Türkiye'de toprak ve bitki örtüsü: terra rossadan makiye

Kars'ta toprak neden kara, Antalya'da neden kırmızı? Toprağın nasıl oluştuğunu, Türkiye'de nasıl dağıldığını ve ormandan bozkıra bitki örtüsünü neden-sonuç zinciriyle öğren.

8 durakTürkiye
18 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 18tamamlanan etkinlik
44 sorubu konuda çözebileceğin
KAVRAM · TOPRAK

Toprak nasıl oluşur? Ana kayadan horizonlara

MEB 10. sınıf · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaZonal, intrazonal ve azonal toprak nedir, dünyadaki başlıca toprak tipleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Su, toprak ve ekosistemler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Toprak, kayaçların fiziksel ve kimyasal ayrışmasıyla oluşan malzemeye humus, su ve hava karışmasıyla gelişir; oluşumunda en belirleyici etmen iklimdir. İklimin damgasını taşıyan, horizonları gelişmiş yerli topraklara zonal (laterit, çöl toprakları, terra rossa, kahverengi orman toprağı, çernozyom, podzol, tundra toprakları), iklimden çok ana kaya ya da suyun etkisiyle oluşanlara intrazonal, taşınmış ve horizonları gelişmemiş topraklara azonal (alüvyal, kolüvyal, lös, moren) denir.

Toprak oluşumu ve dünya toprak tipleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Toprak nasıl oluşur, toprak oluşumunu etkileyen faktörler nelerdir?

Kısa cevap: Toprak, ana kayanın fiziksel ve kimyasal ayrışmayla ufalanan malzemesine humus (organik madde), su, hava ve canlıların karışmasıyla oluşan ince örtüdür. Oluşumunda ana kaya, iklim, bitki örtüsü ve canlılar, yer şekilleri (eğim) ve zaman etkilidir; yerinde oluşan topraklarda yukarıdan aşağı A, B ve C horizonları gelişir.

Bir yamaçtaki toprak örtüsünün oluşması binlerce yıl sürer. Aynı örtünün tek bir sağanakta yamaçtan sökülüp gitmesi ise birkaç saat.

Hatırlarsan Dış kuvvetler sayfasında dış etkenlerin işe kayaçları ufalayarak başladığını görmüştük. Kayaçlar ısınıp soğuma, donma-çözülme, ıslanma-kuruma gibi süreçlerle fiziksel olarak parçalanır; su, karbondioksit ve oksijenin etkisiyle kimyasal olarak çözünür. Bitki kökleri ve çürüyen organik maddeden çıkan asitler de bu işe katılır. MEB'in özetiyle, bu sürecin sonunda farklı boyutlarda ayrışma ürünleri ortaya çıkar ve toprak oluşur.

Ufalanmış kayaç tek başına henüz toprak değildir. Ona canlılık kazandıran humustur: bitki ve hayvan artıklarının çürümesiyle oluşan organik madde. Humus toprağa koyu renk verir, suyu tutar, bitkiyi besler. Toprağın bir “canlı katman” sayılması bu yüzdendir.

Toprağı ne belirler? Beş etmen

Ana kaya toprağın hammaddesidir; mineral yapısını ve rengini belirler. Kalker üzerinde kırmızı terra rossa, volkanik tüf üzerinde kırıntılı regosol oluşur. İklim en etkili etmendir. MEB'e göre sıcak ve nemli ortam kimyasal çözünmeyi hızlandırır, bitki örtüsü gürleşir ve toprak kalınlaşır; sıcaklık ve nemin düşük olduğu yerlerde fiziksel ayrışma öne çıkar, ayrışma yavaşlar, toprak incedir. Yağış çoksa sular mineralleri derine yıkar ve toprak asitleşir; kurak yerlerde ise buharlaşma tuzu ve kireci yüzeye yakın biriktirir.

Bitki örtüsü ve canlılar humusun kaynağıdır: ormanda dökülen yapraklar, bozkırda ot kökleri, toprağı karıştıran solucanlar. Yer şekilleri toprağın nerede kalacağına karar verir: dik yamaçta oluşan toprak tutunamadan aşağı taşınır, düzlüklerde ve ova tabanlarında birikip kalınlaşır. Türkiye engebeli bir ülke olduğu için yamaç topraklarının çoğu incedir. Son etmen zamandır: yeni birikmiş bir malzemenin olgun bir toprağa dönüşmesi çok uzun sürer.

Toprağın katmanları: horizonlar

Bir toprak çukurunun duvarına bakıldığında renkleri ve yapısı farklı katmanlar görülür. Bu katmanlara horizon, hepsine birden toprak profili denir. En üstteki A horizonu humus ve canlılarca en zengin, en verimli katmandır; yağış suları buradaki kil, demir ve kireci aşağı yıkar. Bu malzeme B horizonunda birikir. Altındaki C horizonu ayrışmakta olan ana kaya parçalarından oluşur, en altta henüz ayrışmamış ana kaya bulunur.

Toprak bilimi bu temel dizilimi biraz daha ayrıntılı yazar. Ormanlık alanlarda A'nın üstünde, dökülen yaprak ve dalların çürümekte olduğu ince bir organik örtü bulunur: O horizonu. Yağışın bol olduğu yerlerde A ile B arasında, kilin ve minerallerin aşağı yıkanıp gittiği açık renkli bir katman ayrılır: E horizonu (yıkanma katmanı). En alttaki sağlam ana kayaya da R horizonu denir. Tam bir profil böylece yukarıdan aşağı O, A, E, B, C ve R diye okunur; ama her toprakta bu katmanların hepsi gelişmez.

Toprak profili: verim yukarıda, hammadde aşağıda. Erozyonun en büyük zararı, en üstteki A horizonunu götürmesidir.Görsel: Sınav Defteri (şema, ölçekli değildir)

Horizonların düzenli dizilmesi, toprağın bulunduğu yerde, kendi ana kayasının üzerinde oluştuğunu gösterir. Akarsuyun başka yerlerden getirip bıraktığı malzemede böyle bir dizilim yoktur. Toprakları üç aileye ayırırken kullanılan ölçüt de budur; bir sonraki durakta bu aileleri göreceğiz.

Akılda kalsın: Toprak = ayrışmış ana kaya + humus + su + hava + canlı. Beş etmen: ana kaya, iklim, bitki ve canlılar, yer şekilleri, zaman. Profil yukarıdan aşağı: A (humus, verim) → B (birikme) → C (ayrışan kaya) → ana kaya.
Sınavda

Nasıl sorulurHorizon kesiti verilip “erozyonla ilk kaybedilen ve tarım için en değerli katman” sorulur: cevap A horizonudur. İklim-ayrışma ilişkisinde “toprak kalınlığının en fazla olması beklenen yer” istenir: sıcak ve nemli yer doğrudur.

Tuzak“soğuk ve kurak yerde kimyasal çözünme hızlıdır” şıkkıdır: kimyasal çözünme sıcaklık ve nemle hızlanır.

↕Sıralama yüzeyden derine

Yerinde oluşmuş bir toprağın profilindeki katmanları yüzeyden derine doğru diz.

  1. B horizonu (birikme katmanı)
  2. Ayrışmamış ana kaya
  3. A horizonu (humuslu üst toprak)
  4. C horizonu (ayrışan kaya parçaları)

?Soru çöz

Aynı tür kayaçlar üzerinde bulunan aşağıdaki yerlerden hangisinde kimyasal çözünmenin daha hızlı, toprak kalınlığının daha fazla olması beklenir?

✓ C. Sıcaklık ve nemin birlikte yüksek olduğu Rize kıyılarında kimyasal çözünme hızlıdır, bitki örtüsü gürdür, toprak kalınlaşır. A Kars Platosu yükselti yüzünden soğuktur, orada fiziksel (mekanik) ayrışma öne çıkar; B Konya Ovası ve D Tuz Gölü çevresi kurak olduğundan su az, çözünme yavaştır.
TÜRKİYE · ZONAL TOPRAKLAR

Zonal (yerli) topraklar: terra rossadan çernozyoma iklimin çizdiği harita

MEB 9–10 · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 8 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaAkdeniz, okyanusal ve karasal iklimin özellikleri nelerdir, dünyada nerelerde görülür?Bağlantılı konudan (Nem, yağış ve iklim tipleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Orta kuşakta (30°–60°) görülen ılıman iklimler MEB'e göre dörttür. Akdeniz ikliminde yazlar sıcak ve kurak, kışlar ılık ve yağışlıdır (maki; kıtaların yaklaşık 30°–40° arasındaki batı kıyıları). Okyanusal iklimde her mevsim yağışlı, yazlar serin, kışlar ılıktır (geniş yapraklı ormanlar; Batı Avrupa). Ilıman karasal (step) iklimde yazlar sıcak, kışlar soğuk, yağış azdır (bozkır; kıta içleri). Sert karasal iklimde kışlar çok uzun ve serttir (tayga; yalnız Kuzey Yarım Küre).

Ilıman iklimler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Zonal topraklar nelerdir, Türkiye'de nerelerde görülür?

Kısa cevap: Zonal topraklar, oluştukları yerin iklimini ve bitki örtüsünü yansıtan, horizonları gelişmiş yerli topraklardır. Türkiye'de başlıcaları terra rossa (Akdeniz iklimi, kalker), kahverengi orman toprağı ve podzol (Karadeniz), kahverengi ve kestane renkli bozkır toprakları (iç kesimler; en geniş alan) ve çernozyomdur (Ardahan–Kars).

Antalya'da bir zeytinliğin toprağı kiremit kırmızısıdır, Kars'ta bir çayırın toprağı kömür karası. İkisini de aynı ressam boyamıştır: iklim.

Topraklar, oluşumlarında hangi etmenin baskın olduğuna göre üç aileye ayrılır. Zonal (yerli) topraklarda belirleyici olan iklim ve ona bağlı bitki örtüsüdür. Aynı iklim kuşağı boyunca kuşak (zon) hâlinde yayıldıkları için bu adı alırlar; yerinde ve uzun sürede oluştukları için horizonları tam gelişmiştir. Dünyada ekvatoral ve muson bölgelerinin aşırı yıkanmış kırmızı laterit toprakları, çöl toprakları ve tundra toprakları da zonaldir; ama bunların iklimi Türkiye'de görülmediği için bu topraklar da Türkiye'de yoktur. Konya–Karapınar çevresinde kuraklık ve rüzgâr erozyonu yüzünden çöl toprağını andıran kumlu, tuzlu ve kireçli alanlar bulunur; ama bunlar çöl ikliminin ürünü olan gerçek bir zonal çöl toprağı değildir.

Üç aile, üç soru: toprağı iklim mi yaptı (zonal), ana kaya ya da su mu (intrazonal), yoksa başka yerden mi geldi (azonal)?Görsel: Sınav Defteri (şema, harita değildir)

Akdeniz'in kırmızısı: terra rossa

Terra rossa (kırmızı Akdeniz toprağı), Akdeniz ikliminde kalker (kireç taşı) üzerinde oluşur. Kış yağmurları kireci çözüp uzaklaştırır, geriye demir oksitçe zengin kil kalır; yazın kuraklıkta bu demir oksit toprağa kiremit rengini verir. Bitki örtüsü seyrek olduğu için humusça fakirdir, gübrelenince verimlenir; zeytin, bağ ve turunçgil yetiştirilen alanların önemli bir bölümü bu topraklar üzerindedir. Akdeniz ve Ege kıyı kuşağında, Güney Marmara'da, Menteşe yöresinde, Antalya–Alanya kıyısında ve Taşeli'nin kalkerli arazisinde yaygındır. Varlığı Akdeniz iklimine, Akdeniz iklimi de Türkiye'nin enlemine bağlı olduğu için sınavda mutlak (matematik) konumun sonucu olarak sorulur.

Karadeniz'in iki toprağı: kahverengi orman ve podzol

Kahverengi orman toprağı nemli ılıman iklimde, kışın yaprak döken geniş yapraklı ormanların altında oluşur. Her yıl dökülen yapraklar toprağı humusça zenginleştirir; bol yağış kireç ve tuzun birikmesine izin vermez. Karadeniz kıyı dağlarının denize bakan yamaçlarında, Yıldız (Istranca) Dağları'nda ve Marmara çevresindeki ormanlık dağlarda yaygındır; MEB, Gümüşhane'de kahverengi orman toprakları üzerinde karışık ormanlar bulunduğunu örnek verir. Karadeniz kıyısındaki fındık bahçeleri bu topraklar üzerindedir.

Dağlarda yukarı çıkıldıkça hava soğur, orman iğne yapraklıya döner ve toprak da değişir. Podzol, soğuk ve çok nemli koşullarda iğne yapraklı ormanların altında oluşur. İğne yapraklar zor çürür ve asit bırakır; bol yağış da besin maddelerini derine yıkar. Sonuç, üst katmanı kül rengi, asitli, besince fakir ve tarıma elverişsiz bir topraktır. Istranca Dağları'ndan başlayıp Bolu–Zonguldak, Küre ve Ilgaz dağları, Ordu–Giresun ve Rize–Artvin dağlarının yüksek kesimlerine uzanır. Doğu Karadeniz'in çok yağış alan kıyı kuşağında ise yine yıkanmış, asitli kırmızı-sarı podzolik topraklar görülür. MEB, çayın kireçsiz topraklarda yetiştiğini söyler; Rize çaylıklarının toprağı bu asitli topraklardır. Bazı sorular Doğu Karadeniz kıyı kuşağındaki bu çok yıkanmış, kırmızımsı toprakları Ekvator'un laterit toprağına benzeterek “lateritleşmiş toprak” diye anar; soruda bu adla da karşılaşabilirsin.

İç kesimlerin toprakları: kahverengi ve kestane renkli bozkır

Yarı kurak iç kesimlerde bozkır bitkileri altında kahverengi bozkır ve kestane renkli bozkır toprakları oluşur. Bitki örtüsü seyrek olduğu için humus azdır; yağış az olduğu için yıkanma zayıftır ve kireç toprakta kalır. Sulandığında verimli hâle gelir; buğday ve arpa gibi tahıllar bu topraklarda yetiştirilir, nadasa bırakılan tarlalar ve seyrek bozkır otları da küçükbaş hayvancılığı besler. Kahverengi bozkır toprakları Ankara–Eskişehir yöresinde, Konya Havzası'nda, Bozok (Yozgat) Platosu'nda ve Güneydoğu'da Şanlıurfa–Mardin arasında yaygındır. Kestane renkli olanlar biraz daha nemli olan bozkır-orman geçiş alanlarında, İç Anadolu'nun doğusunda (Sivas–Kayseri) görülür. Türkiye'nin iç kesimleri geniş ve karasal olduğu için en geniş alanı kaplayan topraklar bu ikisidir.

Kuzeydoğunun kara toprağı: çernozyom

Çernozyom (kitaplarda çernezyom, çernozyum yazımlarıyla da geçer) Rusçada “kara toprak” demektir. Erzurum–Kars yöresinde, en geniş biçimde Ardahan–Kars platolarında yaz yağışlarıyla gürleşen uzun boylu çayırlar, kışın uzun süre kar altında kalıp yavaş çürür ve toprağa her yıl kalın bir humus katmanı bırakır. Böylece dünyanın en verimli toprak tipi oluşur. MEB de “çernezyom toprak tipi bölgesini” doğal şekilsel bölge örnekleri arasında sayar. Ama bir neden zinciri burada tersine işler: kış uzun ve serttir, yetişme dönemi kısadır → bu verimli toprak tarlaya değil çayıra kalır → çayırlar büyükbaş hayvancılığı besler.

Akılda kalsın: İklim boyar: Akdeniz → kırmızı (terra rossa), Karadeniz → kahverengi (kahverengi orman), dağların yükseğinde kül rengi (podzol), iç kesimler → kahverengi-kestane (bozkır), Kars–Ardahan → kara (çernozyom). En geniş alan: bozkır toprakları. Humusu en zengin: çernozyom.
Sınavda

Nasıl sorulurHaritada numaralı alanlar verilip toprak eşleştirmesi istenir.

TuzakTuzaklar: Yozgat'ta kahverengi orman değil kahverengi bozkır toprağı vardır; podzol Akdeniz'de (Mersin) değil Karadeniz'dedir; Sivas'ta terra rossa yoktur. “Oluşumunda mutlak konum etkili olan toprak” sorusunun cevabı terra rossadır; alüvyal ve vertisol şıkları iklimden bağımsızdır.

⇄Bilgi eşleştirme toprak ve yer

?Soru çöz

Türkiye'de görülen aşağıdaki toprak türlerinden hangisinin oluşumu ve dağılışında Türkiye'nin mutlak konumunun etkisi daha fazladır?

✓ B. Terra rossa, Türkiye'nin enlemine bağlı Akdeniz ikliminde oluşur. Alüvyal akarsuya, vertisol killi ana kayaya, regosol volkanik malzemeye bağlıdır; hiçbiri iklimi yansıtmaz.

?Haritadan sor haritalı soru

Haritada numaralanan alanlardan hangisinde, yaz yağışlarıyla gelişen çayır örtüsü altında humusça çok zengin, koyu renkli çernozyom toprakları yaygındır?

✓ D. IV, Ardahan–Kars platosudur; serin ve yaz yağışlı iklimde gür çayırların çürümesiyle humusça zengin çernozyom oluşur. I Rize–Artvin kıyısında bol yağışın yıkadığı podzol, II Antalya–Alanya'da kalker üzerinde kırmızı terra rossa, III Konya'da kurak bozkırın kahverengi bozkır toprağı vardır. Tuzak: I ile IV'ün ikisi de kuzeydoğudadır; nemli kıyı podzol, yüksek ve iç plato çernozyomdur.
TÜRKİYE · İNTRAZONAL VE AZONAL

İntrazonal ve azonal topraklar: vertisolden alüvyale, iklime aldırmayan topraklar

MEB 10. sınıf · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürkiye'deki delta ovaları hangileridir, nasıl oluşur?Bağlantılı konudan (Türkiye'nin ovaları, platoları ve kıyıları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Delta ovaları, akarsuların denize döküldüğü yerde taşıdıkları alüvyonu biriktirmesiyle oluşur. Türkiye'nin başlıca deltaları Karadeniz'de Karasu, Bafra ve Çarşamba; Ege'de Meriç, Bakırçay, Gediz, Küçük ve Büyük Menderes; Akdeniz'de Silifke ve Çukurova'dır. En büyüğü Seyhan ile Ceyhan'ın oluşturduğu Çukurova'dır. Birikimle oluşan öteki ovalara Ergene (taban seviyesi ovası), Bursa (dağ eteği ovası) ve Antalya (kıyı düzlüğü ovası) örnektir.

Delta ve birikim ovaları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İntrazonal ve azonal topraklar nelerdir, alüvyal toprak neden bulunduğu yerin iklimini yansıtmaz?

Kısa cevap: İntrazonal topraklar iklimden çok ana kaya ya da suyun etkisiyle oluşur: kireçli (kalsimorfik: rendzina, vertisol), tuzlu (halomorfik, çorak) ve bataklık (hidromorfik) toprakları. Azonal topraklar taşınmış ya da çok genç olduğu için horizonları gelişmemiş topraklardır: alüvyal, kolüvyal, litosol, regosol. Alüvyal topraklar başka yerlerden taşındığı için bulundukları yerin iklimini yansıtmaz.

Ergene Havzası'nda yaz sonunda tarlalarda parmak sığacak genişlikte çatlaklar açılır; kış yağmurlarıyla aynı toprak şişip çatlakları kapatır. Bu tarlanın karakterini iklimden çok altındaki kil belirler.

İntrazonal topraklar her iklim kuşağında görülebilir; çünkü onları biçimlendiren iklim değil, ana kayanın kimyası ya da topraktaki suyun durumudur. Horizonları vardır ama ana kayanın ya da suyun izi baskındır. Üç grup halinde incelenir: kireçli, tuzlu ve sulu topraklar.

Kireçli topraklar: rendzina ve vertisol

Kalsimorfik (kireçli) topraklar kireç taşı, marn ve kil gibi kireçli ana kayalar üzerinde oluşur. Rendzina yumuşak kireç taşı ve marn üzerinde gelişen, ince, koyu renkli ve kireçli bir topraktır. Vertisol ise eski göl tabanlarındaki killi malzeme üzerinde oluşur: ıslanınca şişer, kuruyunca büzülüp derin çatlaklar açar. Yüzeydeki parçalar çatlaklardan aşağı düştükçe toprak alt üst olur. Halk bu yüzden ona “dönen toprak”, yüzeye taş çıkardığı için “taş doğuran”, bazı yörelerde “kepir” der. Kil oranı yüksek olduğu için ağır ve işlenmesi zor bir topraktır; ama yeterli nem ya da sulamayla çok verimli hâle gelir. Trakya'da Ergene Havzası'nda ve Doğu Anadolu'da Muş Ovası çevresinde yaygındır; Trakya'da üzerinde ayçiçeği ve buğday yetiştirilir. Vertisol ve rendzina, terra rossadan daha kireçlidir.

Tuzlu ve sulu topraklar

Halomorfik (tuzlu) topraklar kurak ve yarı kurak bölgelerde, taban suyunun yüzeye yakın olduğu kapalı havzaların tabanında oluşur. Bir neden zinciri kur: yağış az, buharlaşma fazla → taban suyu kılcal yollarla yüzeye çıkıp buharlaşır → içindeki tuzlar yüzeyde birikir → toprak çoraklaşır. Tuz Gölü çevresindeki tuzlu topraklar (solonçak) ve Konya–Karapınar yöresi en bilinen örneklerdir. Tuzlanma insan eliyle de olur: MEB, Harran Ovası'nda bilinçsiz sulamanın tuzlanmaya yol açıp verimi düşürdüğünü örnek verir. Tuzlu, çorak topraklarda yerleşmenin seyrek olması da bu yüzdendir.

Hidromorfik topraklar drenajın kötü olduğu, sürekli ıslak alanlarda sazlık ve kamışlıkların altında oluşur; organik madde çürüyemeden birikir. Gözenekleri su ile dolu olduğu için havası, yani oksijeni azdır; bitki kökleri boğulur ve bu topraklar drene edilmeden tarıma elverişli olmaz. Çukurova, Çarşamba ve Büyük Menderes deltalarının taşkın alanları ile sığ göl kıyıları bu toprakların yeridir.

Azonal topraklar: yolculuktan gelenler

Azonal topraklar ya başka yerden taşınıp biriktirilmiştir ya da henüz olgunlaşacak kadar zaman bulamamıştır; bu yüzden horizonları yoktur ya da zayıftır. En önemlisi alüvyal topraklardır: akarsuların taşıyıp delta ve vadi tabanlarına bıraktığı malzeme. Farklı kayaçlardan gelen mineralleri bir arada taşıdığı için verimli, düz olduğu için işlenmesi kolay ve sulamaya uygundur. Türkiye'nin en büyük delta ovası Seyhan ve Ceyhan'ın oluşturduğu Çukurovadır; Bafra (Kızılırmak), Çarşamba (Yeşilırmak) ve Silifke (Göksu) deltaları ile Ege'de Bakırçay, Gediz, Küçük ve Büyük Menderes ovaları da alüvyaldir. Malzeme başka yerden geldiği için alüvyal toprak bulunduğu yerin iklimi ve ana kayası hakkında bilgi vermez. Vadi tabanlarında ve eski göl tabanlarında da görülen bu topraklar, taşınan malzemeye göre killi, kumlu ya da kireçli olabilir; her taşkın yüzeye yeni malzeme serdiği için sürekli yenilenir ve horizon geliştirecek zaman bulamaz.

Diğer azonal topraklar oluşum yerlerinden tanınır. Kolüvyal topraklar yamaçlardan yer çekimi ve sel sularıyla kayarak yamaç eteğinde birikmiştir. Litosol dik yamaçlardaki ince, taşlı topraktır; toprak oluşur oluşmaz aşındığı için gelişemez, bu yüzden taşlık toprak da denir. Bitki örtüsü zayıf dağlık sahalarda, Toroslar boyunca ve Hakkâri çevresinde yaygındır. Regosol volkanik kül ve tüf üzerinde gelişen genç, kırıntılı topraktır; suyu kolayca süzdüğü için Nevşehir (Kapadokya) yöresinde bağcılığa ve patates gibi yumru köklü bitkilere elverişlidir. Rüzgârın biriktirdiği lös ve buzulun biriktirdiği moren de taşınmış malzemedir. Türkiye'de moren birikintileri, buzul izleri taşıyan yüksek dağların eteklerinde (Doğu Karadeniz Dağları, Doğu Anadolu'nun yüksek dağları, Toroslar) görülür.

Zonal topraklar iklim kuşaklarını izler: kıyı Karadeniz'de podzol ve kahverengi orman, Akdeniz ve Ege'de terra rossa, iç kesimlerde kahverengi ve kestane renkli bozkır, Ardahan–Kars'ta çernozyom. Vertisol (Ergene, Muş) ve alüvyal topraklar (delta ve vadi tabanları) kuşakları delip geçen “adalar” gibidir.Kaynak: Sınav Defteri Harita Katmanları verisi
Akılda kalsın: İntrazonal = ana kaya ya da su söz sahibi: kireç (rendzina, vertisol), tuz (halomorfik), su (hidromorfik). Azonal = kim taşıdı? Akarsu → alüvyal, yer çekimi → kolüvyal, dik yamaç → litosol, volkan → regosol, rüzgâr → lös, buzul → moren.
Sınavda

Nasıl sorulur“Alüvyal toprakların bulundukları yerin iklim özelliklerini göstermemesinin nedeni” sorulur: cevap taşınmış olmalarıdır; “kalker üzerinde oluşmaları” tuzaktır. Haritalı sorularda Ergene ve Muş → vertisol, Tuz Gölü → halomorfik, Nevşehir → regosol, Çukurova → alüvyal.

TuzakTrakya'da volkanik arazi olmadığı için regosol yoktur.

▭Boşluk doldurma

Ergene Havzası'nda kurak dönemde çatlayıp nemli dönemde şişen, bu yüzden “dönen toprak” denen kireçli toprak 'dür. Akarsuların taşıyıp biriktirdiği, bulunduğu yerin iklimini yansıtmayan toprak ise topraktır.

vertisolalüvyalpodzolregosol

?Soru çöz

Bir araştırma grubu Türkiye'de yaptığı sondajda toprak katmanlarının (horizonların) gelişmediğini, toprağın birbirinden farklı kayaçlara ait yuvarlak parçalar içerdiğini gözlemlemiştir. Bu sondaj aşağıdaki yerlerden hangisinde yapılmış olabilir?

✓ A. Horizonsuz ve farklı kayaç parçaları içeren toprak, akarsuyun taşıyıp biriktirdiği alüvyal topraktır. Ardahan'da çernozyom, Bozok'ta kahverengi bozkır, Küre'de kahverengi orman ve podzol gibi horizonları gelişmiş zonal topraklar vardır.
SÜREÇ · EROZYON

Toprak erozyonu: Türkiye toprağını neden kaybediyor, nasıl korunur?

MEB 9–10 · Afetler ve sürdürülebilir çevre · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKütle hareketleri nelerdir; heyelan, sürünme (krip) ve solifliksiyon arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Dış kuvvetler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kütle hareketleri, yamaçtaki toprak ve kaya kütlesinin kendi ağırlığı ve yer çekimiyle aşağı doğru hareket etmesidir. Çok yavaş olan sürünme (krip) ve soğuk bölgelerdeki solifliksiyondan hızlı gerçekleşen heyelan (kayma), çamur akıntısı, kaya düşmesi ve çökmeye kadar uzanır. Eğim, yağış, kayaç ve tabaka yapısı, bakı ve insan faaliyetleri belirleyicidir; deprem ve çığ tetikler. Sel suları ise bitki örtüsü zayıf yamaçları yararak kırgıbayır ve peribacası oluşturur.

Kütle hareketleri ve sel suları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye'de erozyon neden fazladır, erozyonu önlemek için neler yapılır?

Kısa cevap: Erozyon, toprağın su, rüzgâr gibi dış etkenlerce aşındırılıp taşınmasıdır. Türkiye'de eğimli arazinin fazlalığı, yarı kurak iklim ve sağanak yağışlar, bitki örtüsünün tahribi ve yanlış tarım uygulamaları (eğim yönünde sürme, aşırı otlatma) erozyonu artırır. Ağaçlandırma, taraçalama, eğime dik sürme, nöbetleşe ekim ve mera ıslahı başlıca önlemlerdir.

Bir baraj gölünün dibine her yıl çöken çamur, aslında bir yerlerdeki tarlaların en verimli birkaç santimidir.

MEB'e göre ana kaya üzerinde oluşmuş toprağın ve küçük boyutlu malzemenin su, rüzgâr, canlılar gibi dış etkenler tarafından aşındırılıp taşınmasına erozyon denir. Arazinin eğimi, bitki örtüsünün durumu, malzemenin boyutu ve özellikleri, dış etkenin büyüklüğü ve insan faaliyetleri erozyonun şiddetini belirler. Erozyonun afet ve çölleşme yönünü Türkiye'de çevre ve doğal afetler sayfasında göreceğiz; burada konumuz bir kaynak olarak toprağın kaybıdır.

Türkiye neden bu kadar hassas?

MEB, Türkiye'nin erozyon bakımından hassas bir bölgede bulunduğunu vurgular. Bunun doğal nedenleri birbirine eklenir. Türkiye genç ve engebeli bir ülkedir, yani eğimli arazi çoktur. İklimin geniş alanda yarı kurak olması bitki örtüsünü seyrekleştirir; toprağı tutacak kök azdır. Yağış ilkbahar ve sonbaharda çoğu kez sağanak biçiminde düşer ve çıplak toprağa doğrudan çarpar. Bunlara insanın eli eklenir: yüzyıllar boyunca ormanların kesilmesi ve yakılması, tarla açma, meraların aşırı otlatılması, tarlaların eğim yönünde sürülmesi, toprağın nadasta çıplak bırakılması ve anız yakma.

Risk her yerde aynı değildir. Bitki örtüsünün seyrek, yağışın düzensiz olduğu İç Anadolu ve Güneydoğu Anadolu'da su ve rüzgâr erozyonu daha etkilidir; rüzgâr erozyonunun en bilinen örneği Konya–Karapınar çevresidir. Karadeniz'de eğim ve yağış fazladır ama gür orman toprağı tutar. Bu dengenin bozulduğu yerde, örneğin ormanın açılıp yerine çay ve fındık bahçeleri yapıldığı yamaçlarda, toprak kaybı ve heyelan riski artar.

Toprak gidince neler olur?

Erozyon önce en üstteki verimli A horizonunu götürür; binlerce yılda oluşmuş toprak birkaç sağanakta kaybolur, tarımsal verim düşer. MEB'in vurguladığı gibi taşınan malzemenin bir kısmı akarsularla baraj göllerine taşınır ve barajların kullanım ömrünü kısaltır. Akarsu yatakları dolar, taşkınlar artar. Şiddetlenen erozyon ülke topraklarının bir bölümünü çölleşme riskiyle karşı karşıya bırakır; MEB'deki çölleşme risk haritası Çölleşme ve Erozyonla Mücadele Genel Müdürlüğü ile TÜBİTAK verisine dayanır. Toprağı biten kırsal alanın ekonomisi zayıflar, bu da göçe kadar uzanan sosyal sorunlar doğurur. Unutma ki toprağı bozan tek süreç erozyon değildir: aşırı gübre ve ilaç kullanımıyla kirlenme ve yanlış sulamayla tuzlanma da verimli toprağı elden çıkarır.

Toprağı yerinde tutmanın yolları

  • Ağaçlandırma ve var olan orman, çalı ve otların korunması: kökler toprağı tutar, yapraklar yağmur damlasının darbesini keser.
  • Taraçalama (basamaklama): eğimli yamaçları basamaklara bölerek suyun hızını kırmak.
  • Eğime dik sürüm: tarlayı yamaç boyunca değil, eş yükselti eğrilerine paralel sürmek; böylece sürüm izleri suyu tutar.
  • Nadas yerine nöbetleşe ekim: toprağı çıplak bırakmamak.
  • Mera ıslahı ve otlatmanın düzenlenmesi; anız yakmamak.
  • Rüzgâr erozyonuna karşı tarla kenarlarına rüzgâr perdesi olarak ağaç dizileri dikmek; baraj havzalarında ağaçlandırma ile göle gelen malzemeyi azaltmak.
Akılda kalsın: Erozyon zinciri: bitki örtüsü yok → yağmur çıplak toprağa çarpar → A horizonu gider → baraj dolar. Önlemlerin ortak kelimesi “tut”: kökle tut (ağaçlandırma), basamakla tut (taraça), sürümle tut (eğime dik).
Sınavda

Nasıl sorulurÖncüllü soruda “erozyonu önlemeye yönelik” uygulamalar sorulur.

TuzakTuzaklar: tarlayı eğim yönünde sürmek (erozyonu artırır) ve sazlık-bataklık alanları kurutmak (ekolojik dengeyi bozar, önlem değildir). “Barajların ömrünün kısalması” ve “verimin düşmesi” erozyonun sonucu olarak sorulur; Karadeniz'de bol yağışa rağmen orman örtüsü sayesinde erozyonun sınırlı kalması da “hangisiyle açıklanır?” kalıbıyla gelir: cevap bitki örtüsüdür.

↕Süreç sıralama bir yamacın hikâyesi

Bir yamaçta başlayıp baraj gölünde biten erozyon zincirini doğru sıraya koy.

  1. Yüzeysel akış verimli üst toprağı yamaçtan taşır
  2. Yamaçtaki orman kesilir, mera aşırı otlatılır
  3. Akarsuyun getirdiği malzeme baraj gölünde birikir
  4. Sağanak yağmur damlaları çıplak toprağa doğrudan çarpar

?Soru çöz

Aşağıdaki uygulamalardan hangisi toprak erozyonunu önlemeye yönelik değildir?

✓ D. Eğim yönünde açılan sürüm izleri suyun akışını hızlandırır ve toprağı daha çok taşır; erozyonu önlemek için tarlalar eğime dik sürülmelidir. A taraçalama yamaçta suyun hızını keser; B düzenli otlatma mera örtüsünü korur; C rüzgâr perdesi rüzgâr erozyonunu azaltır; üçü de erozyona karşı önlemdir.
KAVRAM · BİTKİ ÖRTÜSÜ

Türkiye'nin bitki çeşitliliği: üç flora bölgesi, orman sınırları ve endemik türler

MEB 9. sınıf · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 9 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDünyadaki başlıca biyomlar nelerdir, iklimle ilişkisi nasıldır?Bağlantılı konudan (Su, toprak ve ekosistemler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Biyom, benzer iklim koşullarında gelişen, bitki örtüsü ve hayvan topluluklarıyla birbirine benzeyen büyük karasal ekosistemdir. Biyomları en çok sıcaklık ve yağış belirler: Ekvator'dan kutuplara tropikal yağmur ormanı, savan, çöl, Akdeniz (maki), ılıman yaprak döken orman, bozkır (step-çayır), tayga ve tundra sıralanır; benzer bir sıra yüksek dağlarda yükseltiyle de tekrarlanır.

Biyomlar ve biyoçeşitlilik

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye'de bitki çeşitliliği neden fazladır, endemik bitki nedir?

Kısa cevap: Türkiye; Avrupa-Sibirya, Akdeniz ve İran-Turan flora bölgelerinin kesiştiği yerde bulunması, iklim çeşitliliği, kısa mesafede değişen yükselti ve yer şekilleri, toprak çeşitliliği ve buzul dönemlerinde sığınak olması nedeniyle bitki türü bakımından çok zengindir. Çevre ve Orman Bakanlığının 2007 tarihli ulusal raporuna göre yaklaşık 11.000 bitki türünün yaklaşık 3.000'i yalnız Türkiye'de doğal olarak yetişen endemik türlerdir.

Kaz Dağları'nın serin yamaçlarındaki bir göknar türü, dünyanın başka hiçbir dağında kendiliğinden yetişmez. Bilim insanları ona dağın adını vermiştir: Kazdağı göknarı.

Bir yerin bitki örtüsü, orada iklimin, toprağın, yer şekillerinin ve insanın birlikte yazdığı bir özettir. En belirleyici etmen iklimdir: sıcaklık bitkinin yetişme süresini, yağış hangi bitkinin ayakta kalacağını belirler. Yükselti arttıkça sıcaklık azaldığı için MEB'in Doğu Karadeniz örneğinde olduğu gibi bitki örtüsü kuşaklar oluşturur. Bakı aynı dağın iki yüzünü ayırır: güneye bakan yamaçlar daha sıcak olduğu için bitki sınırları burada daha yükseğe çıkar. Toprak bazı türleri seçer; çayın kireçsiz toprak istemesi gibi. İnsan ise ormanı kestiği yerde yepyeni topluluklar doğurur: maki, garig, psödomaki, antropojen bozkır.

Orman nerede başlar, nerede biter?

Bir dağ yamacında ormanın başladığı en alçak yere orman alt sınırı, ormanın yerini çayırlara bıraktığı en yüksek yere orman üst sınırı denir. İki sınırı farklı etmenler çizer. Alt sınırı nem belirler: Karadeniz'de her mevsim yağış düştüğü için orman deniz kıyısından başlar; Akdeniz'de yaz kuraklığı yüzünden kıyı kuşağını maki kaplar, orman yukarıda başlar; iç kesimlerin alçak düzlüklerinde yağış ormana yetmez, orman ancak yağışı artıran dağ yamaçlarında görülür. Üst sınırı sıcaklık belirler: enlem azaldıkça yükselir (Toroslar'da Kuzey Anadolu Dağları'ndan yüksektir), güney yamaçlarda kuzey yamaçlardan yüksektir; Doğu Anadolu'nun geniş ve yüksek kütlesi yazın çok ısındığı için orada da sınır yükselir.

Aynı mantık makiye de uygulanır: maki üst sınırı güneyden kuzeye alçalır; Akdeniz kıyılarında en yüksek, Ege'de daha alçak, Marmara'da en alçaktır. Bunu enlemle, yani Türkiye'nin mutlak konumuyla açıklarız. Antalya'da orman alt sınırının Trabzon'dan yüksek olması ise nem farkından, yani özel konumdan kaynaklanır.

Bu kadar çeşitlilik nereden geliyor?

Çevre ve Orman Bakanlığının Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi'ne sunduğu raporda Türkiye'nin üç biyocoğrafik (flora) bölgeyi içerdiği belirtilir. Avrupa-Sibirya flora bölgesi batıda Yıldız Dağları'ndan doğuda Gürcistan sınırına kadar Karadeniz kuşağını kaplar; nemli orman türleri buradadır. Akdeniz flora bölgesi Akdeniz, Ege ve Güney Marmara kıyılarında maki ve kızılçamın alanıdır. İran-Turan flora bölgesi deniz etkisine kapalı İç ve Doğu Anadolu ile Güneydoğu'nun iç kesimlerini kaplar; bozkır türleri buradadır. Üç bölgenin ve aralarındaki geçiş kuşaklarının bir arada bulunması çeşitliliğin ilk nedenidir.

Bunlara başka nedenler eklenir. Türkiye'de Akdeniz, Karadeniz ve karasal iklim ile aralarındaki geçiş iklimleri görülür. Kıyıdan birkaç on kilometre içeride 3.000 metreyi aşan dağlar yükselir; her yükselti basamağı ayrı bir yaşam alanıdır. Ana kaya ve toprak çeşitliliği fazladır, dağlar ve vadiler bitki topluluklarını birbirinden ayırarak yeni türlerin oluşmasına zemin hazırlar. Buzul dönemlerinde Anadolu'nun güney ve batısı görece ılık kaldığı için pek çok tür burada barınabilmiştir. Son olarak Anadolu, Avrupa ile Asya arasında hem kültürel hem doğal bir köprüdür.

Endemik, relikt ve klimaks türler

Doğal olarak yalnız belirli bir bölgede yetişen bitkilere endemik bitki denir. Kazdağı göknarı ve İspir meşesi Türkiye'nin endemik türlerindendir. Dünyadaki doğal yayılışları çok dar bir alanla sınırlı olan sığla (günlük) ağacı (Muğla, Köyceğiz Gölü çevresi; yağı için kesilerek tahrip edilmiştir) ve Datça hurması (Datça ve Teke yarımadaları) da sınavda endemik türlerin başında sayılır. Isparta Eğirdir'deki Yukarı Gökdere çevresinde kendi başına orman kuran kasnak meşesi de Türkiye'ye özgüdür; bu orman 1987'den beri tabiatı koruma alanıdır. Endemik türlerin çoğu, yükselti farkının büyük, dağların vadilerle parçalandığı Toroslarda toplanır. Bakanlığın 2007 raporuna göre Türkiye florasının yaklaşık üçte biri endemiktir.

Bir zamanlar geniş alana yayılmışken iklim değişince küçük alanlarda kalakalan türlere relikt (kalıntı) türler denir: Akdeniz'deki Amanos Dağları'nda yetişen Karadeniz türleri kayın ve orman gülü, Karadeniz iklimindeki Erbaa–Niksar çevresinde yetişen Akdeniz türü Lübnan sediri bunun örnekleridir. Bir iklimin koşullarına en iyi uyum sağlamış, o iklimde zamanla baskın hâle gelen türlere ise klimaks tür denir; Karadeniz'de kayın, Akdeniz'de kızılçam gibi.

Tek tek ağaçlar da koruma altına alınabilir. Yaşı, boyu ya da tarihî değeriyle öne çıkan ağaçlara anıt ağaç denir. En bilinen örneklerden biri Mersin'in Çamlıyayla ilçesinde, Toroslarda yaklaşık 1.850 m yükseklikte duran ve yaşının bin yılı aştığı hesaplanan Ana Ardıç'tır; 1994'te tabiat anıtı ilan edilmiştir. Bursa'daki yüzyıllık İnkaya Çınarı da sık anılan anıt ağaçlardandır.

Akılda kalsın: Çeşitliliğin formülü: 3 flora bölgesi + 3 iklim + dik yükselti + sığınak + köprü. Alt sınır = nem, üst sınır = sıcaklık. Endemik = yalnız burada; relikt = eskiden her yerde, şimdi kalıntı; klimaks = iklimin en uyumlu türü.
Sınavda

Nasıl sorulur“Hangisi Türkiye'nin endemik bitkilerinden değildir?” sorusunda kızılçam ve keçiboynuzu gibi yaygın Akdeniz türleri cevaptır; sığla, Datça hurması, Kazdağı göknarı ve İspir meşesi çeldiricidir. Konum ayrımı da sık gelir: Mersin'de maki üst sınırının Çanakkale'den yüksek olması mutlak konum (enlem); Antalya'da orman alt sınırının Trabzon'dan yüksek olması özel konum (nem).

Tuzakİki farkı da “enlem” diye açıklamaktır: alt sınırı yağış (özel konum), üst sınırı sıcaklık (mutlak konum) belirler.

▭Boşluk doldurma

Doğal olarak yalnızca belirli bir bölgede yetişen türlere tür denir. Amanos Dağları'ndaki kayın gibi geçmişteki iklim koşullarından kalan türlere ise tür denir.

endemikreliktklimaksantropojen

?Soru çöz

Türkiye'nin bitki türleri bakımından zengin olması aşağıdakilerden hangisiyle açıklanamaz?

✓ A. Nüfusun dağılışı bitki çeşitliliğini artıran bir etmen değildir; flora bölgeleri, yükselti farkı ve iklim çeşitliliği çeşitliliğin temel nedenleridir.
TÜRKİYE · ORMANLAR

Türkiye'de ormanlar: Karadeniz'in nemli ormanlarından iç kesimlerin kuru ormanlarına

MEB 9. sınıf · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürkiye'de en çok ve en az yağış alan yerler neresidir?Bağlantılı konudan (Türkiye'de yağış ve iklim tipleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Türkiye'de en çok yağış alan yer Rize (MGM ölçüm ortalamasıyla yılda yaklaşık 2.290 mm), en az yağış alan yerler Iğdır (yaklaşık 260 mm) ile Tuz Gölü çevresidir. Türkiye'nin yıllık ortalama alansal yağışı 573,4 mm'dir (MGM, 1991–2020 normali). Yağışın dağılışını dağların uzanışı, yükselti, bakı ve denize uzaklık belirler.

Yağışın dağılışı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye'de orman türleri nelerdir, ormanlar en çok nerede bulunur?

Kısa cevap: Orman Genel Müdürlüğünün (OGM) 2024 envanterine göre Türkiye'nin orman varlığı 23.363.084 hektardır ve ülke yüzölçümünün yaklaşık %30'unu kaplar. Ormanlar üç grupta incelenir: her mevsim yağış alan Karadeniz'in nemli ormanları (kayın, gürgen, ladin, göknar), yazı kurak Akdeniz ormanları (kızılçam, karaçam, sedir) ve iç kesimlerin seyrek kuru ormanları (meşe, karaçam, ardıç).

Rize'de bir yayla yoluna çıkan araç kıyıda kestane ve kızılağaçların arasından geçer, bir saat sonra ladinlerin sisine girer, sonunda ağacın bittiği çayırlara çıkar.

MEB bu yolculuğu Doğu Karadeniz profiliyle anlatır: kıyıdan iç kesimlere gidildikçe yükselti artar, sıcaklık azalır ve bitki örtüsü sırasıyla geniş yapraklı orman, karma orman, iğne yapraklı orman ve çayır kuşaklarına ayrılır; Kaçkar Dağları'nın yükseklerinde buzullar bile vardır. Neden zinciri basittir: yükseldikçe serinlik artar, yetişme dönemi kısalır, soğuğa ve kara dayanıklı iğne yapraklılar öne geçer. Ormanların dağılışını ise en çok nem belirler; bu yüzden Türkiye'de ormanlar dağların denize bakan, yağış alan yamaçlarında toplanır.

Karadeniz'in nemli ormanları

Avrupa-Sibirya flora bölgesinin ormanları Yıldız (Istranca) Dağları'ndan Gürcistan sınırına kadar uzanır. Her mevsim yağış düştüğü için orman deniz kıyısından başlar ve gür, kapalı bir örtü oluşturur. Alt kuşakta kayın, gürgen, kestane, ıhlamur, dişbudak, kızılağaç ve meşe gibi geniş yapraklı ağaçlar vardır; nem isteği yüksek olan kayın bu ormanların simgesidir. Yukarıda iğne yapraklılar başlar: ladin Doğu Karadeniz'in sisli ve çok nemli yükseklerine, karaçam Batı Karadeniz'e özgüdür; göknar ve sarıçam da yüksek kesimlerde yaygındır. Batı Karadeniz'de bu orman varlığı kereste ve kâğıt sanayisine hammadde sağlar.

Akdeniz ormanları

Akdeniz, Ege ve Güney Marmara kıyılarında yaz kuraklığı yüzünden kıyı kuşağını maki kaplar; orman onun üstünde başlar. Bu kuşağın ağacı kızılçamdır: sıcak seven, kuraklığa dayanıklı, reçineli bir çamdır ve dünyanın en geniş kızılçam ormanları Türkiye'dedir. Ege'de Bergama'daki Kozak Yaylası saf fıstık çamı ormanlarıyla bilinir. Toroslar'da yükseldikçe kızılçamın yerini soğuğa dayanıklı karaçam, Toros sediri, Toros göknarı ve ardıç alır. Kızılçam ve makinin yaz aylarında kuruyan örtüsü, bu ormanları orman yangınlarına en açık ormanlar yapar.

İç kesimlerin kuru ormanları

İç Anadolu'yu çevreleyen dağların yamaçlarında, Doğu ve Güneydoğu Anadolu'nun dağlık kesimlerinde yağış ormana ancak yeter. Buradaki ormanlar seyrek ve bodurdur; kuraklığa dayanıklı meşe türleri, karaçam ve ardıç öne çıkar. Meşe her iklime uyum sağladığı için Türkiye'nin en yaygın orman ağacıdır. Soğuğa en dayanıklı tür olan sarıçam ise karasal iklimin ağacıdır; Kars–Sarıkamış çevresinde geniş ormanlar oluşturur. Bozkırın ortasında korunmuş bir karaçam adası olan Yozgat Çamlığı da bu ormanlardandır. Kuru ormanlar tahrip edildiğinde kendini kolay yenileyemez; yerini antropojen bozkır alır.

Aynı kural, iki farklı başlangıç: Karadeniz'de nem bol olduğu için orman kıyıda başlar; Akdeniz'de yaz kuraklığı ormanı maki kuşağının üstüne iter.Görsel: Sınav Defteri (şema, ölçekli değildir)

Ormanlar nerede, hangi ağaç en çok?

OGM'nin 2025'te yayımladığı Kurumsal Mali Durum ve Beklentiler Raporu'na göre 2024 envanterinde Türkiye'nin orman varlığı 23.363.084 hektardır ve ülke yüzölçümünün yaklaşık %30'unu kaplar; aynı rapora göre bu alan 1973 envanterinde 20.199.296 hektardı. OGM'nin 2023 verilerine dayanan Harita Katmanları sıralamasına göre orman varlığı en fazla olan bölge Karadeniz, ikinci Akdenizdir; onları sırasıyla Ege, İç Anadolu, Marmara ve Doğu Anadolu izler, en az olan bölge ise kuraklık yüzünden Güneydoğu Anadolu'dur. Ağaç türlerinde en geniş alanı meşe, ikinci sırada kızılçam, üçüncü sırada karaçam kaplar.

Akılda kalsın: Karadeniz'de kıyıdan zirveye: geniş → karma → iğne → alpin çayır. Akdeniz'de: maki → kızılçam → karaçam-sedir-göknar → dağ çayırı. Ağaç ve adres: ladin Doğu Karadeniz sisi, kızılçam Akdeniz-Ege, sarıçam Sarıkamış, kayın Karadeniz ve Yıldız Dağları, fıstık çamı Kozak, meşe her yerde (en yaygın).
Sınavda

Nasıl sorulurHaritada numaralı alanlar verilip ağaç türü eşleştirmesi istenir.

TuzakTuzaklar: ladin Akdeniz'de, sedir Yıldız Dağları'nda yetişmez; sarıçam Kars–Sarıkamış'ta vardır. “Orman varlığı en az bölge” sorusunun cevabı Güneydoğu Anadolu, nedeni yağış azlığı ve yaz kuraklığıdır; “çok yüksek dağlarla kaplı olması” şıkkı tuzaktır. Kuşak şemasında kuşaklaşmanın nedeni yükseltiyle sıcaklığın azalmasıdır.

↕Sıralama kıyıdan zirveye

Doğu Karadeniz'de kıyıdan Kaçkar Dağları'na tırmanan birinin karşılaştığı bitki kuşaklarını alttan üste doğru diz.

  1. İğne yapraklı orman (ladin, göknar)
  2. Geniş yapraklı orman (kestane, kızılağaç)
  3. Alpin çayırlar
  4. Karma orman

?Soru çöz

Aşağıdaki ağaç türü ile Türkiye'de yaygın olarak görüldüğü yer eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?

✓ D. Toros sediri adını aldığı Toros Dağları'nın serin yüksek kesimlerinde yetişir; Yıldız Dağları'nda kayın ve meşeden oluşan nemli ormanlar vardır. A doğrudur: ladin Doğu Karadeniz'in yüksek kesimlerinde; B doğrudur: sarıçam Sarıkamış'ta; C doğrudur: kızılçam Antalya ve Muğla kıyılarında yaygındır.
TÜRKİYE · ÇALI VE OT TOPLULUKLARI

Maki, garig, bozkır ve dağ çayırları: ormanın olmadığı yerlerin bitki örtüsü

MEB 9–11 · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 8 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaTürkiye'de hangi iklim tipleri görülür, özellikleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Türkiye'de yağış ve iklim tipleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Türkiye mutlak konumu itibarıyla Akdeniz iklim kuşağındadır; ancak yükseltinin kısa mesafede çok değişmesi, denizellik–karasallık ve dağların uzanışı yüzünden üç büyük iklim tipi görülür: Akdeniz iklimi, Karadeniz iklimi ve karasal iklim (İç Anadolu tipi ve Doğu Anadolu'da sert karasal). İklimler arasındaki sınırlar keskin değildir; aralarda geçiş iklimleri oluşur.

Türkiye'nin iklim tipleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Maki, garig, psödomaki ve antropojen bozkır nedir, Türkiye'de nerelerde görülür?

Kısa cevap: Maki, Akdeniz ikliminde kızılçam ormanlarının tahrip edildiği kıyılarda yayılan, her mevsim yeşil, kuraklığa dayanıklı bodur ağaç ve çalılardır; tahrip edilince yerini garig alır. Karadeniz kıyısında ormanların tahribiyle oluşan, yaprak döken türleri de içeren çalılıklara psödomaki denir. İç kesimlerde yarı kurak iklimin ot topluluğu bozkır (step), ormanın insan eliyle yok edildiği yerlerde antropojen bozkır, yaz yağışlı yüksek platolarda ise dağ (alpin) çayırları yaygındır.

Bodrum'da bir yamaçta yürürken burnuna gelen kekik ve adaçayı kokusu, aslında orada bir zamanlar duran bir ormanın hikâyesini anlatır.

Ormanın olmadığı yerlerde bitki örtüsünü iki şey belirler. Ya iklim ormana izin vermez: yağış azdır (bozkır) ya da kış çok uzun ve serttir (alpin çayır). Ya da orman vardır ama insan onu ortadan kaldırmıştır: maki, garig, psödomaki ve antropojen bozkır bu ikinci grubun ürünüdür. İklim tipleriyle bitki örtüsünün eşleşmesi sınavın değişmez konusudur: Akdeniz iklimi → maki ve kızılçam, Karadeniz iklimi → nemli orman, step iklimi → bozkır, sert karasal iklim → dağ ve alpin çayırları. İklim tiplerini Türkiye'de yağış ve iklim tipleri sayfasında görmüştün; burada aynı haritayı bitki örtüsüyle yeniden okuyorsun: önce iklimi hatırla, bitki örtüsü arkasından gelir.

Maki: Akdeniz'in her dem yeşil çalısı

MEB sözlüğü makiyi Akdeniz dolaylarında yaygın olan, bodur ağaç ve çalılardan oluşan bitki örtüsü diye tanımlar. Akdeniz ikliminin tipik bitki örtüsüdür ve çoğunlukla kızılçam ile meşe ormanlarının tahrip edildiği kıyı kuşağında yayılır. Yaz kuraklığına göre biçimlenmiştir: yaprakları küçük, kalın, sert, tüylü ya da cilalıdır, böylece buharlaşmayla su kaybı azalır; kökleri derine iner. Kuraklığa dayanıklıdır ama soğuğa dayanıksızdır. Başlıca türleri kermes meşesi, pırnal meşesi, defne, mersin, zakkum, keçiboynuzu (harnup), sandal, kocayemiş, menengiç, sakız ve yabani zeytindir. Akdeniz, Ege ve Güney Marmara kıyılarında ve Güneydoğu Anadolu'nun batısında görülür. Toroslar'ın engebeli yamaçlarında kıl keçisi maki sürgünleriyle beslenir.

Garig ve psödomaki: tahribin iki yüzü

Maki de kesilir, yakılır ya da aşırı otlatılırsa yerini garig (frigana) alır: diz boyunu geçmeyen, seyrek, kokulu bodur bitkiler. Kekik, nane, adaçayı (çalba) ve lavanta gariğin bitkileridir; Akdeniz kıyılarının kurak, taşlı yamaçlarında, örneğin Mersin kıyılarında görülür. Akdeniz'deki tahrip zinciri böylece üç halkalıdır: kızılçam ormanı → maki → garig.

Karadeniz kıyısında nemli geniş yapraklı ormanlar açıldığında yerini makiye benzeyen bir çalılık alır. Ona psödomaki (yalancı maki) denir. Makiden iki farkı vardır: nemli ve her mevsim yağışlı bir iklimde yetişir ve türlerinin bir kısmı kışın yaprak döker. Fındık, kızılcık, muşmula, orman gülü, kocayemiş, defne ve böğürtlen psödomakinin türleridir; en tipik örneği Doğu Karadeniz kıyı kuşağıdır.

Bozkır ve antropojen bozkır

Bozkır (step), yağışın ormana yetmediği yarı kurak iç kesimlerin ot topluluğudur ve İran-Turan flora bölgesinin simgesidir. İlkbahar yağışlarıyla yeşerir, yaz kuraklığında sararıp kurur. Geven, yavşan otu, gelincik, koyun yumağı, üzerlik ve çoban yastığı bozkırın bitkileridir. İç Anadolu, Güneydoğu Anadolu ve Doğu Anadolu'nun alçak ova ve havzalarında yayılır; Türkiye'de en geniş alanı kaplayan bitki örtüsüdür. MEB'e göre bozkırların geniş yer kapladığı, yaz kuraklığının etkili olduğu yerlerde küçükbaş hayvancılık yaygındır ve en çok yetiştirilen küçükbaş hayvan koyundur.

Her bozkırı iklim yapmamıştır. Aslında ormana uygun olan yerlerde ağaçların kesilmesi, yakılması, tarla açma ve aşırı otlatma sonucu oluşan bozkıra antropojen bozkır (insan kaynaklı bozkır) denir; içinde yer yer ağaç kalıntılarına rastlanır. Ormanla bozkırın geçiş kuşağında yer alır: Yozgat, Ankara, Edirne (Ergene) ve Yukarı Sakarya (Eskişehir–Afyon) çevresi bunun örnekleridir.

Kıyıda nemli ormanlar (Karadeniz) ve maki–kızılçam kuşağı (Akdeniz, Ege), içeride bozkır; ikisinin arasında iğne yapraklı ve meşe ormanları. Doğu Anadolu'nun yüksek kesimlerinde dağ çayırları yer alır. Sınırlar yaklaşıktır.Kaynak: Sınav Defteri Harita Katmanları verisi

Dağ çayırları ve alpin çayırlar

Orman üst sınırının üstünde ve yazın yağış alan yüksek alanlarda, bozkırdan çok daha gür ot toplulukları yetişir. Bunlara dağ çayırları, en yüksek kesimlerdekilere alpin çayırlar denir. İlkbaharda kar kalkınca yeşerir, yaz yağışları sayesinde yaz boyu yeşil kalırlar. En geniş alanları Erzurum–Kars–Ardahan platoları ve Doğu Karadeniz'in yaylalarıdır. Neden zinciri hayvancılığa uzanır: yaz yağışı → gür çayır → MEB'in de belirttiği gibi sığır ve manda gibi büyükbaş hayvanlar yaz yağışlarının görüldüğü çayır ve otlaklarda yetiştirilir → Kuzeydoğu Anadolu'da büyükbaş hayvancılık ve yaylacılık gelişmiştir. Bu çayırların kışın kar altında çürüyen artıkları, ikinci durakta gördüğümüz çernozyomu besler.

Akılda kalsın: Tahrip zincirleri: Akdeniz'de kızılçam → maki → garig; Karadeniz'de nemli orman → psödomaki; iç kesimde kuru orman → antropojen bozkır. İklimin kendi seçtiği: bozkır (ilkbahar yağışı) ve alpin çayır (yaz yağışı). Hayvan ve bitki: maki → kıl keçisi, bozkır → koyun, çayır → sığır.
Sınavda

Nasıl sorulur“Türkiye'de maki bitki örtüsünün görülmesi” mutlak konumla (Akdeniz iklimi) açıklanır. Maki ile psödomaki ayrımında anahtar yaprak dökme ve nemli iklimdir. “Antropojen bozkırın oluşma nedeni” sorulursa cevap insanın ormanı tahribidir.

Tuzak“yağış azlığı” şıkkıdır: o doğal bozkırın nedenidir. Öncüllü sorularda özellikler sayılıp bitki örtüsü istenir: yaz yağışı + yüksek plato + büyükbaş = alpin çayır.

⇄Bilgi eşleştirme topluluk ve özelliği

▭Boşluk doldurma iklimi hatırla

Türkiye'de yağış ve iklim tipleri sayfasında gördüğün iklimleri hatırla: yazı sıcak ve kurak, kışı ılık ve yağışlı ikliminin doğal bitki örtüsü makidir. Her mevsim yağışlı ikliminde nemli ormanlar, yağışı az iç kesimlerdeki ikliminde ise bozkır yayılır.

AkdenizKaradenizstepmuson

?Soru çöz

I. Yaz yağışları sayesinde yaz boyunca yeşil kalır.
II. Orman üst sınırının üzerinde ve yüksek platolarda yayılır.
III. Büyükbaş hayvancılığın gelişmesini sağlar.
Özellikleri verilen bitki örtüsü aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Alpin çayırlar yaz yağışlı yüksek alanlarda, orman üst sınırının üzerinde yaz boyu yeşil kalır ve Erzurum–Kars yöresinde büyükbaş hayvancılığı besler. A bozkır yazın kurur ve daha çok küçükbaş beslemeye elverişlidir; B maki Akdeniz kıyılarının yaz kuraklığına uyumlu çalılığıdır; D antropojen bozkır, ormanın insan eliyle yok edilmesiyle oluşur, yükseltiye bağlı değildir.
SÜREÇ · ORMANLARIN KORUNMASI

Ormanların korunması: orman yangınları neden Akdeniz ve Ege'de yoğunlaşır?

MEB 9–11 · Afetler ve sürdürülebilir çevre · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürkiye'de bitki çeşitliliği neden fazladır, endemik bitki nedir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Türkiye; Avrupa-Sibirya, Akdeniz ve İran-Turan flora bölgelerinin kesiştiği yerde bulunması, iklim çeşitliliği, kısa mesafede değişen yükselti ve yer şekilleri, toprak çeşitliliği ve buzul dönemlerinde sığınak olması nedeniyle bitki türü bakımından çok zengindir. Çevre ve Orman Bakanlığının 2007 tarihli ulusal raporuna göre yaklaşık 11.000 bitki türünün yaklaşık 3.000'i yalnız Türkiye'de doğal olarak yetişen endemik türlerdir.

Bitki çeşitliliği ve endemik türler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye'de orman yangınları neden en çok Akdeniz ve Ege'de görülür, ormanlar nasıl korunur?

Kısa cevap: Türkiye'de orman yangınları en çok Akdeniz, Ege ve Marmara kıyılarında görülür; çünkü yazlar sıcak ve kurak geçer, reçineli kızılçam ve maki kolay tutuşur, orman altı otları kurur. Ormanlar ağaçlandırma, yangın uyarı sistemleri ve hızlı müdahale, CBS ile hazırlanan risk haritaları, kesim ve otlatmanın denetlenmesi ve millî park gibi koruma alanlarıyla korunur.

29 Temmuz 2021'de Muğla'da başlayan orman yangınları 6 Ağustos'a kadar sürdü. MEB'in aktardığına göre yaklaşık 9 bin 52 hektar orman alanı zarar gördü, 8 kişi hayatını kaybetti.

Orman yalnız ağaç değildir. Kökleriyle toprağı tutar ve erozyonu, seli frenler; yağış sularının toprağa sızmasını sağlayarak kaynakları ve yer altı sularını besler; iklimi yumuşatır, karbondioksiti tutar; sayısız canlıya yaşam alanıdır. Ekonomik değeri de büyüktür: MEB'in örnekleriyle kereste, kâğıt ve mobilyanın hammaddesidir, çam ormanları ve çiçekli bitkiler arıcılığı besler, ormanlık alanlar dinlenme ve turizm için ziyaret edilir.

Ormanı ne tehdit ediyor?

En görünür tehdit yangındır; ama tek tehdit değildir. Kaçak kesim, orman alanlarının tarlaya açılması, aşırı otlatma, yerleşme, yol, maden ve turizm yapılaşması ormanları daraltır. MEB kuraklığın orman yangınlarını artırdığını, ağaçları hastalıklara ve zararlılara karşı daha savunmasız hâle getirdiğini vurgular. İklim değişikliğiyle sıcaklıkların yükselmesi de yangınların sıklığını ve yayılışını artıran bir etmendir.

Yangın neden Akdeniz, Ege ve Marmara'da?

Bir neden zinciri kur: Akdeniz iklimi → yazlar uzun, sıcak ve kurak → havadaki nem azalır, orman altı otları ve maki kurur → reçineli kızılçam kolayca tutuşur → rüzgâr ve engebe ateşi hızla yayar. Yangınların büyük kısmı insan kaynaklıdır; yaz aylarında kıyılardaki nüfus artışı ihmal riskini de büyütür. Karadeniz'de ise nem yüksek ve orman altı yeşil olduğu için yangın riski düşüktür; İç ve Güneydoğu Anadolu'da risk düşüktür, çünkü yanacak orman azdır. Bu yüzden Akdeniz iklimi ve kızılçam, yangın sorularının iki anahtarıdır.

Ormanları korumanın yolları

MEB'e göre orman yangınlarına karşı başlıca tedbirler yangın uyarı sistemlerinin kurulması, hızlı müdahale ekiplerinin oluşturulması ve yangın riski oluşturan faaliyetlerin yasaklanmasıdır. Coğrafi bilgi sistemleri de bu işin içindedir: MEB'deki Bartın örneğinde arazi kullanımı, yükseklik, eğim, bakı, sıcaklık ve nem verileri ile itfaiyeye, gözetleme kulelerine ve su kaynaklarına yakınlık birleştirilerek bir orman yangını risk haritası hazırlanmıştır. Yangın görüldüğünde 177 numaralı orman yangını ihbar hattı aranır.

Koruma yalnız yangınla mücadele değildir. Ağaçlandırma çalışmaları bunun en somut sonucudur: OGM verilerine göre orman varlığı 1973'te 20.199.296 hektarken 2024'te 23.363.084 hektara ulaşmıştır. Kesim ve otlatmanın planlanması, orman köylüsüne ormana bağımlı olmayan geçim kaynakları sağlanması ve halkın bilinçlendirilmesi ormana olan baskıyı azaltır. Değerli alanlar millî park, tabiat parkı ve tabiat koruma alanı olarak koruma altına alınır; bozkırın ortasındaki karaçam ormanıyla bilinen Yozgat Çamlığı, 1958'de Türkiye'nin ilk millî parkı ilan edilmiştir.

Akılda kalsın: Akdeniz'in yangın üçlüsü: kuru yaz + reçineli kızılçam ve maki + insan. Orman = toprak çapası + su deposu + karbon kasası. İhbar hattı: 177. İlk millî park: Yozgat Çamlığı (1958).
Sınavda

Nasıl sorulur“Orman yangını riskinin en düşük olduğu il” sorusunda cevap Rize, Düzce gibi nemli Karadeniz illeri ya da ormanı az olan Mardin gibi illerdir; Muğla, Antalya, İzmir çeldiricidir. Öncüllü soruda “kızılçam ormanlarının geniş alan kaplaması, yaz kuraklığının şiddetli olması, karstik arazinin fazlalığı” verilir: yangınla ilgili olanlar ilk ikisidir.

TuzakTuzak, karstik arazi öncülüdür: Akdeniz'e özgü olsa da yangınla ilgisi yoktur.

▭Boşluk doldurma

Akdeniz kıyılarında orman yangınlarının hızla yayılmasında reçineli yapısıyla kolay tutuşan ormanları etkilidir. Türkiye'nin ilk millî parkı, bozkırın ortasındaki karaçam ormanıyla bilinen Millî Parkı'dır.

kızılçamladinYozgat ÇamlığıKozak Yaylası

?Soru çöz

İklim ve bitki örtüsü özellikleri dikkate alındığında, aşağıdaki illerin hangisinde orman yangını riskinin en düşük olması beklenir?

✓ B. Rize her mevsim yağış alır, nem yüksektir ve orman altı yaz boyunca yeşil kalır. Diğer üç il Akdeniz iklimindedir; yaz kuraklığı ve kızılçam-maki örtüsü yangın riskini artırır.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Aşağıdaki kaynak türlerinden hangisine Türkiye'de rastlanmaz?

✓ D. Gayzerler aktif volkanik alanlarda aralıklarla fışkıran sıcak su ve buhar kaynaklarıdır; Türkiye'de bulunmaz. Fay kaynakları kırık hatlarda, artezyenler kurak ovalarda, karstik kaynaklar Toroslarda yaygındır.Kaynak: Türkiye'nin gölleri, barajları ve yeraltı suları · Yer altı suları, kaynaklar, kaplıcalar

?Soru 2

Aşağıdaki göllerden hangisinin oluşumunda karstlaşma etkili olmamıştır?

✓ D. Tortum Gölü, Tortum Çayı vadisinin bir heyelan kütlesiyle kapanmasıyla oluşmuş bir heyelan set gölüdür. Salda, Suğla ve Kestel kalkerli arazide erime çukurlarında oluşmuş karstik göllerdir.Kaynak: Türkiye'nin gölleri, barajları ve yeraltı suları · Volkanik, karstik ve buzul gölleri

?Soru 3

Van Gölü'nün oluşumunda aşağıdaki süreçlerden hangi ikisi birlikte etkili olmuştur?

✓ A. Van Gölü eski bir tektonik çukurluktur; batı ucu Nemrut Dağı'nın lavlarıyla kapanınca bugünkü kapalı göl oluşmuştur, yani karma (tektonik ve volkanik set) göldür. B'deki karst ve heyelan Salda ya da Abant gibi gölleri açıklar; C'deki buzul aşındırması küçük dağ göllerini, D'deki dalga biriktirmesi kıyı set (lagün) göllerini oluşturur.Kaynak: Türkiye'nin gölleri, barajları ve yeraltı suları · Set gölleri ve karma göller

?Soru 4

Yaz aylarında Güneydoğu Anadolu'da bağıl nemin Türkiye'nin en düşük değerlerine inmesinin temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Sıcaklık maksimum nemi büyütür; havadaki su bu kapasiteyi dolduramayınca bağıl nem düşer. A yanlıştır: bölgede yaz kuraktır, yağış nemi artırırdı. C bozkır bitki örtüsü kuraklığın sonucudur, nedeni değil. D bölge Türkiye'nin alçak platolarındandır; yükselti fazla değildir.Kaynak: Türkiye'de yağış ve iklim tipleri · Türkiye'de nem

?Soru 5

Aşağıdaki akarsulardan hangisinin havza özelliği diğerlerinden farklıdır?

✓ D. Kura, okyanusla bağlantısı olmayan Hazar Denizi'ne döküldüğü için kapalı havzalıdır. Göksu ve Dalaman Akdeniz'e, Sakarya Karadeniz'e ulaşır.Kaynak: Türkiye'nin akarsuları · Açık ve kapalı havzalar

?Soru 6

Beyşehir, Eğirdir ve Hazar göllerinin sularının tatlı olması aşağıdakilerden hangisiyle açıklanır?

✓ C. Gideğeni olan gölün suyu sürekli yenilenir ve gelen tuzlar dışarı taşınır, bu yüzden su tatlı kalır. Yükselti (A) ve karstik arazi (B) suyun tadını belirlemez; bu göllerin hiçbiri volkanik çanakta (D) değildir.Kaynak: Türkiye'nin gölleri, barajları ve yeraltı suları · Tatlı, tuzlu, sodalı göller

?Soru 7

Aşağıdaki yağış türü, yer ve en etkili olduğu mevsim eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?

✓ D. Kars'ta kış çok soğuk geçtiği için zemin ancak yazın ısınır; konveksiyonel yağış orada yazın etkilidir. A doğrudur: Rize'de nemli kuzey rüzgârları sonbaharda yamaç yağışı bırakır. B doğrudur: Konya'da zemin ilkbaharda ısınır. C doğrudur: İzmir kışın cephe yağışı alır.Kaynak: Türkiye'de yağış ve iklim tipleri · Yağış türleri

?Soru 8

Aşağıdaki akarsulardan hangisi Türkiye ile bir komşusu arasında doğal sınır oluşturmaz?

✓ C. Çoruh Türkiye'de doğup Gürcistan'da denize dökülen sınır aşan bir akarsudur ama sınır çizmez. Meriç Yunanistan, Aras ve Arpaçay Ermenistan sınırında akar.Kaynak: Türkiye'nin akarsuları · Fırat, Dicle ve sınır aşan sular

?Soru 9

Karadeniz kıyı kuşağında yıllık yağışın Doğu Karadeniz'de Orta Karadeniz'den fazla olması aşağıdakilerden hangisiyle açıklanamaz?

✓ A. Karadeniz boyunca dağlar her yerde kıyıya paraleldir; uzanış iki kesimde farklı değildir. B dağların kıyıya yakınlığı, C yüksekliğin fazlalığı nemli havayı Doğu Karadeniz'de daha çok yükseltir; D Orta Karadeniz'deki geniş ovalar dağları kıyıdan uzaklaştırır. Üçü de farkı açıklar.Kaynak: Türkiye'de yağış ve iklim tipleri · Yağışın dağılışı

?Soru 10

Bir akarsuyun yıl içindeki en yüksek ve en düşük akımı arasında fark çok azdır. Bu durum, akarsuyun aşağıdaki özelliklerinden hangisini gösterir?

✓ B. Su miktarının yıl içindeki değişimine rejim denir; değişim azsa rejim düzenlidir. D'deki debi bir andaki su miktarıdır: debisi yüksek bir akarsuyun rejimi düzensiz olabilir. A havza büyüklüğü, C eğimle ilgilidir; ikisi de akımın yıl içinde ne kadar değiştiğini söylemez.Kaynak: Türkiye'nin akarsuları · Akarsu kavramları
44
Daha fazla soru çözmek ister misin?Toprak ve bitki örtüsü konusundan 44 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →