Göllerin oluşumu: çanak mı, set mi? Tektonik göllerle başlayan sınıflandırma
MEB 11. sınıf · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 6 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaTürkiye'nin yer şekillerinin oluşumunda hangi iç kuvvetler etkili oldu?Bağlantılı konudan (Türkiye'nin yer şekilleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Türkiye, Avrasya, Afrika ve Arabistan levhaları arasında sıkışan Anadolu Levhası üzerindedir. Bu sıkışma orojenezle (dağ oluşumu) kıvrım ve kırık dağlarını, epirojenezle geniş alanların toptan yükselip alçalmasını, faylanmayla deprem kuşaklarını ve volkanizmayla volkan dağlarını oluşturdu. Bugünkü görünümde en etkili iç kuvvet orojenezdir.
✎Konu anlatımı
Göller oluşumlarına göre nasıl sınıflandırılır?
Kısa cevap: Göller, karalardaki çukurlarda biriken ve denizle doğrudan bağlantısı olmayan durgun su kütleleridir. Oluşumlarına göre çukurun kendisinin oluştuğu çanak gölleri (tektonik, volkanik, karstik, buzul) ve bir vadinin ya da koyun önü kapanınca oluşan set gölleri olarak ayrılır. Türkiye'de tektonik göllere Tuz, Sapanca, İznik, Eğirdir ve Hazar gölleri örnektir.Sapanca Gölü'nün kıyısında oturan biri suya bakarken bir fay çanağına baktığını pek düşünmez; oysa göl, Kuzey Anadolu Fayı boyunca çöken bir çukuru doldurur.
MEB göller için şu tanımı verir: karalar üzerinde çeşitli nedenlerle oluşan çukur alanlarda biriken ve denizlerle doğrudan bağlantısı bulunmayan durgun su kütleleri. Tanımın iki şartı var: bir çukur ve o çukura gelen su. Su; yağışlardan, yüzey akışından, yer altı sularından, kar ve buz erimelerinden gelir. Çukuru ise tektonik hareketler, volkanizma, buzullar, karstlaşma, göktaşı çarpması ya da bir setin oluşması açar. Göllerin sınıflandırılması, bu çukurun nasıl oluştuğu sorusuna verilen cevaptır.
İki büyük aile: çanak gölleri ve set gölleri
MEB gölleri oluşumlarına göre üç gruba ayırır: yerlikaya göller (tektonik, volkanik, buzul, göktaşı, karstik), set gölleri (lav, heyelan, alüvyal, kıyı, moren, traverten, buzul, resif ve yapay set) ve eski bir denizden kalan relikt göller. Yerlikaya göllerde çukur, gölün bulunduğu yerde doğal süreçlerle açılır. Set gölünde ise çukur çoğu zaman zaten vardır: bir akarsu vadisi ya da bir koy. Göl, bu çukurun önü bir setle kapanınca doğar. KPSS kaynakları Türkiye için kısa bir beşli kullanır: tektonik, volkanik, karstik, buzul ve set gölleri.
Türkiye bu beşlinin hepsine örnek verebilen bir ülkedir ve bunun nedeni yer şekillerinin genç olmasıdır. Anadolu hâlâ kırılıp çöküyor; Doğu ve İç Anadolu'da yakın jeolojik geçmişte volkanlar etkindi; Torosların kalkeri suyla eriyor; yüksek dağlarda buzulların izleri duruyor; Karadeniz'in dik yamaçları kayıyor; deltalarda dalgalar kıyı kordonu örüyor. Her süreç kendi gölünü bırakmış. Bazı göllerde iki süreç birlikte çalışmıştır; bunlara karma göller denir. En bilinen örnek Van Gölü'dür: tektonik bir çanağın önü lavla kapanmıştır (üçüncü durakta).
Tektonik göller: kırıkların açtığı çanaklar
Yer kabuğunun kırılıp çökmesiyle oluşan çukurlara suların dolmasıyla tektonik göller oluşur. Anadolu genç ve kırıklı bir kara olduğu için bu göller çoktur, genellikle geniştir ve dört alanda toplanır. Güney Marmara çöküntü alanında batıdan doğuya Manyas (Kuş Gölü), Uluabat, İznik ve Sapanca sıralanır. Göller Yöresi'nde Eğirdir, Beyşehir, Burdur, Acıgöl ve Kovada bulunur. İç Anadolu'da Tuz Gölü ile Sultan Dağları'nın kuzeydoğusundaki Eber, Akşehir ve Ilgın gölleri, Kırşehir'de de Seyfe Gölü vardır. Doğu Anadolu'da Elâzığ'daki Hazar Gölü Doğu Anadolu Fayı üzerinde, Ardahan'daki Aktaş Gölü ise Gürcistan sınırındadır.
Çanakları fay hatları üzerinde olduğu için tektonik göllerin çevresi çoğu zaman deprem riskinin ve sıcak su kaynaklarının yüksek olduğu alanlardır. Suyun tadını ise çanak değil konum belirler. Kurak iç kesimde suyunu dışarı veremeyen Tuz, Burdur ve Acıgöl tuzlu ya da acıdır. Fazla suyunu bir akarsuyla boşaltan Eğirdir, Hazar ve Sapanca ise tatlıdır. (Bu ayrımın nedenine dördüncü durakta geleceğiz.) Beyşehir Gölü'nün çanağı tektoniktir; göl kalkerli bir arazide olduğu için bazı kaynaklar karstlaşmayı da ekleyip onu karma göl sayar.
Nasıl sorulurHaritada beş göl numaralanır ve “oluşum bakımından diğerlerinden farklı olan hangisidir?” diye sorulur. Manyas, Uluabat, İznik ve Sapanca tektoniktir; listeye Abant ya da Köyceğiz eklenmişse cevap odur. İkinci kalıp bölge eşleştirmesidir: “Zonguldak–Antalya hattının batısında hangi göl türüne rastlanmaz?” Cevap volkanik settir, çünkü bu göllerin tamamı Doğu Anadolu'dadır.
TuzakTuzak: Marmara Gölü Marmara Bölgesi'nde değil, Manisa'dadır (Ege) ve alüvyal set gölüdür.
↕Sıralama Güney Marmara gölleri, batıdan doğuya
- İznik Gölü
- Manyas (Kuş) Gölü
- Sapanca Gölü
- Uluabat Gölü
?Soru çöz
Aşağıdaki göllerden hangisi oluşum bakımından diğerlerinden farklıdır?