ekvator
  3. Kuzey Kutup Dairesi
  4. Yengeç Dönencesi

?Soru çöz

Aynı paralel üzerinde bulunan, deniz seviyesindeki iki farklı noktada aşağıdakilerden hangisi kesinlikle farklıdır?

✓ D. Aynı paraleldeki iki farklı nokta farklı meridyenler üzerindedir, bu yüzden aynı anda yerel saatleri farklıdır. A Ekvator'a uzaklık, B çizgisel hız, C gündüz süresi enleme bağlıdır; aynı paralelde üçü de aynıdır.
KAVRAM · MERİDYEN

Meridyenler ve boylam: Greenwich'ten başlayan 360 yarım çember

MEB 9. sınıf · Mekânsal bilgi teknolojileri · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDünya'nın şeklinin (geoit) sonuçları nelerdir?Bağlantılı konudan (Dünya'nın şekli ve hareketleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Dünya'nın geoit şekli yüzünden güneş ışınlarının geliş açısı Ekvator'dan kutuplara doğru daralır ve sıcaklık genel olarak Ekvator'dan kutuplara azalır. Aynı şekil yüzünden çizgisel hız, paralel boyu ve meridyenler arası mesafe kutuplara doğru azalır, yer çekimi artar; Dünya'nın her an yarısı aydınlık, yarısı karanlıktır.

Şeklin sonuçları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Meridyenler nedir, özellikleri nelerdir?

Kısa cevap: Meridyenler, kuzey ve güney kutup noktalarını birleştiren hayalî yarım çemberlerdir. Başlangıç meridyeni (0°) Londra'daki Greenwich'ten geçer; doğuda 180, batıda 180 olmak üzere 360 meridyen vardır. Bütün meridyenlerin boyu eşittir, ama aralarındaki uzaklık Ekvator'da yaklaşık 111 km iken kutuplara doğru azalır. İki meridyen arasında 4 dakikalık yerel saat farkı vardır.

Londra'nın Greenwich semtindeki eski gözlemevinin avlusunda yere işlenmiş bir çizgi vardır. Ziyaretçiler bir ayakları doğu, bir ayakları batı yarım kürede fotoğraf çektirir.

Paralellerin doğal bir başlangıcı vardır: Ekvator. Meridyenlerin ise yoktur; kutupları birleştiren yarım çemberlerin hepsi birbirinin eşidir ve hangisinin 0° sayılacağı bir anlaşma meselesidir. 19. yüzyılda pek çok ülke kendi başkentinden geçen meridyeni başlangıç alıyordu; gemiler ve demir yolları çoğaldıkça bu karmaşa çekilmez oldu. 1884'te Washington'da toplanan Uluslararası Meridyen Konferansı, Greenwich Gözlemevi'nden geçen meridyeni ortak başlangıç kabul etti. KPSS kaynaklarında, Osmanlı haritacılığında bir dönem İstanbul'dan (Ayasofya'dan) geçen meridyenin başlangıç alındığı da anılır.

Meridyenlerin özellikleri

  • Yönleri: Kuzey–güney doğrultusunda uzanan yarım çemberlerdir; kutup noktalarında birleşir.
  • Sayıları: Başlangıç meridyeninin doğusunda 180, batısında 180 olmak üzere 360 meridyen vardır. 0° ile karşısındaki 180° meridyeni birlikte Dünya'yı doğu ve batı yarım kürelere ayırır.
  • Boyları: Hepsi kutuptan kutba uzandığı için boyları eşittir (yaklaşık 20 bin km).
  • Aralıkları: İki meridyen arasındaki uzaklık Ekvator'da yaklaşık 111 km'dir ve kutuplara doğru azalır: 30° enleminde yaklaşık 96 km, 45°'de yaklaşık 79 km, 60°'ta yaklaşık 56 km, kutup noktasında sıfır.
  • Zaman: Dünya 360°'yi 24 saatte döndüğü için ardışık iki meridyen arasında 4 dakika yerel saat farkı vardır.
  • Boylam: Aynı meridyen üzerindeki her nokta aynı boylamdadır; en büyük boylam değeri 180°'dir.

Meridyenlerin kutuplarda birleşmesi, Dünya'nın küresel şeklinin doğrudan sonucudur. Paralel boyu kutuplara doğru kısaldığı hâlde her paralel yine 360 meridyenle kesişir; daha kısa bir çembere aynı sayıda çizgi sığınca çizgiler birbirine yaklaşır. Bu yüzden iki meridyen arasında kalan kuzey–güney şerit, kutba yaklaştıkça daralan bir dilime benzer.

Boylamın sonuçları

Boylam iklim üretmez: sıcaklık, mevsim, gündüz süresi ya da ışınların geliş açısı boylamla değişmez. Boylamın ürettiği şey zamandır. Dünya batıdan doğuya döndüğü için Güneş'i önce doğudaki yerler görür ve doğudaki yerin yerel saati ileridir. Boylamın sonuçları bu tek gerçekten çıkar: yerel saat farkları, Güneş'in doğuş, öğle ve batış anlarının doğudan batıya gecikmesi, ülkelerin ortak saat kullanma ihtiyacı, uluslararası saat dilimleri ve tarih değiştirme çizgisi.

Aynı meridyen üzerindeki yerlerde yerel saat, öğle anı (gölgenin en kısa olduğu an) ve başlangıç meridyeniyle aradaki zaman farkı aynıdır. Ama başlangıç meridyenine kilometre cinsinden uzaklıkları aynı değildir: meridyenler kutuplara doğru birbirine yaklaştığı için kutba yakın olan başlangıç meridyenine daha yakındır. Güneş'in doğuş anı da yalnız 21 Mart ve 23 Eylül'de aynıdır; öteki günlerde, gündüzü daha uzun olan yer Güneş'i daha erken görür.

Akılda kalsın: Paraleller boy kaybeder, meridyenler ara kaybeder. Ekvator'dan kutba paralellerin boyu kısalır; meridyenlerin boyu hep aynıdır ama aralarındaki uzaklık daralır. Paraleller arası uzaklık ise hiç değişmez (~111 km).
Sınavda

Nasıl sorulur“Aynı meridyen üzerindeki iki kent” kalıbı: yerel saat, öğle anı ve başlangıç meridyeniyle zaman farkı aynıdır; Ekvator'a uzaklık, gündüz süresi, ışın açısı ve başlangıç meridyenine km cinsinden uzaklık farklıdır.

TuzakTuzak şık “başlangıç meridyenine uzaklıkları eşittir” cümlesidir. İkinci kalıp kanıt sorusudur: “Meridyenler arası uzaklığın kutuplara doğru azalması” Dünya'nın küresel şeklinin kanıtıdır; “yerel saatin doğuya doğru ileri olması” ise Dünya'nın batıdan doğuya dönmesinin sonucudur.

⇄Bilgi eşleştirme meridyen bilgisi

?Soru çöz

K ve L kentleri aynı meridyen üzerindedir ve K, L'nin kuzeyindedir. Buna göre aşağıdakilerden hangisi kesinlikle doğrudur?

✓ A. Aynı meridyendeki yerlerde yerel saat ve öğle anı aynıdır. B yanlış: meridyenler kutba doğru yaklaştığından kuzeydeki K başlangıç meridyenine daha yakındır; C ışın açısı ve D gündüz süresi enleme bağlıdır, enlemleri farklı olduğu için değişir.
HESAP · YEREL SAAT

Yerel saat hesaplama: her meridyen 4 dakika

MEB 9. sınıf · Mekânsal bilgi teknolojileri · Okuma 7 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaDünya'nın günlük hareketi nedir ve sonuçları nelerdir?Bağlantılı konudan (Dünya'nın şekli ve hareketleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Dünya kendi ekseni etrafında batıdan doğuya doğru döner ve bu dönüşü yaklaşık 24 saatte tamamlar; buna günlük hareket denir. Sonuçları gece ile gündüzün birbirini izlemesi, günlük sıcaklık farkı, doğudaki yerlerin Güneş'i önce görmesi ve yerel saat farkları, rüzgârlar ile okyanus akıntılarının Kuzey Yarım Küre'de sağa, Güney Yarım Küre'de sola sapmasıdır (Coriolis etkisi).

Günlük hareket

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Yerel saat nasıl hesaplanır?

Kısa cevap: Dünya 360°'lik dönüşünü 24 saatte (1.440 dakika) tamamladığı için iki meridyen arasında 4 dakikalık yerel saat farkı vardır; 15° bir saate eşittir. Hesap üç adımdır: boylam farkını bul, 4 ile çarp, aranan yer doğudaysa ekle, batıdaysa çıkar.

Ramazanda Van'da iftar edildiğinde Edirne'de oruçlular yaklaşık bir saat daha bekler. Aradaki fark takvimde değil, iki kentin üzerinden geçen meridyenlerdedir.

MEB yerel saati Güneş'in hareketiyle tanımlar: Güneş'in ufuk düzlemi üzerinde en yüksek noktaya ulaştığı an öğle vakti (12.00) kabul edilir ve öğle vaktine göre ayarlanan saate yerel saat denir. İnsanlar tarih boyunca günlük hayatlarını Güneş'in konumuna göre düzenlediler; bugün de namaz, iftar ve sahur vakitleri yerel saate göre belirlenir. Van ile Edirne arasında 16 dereceyi aşan boylam farkı vardır; iftarın yaklaşık bir saat kaymasının asıl sebebi budur.

Neden 4 dakika?

Dünya bir tam turu (360°) 24 saatte atar. 24 saat 1.440 dakikadır ve 1.440 ÷ 360 = 4 dakika. Yani Güneş'in bir meridyenden ötekine “geçmesi” 4 dakika sürer. Bu tek oran bütün tabloyu verir: 1° = 4 dakika, 15° = 60 dakika = 1 saat, yay dakikasıyla 1′ = 4 saniye. Dünya batıdan doğuya döndüğü için Güneş'i önce doğudaki yer görür: doğudaki yerin saati ileri, batıdakinin geridir.

Başlangıç meridyeninde öğle olduğunda doğudaki meridyenlerde öğleden sonra, batıdakilerde sabahtır. Her 30° iki saatlik fark yaratır. Şema ölçeklidir, harita değildir.Görsel: Sınav Defteri

Adım adım hesap

  1. Boylam farkını bul. İki yer aynı yarım küredeyse (ikisi de doğu ya da ikisi de batı) büyükten küçüğü çıkar; farklı yarım kürelerdeyse topla.
  2. Farkı 4 ile çarp. Sonuç dakikadır; 60'a bölüp saate çevir. Ters soruda (dakika verilmiş, derece isteniyor) 4'e böl.
  3. Yönü uygula. Saati istenen yer doğudaysa farkı ekle, batıdaysa çıkar. Saat 60 dakikayı ya da 24.00'ı aşarsa bir üst birime taşı.

Örnek 1. 30° D meridyeninde yerel saat 10.00 iken 75° D'de ve 15° B'de saat kaçtır? 75° D için iki yer de doğu yarım kürededir: 75 − 30 = 45°, 45 × 4 = 180 dk = 3 saat; yer doğuda olduğu için 10.00 + 3 = 13.00. 15° B için yarım küreler farklıdır: 30 + 15 = 45°, yine 3 saat; yer batıda olduğu için 10.00 − 3 = 07.00.

Örnek 2 (ters hesap). 20° D'de yerel saat 08.40 iken X'te 10.00'dır. X hangi meridyendedir? Fark 80 dakika; 80 ÷ 4 = 20°. X'in saati ileri olduğuna göre X doğudadır: 20 + 20 = 40° D.

Örnek 3 (yarım küre geçişi). 10° B'de yerel saat 09.00 iken saati 11.00 olan yer neresidir? Fark 120 dakika, yani 30°; yer doğudadır. 10° B'den 30° doğuya gidince önce 10° ile başlangıç meridyenine varılır, kalan 20° doğu yarım kürededir: cevap 20° D'dir, 40° B ya da 20° B değil.

Güneş'in yerinden saat okumak

ÖSYM bazen sayı vermez, aynı anda farklı yerlerde Güneş'in gökyüzündeki konumunu çizer. Güneş'i en yüksekte gören yerde öğledir. Güneş'i hâlâ doğu tarafında, ufka yakın gören yerde sabahtır; demek ki o yer daha batıdadır. Güneş'i batıya kaymış gören yerde öğleden sonradır; o yer daha doğudadır. Aynı paralel üzerindeki yerlerden Güneş'in en erken doğduğu yer de en doğudakidir.

Akılda kalsın: “Doğu ileri, batı geri.” Güneş'i önce gören saatini önce ilerletir. Dereceyi dakikaya çevirirken 4 ile çarp, dakikayı dereceye çevirirken 4'e böl; 15° gördüğün yerde bir saati hemen yaz.
Sınavda

Nasıl sorulurKalıp: “X'te yerel saat … iken Y'de kaçtır?” ya da “İki yer arasında … dakika fark varsa Y hangi meridyendedir?” Çözüm kalıbı: Adım 1, boylam farkını bul (aynı yarım kürede çıkar, farklı yarım kürede topla). Adım 2, 4 ile çarp (ters soruda 4'e böl). Adım 3, doğudaysa ekle, batıdaysa çıkar.

TuzakTuzak 1: farklı yarım kürelerde çıkarma yapmak (30° D ile 15° B arasını 15° sanmak). Tuzak 2: dakikadan bulunan dereceyi yönsüz bırakmak; şıklarda hem “25° D” hem “65° D” olur, biri yalnızca farktır. Tuzak 3: 60 dakikayı aşan sonucu saate çevirmeyi unutmak (11.48'e 24 dakika eklenince 12.12 olur).

?Soru çöz

40° doğu meridyeninde yerel saat 09.20 iken yerel saati 11.00 olan bir yer hangi meridyen üzerindedir?

✓ C. Saat farkı 100 dakika; 100 ÷ 4 = 25°. Yerin saati ileri olduğuna göre yer doğudadır: 40 + 25 = 65° D. B (25° D) yalnızca farktır; A (15° D) farkı yanlış yöne, yani batıya uygulamanın; D (65° B) doğru farkı bulup yönü batı yazmanın sonucudur.

▭Boşluk doldurma

İki yer arasında 15° boylam farkı varsa yerel saat farkı dakikadır. 48 dakikalık yerel saat farkı ise ° boylam farkına karşılık gelir.

6012430

?Aynı kalıp, şimdi sen

20° batı meridyeninde yerel saat 10.00 iken 25° doğu meridyeni üzerindeki bir yerde yerel saat kaçtır?

✓ B. Adım 1: iki yer farklı yarım kürede olduğu için boylamlar toplanır: 20 + 25 = 45°. Adım 2: 45 × 4 = 180 dakika = 3 saat. Adım 3: aranan yer doğuda olduğu için saati ileridir: 10.00 + 3 = 13.00. C, boylamları çıkarmanın (5° = 20 dk); A, yönü ters uygulamanın; D, dereceyi doğrudan dakika saymanın sonucudur.
HESAP · SAAT DİLİMİ

Saat dilimleri ve tarih değiştirme çizgisi: aynı saat, farklı gün

MEB 9. sınıf · Mekânsal bilgi teknolojileri · Okuma 9 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDünya'nın yıllık hareketi ve eksen eğikliğinin sonuçları nelerdir?Bağlantılı konudan (Dünya'nın şekli ve hareketleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Dünya, Güneş çevresindeki elips yörüngesini 365 gün 6 saatte dolanır (yıllık hareket); ekseni ise Ekvator düzlemi ile yörünge düzlemi arasında 23°27'lık açı oluşturacak biçimde eğiktir. Eksen eğikliği ve yıllık hareket birlikte mevsimleri, gece-gündüz sürelerinin yıl içinde değişmesini, dönenceleri, kutup dairelerini ve matematik iklim kuşaklarını oluşturur.

Yıllık hareket ve eksen eğikliği

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Saat dilimleri ve tarih değiştirme çizgisi nedir?

Kısa cevap: Uluslararası saat dilimleri Dünya'yı 15'er derecelik 24 dilime ayırır; ardışık iki dilim arasında bir saat fark vardır. Doğu yarım küredeki dilimler +1, +2, +3…, batı yarım küredekiler −1, −2, −3… diye numaralanır. Başlangıç meridyeninin karşısındaki 180° meridyeni tarih değiştirme çizgisidir: batısında (doğu yarım kürede) tarih bir gün ileri, doğusunda (batı yarım kürede) bir gün geridir.

Yılbaşı gecesi havai fişek görüntüleri önce Pasifik'teki ada ülkelerinden gelir, saatler sonra Londra'dan, en son Amerika kıtasından. Aynı gece Dünya'yı bir günden uzun bir sürede dolaşır.

Yerel saatten ortak saate

Her kent kendi yerel saatini kullansaydı bir ülkenin içinde bile dakikalar karışırdı. MEB'in saydığı gibi resmî işlemler, ulaşım, bankacılık ve iletişim aksardı. Bu yüzden ülkeler sınırları içindeki bir ya da birkaç meridyenin yerel saatini ortak (ulusal) saat olarak kullanır. Doğu–batı yönünde geniş yer kaplayan ve üzerinden çok sayıda meridyen geçen Kanada, ABD, Rusya Federasyonu ve Avustralya aynı anda birden fazla ortak saat kullanır. Tersi de olur: Çin, 60'tan fazla meridyene yayıldığı hâlde ülke genelinde tek saat (+8) kullanır; bu da ortak saatin coğrafi değil, idari bir karar olduğunu gösterir. Türkiye 45° D meridyeninin yerel saatini kullanır ve +3. dilimdedir; ayrıntısı Türkiye'nin coğrafi konumu sayfasında.

24 dilim, 15'er derece

Ulaşım ve iletişim geliştikçe ülkeler arasında da ortak bir düzen gerekti ve uluslararası saat dilimleri ortaya çıktı. 360° ÷ 24 saat = 15° olduğu için her dilim 15 derece genişliğindedir ve ortasında bir merkez meridyen (0°, 15°, 30°, 45°…) bulunur. Dilim, merkez meridyeninin 7,5° doğusuna ve batısına uzanır: 0 dilimi 7,5° B ile 7,5° D arasıdır, +2. dilim 22,5° D ile 37,5° D arası, +3. dilim 37,5° D ile 52,5° D arasıdır. Gerçek haritada dilim sınırları düz çizgi değildir; MEB'in vurguladığı gibi ülkelerin siyasi sınırlarına göre zikzak çizilmiştir, böylece bir kentin iki yakası farklı saat kullanmaz.

Dilimlerle hesap, meridyen hesabından kolaydır: dilim numaraları arasındaki fark, saat farkıdır. Aynı işaretli iki dilim için çıkarılır, farklı işaretliler için toplanır: +3 ile +9 arası 6 saat, +3 ile −3 arası 6 saat, +3 ile −5 arası 8 saattir. Örnek: +3. dilimde saat 12.00 iken +9. dilimde 18.00, −3. dilimde 06.00'dır. Yaz saati uygulayan ülkelerde bu fark yıl içinde bir saat kayabilir; sınav soruları aksi söylenmedikçe dilim numarasını esas alır.

Çözümlü uçuş sorusu. +9. dilimdeki bir kentten 1 Ocak'ta yerel saatle 10.00'da kalkan uçak 10 saat uçarak −8. dilimdeki bir kente iniyor. Adım 1: dilim farkı 9 + 8 = 17 saat. Adım 2: kalkış anını varış kentinin saatine çevir; varış kenti geride olduğu için 10.00 − 17 saat = 31 Aralık 17.00. Adım 3: uçuş süresini ekle: 31 Aralık 17.00 + 10 saat = 1 Ocak 03.00. Yolcu 10.00'da kalkıp aynı gün 03.00'te iner; saat geri gitmiş gibi görünür, çünkü uçak tarih değiştirme çizgisini doğuya doğru geçmiştir.

Tarih değiştirme çizgisi

MEB'e göre başlangıç meridyeninin tam karşısındaki 180° meridyeni tarih değiştirme çizgisidir ve doğu yarım küre ile batı yarım küreyi ayıran sınırdır. Çizginin batısında (doğu yarım kürede) tarih bir gün ileri, doğusunda (batı yarım kürede) bir gün geridir. Neden böyle bir çizgi gerekir? Doğuya giden bir yolcu her 15°'de saatini bir saat ileri alır; Dünya'yı doğuya doğru dolaşıp dönen biri bu yüzden takvime bir gün fazla ekler. Bu fazlalığın bir yerde silinmesi gerekir ve o yer, kara ve nüfusun en az olduğu Büyük Okyanus ortasındaki 180° meridyenidir.

180° meridyeni hem +12 hem −12 diliminin ortasındadır: çizginin iki yakasında saat aynı, tarih farklıdır. Çizgiyi batıdan doğuya (Asya'dan Amerika'ya) geçen takvimi bir gün geri alır ve aynı günü iki kez yaşar; doğudan batıya (Amerika'dan Asya'ya) geçen takvimi bir gün ileri alır ve bir günü atlar. Çizgi de üzerinden geçtiği ada ve ülkelerde karışıklık olmasın diye siyasi sınırlara göre yer yer zikzak çizilmiştir. Samoa bunun canlı örneğidir: ticaret ortakları Avustralya ve Yeni Zelanda ile aynı güne geçmek için 2011'in sonunda çizginin batı yakasına alındı ve 30 Aralık 2011'i takviminden çıkardı. Yeni yıla en son giren ülkelerden biriyken 2012'ye ilk girenlerden biri oldu.

Akılda kalsın: Doğu yarım küre takvimde öndedir. Asya'dan Amerika'ya giden gemi takvimi bir gün geri alır (dünü yeniden yaşar), Amerika'dan Asya'ya giden bir gün ileri alır (bir günü atlar). Dilim hesabında 4 dakika kuralı kullanılmaz: dilim farkı doğrudan saattir.
Sınavda

Nasıl sorulurKalıp: “+x. dilimdeki A'da saat … iken −y. dilimdeki B'de saat ve tarih nedir?” Çözüm kalıbı: Adım 1, dilim farkını bul (aynı işaretse çıkar, farklıysa topla). Adım 2, B'nin numarası büyükse ekle, küçükse çıkar. Adım 3, sonuç 24.00'ı aşarsa tarihi bir gün ileri, 00.00'ın altına inerse bir gün geri al. Uçuş sorusunda önce kalkış anını varış kentinin saatine çevir, sonra uçuş süresini ekle. Öncüllü kalıpta “saat dilimi sınırlarının ve tarih değiştirme çizgisinin zikzak çizilmesi” siyasi sınırlarla açıklanır.

TuzakYerel saat sorusunda dilim farkı kullanmak (dilimler ortak saat içindir, yerel saat 4 dakika kuralıyla hesaplanır) ya da tarih çizgisini geçen yolculukta tarihi ters yöne çevirmek.

?Soru çöz

+3. saat dilimindeki İstanbul'da saat 14.00 iken −5. saat dilimini kullanan bir kentte saat kaçtır?

✓ D. Dilimler farklı işaretli olduğu için toplanır: 3 + 5 = 8 saat. −5. dilim batıda olduğu için saat geridir: 14.00 − 8 = 06.00. A (22.00) farkı yanlış yöne eklemenin; B (09.00) farkı yalnız 5 saat, C (11.00) yalnız 3 saat almanın, yani dilimleri toplamamanın sonucudur.

↕Sıralama yeni yıla ilk girenden son girene

  1. 0 dilimi (Greenwich)
  2. −5. saat dilimi
  3. +9. saat dilimi
  4. +3. saat dilimi
UYGULAMA · KOORDİNAT

Harita üzerinde koordinat okuma: enlem ve boylamı bulmak

MEB 9. sınıf · Mekânsal bilgi teknolojileri · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaParaleller nedir, özellikleri nelerdir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Paraleller, Ekvator'a paralel olarak Dünya'yı doğu–batı yönünde saran hayalî çemberlerdir. Ekvator'un kuzeyinde 90, güneyinde 90 olmak üzere 180 paralel vardır; en uzunu Ekvator'dur, boyları kutuplara doğru kısalır. Ardışık iki paralel arası yaklaşık 111 km'dir. Özel paraleller Ekvator (0°), Yengeç ve Oğlak dönenceleri (23° 27′) ile kutup daireleridir (66° 33′).

Paraleller ve enlem

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Harita üzerinde enlem ve boylam nasıl bulunur?

Kısa cevap: Haritada enlem kenardaki paralel değerlerinden, boylam meridyen değerlerinden okunur. Paralel değerleri yukarı (kuzeye) doğru artıyorsa kuzey, aşağı doğru artıyorsa güney yarım küre; meridyen değerleri sağa (doğuya) doğru artıyorsa doğu, sola doğru artıyorsa batı yarım küredir. İki çizgi arasındaki nokta için aralık orantılanır; enlem kilometreden (÷ 111), boylam saat farkından (÷ 4) da bulunabilir.

Bir gemi kaptanı telsizle yerini bildirirken ne liman ne ada adı söyler; iki sayı ve iki harf söyler. Haritayı açan herkes onu aynı noktada bulur.

Önce yarım küreyi bul

Haritanın kenarındaki sayılar yalnız değer değil, yön de söyler. Enlem Ekvator'dan uzaklaştıkça büyüdüğü için paralel değerleri yukarı doğru artıyorsa harita kuzey yarım küreyi, aşağı doğru artıyorsa güney yarım küreyi gösterir. Boylam başlangıç meridyeninden uzaklaştıkça büyüdüğü için meridyen değerleri sağa doğru artıyorsa doğu, sola doğru artıyorsa batı yarım küre söz konusudur. Bu okuma, haritanın üstünün kuzeyi gösterdiği varsayımına dayanır; yön oku başka bir şey söylüyorsa ona uyulur.

Bir koordinat ızgarası: önce değerlerin artış yönünden yarım küreyi, sonra noktaların enlem ve boylamını oku. Çözüm hemen aşağıda. Şema ızgaradır, gerçek harita değildir.Görsel: Sınav Defteri

Çizgi üstündeki ve arada kalan nokta

Şemadaki P noktası 20° paraleli ile 70° meridyeninin kesiştiği yerdedir; yarım küreleri ekleyince adresi 20° K – 70° B olur. R noktası iki çizginin üstünde değildir; bu durumda aralık orantılanır. R, 20° ile 30° paralelleri arasının tam ortasında olduğu için 25° K'de, 50° ile 60° meridyenleri arasının ortasında olduğu için 55° B'dedir: 25° K – 55° B. Aynı yolla S noktası 35° K – 45° B çıkar. Daha ince okumada dakika kullanılır: 40° ile 41° paralelleri arasının üçte birindeki bir nokta 40° 20′'dedir, çünkü 1° = 60′'dır.

Koordinattan uzaklığa, uzaklıktan koordinata

Paraleller arası uzaklık sabit olduğu için aynı meridyen üzerindeki iki yer arasındaki kuş uçumu uzaklık enlem farkı × 111 km ile bulunur: 20° K ile 30° K arası yaklaşık 1.110 km'dir. Aynı paralel üzerindeki iki yer için “boylam farkı × 111” hesabı yalnız Ekvator'da doğrudur; öteki enlemlerde meridyenler birbirine yaklaştığı için gerçek uzaklık daha kısadır, 60° enleminde yaklaşık yarıya iner.

Hesap tersinden de işler. Enlem kilometreden, boylam zaman farkından bulunur. Örnek: Ekvator'un 4.440 km kuzeyinde olan ve yerel saati başlangıç meridyeninden 120 dakika ileri olan bir yer düşünelim. 4.440 ÷ 111 = 40°, kuzeyde olduğu için 40° K. 120 ÷ 4 = 30°, saati ileri olduğu için doğuda: 30° D. Bu koordinattan yerin kuzey ve doğu yarım kürelerde, orta kuşakta ve +2. saat diliminde olduğu çıkarılabilir. Ortalama yükseltisi, yağışı ya da nüfusu ise koordinattan çıkarılamaz.

Son bir ayrıntı alanla ilgilidir. İki paralel ve iki meridyenin çevrelediği alana iz düşüm alanı denir. Aynı derece aralığıyla çizilmiş bu “karelerin” gerçek alanı eşit değildir: meridyenler kutuplara doğru yaklaştığı için kutba yakın olanın alanı küçüktür, en büyüğü Ekvator'a komşu olandır. Dünya'yı düzleme aktarırken ortaya çıkan bu tür bozulmaları ve ölçeği Harita bilgisi sayfasında ele alacağız.

Akılda kalsın: Enlem “km ÷ 111”, boylam “dakika ÷ 4” ile bulunur. Kilometreden boylam, dakikadan enlem çıkmaz. Haritada ilk iş, kenardaki sayıların hangi yöne büyüdüğüne bakmaktır.
Sınavda

Nasıl sorulurKalıp: “Ekvator'un … km kuzeyinde bulunan ve yerel saati başlangıç meridyeninden … dakika ileri olan X noktasının hangi özelliklerine ulaşılabilir?” Çözüm kalıbı: Adım 1, km'yi 111'e böl, enlemi bul ve yönünü (K/G) yaz. Adım 2, dakikayı 4'e böl; saat ileriyse doğu, geriyse batı boylamıdır. Adım 3, koordinattan çıkanları say: yarım küreler, matematik iklim kuşağı, saat dilimi, başlangıç meridyenine göre saat farkı.

TuzakTuzak şıklar ortalama yükselti, yıllık yağış, bitki örtüsü ve nüfustur; bunlar koordinattan çıkmaz. Haritalı soruda tuzak, kenardaki değerlerin artış yönüne bakmadan yarım küre yazmaktır.

?Soru çöz

Ekvator'un yaklaşık 3.330 km güneyinde bulunan X noktasının yerel saati, başlangıç meridyeninin yerel saatinden 2 saat geridir. Buna göre X noktasının koordinatı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. 3.330 ÷ 111 = 30°; Ekvator'un güneyinde olduğu için 30° G. 2 saat = 120 dakika, 120 ÷ 4 = 30°; saati geri olduğu için batıdadır: 30° B. B güneyi kuzeyle, C geri saati doğuyla karıştırır; D 120 dakikayı 2'ye bölüp 60° bulur, oysa her derece 4 dakikadır.

▭Boşluk doldurma

Ardışık iki paralel arasındaki uzaklık yaklaşık km'dir. Buna göre Ekvator'un 2.220 km kuzeyindeki bir yer yaklaşık ° kuzey enlemindedir.

11120440

Karma tekrar

Önceki 2 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Kuzey Yarım Küre'de 21 Mart–23 Eylül arasındaki dönemin, 23 Eylül–21 Mart arasındaki dönemden yaklaşık bir hafta uzun sürmesinin temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Dünya günöteye yakın olduğu yarıyılda daha yavaş, günberiye yakın olduğu yarıyılda daha hızlı dolanır: 186 güne karşı 179 gün. A eksen eğikliği mevsimleri oluşturur ama sürelerindeki farkı açıklamaz; B geoit şekil ışınların geliş açısını, D dönüş yönü gece-gündüzü ve saat farkını açıklar.Kaynak: Dünya'nın şekli ve hareketleri · Günberi ve günöte

?Soru 2

Aşağıdakilerden hangisi beşerî ortamın bir unsurudur?

✓ B. Teras ve çay bahçesi, insanın doğal ortam üzerine kurduğu beşerî unsurlardır. A buzulun, C rüzgârın, D volkanizmanın eseridir; üçü de insan olmasa da oluşurdu, doğal ortamın (taş küre) unsurlarıdır.Kaynak: Coğrafyanın doğası · Coğrafya nedir?

?Soru 3

Mekânsal sorunların çözümünde coğrafya bilimini diğer bilimlerden ayıran temel özellik aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. MEB 11'e göre coğrafya veriyi nicel ve nitel özelliklerinin yanında konum bilgisiyle birleştirir; dağılışı ve bağlantıları görselleştirir. A yanlış: nitel veriyi de kullanır; C tersidir, farklı disiplinlerin verilerini bir araya getirir; D laboratuvar deneyi deney bilimlerinin yöntemidir, coğrafyayı ayıran konumdur.Kaynak: Coğrafyanın doğası · Mekânsal sorunlar ve meslekler

?Soru 4

Bir yerde öğle vakti cisimlerin gölgesinin yılın bir döneminde kuzeye, bir döneminde güneye düştüğü, yılda iki gün ise hiç gölge oluşmadığı gözleniyor. Bu yer aşağıdaki enlemlerden hangisinde olabilir?

✓ A. Gölgenin iki yöne düşmesi ve yılda iki kez kaybolması, ışınların yılda iki kez dik geldiği tropikal kuşağa (0°–23°27') özgüdür. 30° K ile 45° G orta kuşakta, 70° K kutup kuşağındadır; buralara ışın hiç dik gelmez.Kaynak: Dünya'nın şekli ve hareketleri · Matematik iklim kuşakları

?Soru 5

Kireç taşlı arazilerde suyun kayaçları eritmesiyle oluşan obruk, polye ve mağara gibi şekillerin oluşumunu ve yeryüzündeki dağılışını inceleyen coğrafya alt dalı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. İncelenen şey yer şekilleri (obruk, polye, mağara) ve dağılışıdır; bu jeomorfolojinin konusudur. A hidrografya su ortamlarını inceler, süreçteki suya aldanılır; B kartografya harita bilimidir; C biyocoğrafya bitki ve hayvanların dağılışını inceler.Kaynak: Coğrafyanın doğası · Fiziki coğrafya ve alt dalları

?Soru 6

Aşağıdaki gelişmelerden hangisi Yakın Çağ'da coğrafya biliminin gelişmesinde etkili olmuştur?

✓ D. MEB, Yakın Çağ'daki gelişmeyi Fransız İhtilali, Sanayi Devrimi ve bilimsel amaçlı keşif gezilerine bağlar. A Eski Çağ'ın, B ve C Orta Çağ'ın etkenleridir.Kaynak: Coğrafyanın doğası · Yeni Çağ'dan Cumhuriyet'e

?Soru 7

Dünya'nın ekseni yörünge düzlemine dik olsaydı aşağıdakilerden hangisi görülmeye devam ederdi?

✓ D. Gece ile gündüzün birbirini izlemesi Dünya'nın kendi ekseni etrafında dönmesinden doğar; eksen dik olsa da dönüş sürerdi. A mevsimler, B gündüz süresinin yıl içinde değişmesi, C kutup dairelerinde 24 saat gündüz eksen eğikliğinin sonucudur; eksen dik olsa ortadan kalkardı.Kaynak: Dünya'nın şekli ve hareketleri · Yıllık hareket ve eksen eğikliği

?Soru 8

21 Haziran tarihinde aşağıdakilerden hangisi gerçekleşmez?

✓ B. 21 Haziran'da Güney Yarım Küre kışın başındadır ve en uzun gecesini yaşar; orada gündüzler kısadır. A olur: dik ışın kuzeyde, Kuzey Kutup Dairesi'nde Güneş batmaz; C olur: ışın Yengeç Dönencesi'ne dik gelir, gölge oluşmaz; D olur: Ekvator'da gece ve gündüz her gün eşittir.Kaynak: Dünya'nın şekli ve hareketleri · 21 Mart, 21 Haziran, 23 Eylül, 21 Aralık

?Soru 9

Aşağıdakilerden hangisi olasıcılık (posibilizm) görüşünü destekleyen bir örnektir?

✓ A. Teraslama, elverişsiz bir doğal ortamda insanın bilgisiyle bir olanak yaratmasıdır; olasıcılığın özüdür. B tarımın iklimce engellenmesi, C nüfusun suya bağlanması, D evin soğuğa uydurulması: üçü de doğanın insanı sınırladığı ya da uyuma zorladığı determinist örneklerdir.Kaynak: Coğrafyanın doğası · Doğa–insan etkileşimi

?Soru 10

Aşağıdakilerden hangisi Dünya'nın kendi ekseni etrafındaki dönüşünün (günlük hareket) sonuçlarından biri değildir?

✓ C. Mevsimler eksen eğikliği ile yıllık hareketin sonucudur. A gece-gündüz ardalanması, B Coriolis sapması, D doğudaki yerlerde Güneş'in erken doğması (yerel saat farkı) ise günlük hareketten doğar.Kaynak: Dünya'nın şekli ve hareketleri · Günlük hareket
80
Daha fazla soru çözmek ister misin?Coğrafya konusundan 80 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →