Ulaşımı etkileyen faktörler: Rize'den Erzurum'a giden yol neden dağın içinden geçer?
MEB 9–10 · Ekonomik faaliyetler ve etkileri · Okuma 7 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaTürkiye'de dağların kıyıya paralel ve dik uzanmasının sonuçları nelerdir?Bağlantılı konudan (Türkiye'nin yer şekilleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Türkiye'de dağlar levhaların kuzey-güney yönlü sıkıştırması nedeniyle genel olarak doğu-batı doğrultusunda uzanır. Bu yüzden Karadeniz ve Akdeniz'de dağlar kıyıya paralel, Ege'de ise kıyıya diktir; deniz etkisinin iç kesimlere sokulması, kıyının girintisi ve kıyı ile iç kesim arasındaki ulaşım bu farka bağlıdır.
✎Konu anlatımı
Türkiye'de ulaşımı etkileyen doğal ve beşerî faktörler nelerdir?
Kısa cevap: Türkiye'de ulaşımı doğal faktörler (yer şekilleri ve yükselti, dağların uzanış yönü, akarsuların özellikleri, iklim, coğrafi konum) ile beşerî faktörler (nüfus ve yerleşmelerin dağılışı, ekonomik faaliyetler, sermaye, teknoloji) birlikte belirler. Engebeli ve yüksek arazi, kıyıya paralel dağlar ve yük taşımaya elverişsiz akarsular yol yapımını zorlaştırıp pahalılaştırır; tünel, viyadük ve köprü gibi teknolojik çözümler bu engelleri aşar.Rize'yi Erzurum'a bağlayan yol, kışın yaklaşık beş ay karla kapanan Ovit Dağı Geçidi'nden geçerdi. 2018'den beri araçlar dağın içinden, 14 kilometrelik bir tünelden geçiyor. Dağ yerinde duruyor; değişen, insanın ona karşı elindeki imkândır.
MEB, insanın, canlı ve cansız varlıkların bir yerden başka bir yere belli bir amaçla yer değiştirmesini sağlayan hizmete ulaştırma der; bu hizmet ulaşım faaliyetiyle gerçekleşir. Ulaşım, ekonomik sektörler içinde hizmet üreten üçüncül sektördedir. MEB'in saydığı ulaşım sistemleri beş tanedir: kara yolu, demir yolu, deniz yolu, hava yolu ve boru hatları. Bir ülkede bu sistemlerden hangisinin nerede gelişeceğini ise doğa ile insan birlikte belirler.
Doğal faktörler: engeli doğa koyar
Yer şekilleri en belirleyici etkendir. MEB 10'a göre düzlükler kara ve demir yolu için çok elverişlidir ve yol yapım maliyetini düşürür; dağlık alanlarda ise tünel ve viyadük gibi maliyeti çok artıran mühendislik çözümleri gerekir. Türkiye'nin ortalama yükseltisi fazladır, arazisi engebelidir ve yükselti batıdan doğuya artar. Zincir şöyle kurulur: eğim fazla → virajlı ve uzun güzergâh → tünel ve viyadük ihtiyacı → yüksek yapım ve bakım maliyeti. Bu yüzden yollar çoğu yerde akarsu vadilerini ve ovaları izler.
Dağların uzanış yönü de belirleyicidir. Karadeniz ve Akdeniz'de dağlar kıyıya paralel uzandığı için kıyı ile iç kesim arasındaki her yol bir dağ sırasını aşmak zorundadır; bu bağlantılar geçitlerle kurulur. Ege'de ise dağlar kıyıya dik uzanır; aralarındaki çöküntü ovaları (grabenler) iç kesimden kıyıya doğal koridorlar açar. Aynı kuş uçumu mesafede Trabzon–Erzurum yolu, Konya–Aksaray yolundan çok daha pahalıdır.
Akarsular Türkiye'de ulaşım aracı olamaz. MEB 11, Türkiye akarsularının yük gemisi ulaşımına elverişli olmadığını vurgular: yatak eğimleri ve akış hızları fazla, boyları kısa, rejimleri düzensizdir, yataklarında çağlayan ve sığlıklar bulunur. Almanya'da Ren ve Tuna nehirlerinin kanallarla birlikte bir iç su yolu ağı oluşturduğunu MEB 11 örnek verir; Türkiye'de böyle bir ağ yoktur. Akarsular yolların güzergâhını belirler, ama üzerlerinden geçmek için köprü gerekir. Göllerde ve baraj göllerinde ise yerel deniz ulaşımı yapılır: Van Gölü'nde feribotlar Tatvan ile Van arasında trenleri bile taşır.
İklim ulaşımı mevsime bağlar. Doğu Anadolu'da kar ve buzlanma yüksek geçitleri kapatır; MEB 9'a göre sis, İstanbul ve Çanakkale boğazlarında deniz ulaşımını aksatır, kara ve hava yolunu da etkiler; MEB 11'e göre Trabzon'daki heyelanlar ulaşım altyapısına zarar verir. Coğrafi konum ise ulaşımın ölçeğini büyütür: MEB 11'e göre üç kıtanın arasında bulunması Türkiye'yi kara, deniz ve hava yolu taşımacılığı için stratejik bir geçit hâline getirir.
Beşerî faktörler: talebi ve çözümü insan getirir
Doğa nereye yol yapılamayacağını söyler; insan nereye yol gerektiğini belirler. Nüfusun ve yerleşmelerin yoğun olduğu yerde yolcu talebi büyüktür; Marmara Bölgesi bu yüzden ulaşım ağının en sık olduğu bölgedir. Ekonomik faaliyetler yük üretir: sanayi ham madde ve ürün, tarım ürün, madencilik cevher, turizm yolcu taşıtır. MEB 9, ulaşım sistemlerinin geliştiği kıyı bölgelerinde sanayinin de geliştiğini belirtir. Sermaye ve teknoloji ise doğal engeli aşmanın aracıdır: tünel, viyadük, asma köprü, deniz dolgusu. Engebeli bir ülke olmasına karşın Türkiye'nin son yıllarda ulaşımda büyük ilerleme göstermesinin en önemli nedeni de budur: teknolojik gelişme ve ekonomik kalkınma.
Nasıl sorulurBir tünel ya da yol projesini anlatan kısa bir metin verilir: “Metinden ulaşımı etkileyen faktörlerden hangisine örnek verilemez?” Kışın yolun karla kapanması iklime, dağın delinmesi yer şekillerine ve teknolojiye, ticaret ve turizm merkezlerinin birbirine bağlanması ekonomik faaliyetlere örnektir; cevap metinde hiç geçmeyen nüfus yoğunluğudur. İkinci kalıp haritalıdır: kuş uçumu uzaklığı aynı güzergâhlardan hangisinde yol yapım maliyeti fazladır? Kıyıya paralel dağları dik kesen güzergâhlar (Trabzon–Erzurum, Antalya–Burdur, Adana–Niğde) pahalı; İç Anadolu ovaları, Güneydoğu Anadolu düzlükleri ve Ege'de vadiler boyunca uzanan yollar ucuzdur.
TuzakKuş uçumu uzaklığa bakmaktır: maliyeti uzaklık değil, yolun dağları dik kesip kesmediği belirler.
⇄Bilgi eşleştirme durum ve etken
?Soru çöz
Aşağıdakilerden hangisi Türkiye'de kara yolu ve demir yolu yapım maliyetini artıran doğal etkenlerden biri değildir?