Türkiye'de sıcaklık, basınç ve rüzgârlar: yükseltiden karayele

İzmir ile Van aynı enlemde ama aynı iklimde değil. Sıcaklığın Türkiye'de nasıl dağıldığını, dört basınç merkezinin ne getirdiğini ve poyrazdan föne rüzgârların dilini neden-sonuç zinciriyle öğren.

7 durakTürkiye
16 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 16tamamlanan etkinlik
37 sorubu konuda çözebileceğin
KAVRAM · SICAKLIK

Türkiye'de sıcaklığı etkileyen etmenler: enlem bir yere kadar

MEB 9. sınıf · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSıcaklığı etkileyen faktörler nelerdir, yükseldikçe sıcaklık neden azalır?Bağlantılı konudan (Atmosfer ve sıcaklık). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Geliş açısının yanında sıcaklığı yükselti, güneşlenme süresi, okyanus akıntıları, atmosfer nemi ve bulutluluk, rüzgârlar, kara ve denizlerin dağılışı ve bitki örtüsü etkiler. Troposferde yükseldikçe sıcaklık her kilometrede ortalama yaklaşık 6 °C azalır (sınav sorularında çoğu zaman “her 100 metrede 0,5 °C” diye yuvarlanır); denizler özgül ısıları yüksek olduğu için karalardan yavaş ısınıp yavaş soğur.

Yükselti, kara-deniz ve diğer etmenler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye'de sıcaklığı etkileyen faktörler nelerdir?

Kısa cevap: Türkiye'de sıcaklık güneyden kuzeye enlem etkisiyle, batıdan doğuya yükselti etkisiyle azalır. Bunlara karasallık-denizellik, bakı, dağların uzanışı, basınç merkezleri ve rüzgârlar eklenince sıcaklık kısa mesafelerde bile belirgin biçimde değişir.

İzmir ile Van neredeyse aynı paralel üzerindedir; güneş ikisine de aynı açıyla bakar. Yine de ocakta İzmir'de portakal ağaçları yeşilken Van'da göl kıyısı buz tutar.

Bu farkı açıklamanın yolu, sıcaklığı etkileyen etmenleri ikiye ayırmaktır. Hatırlarsan “Atmosfer ve sıcaklık” sayfasında bu etmenleri dünya ölçeğinde görmüştük; burada aynı etmenlerin Türkiye'de nasıl çalıştığına bakacağız. Birinci grup Türkiye'nin mutlak (matematik) konumundan gelir: enlem, yani güneş ışınlarının geliş açısı. İkinci grup özel (göreceli) konumdan gelir: yükselti, denize uzaklık, dağların uzanışı, bakı, çevredeki basınç merkezleri. İzmir ile Van arasındaki farkı yaratan, ikinci gruptur.

Güneyden kuzeye: enlem

Türkiye kuzey yarım kürenin orta kuşağında yer aldığı için güneye gidildikçe güneş ışınları daha dik açıyla gelir. Bu yüzden Türkiye'de sıcaklık genel olarak güneyden kuzeye azalır. Bu kuralı en temiz izleyebileceğin yer kıyılardır: Ege kıyısında güneydeki Güllük Körfezi'nden kuzeydeki Edremit Körfezi'ne doğru çıkıldıkça ortalama sıcaklık düşer, çünkü kıyı boyunca yükselti ve denize uzaklık hemen hemen aynıdır, değişen tek şey enlemdir.

Batıdan doğuya: yükselti

Troposferde yükseldikçe sıcaklık azalır. Türkiye'de ortalama yükselti batıdan doğuya doğru arttığı için sıcaklık da batıdan doğuya azalır. MEB bu iki kuralı birlikte verir: güneyden kuzeye azalışta enlem, batıdan doğuya azalışta yükselti etkilidir. Yükseltinin en belirgin örneği Kuzeydoğu Anadolu'dur (Erzurum-Kars-Ardahan yöresi): yüksek platolar yüzünden sıcaklık ortalamaları ülkenin en düşükleri arasındadır. Doğu Karadeniz'de ise kıyıdan Kaçkar Dağları'na tırmanırken birkaç on kilometre içinde geniş yapraklı ormandan iğne yapraklı ormana, oradan çayırlara geçilir; bu da yükseltinin sıcaklığı ne kadar hızlı değiştirdiğini gösterir.

Kıyıdan içe: karasallık ve denizellik

Denizler karalara göre daha yavaş ısınıp daha yavaş soğur. Bu yüzden kıyılarda kışlar ılık, yazlar görece serin geçer; iç kesimlerde ise kışlar sert, yazlar sıcaktır. Türkiye'de bu etki bir kat daha güçlenir: Karadeniz ve Akdeniz kıyısında dağlar kıyıya paralel uzandığı için denizin ılımanlaştırıcı etkisi içeriye sızamaz. Ege'de ise dağlar kıyıya dik uzanır, deniz etkisi vadiler boyunca içerilere kadar sokulur. Kıyı ile iç kesim arasındaki iklim farkının Karadeniz'de (Trabzon-Gümüşhane) Ege'dekinden (Aydın-Denizli) daha keskin olması bu yüzdendir.

Yamacın yönü: bakı

Yer şekillerinin Güneş'e göre konumuna bakı denir. Türkiye kuzey yarım kürenin orta kuşağında olduğu için güneş ışınları öğle vakti güneyden gelir; bu yüzden dağların güneye bakan yamaçları daha fazla ısınır. Sonuçları zincir gibi birbirine bağlanır: güney yamaçta kar daha çabuk erir, tarım ve yerleşme daha yükseğe çıkar, orman üst sınırı yükselir. Bakı, aynı dağın iki yüzünde farklı sıcaklıklar ölçülmesinin nedenidir.

Havanın getirdiği: rüzgârlar ve basınç merkezleri

Hava kütleleri geldikleri yerin sıcaklığını taşır. Türkiye kuzey yarım kürede olduğu için kuzeyden esen rüzgârlar sıcaklığı düşürür, güneyden esenler artırır. Kışın kuzeydoğudan sokulan Sibirya kökenli soğuk hava Doğu Anadolu'yu dondurur, yazın güneydoğudan gelen sıcak hava Güneydoğu Anadolu'yu kavurur. Bu basınç merkezlerini ve rüzgârları sayfanın ilerleyen duraklarında tek tek göreceğiz.

Akılda kalsın: Türkiye'de sıcaklık üç yönde azalır: güneyden kuzeye (enlem), batıdan doğuya (yükselti), kıyıdan içeriye (karasallık). Aynı enlemdeki iki yer arasında fark varsa sebep asla enlem değildir; yükselti, denize uzaklık ya da bakıya bak.
Sınavda

Nasıl sorulurEn sevilen kalıp “enlem-sıcaklık ilişkisine ters düşen” durumdur: kuzeydeki bir kıyı kenti (Giresun, Sinop) güneydeki bir iç kentten (Yozgat, Aksaray) kışın daha ılıksa bunu enlem değil denizellik ve yükselti açıklar. Bir diğeri “hangisiyle açıklanamaz?” sorusudur.

TuzakAynı enlemdeki iki kent arasındaki farkı güneş ışınlarının geliş açısına bağlamak.

↕Sıralama en sıcaktan en serine

Enlem etkisine göre Ege kıyısındaki bu körfezleri yıllık ortalama sıcaklığı en yüksek olandan en düşük olana doğru diz.

  1. Çandarlı Körfezi
  2. Güllük Körfezi
  3. Edremit Körfezi
  4. Kuşadası Körfezi

?Soru çöz

Yaklaşık aynı enlemde bulunan İzmir'in yıllık ortalama sıcaklığının Van'dan yüksek olması aşağıdakilerden hangisiyle açıklanamaz?

✓ A. İki kent aynı enlemde olduğu için güneş ışınları ikisine de yaklaşık aynı açıyla gelir; bu fark yaratmaz. B Van'ın daha yüksekte olması, C denizden uzaklığı, D bunun sonucu olan güçlü karasallık İzmir'i Van'dan sıcak yapar; üçü de farkı açıklar.
DAĞILIŞ · İZOTERM

Ocak ve Temmuz izoterm haritaları: iki ay, iki farklı kural

MEB 9. sınıf · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDünyada sıcaklık nasıl dağılır, izoterm ve termik Ekvator nedir?Bağlantılı konudan (Atmosfer ve sıcaklık). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Sıcaklığın dağılışı izoterm (eş sıcaklık) eğrileriyle gösterilir; yükseltinin etkisini kaldırmak için değerler deniz seviyesine indirgenir. Sıcaklık Ekvator'dan kutuplara azalır, en yüksek değerler dönence çevresindeki çöllerde görülür; en yüksek sıcaklıkları birleştiren termik Ekvator matematik Ekvator'la çakışmaz, yıl ortalamasında kuzey yarım küredeki karalara doğru kayar.

İzotermler ve termik Ekvator

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye'de Ocak ve Temmuz aylarında en sıcak ve en soğuk yerler neresidir?

Kısa cevap: Türkiye'nin Ocak ayı indirgenmiş izoterm haritasında en sıcak yer Akdeniz kıyıları, en soğuk yer Doğu Anadolu'dur; Temmuz haritasında en sıcak yer Güneydoğu Anadolu, en serin yer Karadeniz kıyılarıdır. Ocak'ta karasallık-denizellik, Temmuz'da enlem ve karasallık belirleyicidir.

Ocak sabahı Antalya'da insanlar sahilde yürürken aynı saatte Kars'ta okullar soğuktan tatil edilebilir. Yedi ay sonra tablo değişir: bu kez en çok bunalan Şanlıurfa'dır.

Sıcaklığın haritadaki dağılışını izoterm (eş sıcaklık) eğrileri gösterir; aynı sıcaklıktaki noktalar birleştirilerek çizilir. Ama Türkiye gibi dağlık bir ülkede gerçek ölçümler haritaya olduğu gibi konursa eğriler yükseltiyi izler ve başka hiçbir etmen görünmez. Bu yüzden her istasyonun sıcaklığı deniz seviyesindeymiş gibi hesaplanır. Bu haritalara indirgenmiş izoterm haritası denir.

Gerçek sıcaklık ve indirgenmiş sıcaklık

Bir merkezin bulunduğu yükseltide termometreyle ölçülen değer gerçek sıcaklıktır. İndirgenmiş sıcaklık ise o merkez deniz seviyesindeymiş gibi hesaplanan değerdir. İkisinin arasındaki fark doğrudan yükseltiyi gösterir: deniz kıyısındaki İzmir'de iki değer neredeyse eşittir, Erzurum gibi yüksek bir platoda fark büyüktür. Sınavın ilk kuralı buradan çıkar: indirgenmiş haritada yükselti etkisi yoktur. Bu haritada iki yer arasındaki farkı yükseltiyle açıklayan şık her zaman yanlıştır.

Yıllık ortalama: iki kuralın üst üste binişi

Ay ayrımı yapmadan bütün yılın ortalamasına bakıldığında MEB'in Türkiye yıllık ortalama sıcaklık haritası, değerleri 0 °C ile 20 °C arasında dörder derecelik basamaklarla gösterir. Bu haritada iki kural birlikte okunur: sıcaklık güneyden kuzeye enlem yüzünden, batıdan doğuya yükselti yüzünden düşer. En yüksek ortalamalar Akdeniz kıyılarında ve Güneydoğu Anadolu'nun alçak kesimlerinde, en düşükleri Kuzeydoğu Anadolu'nun yüksek platolarındadır. Gerçek değerlerle çizilen haritada da Ocak ayı ayrı bir tablo verir: kıyılar ve Güneydoğu'nun alçak kesimleri dışında iç ve doğu bölgelerin çoğunda Ocak ortalaması 0 °C dolayına ya da altına iner.

Ocak haritası: denizin haritası

MEB'in Ocak ayı indirgenmiş haritasında eğriler −4 °C ile 10 °C arasında çizilmiştir. En yüksek değerler Akdeniz kıyılarındadır: enlem düşüktür, deniz kışın ısı verir, Toroslar da kuzeyden gelen soğuk havanın önünü keser. En düşük değerler Doğu Anadolu'dadır. Harita indirgenmiş olduğu için buranın soğukluğunu yükselti açıklayamaz; nedeni şiddetli karasallık ve kışın kuzeydoğudan sokulan Sibirya Yüksek Basıncıdır.

Ocak haritasına dikkatle bakınca eğrilerin paralellere değil, kıyı çizgisine paralel uzandığını görürsün. Bunun anlamı şudur: kışın sıcaklığı belirleyen en güçlü etmen enlem değil, denize uzaklıktır. Kuzeydeki Sinop'un güneydeki Aksaray'dan ılık olması da bu haritanın doğal sonucudur.

Temmuz haritası: enlemin ve karanın haritası

Temmuz haritasında eğriler 24 °C ile 34 °C arasındadır. En yüksek değerler Güneydoğu Anadolu'dadır. Bir neden zinciri kur: enlem düşük → güneş ışınları dik gelir; denizden uzak ve nemi az → karasallık güçlüdür; yazın güneydoğudan Basra Alçak Basıncı sokulur → sıcak ve bunaltıcı hava gelir. En serin kıyı ise Karadeniz kıyılarıdır: deniz etkisi ve yaz boyu süren bulutluluk ısınmayı frenler.

Temmuz'da eğriler paralellere daha çok yaklaşır, çünkü yazın güneş ışınlarının geliş açısı farkı ve karaların hızla ısınması öne çıkar. Gerçek sıcaklıklara bakıldığında ise tablo biraz değişir: yükselti hesaba katılınca Temmuz'da da en serin yer Kuzeydoğu Anadolu'nun yüksek platolarıdır. Soru “indirgenmiş” mi, “gerçek” mi diyor, önce ona bak.

Akılda kalsın: Ocak → Akdeniz sıcak, Doğu Anadolu soğuk (denizellik-karasallık). Temmuz → Güneydoğu sıcak, Karadeniz serin (enlem + karasallık). İndirgenmiş haritada yükselti şıkkını baştan ele.
Sınavda

Nasıl sorulurİndirgenmiş izoterm haritası verilip numaralı merkezler karşılaştırılır. “Aynı enlemdeki Akdeniz kıyısının Güneydoğu Anadolu'dan kışın daha sıcak olması” sorulursa cevap denizellik-karasallıktır. Bir başka kalıp “gerçek ve indirgenmiş sıcaklık farkı hangi merkezde en fazladır?” sorusudur: cevap en yüksekteki merkezdir.

Tuzak“yükselti” (indirgenmiş haritada etkisi kaldırılmıştır) ve “güneş ışınlarının geliş açısı” (enlem aynı) şıkları.

▭Boşluk doldurma

Yükseltinin etkisini kaldırmak için değerleri deniz seviyesine göre hesaplanan haritalara izoterm haritası denir. Bir merkezin gerçek sıcaklığı ile bu değer arasındaki fark, merkezin arttıkça büyür.

indirgenmişgerçekyükseltienlem

?Soru çöz

Ocak ayı indirgenmiş izoterm haritasında Akdeniz kıyılarının, yaklaşık aynı enlemdeki Güneydoğu Anadolu'dan daha sıcak görünmesinin temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Kışın denizin ılımanlaştırıcı etkisi Akdeniz kıyısını sıcak tutar. A harita indirgenmiş olduğu için yükselti farkı ortadan kalkmıştır. B enlem aynı olduğu için geliş açısı fark yaratmaz. D Basra Alçak Basıncı yazın etkilidir, ocak haritasını açıklamaz.
DAĞILIŞ · SICAKLIK FARKI

Sıcaklık farkları, güneşlenme süresi ve Türkiye'nin sıcaklık rekorları

MEB 9. sınıf · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaGünlük ve yıllık sıcaklık farkı nedir, hangi yerlerde fazladır?Bağlantılı konudan (Atmosfer ve sıcaklık). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Günlük sıcaklık farkı bir gündeki en yüksek ve en düşük sıcaklık arasındaki farktır; yıllık sıcaklık farkı en sıcak ay ile en soğuk ayın ortalamaları arasındaki farktır. Farklar nemin ve bulutluluğun az olduğu çöllerde, yüksek yerlerde ve denizden uzak iç kesimlerde fazla; nemli kıyılarda, okyanuslarda ve ormanlık alanlarda azdır.

Günlük ve yıllık sıcaklık farkı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye'de sıcaklık farkı en fazla nerede, en yüksek ve en düşük sıcaklık nerede ölçüldü?

Kısa cevap: Türkiye'de günlük ve yıllık sıcaklık farkları kıyılarda az, iç ve doğu kesimlerde fazladır. MGM verilerine göre ölçülen en yüksek sıcaklık 25 Temmuz 2025'te Silopi'de (Şırnak) 50,5 °C, en düşük sıcaklık 9 Ocak 1990'da Çaldıran'da (Van) −46,4 °C'tır.

Van'ın Çaldıran ilçesi ile Şırnak'ın Silopi ilçesi arasında kuş uçuşu birkaç yüz kilometre vardır. Türkiye'de ölçülen en soğuk ve en sıcak değerler bu iki yerden gelir.

Bir yerin en sıcak ve en soğuk ölçümleri arasındaki fark, ortalama sıcaklık kadar önemlidir. Günlük sıcaklık farkı gündüz en yüksek ile gece en düşük sıcaklık arasındaki farktır; yıllık sıcaklık farkı ise en sıcak ay ile en soğuk ay ortalamaları arasındaki farktır. Yıllık fark büyüdükçe iklim karasallaşır; bu yüzden sınavda “karasallığı en fazla olan yer” sorusu çoğu zaman “sıcaklık farkı en büyük olan yer” demektir.

Fark neden kıyıda az, içeride fazla?

Cevabın anahtarı nemdir. Havadaki su buharı Güneş'ten gelen enerjiyi soğurur ve geceleri yerin ısı kaybetmesini engeller; bir örtü gibi davranır. Kıyılarda hem deniz yavaş ısınıp yavaş soğuduğu için hem de hava nemli olduğu için sıcaklık farkları azdır. Nemin az olduğu iç kesimlerde ve yüksek yerlerde ise gündüz hızlı ısınan yer, gece hızla soğur. Türkiye'de kıyıdan iç kesimlere ve batıdan doğuya gidildikçe sıcaklık farkları, donlu gün sayısı ve karın yerde kalma süresi artar. Uçlar da buna göre dağılır: yıllık sıcaklık farkı nemin en bol olduğu Karadeniz kıyısında en az, nemin az ve yükseltinin fazla olduğu Doğu Anadolu'da en fazladır.

Don: soğuğun tarıma ve konuta yazdığı takvim

Sıcaklık 0 °C'nin altına düşüp topraktaki ve bitkideki su donduğunda don olayı yaşanır. Donlu gün sayısı, sıcaklık farkıyla aynı haritayı çizer: Kuzeydoğu Anadolu'da en fazla, Akdeniz kıyısında en azdır. Sonuçlarını bir zincirle bağla: donlu gün çok → bitkinin büyüyebileceği dönem kısalır → yetişen ürün çeşidi azalır, toprak ancak geç baharda işlenebilir. Konut da buna uyar: soğuk yörelerde ısıyı tutmak için kalın duvarlı, küçük pencereli taş evler yapılır. Don nadir olan Akdeniz kıyısında ise tersine kış bir üretim mevsimidir: seralarda kışın sebze yetiştirilir ve turfanda ürün pazara erken çıkar, turunçgil bahçeleri kışı açıkta geçirir.

Güneşlenme süresi

Bir yerin gün içinde Güneş'ten ışık aldığı süre ne kadar uzunsa o kadar ısınır. MEB'e göre Türkiye'de güneşlenme süresi genel olarak güneyden kuzeye azalır; bunda enlemin yanında bulutlu gün sayısı da etkilidir. Yılda yaklaşık 3.250 saatle Şanlıurfa ve Mardin en uzun, yaklaşık 1.750 saatle Trabzon, Rize ve Artvin en kısa güneşlenme süresine sahip illerdir. Doğu Karadeniz'in bulutlu ve yağışlı havası, güneş enerjisinden yararlanmanın da en az olduğu yer yapar burayı.

Isı birikimi: aynı açı, farklı sıcaklık

21 Mart ve 23 Eylül'de güneş ışınları bir yere aynı açıyla gelir; yine de Eylül sonu belirgin biçimde daha sıcaktır. Çünkü yaz boyunca kara ve atmosferde biriken ısı hâlâ oradadır. Aynı mantık gün içinde de işler: sabah ve akşam ışınlar benzer açıyla gelse de akşam daha sıcaktır. Sınav bu durumu ısı birikimi diye adlandırır; nedeni “bir önceki dönemin etkisi”dir.

Rekorlar: iki uç, iki neden

Meteoroloji Genel Müdürlüğü (MGM) verilerine göre Türkiye'de ölçülen en yüksek sıcaklık 25 Temmuz 2025'te Silopi'de (Şırnak) 50,5 °C'tır. Bu ölçüm, 15 Ağustos 2023'te Sarıcakaya'da (Eskişehir) ölçülen 49,5 °C'lık önceki rekoru geride bırakmıştır. En düşük sıcaklık ise 9 Ocak 1990'da Çaldıran'da (Van) −46,4 °C'tır. İki rekor da bu sayfanın neden zincirlerini doğrular: Silopi düşük enlemde, alçak ve kurak bir sahada, Basra Alçak Basıncı'nın etki alanındadır; Çaldıran ise yüksek, karasal ve Sibirya Yüksek Basıncı'nın soğuk havasına açık bir platodadır.

Akılda kalsın: Nem bir yorgan gibidir: nem çok → fark az (kıyılar), nem az → fark çok (iç ve doğu). Güneşlenme: Şanlıurfa-Mardin en çok, Rize-Trabzon-Artvin en az. Rekorlar: Silopi 50,5 °C (2025), Çaldıran −46,4 °C (1990).
Sınavda

Nasıl sorulurOcak ve Temmuz ortalamaları tablo olarak verilip yıllık farkı en büyük merkez sorulur: cevap denizden en uzak ve en yüksek merkezdir. Öncüllü sorularda “kıyıdan iç kesime gidildikçe hangisi artmaz?” diye sorulabilir; artanlar sıcaklık farkı, donlu gün ve karın yerde kalma süresidir, yağış miktarı ise genellikle azalır.

TuzakKıyıdan iç kesime gidildikçe yağışın da arttığını sanmak; yağış genellikle azalır.

⇄Bilgi eşleştirme yer ve ölçüm

?Soru çöz

Aşağıdaki merkezlerin hangisinde yıllık sıcaklık farkının en fazla olması beklenir?

✓ B. Kars denizden uzak, yüksek ve nemi az bir platodadır; karasallık yıllık farkı büyütür. A Sinop Karadeniz, C İzmir Ege, D Mersin Akdeniz kıyısındadır; deniz etkisi üçünde de yıllık farkı azaltır.
SÜREÇ · BASINÇ VE HAVA KÜTLELERİ

Türkiye'yi etkileyen basınç merkezleri ve hava kütleleri: Sibirya'dan Basra'ya

MEB 9. sınıf · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 7 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaDünya'daki basınç kuşakları nelerdir ve mevsimlere göre neden yer değiştirir?Bağlantılı konudan (Basınç ve rüzgârlar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Her yarım kürede dört basınç kuşağı vardır: Ekvator'da termik alçak basınç, 30° enlemlerinde dinamik yüksek basınç, 60° enlemlerinde dinamik alçak basınç ve kutuplarda termik yüksek basınç. Kuşaklar, Güneş ışınlarının dik geldiği yeri izleyerek Temmuz'da kuzeye, Ocak'ta güneye kayar.

Dünya basınç kuşakları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye'yi etkileyen basınç merkezleri hangileridir, termik mi dinamik mi?

Kısa cevap: Türkiye'nin iklimini dört basınç merkezi etkiler: İzlanda dinamik alçak basıncı (kışın, yağış), Sibirya termik yüksek basıncı (kışın, kuru soğuk), Asor dinamik yüksek basıncı (yazın sıcak ve kurak hava) ve Basra termik alçak basıncı (yazın, bunaltıcı sıcak).

Kışın İstanbul'da bir hafta yağmur, ertesi hafta çıt çıkmayan ayaz yaşanabilir. Hava değişmemiştir aslında; Türkiye'ye hâkim olan basınç merkezi değişmiştir.

Hatırlarsan “Basınç ve rüzgârlar” sayfasında basınç merkezlerini iki kökene ayırmıştık. Termik basınç sıcaklıktan doğar: aşırı soğuyan hava ağırlaşıp alçalır ve yüksek basınç, aşırı ısınan hava hafifleyip yükselir ve alçak basınç oluşturur. Dinamik basınç ise Dünya'nın dönüşünden doğar: 30° enlemlerinde yığılan hava yüksek basınç, 60° enlemlerinde farklı hava kütlelerinin karşılaşıp yükselmesi alçak basınç oluşturur. Kuzey yarım kürenin orta kuşağındaki Türkiye, çevresindeki dört merkezin arasında kalır.

Kışın iki merkez

İzlanda Dinamik Alçak Basıncı kış aylarında İzlanda ve çevresinde oluşur. Buradan Türkiye'ye batı ve kuzeybatıdan gelen hava kütleleri yağış getirir; görece ılık ve nemli günler onun eseridir. Kışın İzlanda etkisinin öne geçtiği dönemlerde özellikle kıyı bölgelerinde kış ılık ve yağışlı, Sibirya'nın öne geçtiği dönemlerde ise sert ve kuru geçer. Sibirya Termik Yüksek Basıncı ise kışın Asya'nın kuzeyindeki geniş kara kütlesi aşırı soğuyunca oluşur. Etkili olduğu günlerde Türkiye'ye kuzeydoğudan yerleşen hava soğuk ve yağışsızdır: gökyüzü açık, gece ayaz, sabah don. Doğu Anadolu bu soğuk havanın ilk ve en çok uğradığı yerdir. Yazın kara ısınınca bu merkez ortadan kalkar; bu yüzden yalnız kışın etkilidir.

Yazın iki merkez

Asor Dinamik Yüksek Basıncı Atlas Okyanusu'ndaki Asor Adaları çevresinde oluşur. Türkiye'de yaz aylarının sıcak ve kurak geçmesinde etkilidir; kışın etkili olduğu günlerde de hava sıcaklığını yükseltir. Akdeniz ikliminin yaz kuraklığının arkasında bu merkez vardır; yaz boyu yağış alan Karadeniz kıyıları bu kuraklığın dışında kalır. Basra Termik Alçak Basıncı ise yaz aylarında muson sisteminin bir uzantısıdır. Türkiye'ye doğru, yani güneydoğudan genişlediğinde sıcak, yağışsız ve bunaltıcı günler yaşanır; Güneydoğu Anadolu'nun yaz sıcağı en çok ona bağlıdır.

Dört merkez, iki soru: kökeni ne, hangi mevsimde? Termikler (Sibirya, Basra) yalnız kendi mevsimlerinde vardır; dinamikler (İzlanda, Asor) gezicidir.Görsel: Sınav Defteri (şema, harita değildir)

Hava kütleleri: rüzgârın getirdiği yük

Sıcaklık ve nem özellikleri benzer olan geniş hava parçalarına hava kütlesi denir. Hava kütleleri oluştukları yerin özelliklerini taşır ve basınç merkezleri onları Türkiye'ye taşır. Sahra Çölü üzerindeki sıcak hava güneyden gelen rüzgârlarla Türkiye'ye ulaştığında sıcaklık yükselir; kuzey yönünden gelen hava kütleleri ise sıcaklığı düşürür. Türkiye'yi dört yandan kara kütleleri çevreler ve her biri kendi mevsiminde öne çıkar: kışın kuzeyden ve kuzeydoğudan Sibirya, kuzeybatıdan Balkanlar üzerinden gelen soğuk hava sıcaklığı düşürür, Trakya ve Marmara'ya sık sık kar getirir; yazın güneyden Afrika ve güneydoğudan Arabistan çöllerinden gelen sıcak hava ise sıcak hava dalgalarına yol açar.

Kara üzerinden gelen hava kütlesi kuru, deniz üzerinden gelen nemlidir. Bu yüzden Sibirya'nın havası soğuk ve kuru, İzlanda'dan Atlas Okyanusu ve Avrupa üzerinden gelen hava ise nemli ve yağış getiricidir. Soğuk ve sıcak hava kütlelerinin Türkiye üzerinde karşılaşması da kışın cephe yağışlarını doğurur; bu yağışları bir sonraki sayfada göreceğiz.

Akılda kalsın: Termik = Sibirya ve Basra (ikisi de karanın üstünde, biri donar biri kavrulur). Dinamik = İzlanda ve Asor (ikisi de okyanusta). Kışın: İzlanda yağış, Sibirya ayaz. Yazın: Asor kuraklık, Basra bunaltı.
Sınavda

Nasıl sorulur“Termik mi dinamik mi?” ayrımı ve mevsim eşleştirmesi en sık kalıptır.

TuzakTuzak çiftler: Sibirya ile Basra (ikisi de termik ama biri kış, biri yaz) ve Sibirya ile İzlanda (ikisi de kış ama biri kuru soğuk, biri yağışlı). “Muson sisteminin parçası olan merkez” sorulursa cevap Basra'dır. Haritada izobar değerleri verilip rüzgârın yönü de sorulur: rüzgâr yüksek basınçtan alçak basınca eser.

⇄Bilgi eşleştirme basınç merkezi ve etkisi

?Soru çöz

I. Kökeni Dünya'nın dönüş hareketine bağlıdır.
II. Kışın etkili olduğu günlerde hava sıcaklığını yükseltir.
III. Türkiye'de yaz aylarının sıcak ve kurak geçmesinde etkilidir.
Bu özellikler aşağıdaki basınç merkezlerinden hangisine aittir?

✓ D. Asor YB dinamik kökenlidir (I), yazları sıcak ve kurak yapar (III), kışın etkili olduğu günlerde de sıcaklığı artırır (II). A Sibirya YB termiktir ve kışın soğuk getirir. B İzlanda AB kışın ılık ve yağışlı hava getirir. C Basra da yazın etkilidir ama termik kökenlidir.

?Basınç ve rüzgârlar sayfasından hatırla

Yazın Türkiye'ye sıcak ve kurak hava getiren Asor yüksek basıncının kökeni aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Asor, 30° dinamik yüksek basınç kuşağının Atlas Okyanusu'ndaki merkezidir; yükselen Ekvator havası bu enlemlerde alçalır ve sıkışıp ısınarak yağışı engeller. C Sibirya yüksek basıncını, D ise İzlanda alçak basıncının bağlı olduğu 60° kuşağını anlatır; A sıcak bölgedeki yüksek basıncı termik sanan klasik hatadır.
TÜRKİYE · YEREL RÜZGÂRLAR

Türkiye'de yerel rüzgârlar: poyrazdan lodosa sekiz yön

MEB 9. sınıf · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 5 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaRüzgâr nedir, rüzgârın hızını ve yönünü etkileyen faktörler nelerdir?Bağlantılı konudan (Basınç ve rüzgârlar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Rüzgâr, iki basınç merkezi arasındaki basınç farkından doğan ve yüksek basınçtan alçak basınca doğru yere paralel esen yatay hava hareketidir. Hızını basınç farkı, merkezler arasındaki uzaklık ve sürtünme; yönünü basınç merkezlerinin konumu, Dünya'nın dönüşü (Coriolis) ve yer şekilleri belirler.

Rüzgârın hızı, yönü ve frekansı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Poyraz, lodos, karayel, keşişleme ve kıble hangi yönden eser?

Kısa cevap: Türkiye'de rüzgârlar geldikleri yöne göre ad alır: yıldız kuzeyden, poyraz kuzeydoğudan, gündoğusu doğudan, keşişleme (samyeli) güneydoğudan, kıble güneyden, lodos güneybatıdan, günbatısı batıdan, karayel kuzeybatıdan eser. Kuzeyden esenler sıcaklığı düşürür, güneyden esenler artırır.

İstanbul'da balıkçılar “poyraz” deyince kazağı, “lodos” deyince tekneyi bağlamayı düşünür. Rüzgârın adı, ne getireceğinin de habercisidir.

Türkiye'de rüzgârlar adını geldikleri yönden alır; nerede eserse essin, kuzeybatıdan gelen rüzgâr karayeldir, güneybatıdan gelen lodostur. Bu adlar denizcilerin kullandığı rüzgâr gülünden gelir. Etkileri de yönden çıkarılabilir: Türkiye kuzey yarım kürede olduğu için kuzey sektöründen esenler (karayel, yıldız, poyraz) soğuk kutup yönünden gelir ve sıcaklığı düşürür; güney sektöründen esenler (lodos, kıble, keşişleme) sıcak Ekvator yönünden gelir ve sıcaklığı artırır. Bu, Türkiye'nin mutlak konumunun bir sonucudur. Batıdan esen günbatısı ile doğudan esen gündoğusu ise sıcak-soğuk ayrımına girmez.

Rüzgâr gülü: oklar rüzgârın geldiği yönü gösterir. Kuzeyin üç rüzgârı soğutur, güneyin üç rüzgârı ısıtır.Görsel: Sınav Defteri (şema, harita değildir)
Oklar rüzgârın geldiği yönden estiği yöne çizildi: kuzeyden gelen Karayel, Yıldız ve Poyraz soğutur (yeşil), güneyden gelen Lodos, Kıble ve Keşişleme ısıtır (kırmızı). Kesikli oklar kışın İzlanda alçak ve Sibirya yüksek, yazın Asor yüksek ve Basra alçak basıncının etki yönüdür.Kaynak: Sınav Defteri Harita Katmanları verisi

Kuzeyin üç soğuk rüzgârı

Karayel kuzeybatıdan eser; soğuktur ve estiği dönemde yağmur ya da kar getirebilir. Yıldız tam kuzeyden, Karadeniz üzerinden gelir; kışın fırtınalı ve yağışlıdır, Karadeniz'de denizi kabartarak deniz ulaşımını ve balıkçılığı aksatır. Poyraz kuzeydoğudan eser; kışın dondurucu ayaz ve tipi getirir, yazın ise serinletir. MEB'in özetiyle: poyraz, yıldız ve karayel sıcaklığı azaltır, zaman zaman yağmur ve kar yağışına yol açar.

Güneyin üç sıcak rüzgârı

Lodos güneybatıdan sıcak ve ılık eser, ardından yağmur getirir. Daha çok Marmara ve Batı Anadolu'da etkilidir. Kışın sıcaklığı artırıp karların hızla erimesine, bu yoldan taşkınlara yol açabilir; İstanbul çevresinde fırtınaya dönüşerek vapur seferlerini durdurur, bacaların çekişini bozup soba zehirlenmesi riskini artırır. Kıble tam güneyden eser; Akdeniz üzerinden geldiği için sıcak ve nemlidir. Keşişleme ise Meteoroloji Genel Müdürlüğünün tanımıyla güneydoğudan esen sıcak ve kuru, çoğu zaman da tozlu bir rüzgârdır; buharlaşmayı artırır, bitkileri kurutur ve en çok Güneydoğu Anadolu'da etkilidir. Çöl kökenli bu rüzgâr sınav kitaplarında samyeli adıyla da geçer. Keşişleme adının, İstanbul'dan bakınca güneydoğuda kalan Uludağ'ın eski adı Keşiş Dağı'ndan geldiği anlatılır.

Boğazlarda neden hep poyraz ve lodos?

Rüzgârın yönünü önce basınç merkezlerinin konumu belirler, ama yer şekilleri de rüzgârı yönlendirir: rüzgârlar dağların ve vadilerin uzanışına uyar. İstanbul ve Çanakkale boğazları kuzeydoğu-güneybatı doğrultusunda uzandığı için buralarda en sık esen rüzgârlar bu iki yönden, yani poyraz ve lodostan gelir. Bir merkezde rüzgârın hangi yönden ne sıklıkla estiğini gösteren şekle rüzgâr frekans gülü denir; en uzun kol, hâkim rüzgâr yönünü gösterir.

Akılda kalsın: Saat yönünde kuzeyden başla: Yıldız, Poyraz, Gündoğusu, Keşişleme, Kıble, Lodos, Günbatısı, Karayel. Kuzeydeki üçü üşütür, güneydeki üçü ısıtır, yanlardaki ikisi tarafsızdır. Lodos = Marmara, kar erimesi, vapur iptali; keşişleme/samyeli = Güneydoğu, kuraklık.
Sınavda

Nasıl sorulurHaritalı soruda Türkiye üzerinde numaralı oklar çizilir ve esiş yönü yanlış verilen rüzgâr sorulur.

TuzakAynı rüzgâr farklı illerde gösterilir; rüzgâr yere göre değil, yöne göre ad aldığı için “İstanbul'da karayel kuzeydoğudan eser” yanlıştır. Bir diğer kalıp öncüllüdür: “Poyraz, karayel, lodos, samyeli rüzgârlarından hangileri sıcaktır?” Cevap güney sektöründekilerdir: lodos ve samyeli.

⇄Bilgi eşleştirme rüzgâr ve yön

▭Boşluk doldurma

Kışın karları hızla eritip İstanbul'da vapur seferlerini durdurabilen güneybatı rüzgârı 'tur. Güneydoğu Anadolu'da buharlaşmayı artırıp bitkileri kurutan sıcak, kuru ve tozlu rüzgâr ise 'dir.

LodosSamyeliPoyrazKarayel

?Soru çöz

Türkiye'de kuzey yönlü rüzgârların (poyraz, karayel) genellikle sıcaklığı düşürmesinin temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Rüzgâr geldiği yerin sıcaklığını taşır: Kuzey Yarım Küre'de kuzeyden esenler kutup yönünden geldiği için soğutur, güneyden esenler (lodos, samyeli) ısıtır. B dağların yağışa etkisini, D denizelliği anlatır; ikisi de rüzgârın soğukluğunu açıklamaz. A ise sıcaklıkla ilgisizdir.
SÜREÇ · MELTEMLER

Meltemler, imbat ve etezyen: günlük ve mevsimlik rüzgârlar

MEB 9. sınıf · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMuson rüzgârları nedir, nerede görülür ve meltemlerden farkı nedir?Bağlantılı konudan (Basınç ve rüzgârlar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Musonlar, karalar ile okyanuslar arasındaki mevsimlik sıcaklık ve basınç farkıyla oluşan, yazın okyanustan karaya (yağışlı), kışın karadan okyanusa (soğuk ve kuru) esen rüzgârlardır; en belirgin olarak Güney ve Güneydoğu Asya'da görülür. Meltemler aynı mekanizmanın günlük ölçekteki hâlidir: kara-deniz ve dağ-vadi arasında esme yönleri gün içinde değişir.

Muson, meltem ve fön

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Meltem nedir, imbat ile etezyen arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Meltemler, kara ile deniz ya da dağ ile vadi arasındaki günlük ısınma farkından doğan ve yönü gün içinde değişen yerel rüzgârlardır. Ege kıyılarında gündüz denizden karaya esen meltemin adı imbattır; etezyen ise Ege Denizi'nde yazın kuzeyden esen mevsimlik bir rüzgârdır.

İzmir'de temmuz öğleden sonraları Kordon'da birden serin bir rüzgâr başlar ve şehir derin bir nefes alır. İzmirliler ona imbat der.

Meltemler, Dünya'nın günlük hareketinin doğurduğu sıcaklık ve basınç farklarından oluşur; bu yüzden esme yönü gün içinde tersine döner. Gündüz kara denizden daha çabuk ısınır, üzerinde alçak basınç oluşur ve rüzgâr denizden karaya eser: deniz meltemi. Gece kara daha hızlı soğur, bu kez kara üzerinde yüksek basınç oluşur ve rüzgâr karadan denize eser: kara meltemi. Aynı mantık dağlık yerlerde de işler. Gündüz vadide ısınan hava yamaçlar boyunca yükselir (vadi meltemi), gece dağda soğuyup ağırlaşan hava vadiye doğru akar (dağ meltemi).

Türkiye'de meltem neden bu kadar yaygın?

Üç tarafı denizlerle çevrili bir yarımada olan Türkiye'nin uzun kıyıları kara-deniz meltemlerine, engebeli yer şekilleri de dağ-vadi meltemlerine sahne olur. Yani meltemlerin görülmesi Türkiye'nin özel konumunun sonucudur. MEB bir meltem türünü daha anar: büyük kentler çevrelerinden daha sıcak olduğu için kırsaldan kente doğru esen kır-kent meltemi oluşabilir. Meltemler kısa süreli ve dar alanlı olduğundan bir yerin iklimini değiştirmez ve kalıcı yağış bırakmaz; yaptıkları şey, kıyıdaki yaz sıcağını hafifletmektir.

İmbat ve etezyen: karıştırılan iki Ege rüzgârı

İmbat, Ege kıyılarında gündüz denizden karaya esen deniz meltemidir; günlüktür, akşam kesilir. Etezyen ise Ege Denizi üzerinde yazın kuzeyden güneye esen, serinletici ve kuru bir rüzgârdır; günlük değil, mevsimliktir. İkisi de Ege'de, ikisi de yazın serinletir; farkı esme süresi ve kökenidir.

Akılda kalsın: Meltemin kuralı: gündüz hava ısınan yere (denizden karaya, vadiden dağa), gece soğuyan yerden (karadan denize, dağdan vadiye) gider. İmbat = Ege'nin gündüz meltemi; etezyen = Ege'nin yaz rüzgârı.
Sınavda

Nasıl sorulur“Türkiye'de meltem rüzgârlarının görülmesi hangi özellikle ilgilidir?” sorusunun cevabı yarımada olması ve engebeli yer şekilleridir. Meltemin iklimi değiştirdiğini ya da yağış getirdiğini söyleyen şık yanlıştır.

TuzakMeltemi “orta kuşakta olma”ya bağlamak; orta kuşakla ilgili olan batı rüzgârlarıdır.

▭Boşluk doldurma

Ege kıyılarında gündüz denizden karaya esen meltem adıyla bilinir. Gece dağda soğuyup ağırlaşan havanın vadiye doğru akmasıyla oluşan rüzgâra meltemi denir.

imbatetezyendağvadi

?Soru çöz

Meltem rüzgârlarıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ A. Meltemler kısa süreli ve dar alanlı rüzgârlardır; iklimi değiştirmez, kalıcı yağış bırakmaz. Bu ifade yanlıştır. B doğrudur: gündüz denizden karaya, gece karadan denize eser. C doğrudur: kara ve denizin farklı ısınmasından doğar. D doğrudur: uzun kıyılar ve engebe meltemi çoğaltır.
SÜREÇ · FÖN

Fön (föhn) etkisi: dağdan inen sıcak ve kuru rüzgâr

MEB 9. sınıf · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürkiye'de dağların kıyıya paralel ve dik uzanmasının sonuçları nelerdir?Bağlantılı konudan (Türkiye'nin yer şekilleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Türkiye'de dağlar levhaların kuzey-güney yönlü sıkıştırması nedeniyle genel olarak doğu-batı doğrultusunda uzanır. Bu yüzden Karadeniz ve Akdeniz'de dağlar kıyıya paralel, Ege'de ise kıyıya diktir; deniz etkisinin iç kesimlere sokulması, kıyının girintisi ve kıyı ile iç kesim arasındaki ulaşım bu farka bağlıdır.

Dağların uzanışı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Fön rüzgârı nedir, Türkiye'de nerede görülür?

Kısa cevap: Fön (föhn), bir dağ yamacı boyunca yükselip nemini bırakan havanın öbür yamaçtan alçalırken ısınmasıyla oluşan sıcak ve kurutucu rüzgârdır. Türkiye'de Doğu Karadeniz Dağları ile Toros Dağları'nın denize bakan yamaçlarında kış ve ilkbahar aylarında zaman zaman etkili olur.

Rize'de bir kış günü termometre birkaç saat içinde bahar değerlerine çıkar, dağdaki kar bir anda erimeye başlar. Bu ani ısınmayı güneş değil, dağı aşıp gelen bir rüzgâr yapar.

Fönün sırrı havanın dağı aşarken geçirdiği iki farklı yolculuktadır. Nemli hava dağın rüzgâr alan yamacına çarpınca yükselmeye başlar ve soğur. Soğuyan havanın nemi yoğuşur, bulut olur ve yamaca yağış olarak düşer; bu, bir sonraki sayfada göreceğin yamaç yağışıdır. Yoğuşma bir miktar ısı açığa çıkardığı için yükselen nemli hava görece yavaş soğur.

Zirveyi aşan hava artık nemini büyük ölçüde bırakmıştır. Rüzgâr altı yamaçtan inerken sıkışır ve her 100 metrede yaklaşık 1 °C ısınır. Kuru hava nemli havadan daha hızlı ısındığı için yamaç eteğine ulaştığında, dağın öbür eteğinde başladığından daha sıcak ve daha kurudur. İşte bu sıcak, kurutucu rüzgâra fön denir.

Fön tek bir rüzgâr adı değil, bir süreçtir: hava dağın bir yüzünde nemini bırakır, öbür yüzüne ısınmış ve kurumuş olarak iner.Görsel: Sınav Defteri (şema, ölçekli değildir)

Türkiye'de nerede, ne zaman?

MEB'e göre fön, Türkiye'de Doğu Karadeniz Dağları ile Toros Dağları'nın denize bakan yamaçlarında, kış ve ilkbahar aylarında zaman zaman etkili olur. Doğu Karadeniz örneğini bir neden zinciriyle kur: kışın iç kesimler aşırı soğuyup yüksek basınç alanına dönüşür, görece ılık kalan Karadeniz üzerinde alçak basınç oluşur → hava içeriden denize doğru akar → yüksek Doğu Karadeniz Dağları'nı aşar → kıyıya inerken ısınır. Rize çevresinde kış sıcaklıklarını yükselten bu etki, yörenin turunçgil yetiştirebilmesine katkı sağlayan etmenlerden biridir. Dünyadaki en bilinen örnek İsviçre'de Alp Dağları'nın kuzey yamaçlarıdır.

Fönün getirdikleri

Fön hava sıcaklığını yükseltir ve kurutucudur. Bu iki özellikten bir dizi sonuç doğar: kuru bitki örtüsü orman yangınlarına zemin hazırlar, karlar hızla eridiği için sel ve taşkınlar yaşanabilir. Halk arasında karları bir anda eritmesinden dolayı “kar yiyen” diye de anılır. Fön estiği yamaca yağış getirmez; yağış, dağın öbür yüzünde kalmıştır.

Akılda kalsın: Fön = yukarı nemli, aşağı kuru. Rüzgâr alan yamaç ıslanır, rüzgâr altı yamaç ısınır. Türkiye'de iki adres: Doğu Karadeniz (Rize) ve Torosların denize bakan yamaçları; mevsimi kış ve ilkbahar.
Sınavda

Nasıl sorulurÖncüllü soruda yağış koşulları sıralanıp hangisinin yağış oluşturmadığı sorulur: “dağı aşıp öbür yamaçtan ısınarak alçalan hava” fönü tanımlar ve yağış oluşturmaz. “Rize'de kış sıcaklıklarının görece yüksek olmasına katkı sağlayan rüzgâr” sorulursa cevap föndür.

TuzakEtezyen ve imbat şıkları; ikisi de Ege'nin yaz rüzgârıdır, kışı ılıtmaz.

↕Süreç sıralama fön nasıl oluşur?

  1. Nemini bırakan hava dağın zirvesini aşar
  2. Nemli hava dağın rüzgâr alan yamacına çarpıp yükselir
  3. Hava rüzgâr altı yamaçta alçalırken sıkışıp ısınır
  4. Yükselen hava soğur, nemi yoğuşur ve yamaca yağış bırakır

?Soru çöz

Fön rüzgârının etkili olduğu bir yamaçta aşağıdakilerden hangisinin görülmesi beklenmez?

✓ C. Yamaç yağışı dağın rüzgâr alan yüzünde düşer; fönün indiği rüzgâr altı yamaca ısınmış kuru hava ulaşır. A sıcak fön karları hızla eritir, D bu erime sel ve taşkın doğurur, B kuru ve sıcak hava orman yangını riskini artırır; üçü de fönün beklenen sonuçlarıdır.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

I. Toroslar'ın kıvrılarak yükselmesi
II. Anadolu'nun tabakaları bozulmadan toptan yükselmesi
III. Ege'de dağ ve ovaların kırılmayla sıralanması
Bu olaylar hangi iç kuvvetlerle doğru eşleştirilmiştir?

✓ C. Kıvrılarak dağ oluşumu orojenezdir; tabakalar bozulmadan geniş alanın yükselmesi epirojenezdir; kırılıp blokların yükselip çökmesi faylanmadır. B orojenez ile epirojenezi yer değiştirir; A ve D faylanmayı kıvrılma ya da toptan yükselmeyle karıştırır.Kaynak: Türkiye'nin yer şekilleri · İç kuvvetler ve levhalar

?Soru 2

İstanbul ve Çanakkale boğazlarının Türkiye'ye siyasi ve ticari açıdan stratejik önem kazandırmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Karadeniz'e kıyısı olan ülkeler açık denizlere yalnız bu iki boğazdan geçerek ulaşabilir; stratejik önem buradan doğar. B sanayi ekonomik bir sonuçtur, önemin nedeni değil. C oluşum zamanı jeolojik bir bilgidir. D sis ulaşımı zorlaştırır, önem kazandırmaz.Kaynak: Türkiye'nin coğrafi konumu · Boğazların önemi

?Soru 3

Aşağıdakilerden hangisi buzulun biriktirmesiyle oluşan bir şekildir?

✓ A. Moren, buzulun taşıyıp eridiği yerde bıraktığı kum, çakıl ve blok yığınıdır. Sirk buzulun başladığı yerde oyduğu çukur, hörgüç kaya üstünden geçerken yonttuğu kaya, U vadi ise aşındırarak genişlettiği vadidir; üçü de aşındırma şeklidir.Kaynak: Türkiye'nin ovaları, platoları ve kıyıları · Buzul şekilleri

?Soru 4

İstanbul yaklaşık 29° doğu, Van yaklaşık 43° doğu meridyeni üzerindedir. Bu iki kentin yerel saatleri için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. Boylam farkı 43 − 29 = 14°; 14 × 4 = 56 dakika. Güneş doğudan doğduğu için doğudaki Van'ın yerel saati ileridir (B yönü ters çevirir). A dereceyi dakika sanır. D ortak saat ile yerel saati karıştırır: ikisi de +3 saatini kullanır ama yerel saatleri farklıdır.Kaynak: Türkiye'nin coğrafi konumu · Yerel saat ve ortak saat

?Soru 5

Türkiye'de aynı mevsimde birbirinden farklı iklim özelliklerinin görülmesi daha çok aşağıdakilerden hangisiyle açıklanır?

✓ B. Aynı anda farklı iklimleri yükselti, dağların uzanışı ve denize uzaklık yaratır. A Kuzey Yarım Küre'de olmak mevsimlerin hangi aylara düştüğünü, C Doğu Yarım Küre'de olmak saatin Greenwich'ten ileri olmasını açıklar. D orta kuşak dört mevsimin belirginliğini açıklar, iklim çeşitliliğini değil.Kaynak: Türkiye'nin coğrafi konumu · Göreceli konumun sonuçları

?Soru 6

Ege Bölgesi'nde Akdeniz ikliminin ve bitki örtüsünün iç kesimlere doğru sokulabilmesi en çok aşağıdakilerden hangisiyle açıklanır?

✓ C. Kıyıya dik uzanan graben ovaları deniz etkisini iç kesimlere taşıyan koridorlardır. A oluşum türü uzanışı belirlemez: Menteşe de kırık dağıdır ama kıyıya paraleldir. B sıcak su kaynakları faylarla ilgilidir, iklimi taşımaz. D yükseltinin fazla olması deniz etkisini artırmaz, engeller.Kaynak: Türkiye'nin yer şekilleri · Dağların uzanışı

?Soru 7

Bir kıyıda kıyı oku, kıyı kordonu ve lagün gibi birikim şekillerinin oluşabilmesi için öncelikle aşağıdakilerden hangisi gerekir?

✓ B. Dalga ve akıntıların taşıdığı kum ancak sığ kıyıda birikebilir. A kıyıya paralel yüksek dağlar derin kıyı ve falez demektir. C yüksek gelgit genliği birikimi süpürür; Türkiye kıyılarında gelgit zayıftır. D buzul vadilerinin denize ulaşması fiyort oluşturur, kıyı oku değil.Kaynak: Türkiye'nin ovaları, platoları ve kıyıları · Dalga şekilleri: falez, lagün, tombolo

?Soru 8

Kalkerli arazide oluşan erime çukurlarının küçükten büyüğe doğru sıralanışı hangisidir?

✓ D. En küçük erime çukuru dolindir; dolinler birleşince uvala, uvalalar birleşip genişleyince polye oluşur. Teke ve Taşeli'deki polye ovaları (Elmalı, Muğla, Acıpayam) bu son halkadır. C sırayı tersten verir; A ve B birleşme zincirini bozar.Kaynak: Türkiye'nin ovaları, platoları ve kıyıları · Karstik şekiller: Pamukkale, obruklar

?Soru 9

Türkiye'de buzul şekillerinin yalnız yüksek dağlarda görülmesi ve kıyılarda fiyort bulunmaması aşağıdakilerden hangisiyle açıklanır?

✓ D. Türkiye orta kuşakta olduğu için kalıcı kar sınırı yüksektir; buzullar yalnız yüksek dağlarda oluşmuş, deniz seviyesine inmemiştir. A akarsu boyu buzullaşmayla ilgisizdir. B boyuna kıyı dağların uzanışını anlatır, buzul varlığını değil. C volkanizma iç kuvvettir; buzul oluşumunu açıklamaz.Kaynak: Türkiye'nin ovaları, platoları ve kıyıları · Buzul şekilleri

?Soru 10

Aşağıdaki dağlardan hangisi oluşum bakımından diğerlerinden farklıdır?

✓ D. Süphan, Van Gölü'nün kuzeyinde yükselen volkanik bir dağdır; Kaçkar, Bolkar ve Köroğlu kıvrım dağlarıdır.Kaynak: Türkiye'nin yer şekilleri · Kırık ve volkanik dağlar
37
Daha fazla soru çözmek ister misin?Türkiye'de iklim konusundan 37 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →