Toprak nasıl oluşur? Ana kayadan horizonlara
MEB 10. sınıf · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 6 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaZonal, intrazonal ve azonal toprak nedir, dünyadaki başlıca toprak tipleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Su, toprak ve ekosistemler). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Toprak, kayaçların fiziksel ve kimyasal ayrışmasıyla oluşan malzemeye humus, su ve hava karışmasıyla gelişir; oluşumunda en belirleyici etmen iklimdir. İklimin damgasını taşıyan, horizonları gelişmiş yerli topraklara zonal (laterit, çöl toprakları, terra rossa, kahverengi orman toprağı, çernozyom, podzol, tundra toprakları), iklimden çok ana kaya ya da suyun etkisiyle oluşanlara intrazonal, taşınmış ve horizonları gelişmemiş topraklara azonal (alüvyal, kolüvyal, lös, moren) denir.
Toprak oluşumu ve dünya toprak tipleri
✎Konu anlatımı
Toprak nasıl oluşur, toprak oluşumunu etkileyen faktörler nelerdir?
Kısa cevap: Toprak, ana kayanın fiziksel ve kimyasal ayrışmayla ufalanan malzemesine humus (organik madde), su, hava ve canlıların karışmasıyla oluşan ince örtüdür. Oluşumunda ana kaya, iklim, bitki örtüsü ve canlılar, yer şekilleri (eğim) ve zaman etkilidir; yerinde oluşan topraklarda yukarıdan aşağı A, B ve C horizonları gelişir.Bir yamaçtaki toprak örtüsünün oluşması binlerce yıl sürer. Aynı örtünün tek bir sağanakta yamaçtan sökülüp gitmesi ise birkaç saat.
Hatırlarsan Dış kuvvetler sayfasında dış etkenlerin işe kayaçları ufalayarak başladığını görmüştük. Kayaçlar ısınıp soğuma, donma-çözülme, ıslanma-kuruma gibi süreçlerle fiziksel olarak parçalanır; su, karbondioksit ve oksijenin etkisiyle kimyasal olarak çözünür. Bitki kökleri ve çürüyen organik maddeden çıkan asitler de bu işe katılır. MEB'in özetiyle, bu sürecin sonunda farklı boyutlarda ayrışma ürünleri ortaya çıkar ve toprak oluşur.
Ufalanmış kayaç tek başına henüz toprak değildir. Ona canlılık kazandıran humustur: bitki ve hayvan artıklarının çürümesiyle oluşan organik madde. Humus toprağa koyu renk verir, suyu tutar, bitkiyi besler. Toprağın bir “canlı katman” sayılması bu yüzdendir.
Toprağı ne belirler? Beş etmen
Ana kaya toprağın hammaddesidir; mineral yapısını ve rengini belirler. Kalker üzerinde kırmızı terra rossa, volkanik tüf üzerinde kırıntılı regosol oluşur. İklim en etkili etmendir. MEB'e göre sıcak ve nemli ortam kimyasal çözünmeyi hızlandırır, bitki örtüsü gürleşir ve toprak kalınlaşır; sıcaklık ve nemin düşük olduğu yerlerde fiziksel ayrışma öne çıkar, ayrışma yavaşlar, toprak incedir. Yağış çoksa sular mineralleri derine yıkar ve toprak asitleşir; kurak yerlerde ise buharlaşma tuzu ve kireci yüzeye yakın biriktirir.
Bitki örtüsü ve canlılar humusun kaynağıdır: ormanda dökülen yapraklar, bozkırda ot kökleri, toprağı karıştıran solucanlar. Yer şekilleri toprağın nerede kalacağına karar verir: dik yamaçta oluşan toprak tutunamadan aşağı taşınır, düzlüklerde ve ova tabanlarında birikip kalınlaşır. Türkiye engebeli bir ülke olduğu için yamaç topraklarının çoğu incedir. Son etmen zamandır: yeni birikmiş bir malzemenin olgun bir toprağa dönüşmesi çok uzun sürer.
Toprağın katmanları: horizonlar
Bir toprak çukurunun duvarına bakıldığında renkleri ve yapısı farklı katmanlar görülür. Bu katmanlara horizon, hepsine birden toprak profili denir. En üstteki A horizonu humus ve canlılarca en zengin, en verimli katmandır; yağış suları buradaki kil, demir ve kireci aşağı yıkar. Bu malzeme B horizonunda birikir. Altındaki C horizonu ayrışmakta olan ana kaya parçalarından oluşur, en altta henüz ayrışmamış ana kaya bulunur.
Toprak bilimi bu temel dizilimi biraz daha ayrıntılı yazar. Ormanlık alanlarda A'nın üstünde, dökülen yaprak ve dalların çürümekte olduğu ince bir organik örtü bulunur: O horizonu. Yağışın bol olduğu yerlerde A ile B arasında, kilin ve minerallerin aşağı yıkanıp gittiği açık renkli bir katman ayrılır: E horizonu (yıkanma katmanı). En alttaki sağlam ana kayaya da R horizonu denir. Tam bir profil böylece yukarıdan aşağı O, A, E, B, C ve R diye okunur; ama her toprakta bu katmanların hepsi gelişmez.
Horizonların düzenli dizilmesi, toprağın bulunduğu yerde, kendi ana kayasının üzerinde oluştuğunu gösterir. Akarsuyun başka yerlerden getirip bıraktığı malzemede böyle bir dizilim yoktur. Toprakları üç aileye ayırırken kullanılan ölçüt de budur; bir sonraki durakta bu aileleri göreceğiz.
Nasıl sorulurHorizon kesiti verilip “erozyonla ilk kaybedilen ve tarım için en değerli katman” sorulur: cevap A horizonudur. İklim-ayrışma ilişkisinde “toprak kalınlığının en fazla olması beklenen yer” istenir: sıcak ve nemli yer doğrudur.
Tuzak“soğuk ve kurak yerde kimyasal çözünme hızlıdır” şıkkıdır: kimyasal çözünme sıcaklık ve nemle hızlanır.
↕Sıralama yüzeyden derine
Yerinde oluşmuş bir toprağın profilindeki katmanları yüzeyden derine doğru diz.
- B horizonu (birikme katmanı)
- Ayrışmamış ana kaya
- A horizonu (humuslu üst toprak)
- C horizonu (ayrışan kaya parçaları)
?Soru çöz
Aynı tür kayaçlar üzerinde bulunan aşağıdaki yerlerden hangisinde kimyasal çözünmenin daha hızlı, toprak kalınlığının daha fazla olması beklenir?