Çevre sorunları ve sürdürülebilirlik: iklim değişikliğinden yeşil dönüşüme

Çevre sorunlarının nedenlerini, iklim değişikliğinden mikroplastiğe küresel sorunları, Aral ve Çernobil gibi örnek olayları, sürdürülebilir kalkınmayı ve Stockholm’den Paris’e çevre anlaşmalarını adım adım anlatıyoruz.

9 durakDünya
18 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 18tamamlanan etkinlik
45 sorubu konuda çözebileceğin
KAVRAM · ÇEVRE SORUNLARI

Çevre sorunları neden küreselleşti? Nüfus, sanayi ve gezegen sınırları

MEB 9–11 · Afetler ve sürdürülebilir çevre · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAfet nedir, doğa olayından farkı nedir?Bağlantılı konudan (Türkiye'de çevre ve doğal afetler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Afet; doğa ya da insan kaynaklı bir olayın olağan hayatı bozduğu, can ve mal kaybına yol açtığı ve toplumun kendi imkânlarıyla baş edemeyip dış yardıma ihtiyaç duyduğu durumdur. Deprem, sel ya da çığ kendi başına bir doğa olayıdır; insanlar ve yapılar ona hazırlıksız yakalanınca afete dönüşür. MEB afetleri oluşum nedenine göre doğa kaynaklı (jeolojik, klimatik-hidrolojik, biyolojik) ve insan kaynaklı (sosyal, teknolojik) olarak ayırır.

Afet ve doğa olayı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Çevre sorunlarının nedenleri nelerdir? Gezegen sınırı nedir?

Kısa cevap: Çevre sorunları, insanın doğal kaynakları doğanın yenileyebildiğinden ve atıklarını doğanın temizleyebildiğinden daha hızlı kullanmasından doğar. Başlıca nedenler hızlı nüfus artışı, Sanayi Devrimi'yle artan fosil yakıt kullanımı, plansız kentleşme ve artan tüketimdir. MEB, insanlığın güvenle yaşayabilmesi için aşılmaması gereken çevresel eşiklere gezegen sınırı der; 2025 değerlendirmesine göre dokuz gezegen sınırının yedisi aşılmıştır.

18. yüzyılın sonunda İngiltere'de kömürle çalışan ilk buharlı fabrikaların bacaları tütmeye başladığında, o dumanın iki yüz yıl sonra bütün gezegenin iklimini değiştireceğini kimse hesaplamıyordu.

İnsanın doğadan yararlandığı her şey bir doğal kaynaktır: su, toprak, orman, balık, maden, enerji, temiz hava. Su, orman ve toprak gibi kaynaklar kendini yenileyebilir, ama yalnız kullanma hızı yenilenme hızını aşmadıkça; kömür, petrol ve metal madenleri ise insan ömrüyle ölçülen sürede yenilenmez. Çevre sorunu tam bu eşikte başlar. MEB'e göre Sanayi Devrimi'nden sonra üretim ve tüketimin hızla artması insanın doğa üzerindeki baskısını büyütmüş, bu baskı özellikle 20. yüzyılın ortasından itibaren tahribat, kirlilik ve doğal ortam kayıplarına dönüşmüştür. MEB 11'in saydığı başlıca çevre sorunlarını (hava kirliliği, toprak bozulması, su kirliliği ve kıtlığı, biyoçeşitlilik kaybı, ses ve ışık kirliliği) Türkiye'de çevre ve doğal afetler sayfasında Türkiye ölçeğinde görmüştük; burada aynı sorunların küresel yüzüne bakıyoruz.

Dört neden, tek zincir

  • Nüfus artışı: Her yeni insan gıda, su, konut ve enerji demektir. MEB 9'a göre insan bugün karaların yaklaşık üçte birini tarım alanına çevirmiş, Sanayi Devrimi öncesine göre ormanların beşte birini yok etmiştir.
  • Sanayileşme: Fabrikalar ve santraller fosil yakıt, hammadde ve su tüketir; karşılığında sera gazı, hava kirliliği ve sanayi atığı üretir.
  • Kentleşme: MEB 9'a göre insan nüfusunun yarıdan fazlası artık kentlerde yaşar. Kentler büyüdükçe verimli tarım arazileri ve sulak alanlar betona dönüşür; atık, trafik ve enerji talebi tek noktada yoğunlaşır.
  • Tüketim: Kişi başına tüketim, tek kullanımlık ürünler ve israf arttıkça aynı nüfus doğadan daha fazlasını çeker. Bu yüzden çevre sorunu yalnız nüfusla açıklanamaz; kalabalık ama az tüketen bir ülke, nüfusu az ama çok tüketen bir ülkeden daha küçük bir iz bırakabilir.

Çevre sorunlarını yerel sorunlardan ayıran özellik sınır tanımamalarıdır. Rüzgâr dumanı, akarsu atığı, deniz akıntısı çöpü taşır: MEB 11'in örneğinde Karadeniz'in kirliliği yüzey akıntısıyla Boğazlardan geçip Akdeniz'e ulaşır. Kirleten ile zarar gören çoğu zaman farklı ülkelerdir. Bu yüzden çözüm de tek bir ülkenin yasasıyla değil, uluslararası iş birliğiyle mümkündür; sayfanın son konusunda anlaşmalara bu yüzden geleceğiz.

Holosen'den Antroposen'e: gezegen sınırları

MEB 11'e göre yaklaşık 11 bin yıl önce son buzul çağının bitmesiyle başlayan Holosen devrinde iklim ve çevre koşulları yakın zamana kadar önemli bir değişim olmadan sürdü; tarım, kentler ve uygarlıklar bu sakin dönemde doğdu. Bilim insanları bu devrin Sanayi Devrimi'yle sona erdiğini ve insan etkisinin doğada belirgin biçimde görüldüğü yeni bir jeolojik devrin, Antroposen'in (İnsan Çağı) başladığını öne sürer. İnsanlığın bilinen koşullarda yaşamını sürdürmesi Holosen koşullarının devam etmesine bağlıdır. MEB bu koşulları gezegen sınırı kavramıyla anlatır: Dünya ekosisteminde ani ve geri dönülmez çevresel değişimlerin önlenmesi ve insanlığın güvenle yaşayabilmesi için aşılmaması gereken çevresel sınır.

2009'da Stockholm Dayanıklılık Merkezi'ndeki bilim insanlarının ortaya koyduğu bu yaklaşım dokuz süreç tanımlar: iklim değişikliği (atmosferdeki CO₂ gibi sera gazları), atmosferdeki ozon incelmesi, atmosferik aerosol yükünün değişimi, okyanusların asitlenmesi, biyojeokimyasal döngüler (azot ve fosfor), tatlı sulardaki değişim, arazi kullanımındaki değişim (orman ve meranın kent, sanayi ya da turizm alanına dönüşmesi), biyosfer bütünlüğündeki değişim (tür kayıpları) ve kimyasal kirlilik (doğaya salınan plastik gibi yeni sentetik maddeler). Bir faaliyetin birden çok sınırı zorladığını da unutma: bir ormanın maden sahasına çevrilmesi arazi kullanımını, biyosfer bütünlüğünü ve (yutak azaldığı için) iklimi aynı anda etkiler.

Ek bilgi: sınırların bugünkü durumu (2025)

2025'te yayımlanan Gezegen Sağlık Kontrolü raporuna göre dokuz sınırdan yedisi aşılmıştır; güvenli bölgede kalan yalnız ozon incelmesi ve aerosol yüküdür. Bu değerlendirme her yıl güncellenir; eğilimi bil: aşılan sınır sayısı artıyor. Ozonun neden güvende kaldığını üçüncü konuda göreceğiz: cevap bir anlaşmadır.

Akılda kalsın: Dokuz sınırı üç çekmeceye koy: hava (iklim, ozon, aerosol), su (okyanus asitlenmesi, tatlı su), kara ve canlı (arazi, biyosfer, azot-fosfor döngüsü, kimyasal kirlilik).
Sınavda

Nasıl sorulurTablo kalıbı: bir tanım verilir, hangi gezegen sınırı olduğu sorulur. “CO₂ gibi sera gazlarının sınır değeri” → iklim değişikliği; “azot ve fosfor gibi madde döngüleri” → biyojeokimyasal döngüler; “orman ve meranın kente dönüşmesi” → arazi kullanımındaki değişim; “güneşten gelen UV'yi süzen tabaka” → ozon incelmesi; “plastik ve yeni sentetik kimyasallar” → kimyasal kirlilik.

TuzakNeden sorusundaki “yenilenebilir enerji kullanımının artması” ya da “nüfus artış hızının düşmesi” şıklarıdır; ikisi de sorunu azaltır.

⇄Bilgi eşleştirme faaliyet ve gezegen sınırı

?Soru çöz

2025'te yayımlanan bilimsel değerlendirmeye göre dokuz gezegen sınırından yedisi aşılmıştır. Aşağıdakilerden hangisi güvenli sınırlar içinde kalan süreçlerden biridir?

✓ C. Ozon incelmesi, ozonu incelten gazları yasaklayan 1987 Montreal Protokolü sayesinde güvenli bölgede kalmıştır (aerosol yüküyle birlikte). İklim değişikliği ve biyosfer bütünlüğü sınırları aşılmış, okyanus asitlenmesi de 2025 değerlendirmesinde eşiği geçmiştir.
SÜREÇ · İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ

Küresel iklim değişikliği: sera gazları ve ısınan Dünya

MEB 9–11 · Afetler ve sürdürülebilir çevre · Okuma 9 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAtmosfer nasıl ısınır, albedo ve sera etkisi nedir?Bağlantılı konudan (Atmosfer ve sıcaklık). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Güneş enerjisinin bir bölümü atmosferden ve bulutlardan uzaya yansır, bir bölümü atmosferde emilir, kalanı yeryüzüne ulaşıp soğurulur; ısınan yeryüzünün yaptığı ışıma havayı ısıtır. Albedo, bir yüzeyin gelen ışınımı geri yansıtma yüzdesidir; sera etkisi ise su buharı, karbondioksit ve metan gibi gazların bu ısıyı atmosferde tutmasıdır.

Atmosferin ısınması, albedo, sera etkisi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Küresel iklim değişikliğinin nedenleri ve sonuçları nelerdir?

Kısa cevap: İklim değişikliği; sıcaklık, yağış ve diğer iklim ögelerinde uzun dönemli ve istatistiksel olarak anlamlı farklılıkların ortaya çıkmasıdır. Günümüzdeki değişim, fosil yakıt kullanımı, ormansızlaşma ve tarımla artan karbondioksit, metan ve azot oksit gibi sera gazlarının doğal sera etkisini kuvvetlendirmesiyle oluşan küresel ısınma biçimindedir. MEB'e göre küresel ortalama sıcaklık Sanayi Devrimi öncesine göre yaklaşık 1,5 °C artmış ve bu artışın yaklaşık %95'i insan kaynaklıdır (bilimsel kaynaklarda uzun dönem ortalaması yaklaşık 1,3–1,4 °C, tek yıl olarak 2024 yaklaşık 1,55 °C); başlıca sonuçları buzulların erimesi, deniz seviyesinin yükselmesi ve kuraklık, sel, sıcak hava dalgası gibi ekstrem olayların artmasıdır.

Hint Okyanusu'ndaki Maldivler'in mercan adaları denizden ancak bir insan boyu kadar yükselir. MEB, deniz seviyesi yükselmeye devam ederse bu adaların büyük bölümünün sular altında kalacağı uyarısını yapar.

Hatırlarsan atmosfer ve sıcaklık sayfasında sera etkisini görmüştük: su buharı, karbondioksit ve metan gibi gazlar yerden yayılan uzun dalgalı ışımayı tutar; bu sayede Dünya'nın ortalama sıcaklığı −18 °C yerine 15 °C'tır. Yani sera etkisi kendi başına yaşamın koşuludur. Sorun, insan faaliyetleriyle sera gazı birikiminin artması ve doğal sera etkisinin kuvvetlenmesidir. İklim geçmişte de değişti: MEB 9'a göre son yaklaşık 2,5 milyon yılda defalarca buzul çağı ve sıcak dönem yaşandı; volkanlar, levha hareketleri ve okyanus akıntıları bu değişimlerin doğal nedenleriydi. Bugünkü değişimi farklı kılan, nedeninin büyük ölçüde insan olması ve hızıdır.

Sera gazları nereden geliyor?

  • Karbondioksit (CO₂): Kömür, petrol ve doğal gazın santrallerde, fabrikalarda, taşıtlarda ve evlerde yakılması; ormanların kesilip yakılması. Ormansızlaşma iki kez etkilidir: hem karbon salar hem de karbonu tutan yutağı yok eder.
  • Metan (CH₄): Çeltik tarlaları, büyükbaş hayvancılık, çöp depolama alanları ve doğal gaz sızıntıları. MEB 9'a göre ısınmayla çözülen donmuş topraklar (permafrost) da içlerindeki karbonu karbondioksit ve metan olarak salar ve ısınmayı besler.
  • Azot oksit: Başta azotlu gübre kullanımı olmak üzere tarım ve sanayi.

MEB 9'daki IPCC verisine göre 2019'da insan kaynaklı sera gazı salımının yaklaşık %33'ü enerji tedarik sektöründen, %24'ü sanayiden, %22'si tarım, ormancılık ve diğer arazi kullanımından, %15'i ulaşımdan ve %6'sı konutlardan kaynaklanmıştır. Salımın dağılışı da dengesizdir: MEB 11'e göre IPCC verilerinde 2023'te en çok sera gazı salan ülkeler Çin, ABD, Hindistan, Rusya, Brezilya ve AB ülkeleridir ve bu grup küresel salımın %62,7'sini üretir. Afrika ülkelerinin payı ise düşüktür; ama kuraklıktan en çok etkilenecek yerler arasındadır. Salımın bir yerde, zararın başka yerde olması, iklim anlaşmalarının en çetin tartışmasıdır.

Sorun sera etkisinin kendisi değil, kalınlaşan gaz örtüsünün ısıyı daha çok tutmasıdır.Görsel: Sınav Defteri

Sonuçlar: bir zincirin halkaları

MEB 11'e göre küresel ortalama sıcaklık Sanayi Devrimi öncesine göre yaklaşık 1,5 °C artmıştır ve bilim insanları bu artışın doğal koşullarda beklenecek değişimin çok üstünde olduğunu, yaklaşık %95'inin insan kaynaklı salımdan doğduğunu vurgular. Bilimsel kaynaklar burada iki değeri ayırır. Birincisi uzun dönem ortalamasıdır: Dünya Meteoroloji Örgütü (WMO) on yıllar üzerinden hesaplanan ısınmayı 2024 için yaklaşık 1,3–1,4 °C olarak verir; Paris Anlaşması'ndaki 1,5 °C sınırı da bu uzun dönem ortalamasını kasteder. İkincisi tek yılın değeridir: 2024 yılı yaklaşık 1,55 °C ile 1,5 °C'yi aşan ilk takvim yılı oldu. Tek bir yılın eşiği aşması, Paris hedefinin kesin olarak kaçırıldığı anlamına gelmez. Sınavda MEB'in “yaklaşık 1,5 °C” ifadesini esas al. Sonuçlar birbirine bağlı halkalar gibi ilerler:

  • Kriyosfer geriler: Buzullar, kar örtüsü, deniz buzu ve donmuş topraklar küçülür; MEB 9'a göre Kuzey Okyanusu'ndaki deniz buzu alanı son 30 yılda belirgin biçimde azalmıştır. Beyaz buzun yerini koyu deniz ve kara alınca albedo düşer, daha çok enerji soğurulur ve ısınma hızlanır: kendini besleyen bir döngü.
  • Deniz seviyesi yükselir: Isınan okyanus suyu genleşir, karadaki buzullar eriyip denize akar. MEB 9'a göre küresel deniz seviyesi 2100'e kadar 28 cm ile 2 m arasında yükselebilir; alçak adalar, deltalar ve kıyı kentleri risk altındadır.
  • Ekstrem olaylar artar: MEB 9'a göre sıcaklıktaki 1 °C'lik artış atmosferdeki nem miktarını yaklaşık %7 artırır. Daha nemli ve daha enerjik atmosfer, bir yerde şiddetli yağış ve sel, başka yerde artan buharlaşmayla kuraklık ve sıcak hava dalgası demektir.
  • Okyanuslar asitlenir: Okyanus atmosferdeki karbondioksidin bir kısmını emer, suyun pH'ı düşer; kabuk ve iskelet yapan mercanlar ve kabuklu canlılar zarar görür.
  • Canlılar ve insan etkilenir: Türlerin yayılış alanları kayar, MEB 9'a göre bitkilerin yaprak çıkarma ve çiçek açma tarihleri değişir; hastalık taşıyan sivrisinek ve kemirgenler daha geniş alanlara yayılır; kuraklaşan yerlerden iklim göçleri başlar. MEB 9'daki BM tahminine göre 2005–2050 arasında iklim nedeniyle göç etmek isteyecek insan sayısı 100 milyona yaklaşacaktır.

Türkiye bu tablonun dışında değildir. MEB 9'a göre Türkiye ve çevresinde 2071–2080 ortalama sıcaklığının 1961–1990 ortalamasından 4–5 °C daha yüksek olacağı, 2080'e kadar Ege ve Akdeniz kıyılarında yağışın azalırken Karadeniz kıyılarında artacağı tahmin edilmektedir. Yarı kurak iklimdeki bir ülke için bu, su ve tarım demektir.

Azaltım ve uyum

İklim değişikliğiyle mücadele iki kolda yürür. Azaltım nedene yönelir: yenilenebilir enerji, enerji verimliliği, toplu taşıma, kömürden çıkış, ağaçlandırma ile sera gazı salımını düşürmek. Uyum sonuca yönelir: kuraklığa dayanıklı tohum, damla sulama, taşkın önlemleri, kıyı koruma yapıları, sıcak hava dalgası için erken uyarı. Biri olmadan öbürü eksik kalır; çünkü bugün salım sıfırlansa bile atmosferdeki gazlar ısınmayı bir süre daha sürdürür.

Akılda kalsın: Doğal sera etkisi bir battaniyedir; küresel ısınma, üstüne ikinci battaniyenin örtülmesidir. Azaltım = battaniyeyi inceltmek (salımı düşürmek), uyum = sıcağa hazırlanmak (sonuçla yaşamayı öğrenmek). Isınma → buz erir → albedo düşer → daha çok ısınma: kendini büyüten zinciri unutma.
Sınavda

Nasıl sorulur“Aşağıdakilerden hangisi küresel ısınmanın sonuçlarından biri değildir?” Tuzak şıklar: kalıcı kar sınırının alçalması (tersine yükselir), ozon tabakasının incelmesi (ayrı bir sorundur, nedeni CFC'lerdir) ve “buzul alanlarının genişlemesi”. İkinci kalıp sınıflandırmadır: verilen uygulamalardan hangisinin uyum, hangisinin azaltım olduğu sorulur; tohum, sulama ve set uyumdur, enerji dönüşümü azaltımdır. Grafik sorularında CO₂ ve sıcaklık eğrilerinin birlikte yükseldiği gösterilir ve “nedensellik” ilişkisi istenir.

↕Sıralama nedenden sonuca

  1. Doğal sera etkisi kuvvetlenir
  2. Buzullar erir, deniz seviyesi yükselir
  3. Fosil yakıt tüketimi ve ormansızlaşma artar
  4. Küresel ortalama sıcaklık yükselir
  5. Atmosferde sera gazı birikimi artar

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi küresel iklim değişikliğinin etkilerini azaltmaya değil, değişen koşullara uyum sağlamaya yönelik bir uygulamadır?

✓ A. Kuraklığa dayanıklı tohum, ısınmanın sonucu olan kuraklıkla yaşamaya yöneliktir; bu bir uyum önlemidir. Kömürden çıkış, toplu taşıma ve yenilenebilir enerji ise sera gazı salımını düşüren azaltım önlemleridir.
SÜREÇ · ATMOSFER

Ozon tabakasının incelmesi ve asit yağmurları: atmosferin iki yarası

MEB 9–11 · Afetler ve sürdürülebilir çevre · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAtmosferin katmanları nelerdir, troposfer ve stratosferin özellikleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Atmosfer ve sıcaklık). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Atmosfer yerden uzaya doğru troposfer, stratosfer, mezosfer, termosfer ve ekzosfer katmanlarından oluşur. Bütün hava olayları troposferde görülür ve burada yükseldikçe sıcaklık azalır; ozon tabakası stratosferdedir, gök taşları mezosferde parçalanır, iyonlaşma ve kutup ışıkları termosferde görülür.

Atmosferin katmanları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Ozon tabakası neden incelir, asit yağmurları nasıl oluşur?

Kısa cevap: Ozon tabakası stratosferde, Güneş'ten gelen zararlı morötesi (UV) ışınları süzer; spreylerde, buzdolabı ve klimalarda kullanılan kloroflorokarbonlar (CFC) ile yangın söndürücülerdeki halonlar ozonu parçalayarak tabakayı inceltir ve incelme en çok Antarktika üzerinde görülür. 1987 Montreal Protokolü bu gazları aşamalı olarak yasakladı ve tabaka iyileşmeye başladı. Asit yağmurları ise termik santral, sanayi ve taşıtlardan çıkan kükürt dioksit ve azot oksitlerin atmosferdeki suyla birleşip asit olarak yeryüzüne düşmesidir; rüzgârla taşındığı için ülke sınırlarını aşan bir sorundur.

1980'lerin ortasında Antarktika'daki ölçümler, her Güney Yarım Küre baharında kıtanın üzerindeki ozon miktarının olağanüstü düştüğünü gösterdi. Basın buna kısa sürede “ozon deliği” adını verdi.

Hatırlarsan atmosferin katmanlarını anlatırken ozon tabakasının (ozonosfer) stratosferde bulunduğunu ve canlıları Güneş'in zararlı ışınlarından koruduğunu görmüştük. Bu tabaka incelirse yeryüzüne ulaşan morötesi ışınım artar: insanda cilt kanseri ve katarakt riski yükselir, bitkiler ve denizdeki planktonlar zarar görür. “Delik” aslında gerçek bir boşluk değil, ozon yoğunluğunun çok düştüğü geniş bir alandır.

Neden incelir, neden en çok Antarktika'da?

Nedeni insan yapımı gazlardır. Spreylerde itici gaz, buzdolabı ve klimalarda soğutucu olarak kullanılan kloroflorokarbonlar (CFC) ve yangın söndürücülerdeki halonlar yeryüzünde neredeyse hiçbir şeyle tepkimeye girmez; bu yüzden yıllar içinde stratosfere kadar yükselir. Orada morötesi ışınlar onları parçalar, açığa çıkan klor ve brom ozon moleküllerini yıkar; tek bir klor atomu zincirleme tepkimeyle çok sayıda ozon molekülünü yok edebilir. Antarktika'da incelme en belirgindir, çünkü kutup kışında stratosfer aşırı soğur, buz bulutları oluşur ve bu bulutların yüzeyinde biriken klor, bahar güneşi döndüğünde tepkimeleri hızlandırır. Bu yüzden ozon deliği her yıl Güney Yarım Küre'nin ilkbaharında büyür.

Çözüm uluslararası oldu: 1985'te çerçeve niteliğindeki Viyana Sözleşmesi'ni, 16 Eylül 1987'de ozonu incelten maddeleri aşamalı olarak yasaklayan Montreal Protokolü izledi; Türkiye her ikisine de 1991'de taraf oldu. 16 Eylül bu yüzden Dünya Ozon Günü'dür. BM destekli bilimsel değerlendirmeye (Ocak 2023'te açıklandı) göre tabaka iyileşmektedir ve 1980 düzeyine dünyanın büyük bölümünde 2040, Kuzey Kutbu üzerinde 2045, Antarktika üzerinde 2066 civarında dönmesi beklenmektedir. İlk konudaki soru da burada cevap bulur: ozon, dokuz gezegen sınırından güvende kalan ikisinden biridir, çünkü dünya nedenini erken teşhis edip ortak bir yasakta anlaştı.

Asit yağmurları: kirliliğin geri dönüşü

Zinciri adım adım kur. Kükürtlü kömür ve petrol yakıldığında kükürt dioksit, yüksek sıcaklıkta yanma olan santral ve taşıt motorlarında azot oksitler açığa çıkar. Bu gazlar atmosferde su buharıyla tepkimeye girip sülfürik asit ve nitrik aside dönüşür; yağmur, kar, sis ya da kuru parçacık olarak yere iner. Hatırlarsan Türkiye'de çevre ve doğal afetler sayfasında Londra tipi hava kirliliğini kükürtlü kömürle açıklamıştık; asit yağmuru aynı kükürdün bulutlardan geri dönüşüdür.

  • Su: Göller ve akarsular asitleşir, balık ve diğer su canlılarının sayısı azalır.
  • Orman ve toprak: Yapraklar zarar görür, özellikle iğne yapraklı ağaçlarda kurumalar başlar; toprak asitleşir ve besin elementlerini kaybeder.
  • Yapılar: Mermer ve kireç taşından tarihî yapılar ve heykeller aşınır, metaller paslanır.
  • İklimle birleşen etki: MEB 9, ısınma yüzünden daha uygun alanlara kayması gereken bitki topluluklarının önündeki engeller arasında büyük kentlerle birlikte asit yağmurlarını da sayar.

Asit yağmurunun dağılışını hâkim rüzgâr belirler: zarar, kirliliğin üretildiği yerden çok rüzgâraltındaki alanlarda görülür. Klasik örnekte İngiltere ve Orta Avrupa'nın sanayi bölgelerinden batı rüzgârlarıyla taşınan kirlilik İskandinavya'nın göllerini asitleştirmiş, Almanya'daki Kara Orman'da ağaç kurumalarına yol açmıştır; ABD'nin sanayi bölgelerinden gelen kirlilik de Kanada'yı etkiler. Kirleten ile zarar gören farklı ülkeler olunca Avrupa ve Kuzey Amerika ülkeleri 1979'da Cenevre'de Sınır Ötesi Uzun Menzilli Hava Kirliliği Sözleşmesi'ni imzaladı. Önlemler: santral bacalarına kükürt tutan filtreler, düşük kükürtlü yakıt, taşıtlarda katalitik dönüştürücü ve en kalıcısı fosil yakıttan yenilenebilir enerjiye geçiş.

Akılda kalsın: Ozon = yukarıdaki kalkan: CFC inceltir, UV artar, çözüm Montreal 1987. Asit yağmuru = aşağı inen kirlilik: kükürt + azot, rüzgâraltı zarar görür, mermer aşınır. Ozon incelmesini küresel ısınmayla karıştırma: biri morötesi ışın, öbürü ısı meselesidir.
Sınavda

Nasıl sorulur“Ozon tabakasının incelmesinin sonuçlarından biri” sorulur: cilt kanseri, katarakt, planktonların zarar görmesi doğrudur.

TuzakAnlaşma sorusunda Montreal ile Kyoto karıştırılır: Montreal ozon, Kyoto sera gazıdır. Asit yağmurunda haritalı kalıp: sanayi bölgesi ve hâkim rüzgâr yönü verilir, “zarar en çok hangi alanda görülür?” sorulur; cevap rüzgâraltındaki göl ve ormanlardır. “Asit yağmurlarını azaltmaz” şıkkında genellikle kükürtlü linyitle çalışan santral sayısının artması ya da “baca yüksekliğinin artırılması” olur; yüksek baca kirliliği yok etmez, daha uzağa taşır. Tuzak, ozon sorusundaki “deniz seviyesinin yükselmesi” şıkkıdır: küresel ısınmanın sonucudur.

▭Boşluk doldurma

Ozon tabakasını incelten CFC gazlarının kullanımını aşamalı olarak yasaklayan anlaşma 1987'de imzalanan Protokolü'dür. Asit yağmurlarına yol açan başlıca gazlar kükürt dioksit ile oksitlerdir.

MontrealKyotoazotmetan

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi asit yağmurlarının sonuçlarından biri değildir?

✓ D. Yeryüzüne ulaşan morötesi ışınların artması ozon tabakasının incelmesinin sonucudur. Göllerin asitleşmesi, mermerin aşınması ve orman kurumaları ise asit yağmurlarının doğrudan etkileridir.
DAĞILIŞ · KARA VE TATLI SU

Çölleşme, ormansızlaşma ve su kıtlığı: kuruyan göller, küçülen ormanlar

MEB 9–11 · Afetler ve sürdürülebilir çevre · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürkiye'de erozyonun nedenleri ve sonuçları nelerdir?Bağlantılı konudan (Türkiye'de çevre ve doğal afetler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Erozyon, toprağın verimli üst katmanının su ve rüzgârla aşındırılıp taşınmasıdır. Türkiye'de eğimin fazla olması, sağanak yağışlar ve yarı kurak iklim doğal zemini hazırlar; asıl hızlandırıcılar ise bitki örtüsünün tahribi, aşırı otlatma, nadas ve eğimli tarlaların eğim yönünde sürülmesi gibi beşerî etkenlerdir. Erozyonun ileri aşaması olan çölleşmenin riski en çok İç Anadolu, Güneydoğu Anadolu ve Iğdır çevresindedir.

Erozyon ve çölleşme

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Dünyada çölleşme, ormansızlaşma ve su kıtlığı nerede ve neden görülür?

Kısa cevap: Çölleşme, kurak ve yarı kurak alanlarda iklim değişikliği ile aşırı otlatma, yanlış sulama ve bitki örtüsünün yok edilmesi gibi insan faaliyetleri sonucunda toprağın verimini yitirmesidir; Sahra'nın güney kenarında, Orta Asya'da ve Orta Doğu'da yaygındır. Ormansızlaşma en hızlı Amazon gibi tropikal ormanlarda, tarım, hayvancılık, maden ve yol için orman açılmasıyla yaşanır. Su kıtlığı Falkenmark Su Stres İndeksi'yle ölçülür: kişi başına yıllık suyu 1.700 m³'ün altında olan ülke su stresi, 1.000 m³'ün altında su kıtlığı, 500 m³'ün altında mutlak su kıtlığı yaşar. Bu üç sorun da biyoçeşitlilik kaybını hızlandırır.

Çad, Kamerun, Nijer ve Nijerya'nın paylaştığı Çad Gölü, MEB 11'e göre 1964 ile 1990 arasında 25 bin km²'den 2 bin km²'ye inerek yaklaşık on kat küçüldü.

MEB bu küçülmeyi üç nedene bağlar: iklim değişikliği, hızlı nüfus artışı ve etkin olmayan su yönetimi. Sonuçları tek bir göl üzerinden bütün bir konuyu anlatır. Havzada yaşayan 30 milyondan fazla insanın yaklaşık %80'i geçimini tarım, hayvancılık ve balıkçılıktan sağlar; su azalınca üretim düşer ve gıda güvenliği tehlikeye girer. Temiz suya erişim zorlaşınca kolera ve tifo gibi hastalıklar artar. Su ve arazi için büyüyen rekabet göçe ve çatışmalara yol açar; gölün endemik türleri azalır. MEB'e göre gölün su miktarı 1990'dan beri azalmamış, yalnız mevsimden mevsime değişmektedir; ama kaybedilen alan geri gelmemiştir. Su kıtlığı, toprak bozulması, biyoçeşitlilik kaybı ve iklim göçü: dört küresel sorun aynı havzada.

Çölleşme: çölün yürümesi değil, toprağın ölmesi

Çölleşme, var olan bir çölün kumlarının ilerlemesi değil; kurak ve yarı kurak bir alanda toprağın ve ekosistemin bozularak verimini kaybetmesidir. Zincir şöyle işler: nüfus artar, sürüler büyür ve meralar aşırı otlatılır, yakacak için çalı ve ağaç kesilir; bitki örtüsü seyrekleşir; çıplak toprağı rüzgâr ve sağanak aşındırır; yanlış sulama tuzlanmaya yol açar; toprak bir kuraklık yılında artık toparlanamaz. İklim değişikliği bu zinciri hızlandırır: MEB 9'daki IPCC tahminine göre 2080'e kadar Afrika'da kurak ve yarı kurak alanlar %5–8 genişleyebilir. Çölleşmenin en yaygın olduğu yerler Sahra'nın güney kenarındaki kuşak, Orta Asya ve Orta Doğu'dur. Dünya bu sorun için 1994'te BM Çölleşmeyle Mücadele Sözleşmesi'ni kabul etti. Türkiye'deki risk alanlarını (İç Anadolu, Güneydoğu, Iğdır) Türkiye'de çevre ve doğal afetler sayfasında görmüştük.

Ormansızlaşma

Orman yalnız ağaç değildir: karbonu tutan bir yutak, yağışı toprağa sızdıran bir sünger, toprağı tutan bir kök ağı ve karalardaki türlerin büyük bölümüne ev sahipliği yapan bir ekosistemdir. Bugün en hızlı kayıp tropikal yağmur ormanlarında yaşanır. Brezilya'daki Amazon ormanları sığır otlakları, soya tarlaları, maden ve yol açmak için kesilip yakılır; Güneydoğu Asya'da ormanların yerini palmiye yağı plantasyonları alır. MEB 9, Amazon'da hızla artan ormansızlaşmanın hem ekosistemi bozduğunu hem de bölgeden göçe yol açtığını vurgular. Sonuçlar zincirlenir: atmosfere karbon salınır ve yutak küçülür, toprak aşınır, yerel yağış düzeni bozulabilir, türler yok olur.

Su kıtlığı ve Falkenmark indeksi

Dünyadaki suyun çok küçük bir bölümü kullanılabilir tatlı sudur ve bu su eşit dağılmamıştır. MEB 11, ülkeleri su zengini ya da su fakiri diye sınıflandırmak için uluslararası kabul gören Falkenmark Su Stres İndeksi'ni verir. Ölçüt kişi başına düşen yıllık tatlı su miktarıdır:

  • 1.700 m³'ten fazla: su sıkıntısı yaşamayan, su zengini ülke.
  • 1.000–1.700 m³: su stresi.
  • 500–1.000 m³: su kıtlığı.
  • 500 m³'ten az: mutlak su kıtlığı.

Bu yüzden su zenginliği yalnız yağışla değil, nüfusla da belirlenir: toplam su potansiyeli büyük ama nüfusu hızla artan bir ülke zamanla stres sınıfına düşebilir. Kıtlık en çok dönencelerin çevresindeki kurak kuşakta, Kuzey Afrika ve Orta Doğu'da hissedilir. Nedenler tanıdık: kurak iklim, hızlı nüfus artışı, tarımda salma (vahşi) sulama, kirlenen kaynaklar, aşırı yer altı suyu çekimi ve iklim değişikliği. Birden fazla ülkeden geçen akarsularda suyun paylaşımı ise ülkeler arası bir mesele hâline gelir.

Biyoçeşitlilik kaybı

Biyoçeşitlilik; genlerin, türlerin ve ekosistemlerin çeşitliliğidir. Kaybın başlıca nedenleri yaşam alanlarının yok olması (orman açma, sulak alanların kurutulması, kentleşme), aşırı avcılık ve balıkçılık, kirlilik, istilacı yabancı türler ve iklim değişikliğidir. Gezegen sınırlarından biyosfer bütünlüğü aşılmış durumdadır. Uluslararası koruma çerçevesi 1992 Rio Zirvesi'nde imzaya açılan Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi'dir; ülkelerin kendi korunan alanları (milli park, Ramsar alanı) da bu çabanın parçasıdır.

Akılda kalsın: Falkenmark eşikleri 1.700 – 1.000 – 500: her eşiğin altına inildikçe durum bir kademe ağırlaşır: stres → kıtlık → mutlak kıtlık. Çölleşmeyi “çölün yürümesi” sanma: kurak alanda toprağın ölmesidir ve asıl hızlandırıcısı insandır.
Sınavda

Nasıl sorulurTablo yorumlama: ülkelerin kişi başına su miktarları verilir, “su stresi yaşayan” ya da “mutlak su kıtlığı çeken” ülke sorulur; tuzak, toplam su potansiyeli yüksek ama nüfusu kalabalık olduğu için kişi başına suyu düşük kalan ülkedir. “Ormansızlaşmanın sonuçlarından biri değildir?” sorusu da sık gelir. Çad Gölü ya da Aral Gölü gibi örnek olay öncüllü sorularda “hangisi bu değişimin sonucu olamaz?” diye sorulur; cevap çoğu zaman “sulu tarım alanlarının genişlemesi” ya da “balıkçılığın gelişmesi”dir.

TuzakOrmansızlaşma sorusundaki “atmosferdeki karbondioksit miktarının azalması” şıkkıdır: orman yutak olduğu için doğrusu artmasıdır.

⇄Bilgi eşleştirme kişi başına yıllık su

?Soru çöz

Çad Gölü 1964–1990 yılları arasında yaklaşık on kat küçülmüştür. Aşağıdakilerden hangisi bu küçülmenin gölün çevresindeki bölgeye etkilerinden biri olarak gösterilemez?

✓ B. Göl küçüldükçe sulamada kullanılabilecek su azalır; MEB'e göre tarımsal faaliyetler su kıtlığından olumsuz etkilenmiş ve gıda güvenliği tehlikeye girmiştir. Gelir kaybı, salgın hastalıklar, göç ve çatışmalar ise MEB'in saydığı sonuçlardır.
DÜNYA · ÖRNEK OLAYLAR

Denizler, mikroplastik ve büyük çevre felaketleri: Aral'dan Çernobil'e

MEB 10–11 · Afetler ve sürdürülebilir çevre · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDeniz suyunun tuzluluğunu etkileyen faktörler nelerdir?Bağlantılı konudan (Su, toprak ve ekosistemler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Dünya'da beş okyanus vardır: Büyük (Pasifik), Atlas (Atlantik), Hint, Güney ve Kuzey (Arktik) okyanusları. Deniz suyunun tuzluluğu buharlaşmaya, yağışa, akarsuların ve buzul erimesinin getirdiği tatlı suya ve başka denizlerle bağlantıya göre değişir: buharlaşmanın fazla olduğu Kızıldeniz'de yaklaşık ‰41'e çıkar, tatlı su girdisinin bol olduğu Baltık Denizi'nin bazı kesimlerinde ‰2'ye kadar düşer.

Okyanuslar, denizler ve tuzluluk

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Aral Gölü, Çernobil ve Fukushima'da ne oldu? Dünyadaki büyük çevre felaketleri nelerdir?

Kısa cevap: Deniz ve okyanuslar kıyılardan gelen evsel ve sanayi atıkları, tarım kimyasalları, petrol kazaları ve özellikle plastiklerle kirlenir; 5 mm'den küçük plastik parçacıklar (mikroplastikler) deniz canlılarından besin zinciri yoluyla insana kadar ulaşır. Dünyadan büyük çevre felaketlerinin başında, beslendiği akarsuların suyu sulamaya aktarılan Aral Gölü'nün kuruması (Kazakistan-Özbekistan), 1986 Çernobil (Ukrayna) ve 2011 Fukushima (Japonya) nükleer kazaları ile 2010'da Meksika Körfezi'ndeki Deepwater Horizon petrol felaketi gelir.

Özbekistan'ın Muynak kasabasında paslanmış balıkçı gemileri bugün kumların üstünde durur. Bir zamanlar Aral Gölü'nün kıyısında bir liman olan kasabadan su kilometrelerce uzağa çekilmiştir.

Deniz ve okyanus kirliliği

Denizdeki kirliliğin büyük bölümü karadan gelir: akarsuların taşıdığı evsel ve sanayi atık suları, tarlalardan yıkanan gübre ve tarım ilaçları, düzensiz çöp alanları. Gübredeki azot ve fosfor kıyı sularında aşırı alg çoğalmasına, alglerin çürümesi de oksijenin tükendiği ölü alanlara yol açar. Buna petrol taşımacılığı ve platform kazaları, gemi atıkları ve plastik eklenir. Su değişimi yavaş olan kapalı ve yarı kapalı denizlerde kirlilik birikir; Akdeniz ve Karadeniz bu yüzden hassastır.

En yeni ve en kalıcı tehdit plastiktir. Plastik doğada yok olmaz, güneş ve dalgayla parçalanıp küçülür; 5 mm'den küçük parçacıklara mikroplastik denir ve bir kısmı gözle görülemeyecek kadar küçüktür. MEB 11'e göre deterjan ve temizlik ürünlerindeki mikro tanecikler suda ayıklanamaz; deniz canlıları bu parçacıkları yer, balıklardan insana geçerek besin zincirine katılır ve hem biyoçeşitliliği hem insan sağlığını tehdit eder. MEB'in aktardığı BM Çevre Programı Akdeniz Eylem Planı verilerine göre Akdeniz günde yaklaşık 730 ton plastik atıkla kirlenmekte; denizde yüzen çöplerin %95–100'ü, deniz tabanındakilerin yarıdan fazlası plastiktir; sahillerdeki çöplerin %60'tan fazlası tek kullanımlık plastiklerdir. Türkiye'nin Akdeniz kıyılarına her gün kilometre başına ortalama 30–40 kg plastik vurmaktadır. Plastik kirliliği gezegen sınırlarından kimyasal kirliliği ve biyosfer bütünlüğünü zorlar.

Dünyadan dört örnek olay

  • Aral Gölü (Kazakistan-Özbekistan): Bir zamanlar dünyanın en büyük göllerinden biriydi. 1960'lardan itibaren Sovyetler Birliği döneminde onu besleyen Amu Derya (Ceyhun) ve Sir Derya (Seyhun) nehirlerinin suyu, pamuk tarlalarını sulamak için kanallara aktarıldı. Göl parçalandı ve büyük bölümü kurudu. Balıkçılık çöktü, limanlar karada kaldı; açığa çıkan tabandan kalkan tuz ve tarım ilacı kalıntısı taşıyan toz fırtınaları sağlık sorunlarına yol açtı; gölün ılımanlaştırıcı etkisi azalınca yazlar daha sıcak, kışlar daha soğuk geçmeye başladı. Kazakistan'ın 2005'te tamamladığı Kokaral Barajı, kuzeydeki Küçük Aral'ın kısmen toparlanmasını sağladı. Kurak iklim ve yüksek buharlaşma zemini hazırladı; asıl neden beşerîdir.
  • Çernobil (26 Nisan 1986): Sovyetler Birliği'ne bağlı Ukrayna'da, Pripyat kenti yakınındaki nükleer santralin 4 numaralı reaktöründe bir deney sırasında patlama oldu. Radyoaktif bulut rüzgârla Avrupa'nın büyük bölümüne yayıldı; santralin çevresi yerleşime kapatıldı, Pripyat terk edildi. Teknolojik afetin en bilinen örneğidir ve nükleer güvenlik ile çevre bilincini dünyada güçlendirdi.
  • Fukushima (11 Mart 2011): MEB 10'a göre Japonya'da Töhoku açıklarında 9,1 büyüklüğündeki depremin ardından gelen tsunami, Fukushima'daki Daiichi Nükleer Santrali'nde sıcaklık ve basıncın artmasına ve hidrojen patlamasına yol açtı. Doğa olayının tetiklediği teknolojik afettir. MEB'in saydığı önlemler: nükleer tesislerin deprem riski düşük yerlere kurulması, tsunami erken uyarı sistemleri ve hızlı tahliye.
  • Deepwater Horizon (20 Nisan 2010): Meksika Körfezi'ndeki dalgıç sondaj platformunda yaşanan patlamanın ardından kuyudan aylarca sızan petrol, MEB 10'a göre 149 bin km²'lik bir alana yayıldı. Deniz kuşları, deniz memelileri ve balıklar öldü; balıkçılık ve kıyı turizmi uzun süre zarar gördü.
Aral Gölü'nün küçülmesi uzaktan algılamanın en çarpıcı örneklerindendir; aynı görüntüleri harita bilgisi sayfasında da anmıştık.Görsel: Kamu malı · Wikimedia Commons
Akılda kalsın: Dört olayı neden-sonuç kartı gibi tut: Aral = sulama (pamuk) → kuruma → tuzlu toz; Çernobil = reaktör patlaması → radyasyon; Fukushima = deprem + tsunami → nükleer kaza; Deepwater = petrol platformu → deniz kirliliği. Aral yavaş gelişen bir felakettir, diğer üçü anidir.
Sınavda

Nasıl sorulurKPSS'de çıkmış bir kalıp: “1986'dan itibaren Batı ülkelerinin çevreye daha duyarlı politikalar izlemesinde etkili olan gelişme” sorulur; cevap Çernobil Kazasıdır.

TuzakAral sorularında öncüller doğal ve beşerî etkenleri karıştırır: kurak iklim doğal, akarsuların sulamaya aktarılması beşerîdir; “gölün kurumasının sonucu değildir” diye sorulunca cevap “çevresinde iklimin ılımanlaşması” ya da “balıkçılığın gelişmesi”dir. Fukushima ise “doğal afetin tetiklediği teknolojik afet” örneği olarak sorulur. Tuzak, 1986 sorusundaki Kyoto Protokolü'dür: 1997'de, yani daha sonra imzalandı.

⇄Bilgi eşleştirme olay ve neden

?Soru çöz

Kazakistan ile Özbekistan arasında yer alan Aral Gölü'nün büyük bölümünün kurumasında temel etken aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. 1960'lardan itibaren gölü besleyen iki akarsuyun suyu pamuk tarlalarına çevrilince göle ulaşan su azaldı ve göl büyük ölçüde kurudu; kurak iklim süreci yalnız hızlandırdı. B sanayi suyu kirletir ama gölü kurutan su çekimi tarımdandır. C depremle çöken bir göl tabanı yoktur; küçülme yavaş, beşerî bir süreçtir. D orman yangını göle ulaşan su miktarını belirlemez; sorun akarsuların suyunun çekilmesidir.
KAVRAM · SÜRDÜRÜLEBİLİRLİK

Sürdürülebilir kalkınma: üç ayak ve 17 amaç

MEB 11. sınıf · Afetler ve sürdürülebilir çevre · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKüresel sorunlar ile bölgesel sorunlar arasındaki fark nedir, sınıraşan sular neden sorun yaratır?Bağlantılı konudan (Bölgeler, ülkeler ve küresel bağlantılar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Küresel sorunlar bütün dünyayı etkileyen ve ancak ülkelerin ortak çabasıyla çözülebilen sorunlardır: iklim değişikliği, su ve gıda güvenliği, salgınlar, göç. Bölgesel sorunlar belirli bir alanla sınırlıdır: sınıraşan suların paylaşımı (Nil, Fırat-Dicle), Aral Gölü'nün küçülmesi, bir denizin kirlenmesi. MEB 11'e göre sınıraşan sular, bir ülkede doğup başka ülkelere ulaşan sulardır ve paylaşımları ülkeler arasında iş birliği ya da gerginlik konusudur.

Küresel ve bölgesel sorunlar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Sürdürülebilir kalkınma nedir? BM Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları nelerdir?

Kısa cevap: Sürdürülebilirlik, bir varlığın, kaynağın ya da sürecin uzun vadede devamlılığını sağlayabilme yeteneğidir. Sürdürülebilir kalkınma ise BM'nin 1987'de yayımladığı “Ortak Geleceğimiz” (Brundtland) raporundaki tanımıyla bugünün ihtiyaçlarını, gelecek kuşakların kendi ihtiyaçlarını karşılama imkânını tehlikeye atmadan karşılamaktır ve çevresel, ekonomik, sosyal olmak üzere üç ayağa dayanır. BM 2015'te 2030'a kadar ulaşılması hedeflenen 17 Sürdürülebilir Kalkınma Amacı'nı kabul etti.

1987'de Norveç Başbakanı Gro Harlem Brundtland'ın başkanlık ettiği BM Dünya Çevre ve Kalkınma Komisyonu, kalkınma ile çevre korumayı karşı karşıya değil yan yana koyan bir rapor yayımladı: “Ortak Geleceğimiz”.

Raporun çıkış noktası bir çıkmazdı. Büyüme doğal kaynakları tüketiyordu; ama yoksul ülkelere “çevre zarar görmesin, kalkınmayın” demek de mümkün değildi. Çözüm iki hedefi aynı tanımda birleştirmekti. MEB 11, raporun tanımını şöyle aktarır: insanlık, doğanın gelecek nesillerin gereksinimlerine yanıt verme yeteneğini tehlikeye atmadan güncel ihtiyaçlarını karşılayabilir. Bu tanımın özü kuşaklar arası adalettir: doğa bir sermaye gibi düşünülürse sermayeyi tüketmek değil, onun ürettiği “faizle” yaşamak gerekir. Hatırlarsan ilk konudaki ekolojik açık tam olarak sermayeye el uzatmaktır.

Sürdürülebilirliğin üç ayağı

MEB 11 sürdürülebilirliği çevresel, ekonomik ve sosyal ölçütlerle değerlendirir ve bir uygulamanın sürdürülebilir sayılması için bu üç ölçüte birden katkı sağlaması gerektiğini vurgular. Çevresel ayak doğal kaynakları korumayı, kirliliği azaltmayı ve biyoçeşitliliği sürdürmeyi; ekonomik ayak verimli üretimi, istihdamı ve uzun vadede kârlılığı; sosyal ayak ise kaynakların adil paylaşımını, eğitim ve sağlığa erişimi ve yoksulluğun azalmasını kapsar. MEB'in tarımdan verdiği örnekte organik tarım ve topraksız (hidroponik) tarım gibi teknik uygulamalar çevresel (fiziksel) sürdürülebilirliğe odaklanırken sözleşmeli tarım ve kırsal kalkınma sistemin ekonomik ve sosyal açıdan dayanıklı olmasını sağlar.

Sürdürülebilir kalkınma çevre, ekonomi ve toplumun aynı anda gözetilmesidir; MEB 11 bu üç ölçütü sürdürülebilir tarım örneğiyle verir.Görsel: Sınav Defteri

Rio'nun ilkeleri

Kavram 1992 Rio Dünya Zirvesi'nde uluslararası bir çerçeveye kavuştu. Zirvede kabul edilen Rio Bildirgesi'nin bugün de anlaşmalarda geçen ilkeleri sınavın sevdiği kavramlardır: kirleten öder (zararın bedelini kirliliğe yol açan karşılar), ihtiyat ilkesi (ciddi bir çevre tehdidi varsa bilimsel kesinlik eksikliği önlemi ertelemenin gerekçesi olamaz) ve ortak fakat farklılaştırılmış sorumluluklar (çevre herkesin sorumluluğudur, ama tarihsel olarak daha çok kirleten ve imkânı daha fazla olan gelişmiş ülkeler daha fazla yük taşır). Zirvede 21. yüzyıl için kapsamlı bir eylem planı olan Gündem 21 de kabul edildi.

BM Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları (2015–2030)

BM Genel Kurulu 25 Eylül 2015'te “2030 Gündemi”ni kabul etti. Gündemin kalbi, MEB'de “2030 Yılı Sürdürülebilir Kalkınma Hedefleri” adıyla geçen 17 Sürdürülebilir Kalkınma Amacı'dır. Amaçlar yalnız yoksul ülkeler için değil, bütün ülkeler için geçerlidir:

  • İnsan: 1 Yoksulluğa son · 2 Açlığa son · 3 Sağlıklı bireyler · 4 Nitelikli eğitim · 5 Toplumsal cinsiyet eşitliği
  • Kaynak ve refah: 6 Temiz su ve sıhhi koşullar · 7 Erişilebilir ve temiz enerji · 8 İnsana yakışır iş ve ekonomik büyüme · 9 Sanayi, yenilikçilik ve altyapı · 10 Eşitsizliklerin azaltılması · 11 Sürdürülebilir şehirler ve topluluklar · 12 Sorumlu üretim ve tüketim
  • Gezegen: 13 İklim eylemi · 14 Sudaki yaşam · 15 Karasal yaşam
  • Barış ve ortaklık: 16 Barış, adalet ve güçlü kurumlar · 17 Amaçlar için ortaklıklar

MEB 11 bu amaçların hepsinin doğrudan ya da dolaylı olarak suyla ilişkili olduğunu gösterir; 6. amaç ise doğrudan sudur. Neden? Tarım, sanayi, enerji, sağlık ve kentler suya bağlıdır; MEB'e göre su bir bölgedeki sürdürülebilir kalkınmanın başlıca itici gücüdür. Bu yüzden su kaynaklarının korunması en küçük havzadan küresel ölçeğe kadar her düzeyde önemlidir.

Akılda kalsın: Üç ayak: Ç-E-S (Çevre, Ekonomi, Sosyal). Üç tarih: 1987 tanım (Ortak Geleceğimiz) → 1992 ilke ve plan (Rio Bildirgesi, Gündem 21) → 2015 amaç (17 SKA, 2030'a kadar). 17 amacın çevre üçlüsü art arda gelir: 13 iklim, 14 su altı, 15 kara.
Sınavda

Nasıl sorulur“Aşağıdakilerden hangisi sürdürülebilir kalkınma anlayışıyla bağdaşmaz?” Cevap çoğu zaman kısa vadeli kazanç için kaynağı tüketen uygulamadır: yer altı suyunun yenilenme hızından fazla çekilmesi, aşırı avcılık, tek ürüne dayalı yoğun ilaçlı tarım. İkinci kalıp boyut sınıflandırmasıdır: verilen uygulamanın çevresel mi, ekonomik mi, sosyal mi olduğu sorulur.

TuzakTarihtedir: sürdürülebilir kalkınma tanımını 1972 Stockholm değil, 1987 Ortak Geleceğimiz raporu yapmıştır.

▭Boşluk doldurma

Sürdürülebilir kalkınma kavramı BM'nin 1987'de yayımladığı raporuyla dünyaya tanıtıldı. BM'nin 2015'te kabul ettiği Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları ana amaçtan oluşur.

Ortak GeleceğimizGündem 21178

?Soru çöz

Sürdürülebilir kalkınmanın çevresel, ekonomik ve sosyal boyutları dikkate alındığında aşağıdaki uygulamalardan hangisi doğrudan sosyal boyuta yöneliktir?

✓ C. Eğitime ve sağlığa erişimin artırılması, toplumsal eşitliği gözeten sosyal boyuttur. Damla sulama ve sulak alanların korunması çevresel, maliyetleri düşüren teknoloji yatırımı ise ekonomik boyuta yöneliktir.
ÖLÇÜ · AYAK İZİ

Ekolojik ayak izi ve su ayak izi: Dünya'dan ne kadar harcıyoruz?

MEB 11. sınıf · Afetler ve sürdürülebilir çevre · Okuma 9 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaEnerji kaynakları nasıl sınıflandırılır? Yenilenebilir ve yenilenemeyen enerji kaynakları nelerdir?Bağlantılı konudan (Türkiye'de enerji kaynakları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Enerji kaynakları ikiye ayrılır. Yenilenemeyen kaynaklar, oluşması milyonlarca yıl süren ve kullanıldıkça tükenen fosil yakıtlar (kömür, petrol, doğal gaz) ile nükleer yakıtlardır (uranyum, toryum). Yenilenebilir kaynaklar ise doğal süreçlerle sürekli yenilenen hidroelektrik (su gücü), rüzgâr, güneş, jeotermal, biyokütle ve dalga enerjisidir.

Enerji kaynaklarının sınıflandırılması

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Ekolojik ayak izi ve su ayak izi nedir, nasıl hesaplanır?

Kısa cevap: Ekolojik ayak izi, bir kişinin, kentin ya da ülkenin tükettiği kaynakları üretmek ve atıklarını yutmak için gereken biyolojik verimli alandır; Dünya'nın her yıl yenileyebildiği kaynak varlığına biyolojik kapasite, tüketimin bu kapasiteyi aşan kısmına ekolojik açık denir. Su ayak izi, bir kişinin ya da ürünün doğrudan ve dolaylı olarak kullandığı toplam tatlı sudur; yeşil, mavi ve gri olmak üzere üç bileşeni vardır. Ayak izini küçültmenin yollarını bir sonraki konuda göreceğiz.

Küresel Ayak İzi Ağı'nın hesabına göre insanlık, Dünya'nın 2025 yılı boyunca yenileyebileceği bütün doğal kaynakları 24 Temmuz'a kadar tüketti. Yılın geri kalanı gelecek kuşakların payından harcandı.

Biyolojik kapasite, ekolojik açık, limit aşım günü

MEB 11'e göre Dünya'nın sahip olduğu doğal kaynak varlığına biyolojik kapasite denir: ekin alanları, otlaklar, ormanlar, balıkçılık alanları ve yapılaşmış alanların verimliliğinin toplamı. Bu kapasite sınırlıdır ve her yıl belli bir oranda kendini yeniler. Yıllık tüketim yenilenen miktarı aşmadıkça sorun yoktur; aştığında doğal kaynaklarda ekolojik açık doğar. Küresel Ayak İzi Ağı'nın (GFN) verilerine göre 1970'ten bu yana yıllık tüketim, üretilen doğal kaynak miktarını aşmaktadır. Yıl içinde tüketimin o yıl yenilenen kaynak miktarına ulaştığı güne limit aşım günü denir; bu gün 2024'te 25 Temmuz, 2025'te 24 Temmuz'du. Gün ne kadar erkene kayarsa açık o kadar büyür.

Bu açığı ölçen kavram ekolojik ayak izidir: bir kişinin, kentin ya da ülkenin tükettiği gıdayı, odunu, lifi üretmek, yerleştiği alanı karşılamak ve saldığı karbondioksidi yutmak için gereken biyolojik verimli alan. Dağılışı eşit değildir: kişi başına ayak izi çok tüketen gelişmiş ülkelerde yüksek, kalabalık ama az tüketen ülkelerde düşüktür. İlk konuda neden “yalnız nüfus” açıklamasının eksik kaldığını söylediğimizi burada görüyorsun. Ayak izinin en büyük bileşeni olan karbon ayak izi, bir kişinin, ürünün ya da kurumun doğrudan ve dolaylı olarak neden olduğu sera gazı salımıdır. MEB 11'in örneğinde Kanada'nın Montreal kentindeki dikey tarım işletmeleri üretimi tüketicinin hemen yanında yaparak gıdanın taşınmasından doğan karbon ayak izini azaltır.

Su ayak izi: görünen ve görünmeyen su

Bir bardak su içtiğimizde kullandığımız suyu görürüz; o sabah yediğimiz ekmeğin buğdayını yetiştirmek için harcanan suyu görmeyiz. Su ayak izi ikisini birlikte sayar: doğrudan (evde içme, temizlik) ve dolaylı (tükettiğimiz gıda, giysi ve eşyaların üretiminde kullanılan) tatlı su. Üç bileşeni vardır:

  • Yeşil su ayak izi: Yağışla toprağa düşüp bitkilerin kullandığı ya da buharlaşan su. Yağmurla yapılan (kuru) tarım yeşil suya dayanır.
  • Mavi su ayak izi: Akarsu, göl, baraj ve yer altından çekilip kullanılan su: sulama, şebeke, sanayi.
  • Gri su ayak izi: Üretimde oluşan kirliliği kabul edilebilir düzeye kadar seyreltmek için gereken tatlı su miktarı; bir anlamda kirliliğin sudaki bedelidir.

MEB 11 bunu Türkiye verisiyle anlatır. Türkiye'de toplam su ayak izinin %89'u tarımsal, %7'si evsel, %4'ü endüstriyeldir; tarımsal su ayak izinin %92'si bitkisel üretimden gelir ve bunun yaklaşık %70'ini tahıl ve yem bitkileri oluşturur. Tarımsal su ayak izinin %66'sı yeşil sudur: üretim yağışa sıkı sıkıya bağlıdır, bu yüzden kurak yıllar gıda güvenliği için risk demektir. Evsel su kullanımının %87'si, endüstriyel kullanımın %92'si gri sudur: kaynaklar üzerinde ciddi bir kirlilik baskısı vardır. Üretimin su ayak izi yalnız ülke içindeki suyu (iç su ayak izi) sayar; tüketimin su ayak izine ise ithal mal ve hizmetlerin üretiminde başka ülkelerde kullanılan su da (dış su ayak izi, sanal su) eklenir. MEB'e göre Türkiye'de üretim ve tüketimin su ayak izi karşılaştırıldığında sanal su bütçesi dengededir. MEB'in etkinliğinde kullanılan Tarım ve Orman Bakanlığı su ayak izi hesaplayıcısı (suverimliligi.gov.tr) kendi ailenin izini görmeni sağlar.

Akılda kalsın: Su ayak izinin renklerini suyun kaynağıyla eşleştir: yeşil = gökten (tarladaki yağmur), mavi = yerden (musluk, kuyu, baraj), gri = kirlettiğini temizlemek için gereken su. Limit aşım günü bir takvim yaprağıdır: ne kadar erken düşerse borç o kadar büyük.
Sınavda

Nasıl sorulurGrafik yorumlama: Türkiye'nin su ayak izi pasta grafiği verilir (%89 tarım), “su ayak izini azaltmada en etkili önlem” sorulur; cevap tarımda damla ve yağmurlama gibi verimli sulama ve kuraklığa dayanıklı ürün seçimidir. Kavram sorusunda “gri su ayak izinin yüksek olması neyi gösterir?” sorulur; cevap su kaynakları üzerindeki kirlilik baskısıdır. “Limit aşım gününün her yıl erkene kayması” ise ekolojik açığın büyüdüğü anlamına gelir. Montreal adı iki yerde geçer: ozon protokolünün imzalandığı kent, aynı zamanda dikey tarım örneğidir.

Tuzak“evlerde musluk tasarrufu” şıkkıdır: doğrudur ama en etkili önlem değildir, çünkü su ayak izinin %89'u tarımdır.

⇄Bilgi eşleştirme su ayak izi bileşenleri

?Soru çöz

Türkiye'de toplam su ayak izinin %89'u tarımsal, %7'si evsel, %4'ü endüstriyel kullanımdan oluşur; tarımsal su ayak izinin %66'sı ise yeşil sudur. Bu bilgilere göre aşağıdaki yargılardan hangisine ulaşılabilir?

✓ D. Tarımsal su ayak izinin çoğu yağışla gelen yeşil su olduğu için üretim iklime bağımlıdır; yağış azalınca üretim ve gıda güvenliği etkilenir. En büyük pay tarımındır (A ve C yanlış), yeşil suyun ağırlığı da üretimin yağışa bağlı olduğunu gösterir (B yanlış).
ÇÖZÜM · YEŞİL DÖNÜŞÜM

Yeşil dönüşüm: net sıfırdan döngüsel ekonomiye, sıfır atığa

MEB 11. sınıf · Afetler ve sürdürülebilir çevre · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürkiye'de rüzgâr ve güneş enerjisi potansiyeli en fazla nerededir? İlk rüzgâr santrali nerede kuruldu?Bağlantılı konudan (Türkiye'de enerji kaynakları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Rüzgâr santralleri (RES) en çok Ege ve Marmara kıyılarında, özellikle Çanakkale, Balıkesir ve İzmir'dedir; Türkiye'nin ilk rüzgâr santrali 1998'de İzmir-Çeşme'de (Alaçatı) kuruldu. Güneş potansiyeli güneyden kuzeye azalır: en fazla Güneydoğu Anadolu ve Akdeniz'de, en az Doğu Karadeniz'dedir. Konya'daki Karapınar Güneş Santrali, MEB'e göre Avrupa'nın en büyük güneş enerjisi tesislerinden biridir. ETKB'ye göre 2025'te elektriğin %10,8'i rüzgârdan, %11,9'u güneşten üretildi.

Rüzgâr ve güneş

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Net sıfır, döngüsel ekonomi ve sıfır atık ne demek?

Kısa cevap: Ayak izini küçültmenin üç yolu vardır: fosil yakıt yerine yenilenebilir enerji, “al, üret, kullan, at” yerine döngüsel ekonomi ve gündelik hayatta sıfır atık. Net sıfır, salımın hiç olmaması değil, verilen sera gazının tutulan miktarla eşitlenmesidir. Türkiye'de Sıfır Atık Projesi 2017'de başladı; 30 Mart, BM kararıyla Uluslararası Sıfır Atık Günü'dür.

Çöpe atılan bir cam şişenin yolculuğu orada biter; kaynağında ayrı toplanıp eritilen şişe ise yeni bir şişe olarak rafa döner. Yeşil dönüşüm, bu ikinci yolu kural hâline getirme çabasıdır.

Yeşil dönüşüm: enerji, döngüsel ekonomi, sıfır atık

Ayak izini küçültmenin ilk yolu enerjidir. Fosil yakıtların yerini güneş, rüzgâr, hidroelektrik, jeotermal ve biyokütle gibi yenilenebilir kaynaklar aldıkça karbon ayak izi küçülür; bu kaynakların Türkiye'deki dağılışını Türkiye'de enerji kaynakları sayfasında görmüştük. Hedeflerde sık geçen net sıfır kavramı salımın hiç olmaması değil, atmosfere verilen sera gazının ormanlar, toprak ve teknolojiyle tutulan miktarla eşitlenmesidir.

İkinci yol üretim modelini değiştirmektir. Bugünkü doğrusal ekonomi “al, üret, kullan, at” diye işler. Döngüsel ekonomi ise ürünü uzun ömürlü ve onarılabilir tasarlar, yeniden kullanır, ömrünü bitiren ürünü geri dönüştürerek atığı yeniden hammaddeye çevirir; döngü kapandıkça hem kaynak hem atık azalır. Sıfır atık bu anlayışın gündelik hayattaki karşılığıdır: israfı önlemek, kaynakları verimli kullanmak, atığı kaynağında ayrı toplayıp geri kazanmak. Türkiye'de Sıfır Atık Projesi 2017'de başlatıldı; BM Genel Kurulu da Türkiye'nin sunduğu kararla 14 Aralık 2022'de 30 Mart'ı Uluslararası Sıfır Atık Günü ilan etti. Bu dönüşüm için gereken yeni becerilere yeşil beceriler denir: insanların sürdürülebilir ve kaynak verimli bir toplum kurmak için ihtiyaç duyduğu yetenek, değer ve tutumlar; teknik ve mühendislik, çevre yönetimi, tarım ve gıda üretimi, yeşil girişimcilik, eğitim ve savunuculuk gibi alanları kapsar.

Akılda kalsın: Yeşil dönüşüm üç kelimedir: yenilenebilir (enerji), döngüsel (üretim), sıfır atık (gündelik hayat). Net sıfır = salınan − tutulan = 0; “hiç salım yok” demek değildir.
Sınavda

Nasıl sorulurUygulamalar verilir ve “hangisi döngüsel ekonomiye örnektir?” diye sorulur: onarım, yeniden kullanım ve geri dönüşümle atığı hammaddeye çevirmek doğrudur; tek kullanımlık ürünü çoğaltmak doğrusal ekonominin mantığıdır. Net sıfır hedefini açıklayan yargı da sorulur: salınan ile tutulan sera gazının eşitlenmesi.

Tuzak“net sıfır, sera gazı salımının tamamen durmasıdır” yargısıdır: kalan salım ormanlar, toprak ve teknolojiyle tutulan miktarla dengelenir.

⇄Bilgi eşleştirme kavram ve tanımı

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi döngüsel ekonomi anlayışına örnek değildir?

✓ A. Tek kullanımlık ürün “al, üret, kullan, at” zincirini hızlandırır; bu doğrusal ekonominin mantığıdır. Onarım (B), geri dönüşümle hammaddeye çevirme (C) ve uzun ömürlü tasarım (D) ürünü döngüde tutan döngüsel ekonomi uygulamalarıdır.
KORUMA · ULUSLARARASI İŞ BİRLİĞİ

Uluslararası çevre anlaşmaları: Stockholm'den Paris'e, Türkiye'nin 2053 hedefi

MEB 11. sınıf · Afetler ve sürdürülebilir çevre · Okuma 10 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürkiye hangi uluslararası kuruluşlara üyedir, BM, NATO, OECD, İİT, KEİ ve Türk Devletleri Teşkilatı ne zaman kuruldu, merkezleri nerededir?Bağlantılı konudan (Bölgeler, ülkeler ve küresel bağlantılar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Türkiye BM'nin (1945, New York), OECD'nin (1961, Paris), İslam İşbirliği Teşkilatı'nın (1969, Cidde), AGİT'in (1975, Viyana), KEİ'nin (1992, İstanbul), G20'nin (1999) ve Türk Devletleri Teşkilatı'nın (2009, İstanbul) kurucuları arasındadır; 1949'dan beri Avrupa Konseyi'ne (Strazburg), 1952'den beri NATO'ya (Brüksel) üyedir. Avrupa Birliği'nin aday ülkesidir ve 1996'dan beri AB ile Gümrük Birliği içindedir. OPEC (Viyana) ve ASEAN'ın (Cakarta) üyesi değildir.

Uluslararası kuruluşlar ve Türkiye

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Stockholm, Montreal, Rio, Kyoto ve Paris anlaşmaları nedir? Türkiye'nin 2053 net sıfır hedefi nedir?

Kısa cevap: Küresel çevre iş birliği 1972 Stockholm BM İnsan Çevresi Konferansı ve aynı yıl kurulan BM Çevre Programı (UNEP) ile başladı. Başlıca duraklar ozonu koruyan 1987 Montreal Protokolü, UNEP ile Dünya Meteoroloji Örgütü'nün 1988'de kurduğu IPCC, İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi ile Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi'nin imzaya açıldığı 1992 Rio Zirvesi, gelişmiş ülkelere bağlayıcı salım azaltımı getiren 1997 Kyoto Protokolü ve sıcaklık artışını 2 °C'nin altında, mümkünse 1,5 °C'de tutmayı hedefleyen 2015 Paris Anlaşması'dır. Türkiye Paris Anlaşması'nı 2016'da imzaladı, 2021'de onayladı ve 2053 net sıfır emisyon hedefini açıkladı.

5 Haziran 1972'de İsveç'in başkenti Stockholm'de açılan BM İnsan Çevresi Konferansı, çevreyi konu alan ilk büyük BM toplantısıydı. Açılış günü bugün Dünya Çevre Günü olarak kutlanıyor.

İlk konudaki tespit burada sonuca bağlanır: çevre sorunları sınır tanımadığı için tek bir ülkenin çabası yetmez. Bir ülkenin bacası başka bir ülkenin gölünü asitleştirir, atmosfer hepimizin ortak malıdır. Ama ülkelerin gelişmişlik düzeyi, tarihsel kirlilikteki payı ve imkânları farklıdır; anlaşmaların bütün hikâyesi, ortak hedefi bu farklılıklarla uzlaştırma çabasıdır.

Çevre diplomasisinin yarım asrı: ozonda hızlı bir başarı, iklimde hâlâ süren bir müzakere. Çizgi ölçekli değildir.Görsel: Sınav Defteri

Durak durak anlaşmalar ve kuruluşlar

  • Stockholm (1972): BM İnsan Çevresi Konferansı. Ardından aynı yıl BM Çevre Programı (UNEP) kuruldu; merkezi Kenya'nın başkenti Nairobi'dedir. 5 Haziran Dünya Çevre Günü bu konferansın mirasıdır.
  • Montreal (1987): Ozon tabakasını incelten maddelerle ilgili protokol; 1985 Viyana Sözleşmesi'ne dayanır, CFC ve halonları aşamalı olarak yasakladı. Türkiye 1991'de taraf oldu. Çevre diplomasisinin en başarılı örneği sayılır.
  • IPCC (1988): MEB 11'e göre UNEP ve Dünya Meteoroloji Örgütü'nün (WMO) iş birliğiyle kurulan Hükûmetlerarası İklim Değişikliği Paneli; iklim değişikliğiyle ilgili bilimsel, teknik ve sosyoekonomik verileri derler ve hükûmetleri bilgilendirir. Bir anlaşma değil, bilimsel bir kuruldur. 1990'daki ilk değerlendirme raporu, uluslararası bir iklim anlaşmasının gerekliliğini ortaya koydu.
  • Rio (1992): BM Çevre ve Kalkınma Konferansı (Rio Dünya Zirvesi). Rio Bildirgesi ve Gündem 21 kabul edildi; BM İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi (UNFCCC) ve Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi imzaya açıldı. MEB'e göre çerçeve sözleşme iklim anlaşmasının ana hatlarını belirler ve mücadelede başlıca sorumluluğun devletlere düştüğünü vurgular. Zirvenin kararıyla hazırlanan Çölleşmeyle Mücadele Sözleşmesi 1994'te kabul edildi. Sözleşmeye taraf ülkeler her yıl Taraflar Konferansı'nda (COP) toplanır.
  • Kyoto (1997): Japonya'nın Kyoto kentinde imzalanan protokol, çerçeve sözleşmenin ilke ve hedeflerine bağlayıcılık kazandırdı: gelişmiş ülkeler 2008–2012 döneminde salımlarını 1990 düzeyine göre ortalama yaklaşık %5 azaltmayı üstlendi. 2005'te yürürlüğe girdi, MEB'e göre 2020'de sona erdi. ABD protokolü onaylamadı.
  • Paris (2015): Aralık 2015'te kabul edilip 2016'da yürürlüğe giren ve 2020'den itibaren güncel iklim anlaşması olan metin. Hedef, sıcaklık artışını sanayi öncesine göre 2 °C'nin altında sınırlamak ve mümkünse 1,5 °C'de tutmaktır. Kyoto'dan farkı, yükü yalnız gelişmiş ülkelere değil bütün taraflara dağıtmasıdır: her ülke kendi katkısını belirler, planlar ve şeffaf biçimde raporlar. MEB'e göre gelişmiş ülkeler gelişmekte olan ülkelere finansman, bilgi ve teknoloji desteği sağlar; ülkeler “ortak fakat farklılaştırılmış sorumluluklar ve göreceli kabiliyetler” ilkesiyle katkıda bulunur.

Tartışmalar: kim ne kadar öder?

MEB 11'e göre gelişmiş ülkelerin çoğu temiz teknolojiyi teşvik eder, kirleten tesisleri sıkı denetler, yüksek vergi ve ceza uygular; gelişmekte olan ülkeler ise sanayileşmek için daha esnek davranır. Sonuçta birçok firma üretim tesisini gelişmekte olan ülkelere taşır: kendi ülkesindeki sıkı kurallardan kurtulur, yeni ülkedeki teşviklerden yararlanır. MEB bu duruma kirlilik sığınağı der: küresel salım azalmaz, yalnız yer değiştirir. Öteki çekişme “kirleten öder” ilkesidir: birçok ülke bedelin büyük kısmını en çok salım yapan ülkelerin ödemesini isterken bu ülkeler yükü paylaştırmak ister. Bu yüzden bazı ülkeler (örneğin İran) Paris Anlaşması'nı onaylamadı; en çok yükümlülük düşen ülkelerden ABD ise anlaşmayı 2016'da onayladı, 2020'de çekildi, 2021'de yeniden katıldı ve 2025'te yeniden çekilme kararı aldı.

Türkiye'nin yolu

Türkiye 1992'de OECD üyesi olduğu için çerçeve sözleşmenin gelişmiş ülkeler listelerine (Ek-I ve Ek-II) yazıldı; bu, hem salım azaltma hem de gelişmekte olan ülkelere mali destek yükümlülüğü demekti. Türkiye, sanayileşmesini geç başlatmış bir ülke olarak tarihsel kirlilikteki payının küçük olduğunu savundu; 2001'de Ek-II'den çıkarıldı ve 2004'te sözleşmeye taraf oldu. Dışişleri Bakanlığının kaydına göre 26 Ağustos 2009'da Kyoto Protokolü'ne de taraf oldu; ancak protokolün sayısal hedef listesinde (Ek-B) yer almadığı için sayısal azaltım yükümlülüğü üstlenmedi. Paris Anlaşması'nı 22 Nisan 2016'da “gelişmekte olan ülke” statüsüyle kabul ettiğini bildirerek imzaladı, Ekim 2021'de onayladı ve 2053 net sıfır emisyon hedefini açıkladı. 2023'te güncellenen ulusal katkı beyanında 2030 için referans senaryoya göre %41 salım azaltımı taahhüt etti. Ardından Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı 2024–2030 Ulusal İklim Değişikliği Stratejisi ve Eylem Planı'nı hazırladı; 9 Temmuz 2025'te yürürlüğe giren 7552 sayılı İklim Kanunu bu hedeflerin yasal çerçevesini kurdu ve emisyon ticaret sistemini getirdi. 9–20 Kasım 2026'da Antalya'da toplanan 31. BM İklim Değişikliği Konferansı'nın (COP31) ev sahibi ve başkanı Türkiye'dir; müzakerelerin yürütülmesini Avustralya üstlenmiştir.

Akılda kalsın: Beş durak, beş fiil: 72 Stockholm başlattı (UNEP), 87 Montreal ozonu kurtardı, 92 Rio sözleşmeleri doğurdu, 97 Kyoto gelişmişleri bağladı, 2015 Paris herkesi dahil etti. Türkiye için tek sayı: 2053. Montreal ozondur, Kyoto ve Paris sera gazıdır.
Sınavda

Nasıl sorulurEşleştirme kalıbı: “ozon tabakasını incelten maddeler” → Montreal (tuzak Kyoto); “sıcaklık artışını 1,5–2 °C ile sınırlama” → Paris (tuzak Kyoto); “UNEP'in kurulmasına yol açan konferans” → Stockholm; “Gündem 21 ve iklim çerçeve sözleşmesi” → Rio. Kuruluş sorusunda IPCC'nin bir anlaşma değil, UNEP ile WMO'nun kurduğu bilimsel panel olduğu sorulur.

TuzakTürkiye sorusundaki 2030 (%41 azaltım hedefi) ve 2050'dir: net sıfır yılı 2053'tür.

Coğrafya serisinin sonu

Bu sayfayla coğrafya serisi tamamlanıyor. Dünya'nın şeklinden ve haritalardan başladık; yer şekillerini, iklimi, suyu, toprağı, nüfusu, ekonomiyi ve bölgeleri gördük; sonunda insanın bütün bunları nasıl değiştirdiğine ve dengeyi nasıl kurmaya çalıştığına geldik. Çevre sorunları, coğrafyanın üç sorusunun en çok gerektiği konudur: nerede oluyor, neden orada oluyor, başka nereyi etkiliyor? Tekrara başlamak istersen ilk sayfaya, Coğrafyanın doğası'na dön; dağılış, nedensellik ve bağlantı ilkeleri şimdi çok daha tanıdık gelecek.

⇄Bilgi eşleştirme anlaşma ve konusu

?Soru çöz

Aşağıdaki uluslararası düzenlemelerden hangisi doğrudan ozon tabakasının korunmasıyla ilgilidir?

✓ B. 1987 Montreal Protokolü, CFC ve halon gibi ozonu incelten maddeleri aşamalı olarak yasaklamıştır. Kyoto ve Paris sera gazı salımıyla, Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi ise türlerin ve ekosistemlerin korunmasıyla ilgilidir.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Aşağıdakilerden hangisi şekilsel bölgeye örnektir?

✓ C. Dağınık kırsal yerleşme bölgeleri, aynı yerleşme dokusunu taşıyan yerlerin benzerliğe göre gruplanmasıyla oluşur; merkezi yoktur ve MEB bunu beşerî şekilsel bölge örneği olarak verir. Öbür üçü bir merkeze ya da kuruma bağlı işlevsel bölgelerdir.Kaynak: Bölge kavramı ve kalkınma projeleri · Bölge kavramı ve bölge türleri

?Soru 2

Aşağıdaki illerden hangisi birden fazla bölgesel kalkınma projesinin kapsamında yer alır?

✓ D. Çorum, Yeşilırmak Havza Gelişim Projesi'nin dört ilinden biridir ve 2020'de DOKAP'a da eklenmiştir. Kilis yalnız GAP'ta, Yozgat yalnız KOP'ta, Karabük yalnız ZBK'dadır.Kaynak: Bölge kavramı ve kalkınma projeleri · ZBK, YHGP ve öncelikli yöreler

?Soru 3

Aşağıdakilerden hangisi bir turizm merkezinde turist başına yapılan ortalama harcamayı artırmaya yönelik bir uygulamadır?

✓ C. Turist daha uzun kalır ve daha çeşitli etkinliğe katılırsa kişi başına harcama artar. Paket tur, yatak kapasitesi ve uçuş sayısı gelen turist sayısını ve toplam geliri artırabilir ama turist başına harcamayı artırmaz; her şey dâhil turist otel dışında az harcar.Kaynak: Türkiye'de ticaret ve turizm · Turizmin ekonomiye ve çevreye etkileri

?Soru 4

Yüz ölçümü ve ortalama yükseltisi en fazla, nüfus yoğunluğu ise en az olan coğrafi bölgemiz aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Doğu Anadolu en geniş ve ortalama yükseltisi en fazla bölgedir; yükselti ve sert kış nüfusu seyrek tutar. A Karadeniz'in kıyı şeridi sık nüfusludur ve yüz ölçümü daha küçüktür. B İç Anadolu geniş bir bölgedir ama ortalama yükseltisi Doğu Anadolu'dan azdır. C Güneydoğu Anadolu ise yüz ölçümü en küçük bölgedir.Kaynak: Bölge kavramı ve kalkınma projeleri · Türkiye'nin coğrafi bölgeleri

?Soru 5

Aşağıdakilerden hangisi ekonomik açıdan az gelişmiş ülkelerin genel özelliklerinden biri değildir?

✓ A. MEB 10'a göre kişi başına enerji ve gıda tüketiminin fazla olması gelişmiş ülkelerin özelliğidir; az gelişmiş ülkelerde bu tüketim azdır. Öbür üç şık az gelişmiş ülkeleri tanımlar.Kaynak: Bölgeler, ülkeler ve küresel bağlantılar · Ülkelerin gelişmişliği: GSYİH, kişi başı gelir, İGE

?Soru 6

Hürmüz Boğazı'nda gemi trafiğinin uzun süre durmasının doğrudan sonuçlarından biri aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Hürmüz, Basra Körfezi petrolünün tek deniz çıkışıdır; geçiş durunca arz azalır ve fiyatlar yükselir (EIA, 2026). Tuzluluk bir doğa olayıdır, Panama ve Karadeniz ticareti ise bu boğaza bağlı değildir.Kaynak: Bölgeler, ülkeler ve küresel bağlantılar · Jeopolitik bölgeler ve enerji koridorları

?Soru 7

Mısır'da sanayinin Almanya'ya göre geç ve sınırlı gelişmesinde aşağıdakilerden hangisinin etkisi yoktur?

✓ C. MEB 11, Süveyş Kanalı'nın Mısır'ı küresel ticaret ağlarına bağlayarak ulaşım ve pazar olanaklarını artırdığını söyler; bu sanayi için bir avantajdır. Çöl iklimi, su ve enerji kıtlığı ile zayıf sermaye ise sanayileşmeyi sınırlayan etkenlerdir.Kaynak: Bölgeler, ülkeler ve küresel bağlantılar · Örnek ülkeler: Hollanda, Almanya, Mısır, Avustralya, Rusya

?Soru 8

Gerisindeki üretken ovanın ürünlerini dış pazara açan, demir yoluyla iç kesimlere bağlanan ve 1987'de Türkiye'nin ilk serbest bölgelerinden birinin faaliyete geçtiği liman kenti aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Mersin Limanı Çukurova'nın geri sahasına sahiptir, demir yoluyla Adana ve iç kesimlere bağlanır ve ilk serbest bölgeler Mersin ile Antalya'da kurulup 1987'de faaliyete geçti. Trabzon ve Çanakkale'de demir yolu yoktur; Sinop doğal liman olmasına rağmen hinterlandı dar olduğu için gelişememiştir.Kaynak: Türkiye'de ticaret ve turizm · Serbest bölgeler, limanlar, sınır kapıları

?Soru 9

Aşağıdakilerden hangisi bölgesel ölçekli bir çevre sorunudur?

✓ C. Aral Gölü'nün küçülmesi belirli bir havzada, çevresindeki ülkeleri (Kazakistan, Özbekistan) etkileyen bölgesel bir sorundur. İklim değişikliği, ozon incelmesi ve deniz seviyesinin yükselmesi bütün dünyayı ilgilendiren küresel sorunlardır.Kaynak: Bölgeler, ülkeler ve küresel bağlantılar · Küresel ve bölgesel sorunlar

?Soru 10

Aşağıdaki turizm türlerinden hangisinin mevsimlik dalgalanmadan en az etkilenerek ülke ekonomisine yıl boyunca katkı sağlaması beklenir?

✓ D. Kaplıca ve ılıcalar sıcak su kaynaklarına bağlıdır, iklime bağlı değildir; bu yüzden yılın her ayında kullanılabilir. Deniz ve yayla turizmi yaza, kış turizmi kar mevsimine bağlıdır.Kaynak: Türkiye'de ticaret ve turizm · Turizm türleri
45
Daha fazla soru çözmek ister misin?Doğal afetler konusundan 45 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →