Türkiye'de sıcaklığı etkileyen etmenler: enlem bir yere kadar
MEB 9. sınıf · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 6 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaSıcaklığı etkileyen faktörler nelerdir, yükseldikçe sıcaklık neden azalır?Bağlantılı konudan (Atmosfer ve sıcaklık). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Geliş açısının yanında sıcaklığı yükselti, güneşlenme süresi, okyanus akıntıları, atmosfer nemi ve bulutluluk, rüzgârlar, kara ve denizlerin dağılışı ve bitki örtüsü etkiler. Troposferde yükseldikçe sıcaklık her kilometrede ortalama yaklaşık 6 °C azalır (sınav sorularında çoğu zaman “her 100 metrede 0,5 °C” diye yuvarlanır); denizler özgül ısıları yüksek olduğu için karalardan yavaş ısınıp yavaş soğur.
Yükselti, kara-deniz ve diğer etmenler
✎Konu anlatımı
Türkiye'de sıcaklığı etkileyen faktörler nelerdir?
Kısa cevap: Türkiye'de sıcaklık güneyden kuzeye enlem etkisiyle, batıdan doğuya yükselti etkisiyle azalır. Bunlara karasallık-denizellik, bakı, dağların uzanışı, basınç merkezleri ve rüzgârlar eklenince sıcaklık kısa mesafelerde bile belirgin biçimde değişir.İzmir ile Van neredeyse aynı paralel üzerindedir; güneş ikisine de aynı açıyla bakar. Yine de ocakta İzmir'de portakal ağaçları yeşilken Van'da göl kıyısı buz tutar.
Bu farkı açıklamanın yolu, sıcaklığı etkileyen etmenleri ikiye ayırmaktır. Hatırlarsan “Atmosfer ve sıcaklık” sayfasında bu etmenleri dünya ölçeğinde görmüştük; burada aynı etmenlerin Türkiye'de nasıl çalıştığına bakacağız. Birinci grup Türkiye'nin mutlak (matematik) konumundan gelir: enlem, yani güneş ışınlarının geliş açısı. İkinci grup özel (göreceli) konumdan gelir: yükselti, denize uzaklık, dağların uzanışı, bakı, çevredeki basınç merkezleri. İzmir ile Van arasındaki farkı yaratan, ikinci gruptur.
Güneyden kuzeye: enlem
Türkiye kuzey yarım kürenin orta kuşağında yer aldığı için güneye gidildikçe güneş ışınları daha dik açıyla gelir. Bu yüzden Türkiye'de sıcaklık genel olarak güneyden kuzeye azalır. Bu kuralı en temiz izleyebileceğin yer kıyılardır: Ege kıyısında güneydeki Güllük Körfezi'nden kuzeydeki Edremit Körfezi'ne doğru çıkıldıkça ortalama sıcaklık düşer, çünkü kıyı boyunca yükselti ve denize uzaklık hemen hemen aynıdır, değişen tek şey enlemdir.
Batıdan doğuya: yükselti
Troposferde yükseldikçe sıcaklık azalır. Türkiye'de ortalama yükselti batıdan doğuya doğru arttığı için sıcaklık da batıdan doğuya azalır. MEB bu iki kuralı birlikte verir: güneyden kuzeye azalışta enlem, batıdan doğuya azalışta yükselti etkilidir. Yükseltinin en belirgin örneği Kuzeydoğu Anadolu'dur (Erzurum-Kars-Ardahan yöresi): yüksek platolar yüzünden sıcaklık ortalamaları ülkenin en düşükleri arasındadır. Doğu Karadeniz'de ise kıyıdan Kaçkar Dağları'na tırmanırken birkaç on kilometre içinde geniş yapraklı ormandan iğne yapraklı ormana, oradan çayırlara geçilir; bu da yükseltinin sıcaklığı ne kadar hızlı değiştirdiğini gösterir.
Kıyıdan içe: karasallık ve denizellik
Denizler karalara göre daha yavaş ısınıp daha yavaş soğur. Bu yüzden kıyılarda kışlar ılık, yazlar görece serin geçer; iç kesimlerde ise kışlar sert, yazlar sıcaktır. Türkiye'de bu etki bir kat daha güçlenir: Karadeniz ve Akdeniz kıyısında dağlar kıyıya paralel uzandığı için denizin ılımanlaştırıcı etkisi içeriye sızamaz. Ege'de ise dağlar kıyıya dik uzanır, deniz etkisi vadiler boyunca içerilere kadar sokulur. Kıyı ile iç kesim arasındaki iklim farkının Karadeniz'de (Trabzon-Gümüşhane) Ege'dekinden (Aydın-Denizli) daha keskin olması bu yüzdendir.
Yamacın yönü: bakı
Yer şekillerinin Güneş'e göre konumuna bakı denir. Türkiye kuzey yarım kürenin orta kuşağında olduğu için güneş ışınları öğle vakti güneyden gelir; bu yüzden dağların güneye bakan yamaçları daha fazla ısınır. Sonuçları zincir gibi birbirine bağlanır: güney yamaçta kar daha çabuk erir, tarım ve yerleşme daha yükseğe çıkar, orman üst sınırı yükselir. Bakı, aynı dağın iki yüzünde farklı sıcaklıklar ölçülmesinin nedenidir.
Havanın getirdiği: rüzgârlar ve basınç merkezleri
Hava kütleleri geldikleri yerin sıcaklığını taşır. Türkiye kuzey yarım kürede olduğu için kuzeyden esen rüzgârlar sıcaklığı düşürür, güneyden esenler artırır. Kışın kuzeydoğudan sokulan Sibirya kökenli soğuk hava Doğu Anadolu'yu dondurur, yazın güneydoğudan gelen sıcak hava Güneydoğu Anadolu'yu kavurur. Bu basınç merkezlerini ve rüzgârları sayfanın ilerleyen duraklarında tek tek göreceğiz.
Nasıl sorulurEn sevilen kalıp “enlem-sıcaklık ilişkisine ters düşen” durumdur: kuzeydeki bir kıyı kenti (Giresun, Sinop) güneydeki bir iç kentten (Yozgat, Aksaray) kışın daha ılıksa bunu enlem değil denizellik ve yükselti açıklar. Bir diğeri “hangisiyle açıklanamaz?” sorusudur.
TuzakAynı enlemdeki iki kent arasındaki farkı güneş ışınlarının geliş açısına bağlamak.
↕Sıralama en sıcaktan en serine
Enlem etkisine göre Ege kıyısındaki bu körfezleri yıllık ortalama sıcaklığı en yüksek olandan en düşük olana doğru diz.
- Çandarlı Körfezi
- Güllük Körfezi
- Edremit Körfezi
- Kuşadası Körfezi
?Soru çöz
Yaklaşık aynı enlemde bulunan İzmir'in yıllık ortalama sıcaklığının Van'dan yüksek olması aşağıdakilerden hangisiyle açıklanamaz?