Türkiye'nin gölleri, barajları ve yeraltı suları: Van'dan Atatürk Barajı'na

Göllerin hangi süreçle oluştuğunu, suyun neden tatlı ya da sodalı olduğunu, barajların neden ve nereye kurulduğunu ve yer altından gelen kaynakları Türkiye örnekleriyle adım adım anlatıyoruz.

6 durakTürkiye
13 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 13tamamlanan etkinlik
8 sorubu konuda çözebileceğin
KAVRAM · GÖL

Göllerin oluşumu: çanak mı, set mi? Tektonik göllerle başlayan sınıflandırma

MEB 11. sınıf · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürkiye'nin yer şekillerinin oluşumunda hangi iç kuvvetler etkili oldu?Bağlantılı konudan (Türkiye'nin yer şekilleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Türkiye, Avrasya, Afrika ve Arabistan levhaları arasında sıkışan Anadolu Levhası üzerindedir. Bu sıkışma orojenezle (dağ oluşumu) kıvrım ve kırık dağlarını, epirojenezle geniş alanların toptan yükselip alçalmasını, faylanmayla deprem kuşaklarını ve volkanizmayla volkan dağlarını oluşturdu. Bugünkü görünümde en etkili iç kuvvet orojenezdir.

İç kuvvetler ve levhalar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Göller oluşumlarına göre nasıl sınıflandırılır?

Kısa cevap: Göller, karalardaki çukurlarda biriken ve denizle doğrudan bağlantısı olmayan durgun su kütleleridir. Oluşumlarına göre çukurun kendisinin oluştuğu çanak gölleri (tektonik, volkanik, karstik, buzul) ve bir vadinin ya da koyun önü kapanınca oluşan set gölleri olarak ayrılır. Türkiye'de tektonik göllere Tuz, Sapanca, İznik, Eğirdir ve Hazar gölleri örnektir.

Sapanca Gölü'nün kıyısında oturan biri suya bakarken bir fay çanağına baktığını pek düşünmez; oysa göl, Kuzey Anadolu Fayı boyunca çöken bir çukuru doldurur.

MEB göller için şu tanımı verir: karalar üzerinde çeşitli nedenlerle oluşan çukur alanlarda biriken ve denizlerle doğrudan bağlantısı bulunmayan durgun su kütleleri. Tanımın iki şartı var: bir çukur ve o çukura gelen su. Su; yağışlardan, yüzey akışından, yer altı sularından, kar ve buz erimelerinden gelir. Çukuru ise tektonik hareketler, volkanizma, buzullar, karstlaşma, göktaşı çarpması ya da bir setin oluşması açar. Göllerin sınıflandırılması, bu çukurun nasıl oluştuğu sorusuna verilen cevaptır.

İki büyük aile: çanak gölleri ve set gölleri

MEB gölleri oluşumlarına göre üç gruba ayırır: yerlikaya göller (tektonik, volkanik, buzul, göktaşı, karstik), set gölleri (lav, heyelan, alüvyal, kıyı, moren, traverten, buzul, resif ve yapay set) ve eski bir denizden kalan relikt göller. Yerlikaya göllerde çukur, gölün bulunduğu yerde doğal süreçlerle açılır. Set gölünde ise çukur çoğu zaman zaten vardır: bir akarsu vadisi ya da bir koy. Göl, bu çukurun önü bir setle kapanınca doğar. KPSS kaynakları Türkiye için kısa bir beşli kullanır: tektonik, volkanik, karstik, buzul ve set gölleri.

Türkiye bu beşlinin hepsine örnek verebilen bir ülkedir ve bunun nedeni yer şekillerinin genç olmasıdır. Anadolu hâlâ kırılıp çöküyor; Doğu ve İç Anadolu'da yakın jeolojik geçmişte volkanlar etkindi; Torosların kalkeri suyla eriyor; yüksek dağlarda buzulların izleri duruyor; Karadeniz'in dik yamaçları kayıyor; deltalarda dalgalar kıyı kordonu örüyor. Her süreç kendi gölünü bırakmış. Bazı göllerde iki süreç birlikte çalışmıştır; bunlara karma göller denir. En bilinen örnek Van Gölü'dür: tektonik bir çanağın önü lavla kapanmıştır (üçüncü durakta).

Önce çukurun nasıl oluştuğuna bakılır: çukur kendiliğinden açıldıysa çanak gölü, bir set yüzünden oluştuysa set gölüdür.Görsel: Sınav Defteri

Tektonik göller: kırıkların açtığı çanaklar

Yer kabuğunun kırılıp çökmesiyle oluşan çukurlara suların dolmasıyla tektonik göller oluşur. Anadolu genç ve kırıklı bir kara olduğu için bu göller çoktur, genellikle geniştir ve dört alanda toplanır. Güney Marmara çöküntü alanında batıdan doğuya Manyas (Kuş Gölü), Uluabat, İznik ve Sapanca sıralanır. Göller Yöresi'nde Eğirdir, Beyşehir, Burdur, Acıgöl ve Kovada bulunur. İç Anadolu'da Tuz Gölü ile Sultan Dağları'nın kuzeydoğusundaki Eber, Akşehir ve Ilgın gölleri, Kırşehir'de de Seyfe Gölü vardır. Doğu Anadolu'da Elâzığ'daki Hazar Gölü Doğu Anadolu Fayı üzerinde, Ardahan'daki Aktaş Gölü ise Gürcistan sınırındadır.

Çanakları fay hatları üzerinde olduğu için tektonik göllerin çevresi çoğu zaman deprem riskinin ve sıcak su kaynaklarının yüksek olduğu alanlardır. Suyun tadını ise çanak değil konum belirler. Kurak iç kesimde suyunu dışarı veremeyen Tuz, Burdur ve Acıgöl tuzlu ya da acıdır. Fazla suyunu bir akarsuyla boşaltan Eğirdir, Hazar ve Sapanca ise tatlıdır. (Bu ayrımın nedenine dördüncü durakta geleceğiz.) Beyşehir Gölü'nün çanağı tektoniktir; göl kalkerli bir arazide olduğu için bazı kaynaklar karstlaşmayı da ekleyip onu karma göl sayar.

Akılda kalsın: Göl türünü çoğu zaman bölge ele verir. Marmara, İç Anadolu, Göller Yöresi çöküntüleri → tektonik; Doğu Anadolu → volkanik set; Karadeniz yamaçları → heyelan set; Toros kalkeri → karstik; büyük akarsuların aşağı çığırı → alüvyal set; delta ve koy ağzı → kıyı set; yüksek dağ zirvesi → buzul gölü.
Sınavda

Nasıl sorulurHaritada beş göl numaralanır ve “oluşum bakımından diğerlerinden farklı olan hangisidir?” diye sorulur. Manyas, Uluabat, İznik ve Sapanca tektoniktir; listeye Abant ya da Köyceğiz eklenmişse cevap odur. İkinci kalıp bölge eşleştirmesidir: “Zonguldak–Antalya hattının batısında hangi göl türüne rastlanmaz?” Cevap volkanik settir, çünkü bu göllerin tamamı Doğu Anadolu'dadır.

TuzakTuzak: Marmara Gölü Marmara Bölgesi'nde değil, Manisa'dadır (Ege) ve alüvyal set gölüdür.

↕Sıralama Güney Marmara gölleri, batıdan doğuya

  1. İznik Gölü
  2. Manyas (Kuş) Gölü
  3. Sapanca Gölü
  4. Uluabat Gölü

?Soru çöz

Aşağıdaki göllerden hangisi oluşum bakımından diğerlerinden farklıdır?

✓ B. Abant Gölü, bir heyelan kütlesinin vadiyi kapatmasıyla oluşmuş bir heyelan set gölüdür. Sapanca, Hazar ve Tuz gölleri ise tektonik çanaklarda oluşmuştur.
SÜREÇ · ÇANAK GÖLLERİ

Volkanik, karstik ve buzul gölleri: Nemrut'un kalderasından Salda'nın beyaz kıyılarına

MEB 10–11 · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürkiye'de karstik şekiller nerelerde görülür, Pamukkale travertenleri nasıl oluştu?Bağlantılı konudan (Türkiye'nin ovaları, platoları ve kıyıları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Karstik şekiller kalker (kireç taşı), dolomit, jips ve kaya tuzu gibi suda çözünen kayaçlarda oluşur; Türkiye'de en yaygın oldukları yer Toroslar ve Göller Yöresi'dir. Lapya, dolin, uvala, polye, düden, mağara (Damlataş, Karain, İnsuyu, Ballıca) ve obruk (Cennet–Cehennem, Kızören, Konya Ovası obrukları) çözünmeyle; Pamukkale travertenleri ile mağaralardaki sarkıt ve dikitler ise çözünmüş kirecin yeniden çökelmesiyle oluşur.

Karstik şekiller: Pamukkale, obruklar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Volkanik, karstik ve buzul gölleri nasıl oluşur, Türkiye'deki örnekleri nelerdir?

Kısa cevap: Volkanik göller volkanların açtığı çukurlarda oluşur: Bitlis'teki Nemrut Gölü bir kaldera, Konya Karapınar'daki Meke Gölü bir maar gölüdür. Karstik göller kalker ve jips gibi kayaçların erimesiyle açılan çukurlarda (Salda, Suğla, Kestel, Hafik), buzul gölleri ise buzulların yüksek dağlarda oyduğu sirklerde (Uludağ, Kaçkarlar, Aladağlar) oluşur.

Konya'nın Karapınar ilçesinde, bozkırın ortasındaki yuvarlak bir çukurun içinden ikinci bir volkan konisi yükselir. Yukarıdan bakınca bir nazar boncuğuna benzeyen bu yer Meke Gölü'dür.

Volkanik göller: krater, kaldera, maar

Volkanik göllerde çukuru volkanın kendisi açar. Volkan bacasının ağzındaki çukura su dolarsa krater gölü, krater çöküp genişlemişse kaldera gölü, yeraltındaki gaz ve buhar patlamasının açtığı sığ çukura su dolarsa maar gölü oluşur. Türkiye'de bu göller volkanizmanın yakın geçmişte etkili olduğu Doğu ve İç Anadolu'da toplanır. Nemrut Gölü, Bitlis'teki Nemrut Dağı'nın tepesindeki kalderayı doldurur ve Türkiye'nin en büyük krater gölüdür. Konya'daki Meke Gölü ise bir maar gölüdür; ortasındaki koni yüzünden “Dünyanın nazar boncuğu” diye anılır. Isparta'daki Gölcük de sönmüş bir volkanın çukurunda oluşmuştur. Bitlis'in Ahlat yöresindeki küçük Aygır Gölü de volkanik bir çukuru doldurur; haritalı sorularda Nemrut ve Meke'nin yanında bu adla karşına çıkabilir.

Nemrut adı sınavda bir tuzak taşır. Kalderasında göl bulunan volkan dağı Nemrut Bitlis'tedir (Tatvan); tepesindeki dev heykellerle bilinen Nemrut Dağı Millî Parkı ise Adıyaman'dadır. MEB'in saydığı 14 Ramsar alanından ikisi bu konudandır: “Kuyucuk Gölü ve Nemrut Kalderası” ile Meke Gölü.

Karstik göller: eriyen kayaçların çukurları

Kireç taşı, jips (alçı taşı) ve kaya tuzu gibi kayaçlar karbondioksitli suda erir. Erime yüzeyde dolin, uvala ve polye gibi çukurlar, yer altında mağaralar açar; mağaranın tavanı çökünce de obruk oluşur. Bu çukurların tabanı su tutarsa karstik göl doğar. Türkiye'de karstik göllerin çoğu, kalker kütlesi geniş yer kaplayan Toroslarda, yani Akdeniz Bölgesi'nde ve Göller Yöresi'ndedir: Salda, Kestel, Suğla, Avlan, Elmalı ve Müğren. Konya'da obruk gölleri (Ramsar alanı Kızören Obruğu, Çıralı Obruğu), Sivas'ın jipsli arazisinde de Hafik, Lota ve Tödürge gölleri karstiktir. Karstik göllerin suyu tabandaki düdenlerden yer altına kaçabildiği için alanları yıldan yıla çok değişebilir; Suğla bunun bilinen örneğidir.

MEB 10. sınıf kitabı Salda Gölü'nü ayrıntılı tanıtır: Burdur'un Yeşilova ilçesinde, deniz seviyesinden 1.193 m yükseklikte, kapalı havzada bulunan gölün derinliği 184 m, alanı 44 km²dir. Tabanında beyaz renkli, hidromanyezit içerikli stromatolitler oluşur; bunlar Mars'taki karbonatlı kayaçlara benzediği için NASA'nın da ilgisini çekmiştir. “Türkiye'nin Maldivleri” diye anılan göl, artan ziyaretçi baskısı yüzünden Özel Çevre Koruma Alanı ilan edilmiştir.

Buzul gölleri: dağ zirvelerindeki sirkler

Kuvaterner'deki soğuk dönemlerde Türkiye'nin yüksek dağlarında buzullar vardı. Buzullar yamaçların üst kesiminde koltuk biçiminde çanaklar (sirk) oyar; buzul eriyince bu çanaklara dolan sular sirk göllerini oluşturur. Bu yüzden buzul gölleri küçük ve yüksekte bulunur; yerleri de dağların yüksekliğine göre dağılır. Uludağ, Batı ve Orta Toroslar (Akdağ, Dedegöl, Bolkar Dağları, Aladağlar), Doğu Karadeniz Dağları (Kaçkarlar), Doğu Anadolu'nun yüksek dağları (Mercan-Munzur, Süphan) ve Hakkâri dağları (Buzul Dağı) buzul gölleri bulunan başlıca yerlerdir. Alçak masiflerde ve kıyı ovalarında buzul gölü aranmaz.

Neden yalnız yüksek dağlarda? MEB'e göre Türkiye'de bugün ortalama 3.500 m dolayında olan kalıcı kar sınırı son buzul çağında 2.200 m dolayına inmişti. Buzul yalnız bu sınırın üstüne çıkan dağlarda oluşabildiği için sirk gölleri de ancak o yükseklikteki dağlarda bulunur. Trakya'daki Yıldız (Istranca) Dağları gibi alçak kütleler bu sınıra hiç ulaşmadığından orada buzul gölü yoktur. Haritalı sorularda adı geçebilecek öteki buzul gölü dağlarını bölge bölge şöyle toplayabilirsin:

  • Toroslar: Akdağ, Dedegöl, Bolkar, Aladağlar ve Nurhak Dağı.
  • Doğu Karadeniz Dağları: Rize Dağları (Kaçkarlar), Karçal, Yalnızçam, Soğanlı, Karagöl Dağı (Giresun) ve Gümüşhane'deki Karadağ.
  • Kuzeydoğu ve Doğu Anadolu: Kostan, Mescit, Esence, Hel, Mercan (Munzur), Meydan, Bağırpaşa ve Bingöl dağları ile Süphan Dağı.
  • Van ve Hakkâri yöresi: İhtiyarşahap Dağları, Van'daki Karadağ ve Karacadağ, Mor Dağı, Buzul Dağı ve İkiyaka Dağları.
Akılda kalsın: Volkanik gölde çukuru volkan açar; volkanik set gölünde ise lav, var olan bir vadinin önünü kapatır. Nemrut Dağı ikisini birden yapmıştır: kalderasındaki Nemrut Gölü volkanik göldür, lavlarının önünü kapattığı Van Gölü ise volkanik set (karma) gölüdür.
Sınavda

Nasıl sorulurLakaplar ve iller eşleştirilir: “Dünyanın nazar boncuğu” Meke (maar, Konya), “Türkiye'nin Maldivleri” Salda (karstik, Burdur), kaldera gölü Nemrut (Bitlis). “Hangisinin oluşumunda karstik olaylar etkili olmamıştır?” sorusunda Salda, Suğla, Kestel, Elmalı arasına bir set gölü (Tortum, Köyceğiz) konur; cevap set gölüdür. “Sirk gölü hangi alanda beklenmez?” sorusunun cevabı alçak bir yerdir (ör. Ergene Havzası, Çukurova).

⇄Bilgi eşleştirme göl ve oluşum

?Soru çöz

Aşağıdaki göllerden hangisinin oluşumunda karstlaşma etkili olmamıştır?

✓ D. Tortum Gölü, Tortum Çayı vadisinin bir heyelan kütlesiyle kapanmasıyla oluşmuş bir heyelan set gölüdür. Salda, Suğla ve Kestel kalkerli arazide erime çukurlarında oluşmuş karstik göllerdir.
SÜREÇ · SETLEŞME

Set gölleri: Tortum'dan Terkos'a, önü kapanan vadiler ve koylar

MEB 10–11 · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 8 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaKütle hareketleri nelerdir; heyelan, sürünme (krip) ve solifliksiyon arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Dış kuvvetler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kütle hareketleri, yamaçtaki toprak ve kaya kütlesinin kendi ağırlığı ve yer çekimiyle aşağı doğru hareket etmesidir. Çok yavaş olan sürünme (krip) ve soğuk bölgelerdeki solifliksiyondan hızlı gerçekleşen heyelan (kayma), çamur akıntısı, kaya düşmesi ve çökmeye kadar uzanır. Eğim, yağış, kayaç ve tabaka yapısı, bakı ve insan faaliyetleri belirleyicidir; deprem ve çığ tetikler. Sel suları ise bitki örtüsü zayıf yamaçları yararak kırgıbayır ve peribacası oluşturur.

Kütle hareketleri ve sel suları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Set gölü nedir, Türkiye'de set gölü türleri ve örnekleri nelerdir?

Kısa cevap: Set gölleri, bir akarsu vadisinin ya da bir koyun önü doğal bir setle kapanınca arkasında suların birikmesiyle oluşur. Seti oluşturan malzemeye göre volkanik (lav) set (Çıldır, Balık), heyelan set (Tortum, Abant, Yedigöller), alüvyal set (Köyceğiz, Bafa, Marmara Gölü), kıyı set ya da lagün (Terkos, Büyükçekmece, Akyatan) ve traverten set (Otlukbeli) gölleri ayrılır. Van Gölü, tektonik bir çanağın önü lavla kapandığı için karma göldür.

6 Şubat 2023 depremlerinin ardından Gaziantep İslâhiye'de bir dağ yamacı vadiye kaydı. Kayalar ve toprak İdilli Deresi'nin önünü kesti; setin arkasında derenin ve sağanağın suları birikti ve yaklaşık 3 km uzunluğunda yeni bir göl oluştu.

MEB 11. sınıf kitabının haber olarak aktardığı bu olay, bir set gölünün bütün aşamalarını gösterir. Önce bir akarsu vadisi vardır. Sonra bir malzeme (lav, heyelan kütlesi, alüvyon, kum, traverten) vadinin ya da koyun önünü kapatır. Su setin arkasında yükselir ve göl oluşur. Göl setin üstüne kadar dolarsa su setin üzerinden aşar ve bir şelale doğabilir; Erzurum'daki Tortum Şelalesi böyle oluşmuştur. Set gölünün türünü, seti hangi malzemenin oluşturduğu belirler.

Lav, heyelan, alüvyon

Volkanik (lav) set gölleri, lav akıntılarının bir vadiyi ya da çukuru kapatmasıyla oluşur. Hepsi volkanizmanın etkili olduğu Doğu Anadolu'dadır: Kars–Ardahan arasındaki Çıldır, Ağrı'daki Balık, Muş'taki Haçlı, Bitlis'teki Nazik ve Van'daki Erçek. Van, Nazik ve Erçek aynı zamanda tektonik çanaklarda bulunduğu için karma göl özelliği gösterir. Van Gölü eski bir tektonik çukurluktur; batı ucu Nemrut Dağı'nın lavlarıyla kapanınca bugünkü kapalı göl oluşmuştur.

Heyelan set gölleri, yamaçtan kayan bir toprak ve kaya kütlesinin vadiyi tıkamasıyla oluşur. Heyelan en çok bol yağışlı, dik yamaçlı ve killi arazili Karadeniz'de görüldüğü için bu göller de orada yoğunlaşır. Bolu'da Abant, Yedigöller, Sünnet ve Sülük; Amasya'da Borabay; Tokat'ta Zinav; Trabzon'da 1950'deki bir heyelanla oluşan Sera Gölü bu türdendir. Erzurum'daki Tortum Gölü 18. yüzyılda Tortum Çayı vadisine inen bir heyelan kütlesiyle oluşmuştur. Trabzon'daki Uzungöl'ün oluşumunda heyelan ile alüvyon birikimi birlikte rol oynamıştır.

Alüvyal set gölleri, bir akarsuyun taşıdığı alüvyonların bir koyun ya da bir yan vadinin önünü kapatmasıyla oluşur. MEB'in örneği Manisa'daki Marmara Gölü'dür: Gediz'in alüvyonları biriktikçe göl, Gediz Havzası içinde ayrı kalmıştır. Aydın–Muğla sınırındaki Bafa (Çamiçi) Gölü, eski bir körfezin Büyük Menderes alüvyonlarıyla kapanmasıyla oluşmuştur. Muğla'daki Köyceğiz Gölü de eski bir körfezin alüvyonlarla kapanmasından doğmuştur ve Dalyan Kanalı ile denize bağlanır. Ankara'daki Eymir ve Mogan ile Sakarya'daki Akgöl de alüvyal set gölleridir.

Dalganın ördüğü set: lagünler

Dalgalar ve kıyı akıntıları kıyı boyunca kum ve çakıl taşır. Bu malzeme bir koyun ağzında birikip kıyı kordonu (kıyı oku) oluşturur ve koyu denizden ayırır. Arkada kalan su kütlesine lagün, yani kıyı set gölü denir. İstanbul'daki Terkos (Durusu), Büyükçekmece ve Küçükçekmece gölleri ile deltalardaki göller bu türdendir: Kızılırmak Deltası'nda en büyüğü Balık Gölü olmak üzere Gıcı Gölü, Gernek Gölü ve Tatlı Göl; Büyük Menderes Deltası'nda Karine (Dil) Gölü; Göksu Deltası'nda Akgöl ve Paradeniz; Çukurova'da Akyatan ve Ağyatan. Antalya'nın Demre ilçesindeki Beymelek Gölü de bir lagündür. Bir kıyıda lagün varsa orada dalga biriktirmesi var demektir; bu yüzden lagünler en çok, akarsuların bol malzeme getirdiği delta kıyılarında görülür.

Solda bir vadinin önünü kapatan set ve arkasında biriken göl, sağda bir koyun ağzını kapatan kıyı kordonu ve lagün. Şemalardır, harita değildir.Görsel: Sınav Defteri

Kireçli suyun seti: Otlukbeli

İçinde çözünmüş kalsiyum karbonat bulunan yer altı suları yeryüzüne çıktığında kireç çökelir ve traverten oluşur (Pamukkale'nin beyaz basamakları da travertendir). Bu çökeller bir vadinin önünü kapatırsa traverten set gölü doğar. Türkiye'deki örneği Erzincan'daki Otlukbeli Gölü'dür. Son set türü olan yapay set, yani barajlar, beşinci durağın konusudur.

Akılda kalsın: Set gölünü tanımak için “seti ne yaptı?” diye sor. Lav → Doğu Anadolu (Çıldır, Balık, Haçlı, Nazik, Erçek) · heyelan → Karadeniz (Abant, Yedigöller, Borabay, Zinav, Sera) ve Tortum · alüvyon → akarsu ağzı ve aşağı çığır (Köyceğiz, Bafa, Marmara, Mogan) · dalga → İstanbul kıyıları ve deltalar · kireçli su → Otlukbeli · insan → baraj.
Sınavda

Nasıl sorulurTanım verilir: “Bir koy önünün dalgalarla taşınan kumlar tarafından kapatılmasıyla oluşan göl hangisidir?” Doğru cevap Büyükçekmece'dir; çeldiriciler Beyşehir, Tortum, İznik ve Kuş Gölü olur. Ters kalıpta “Hangisi set gölü değildir?” diye sorulur ve Büyükçekmece, Köyceğiz, Uzungöl, Tortum arasına Beyşehir (tektonik) konur.

TuzakKöyceğiz kıyıdadır ama kıyı set değil alüvyal set gölüdür; Tortum, Doğu Anadolu'da olmasına rağmen volkanik set değil heyelan set gölüdür.

⇄Bilgi eşleştirme göl ve set türü

?Soru çöz

Van Gölü'nün oluşumunda aşağıdaki süreçlerden hangi ikisi birlikte etkili olmuştur?

✓ A. Van Gölü eski bir tektonik çukurluktur; batı ucu Nemrut Dağı'nın lavlarıyla kapanınca bugünkü kapalı göl oluşmuştur, yani karma (tektonik ve volkanik set) göldür. B'deki karst ve heyelan Salda ya da Abant gibi gölleri açıklar; C'deki buzul aşındırması küçük dağ göllerini, D'deki dalga biriktirmesi kıyı set (lagün) göllerini oluşturur.

?Haritadan sor haritalı soru

Haritada numaralanan göllerden hangisi oluşum bakımından diğerlerinden farklıdır?

✓ C. III, Ardahan'daki Çıldır Gölü'dür: önü lav akıntısıyla kapanmış bir volkanik set gölüdür. I Burdur, II Sapanca ve IV Hazar (Elazığ) gölleri fayların açtığı çanaklara yerleşmiş tektonik göllerdir; Sapanca Kuzey Anadolu Fayı, Hazar Doğu Anadolu Fayı üzerindedir. Tuzak: Doğu Anadolu'daki her gölü volkanik sanmak; Hazar Gölü tektoniktir.
KAVRAM · GÖL SUYU

Van neden sodalı, Beyşehir neden tatlı? Göl sularının kimyası ve önemli göllerimiz

MEB 10–11 · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 9 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDeniz suyunun tuzluluğunu etkileyen faktörler nelerdir?Bağlantılı konudan (Su, toprak ve ekosistemler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Dünya'da beş okyanus vardır: Büyük (Pasifik), Atlas (Atlantik), Hint, Güney ve Kuzey (Arktik) okyanusları. Deniz suyunun tuzluluğu buharlaşmaya, yağışa, akarsuların ve buzul erimesinin getirdiği tatlı suya ve başka denizlerle bağlantıya göre değişir: buharlaşmanın fazla olduğu Kızıldeniz'de yaklaşık ‰41'e çıkar, tatlı su girdisinin bol olduğu Baltık Denizi'nin bazı kesimlerinde ‰2'ye kadar düşer.

Okyanuslar, denizler ve tuzluluk

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Göllerin suları neden tatlı, tuzlu ya da sodalı olur?

Kısa cevap: Bir gölün suyunun özelliği; onu besleyen suların kimyasına, iklime (buharlaşmaya), çanağındaki kayaçlara ve gideğeninin olup olmamasına bağlıdır. Fazla suyunu bir gideğenle dışarı veren göller (Beyşehir, Eğirdir, Hazar, Çıldır) tatlıdır. Gideğeni olmayan ve buharlaşmanın fazla olduğu göller tuzlu (Tuz, Burdur), sodalı (Van, Erçek) ya da acı (Acıgöl) olur.

Tatvan'dan kalkan feribot, yük vagonlarını Van Gölü'nün üzerinden Van'a taşır. Altındaki su ne içmeye ne de sulamaya yarar, çünkü Van Gölü dünyanın en büyük sodalı gölüdür.

MEB'e göre göl suları tatlı, tuzlu, sodalı ve acı olarak sınıflandırılır ve bu farkı dört etken belirler: gölü besleyen suların kimyası, gölün bulunduğu yerin iklimi, çanağı çevreleyen kayaçlar ve gideğenin olup olmaması. Gideğen, gölün fazla suyunu dışarı taşıyan akarsudur; göl ayağı diye de anılır. Gideğeni olan göllerin suları çoğunlukla tatlıdır.

Neden zinciri: gideğen yoksa tuz birikir

Her akarsu göle suyla birlikte çözünmüş tuz ve mineral de getirir. Gölün gideğeni varsa su sürekli yenilenir, gelen tuzlar gideğenle birlikte dışarı çıkar ve göl tatlı kalır. Gideğen yoksa su gölden yalnızca buharlaşarak ayrılır; buharlaşan su saftır, tuzlar ise gölde kalır. Yıllar geçtikçe tuzlar birikir ve su tuzlanır. Kurak iklimde buharlaşma fazla olduğu için bu süreç hızlanır. Bu yüzden kapalı havzalarda, özellikle İç Anadolu'nun ve Göller Yöresi'nin kurak çukurlarında tuzlu göller toplanır. (Kapalı havza kavramını Türkiye'nin akarsuları sayfasında görmüştük.)

Tuzun türünü ise çevredeki kayaçlar seçer. Volkanik arazilerden gelen sular sodyum karbonatça zengindir; volkanik bir çevrede bulunan Van ve Erçek gölleri bu yüzden sodalıdır. Tuz Gölü aşırı tuzludur ve Türkiye'de gölden tuz elde edilen başlıca yerdir; çevresindeki tuzlu topraklara Türkiye'de toprak ve bitki örtüsü sayfasında döneceğiz. Burdur Gölü tuzludur. Denizli–Afyonkarahisar arasındaki Acıgöl'ün suyu ise adı gibi acıdır.

Kapalı havzadaki bir göl de tatlı olabilir; yeter ki suyunu bir yere versin. Beyşehir Gölü fazla suyunu Çarşamba Çayı ile Konya Ovası'na verir ve suyu tatlıdır. Eğirdir Gölü'nün suları Kovada Gölü ve Aksu Çayı yoluyla Akdeniz'e bağlanır. Hazar ve Tortum göllerinin gideğenleri üzerinde hidroelektrik santralleri kurulmuştur; Eğirdir'den Kovada'ya inen sular da Kovada santrallerinde elektrik üretir. Gölün gideğeni varsa ve bu su eğimli bir yatakta akıyorsa doğal göl de bir baraj gibi enerji kaynağı olabilir. Doğu Anadolu'daki Çıldır Gölü de suyunu Arpaçay'a verdiği için tatlıdır.

Tatlı su gölleri

  • Gideğeni var, su yenilenir.
  • Beyşehir, Eğirdir, Kovada, Hazar, Çıldır, Sapanca, Uluabat, Manyas.
  • İçme ve sulama suyu, balıkçılık, enerji.

Tuzlu, sodalı, acı göller

  • Gideğeni yok, su buharlaşarak azalır, tuz birikir.
  • Tuzlu: Tuz, Burdur · Sodalı: Van, Erçek · Acı: Acıgöl.
  • Tuz ve soda elde etme, ulaşım, turizm.

Önemli göller kısa kimlikleriyle

Göl kimlik kartları: suyu ve neden ünlü olduğu
Göl (il)SuyuNeden ünlü?
Van (Van–Bitlis)Sodalı, gideğensizTürkiye'nin en büyük gölü; karma oluşum (tektonik çanak + Nemrut lav seti). Tatvan–Van arasında feribotla demir yolu taşımacılığı; Akdamar Adası. Sodalı suya uyum sağlamış tek balık inci kefalidir, ilkbaharda üremek için tatlı su derelerine göç eder.
Tuz (Ankara–Konya–Aksaray)Aşırı tuzluAlanca ikinci büyük göl; tektonik, kapalı havzada, çok sığ. Yazın buharlaşma artınca yıl içinde alanı en çok değişen göldür; tuz üretilir, flamingoların üreme alanıdır.
Beyşehir (Konya–Isparta)TatlıTürkiye'nin en büyük tatlı su gölü; yer altı sularıyla da beslenir; millî park.
Eğirdir (Isparta)Tatlıİkinci büyük tatlı su gölü; Isparta'nın içme suyu ve ovaların sulama suyu; kirlilik ve aşırı su çekimi baskısı altında.
Çıldır (Kars–Ardahan)TatlıYüksek ve soğuk yörede; kışın yüzeyi donar, buz üstünde balıkçılık yapılır.
Manyas (Kuş) (Balıkesir)TatlıKuşcenneti Millî Parkı; Ramsar alanı.
Sapanca (Sakarya)TatlıSakarya ve Kocaeli'nin içme suyu kaynağı.
Göllerin oluşum türleri tek haritada: tektonik göller fay hatları ve Göller Yöresi boyunca, volkanik göller Doğu Anadolu ve Kapadokya'da, heyelan set gölleri Karadeniz'in dik yamaçlarında, kıyı set gölleri (lagün) Marmara ve delta kıyılarında. Buzul gölleri ve baraj gölleri bu haritada yoktur. Uygulamadaki Harita Katmanları → Göller katmanı aynı gölleri etkileşimli gösterir.Kaynak: Sınav Defteri Harita Katmanları verisi

Göllerden yararlanma ve kuruyan göller

MEB göllerin kullanım alanlarını şöyle sayar: içme ve kullanma suyu, tarımsal sulama, enerji üretimi, soda ve tuz elde etme, ulaşım, balıkçılık ve turizm. Turizmde öne çıkanlar orman içindeki ya da kuş cenneti olan göllerdir: Abant, Uzungöl, Manyas (Kuşcenneti), Salda. Göllerin yükseltisi ise genel olarak batıdan doğuya artar: Sapanca ve Manyas gibi Marmara gölleri deniz seviyesine yakınken Van Gölü yaklaşık 1.650 m, Çıldır Gölü yaklaşık 1.960 m yüksekliktedir; Türkiye'nin yer şekilleri doğuya doğru yükseldiği için göl çanakları da yükselir.

Göller sulak alan olarak da önemlidir; MEB'e göre Türkiye'nin 14 sulak alanı Ramsar listesindedir ve Burdur, Manyas, Uluabat, Seyfe ve Meke gölleri bunlar arasındadır. Aynı kullanım baskısı gölleri küçültebilir. MEB 10. sınıf kitabının incelediği Marmara Gölü'nde (Manisa) 2017 su bütçesinde göle giren su 31,65 milyon m³ iken çıkan su 111,63 milyon m³ olmuş, bunun 91,05 milyon m³'ü sulama için çekilmiştir. Kuraklıkla birleşen bu açık, gölün 2022'de tamamen kurumasına yol açmıştır. Tuz, Burdur ve Akşehir göllerinin küçülmesinde de aşırı su çekimi ve kuraklık etkilidir.

Akılda kalsın: Gideğen varsa tatlı. Gideğen yoksa kayaca bak: Tuz–Burdur tuzlu, Van–Erçek sodalı (volkanik çevre), Acıgöl acı. İsim tuzağı: Elâzığ'daki tatlı Hazar Gölü ile dünyanın en büyük gölü Hazar Denizi (MEB'de “Hazar Gölü”, 386.400 km²) farklıdır.
Sınavda

Nasıl sorulurEşleştirme tablosu verilir: Van–sodalı, Tuz–tuzlu, Beyşehir–tatlı, Acıgöl–acı doğrudur. “Yıl içinde su miktarı en çok değişen göl” Tuz Gölü'dür (sığ ve kurak). “Kış aylarında donma hangisinde görülebilir?” sorusunda Büyükçekmece, Sapanca, Tuz, Köyceğiz ve Çıldır verilir; cevap yükseltisi fazla olan Çıldır'dır. Su bütçesi tablosu verildiğinde de çıktının girdiyi aşmasının nedeni (sulama için aşırı su çekimi) sorulur.

Tuzak“Hazar–tuzlu” satırı; Elazığ'daki Hazar Gölü tatlıdır.

▭Boşluk doldurma

Gölün fazla suyunu dışarı taşıyan akarsuya denir. Gideğeni olmayan ve volkanik bir çevrede bulunan Türkiye'nin en büyük gölü Gölü'nün suyu sodalıdır.

gideğenkaynakVanTuz

?Soru çöz

Beyşehir, Eğirdir ve Hazar göllerinin sularının tatlı olması aşağıdakilerden hangisiyle açıklanır?

✓ C. Gideğeni olan gölün suyu sürekli yenilenir ve gelen tuzlar dışarı taşınır, bu yüzden su tatlı kalır. Yükselti (A) ve karstik arazi (B) suyun tadını belirlemez; bu göllerin hiçbiri volkanik çanakta (D) değildir.
TÜRKİYE · BARAJLAR

Baraj gölleri: Atatürk Barajı'ndan Yusufeli'ne, insan eliyle kurulan setler

MEB 11. sınıf · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürkiye akarsularının genel özellikleri nelerdir, nedenleri nedir?Bağlantılı konudan (Türkiye'nin akarsuları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Türkiye akarsularının akış hızları yüksek, boyları kısa, debileri düşük ve rejimleri düzensizdir; denge profiline ulaşmamışlardır, hidroelektrik potansiyelleri fazladır ve yük gemisi ulaşımına elverişli değildirler. Hız, aşındırma ve enerji potansiyeli yüksek ve engebeli araziden; düşük debi ve düzensiz rejim yarı kurak iklimden kaynaklanır.

Türkiye akarsularının özellikleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Baraj gölleri hangi amaçlarla kurulur, Türkiye'nin önemli barajları hangileridir?

Kısa cevap: Baraj gölleri, akarsuların önüne insan eliyle set çekilerek oluşturulan yapay göllerdir. Elektrik üretmek, tarım arazilerini sulamak, içme ve kullanma suyu sağlamak ve taşkınları önlemek için kurulur. Hacim ve kurulu güç bakımından en büyük baraj Fırat üzerindeki Atatürk Barajı, en yüksek baraj Çoruh üzerindeki Yusufeli Barajı'dır.

Fırat'ın önüne çekilen tek bir set, Harran Ovası'nın susuz tarlalarına sulama suyu, ülkenin elektrik şebekesine de en büyük hidroelektrik santralini kazandırdı: Atatürk Barajı.

MEB, Türkiye'nin su hesabını şöyle verir: uzun yıllar ortalama yağış yılda 574 mm'dir ve ülke yüzeyine yaklaşık 450 milyar m³ su düşer. Bunun 264 milyar m³'ü buharlaşarak atmosfere geri döner; kalan 186 milyar m³ yüzeysel akışa geçer ve akarsuları, gölleri, buzulları ve yer altı sularını besler. DSİ, ülkeyi iklimi ve su potansiyeli birbirinden farklı 25 ana hidrolojik havzaya ayırır. MEB'e göre mevcut baraj ve göletlerin depolama kapasitesi yetersizdir ve suyun önemli bir bölümü kullanılamadan denize dökülür. Artan talep bu yüzden yeni barajlarla karşılanmaya çalışılır; MEB'deki grafik, Türkiye'deki baraj sayısının 1936'dan 2024'e kesintisiz arttığını gösterir.

Neden bu kadar baraj?

Cevap Türkiye akarsularının iki özelliğindedir. Birincisi, rejimleri düzensizdir: kar erimesiyle ilkbaharda taşar, yaz kuraklığında çekilirler. Tarımın suya en çok ihtiyaç duyduğu yaz aylarında akarsu zayıflar; baraj ilkbaharın fazla suyunu yaza saklar ve taşkını da önler. İkincisi, akarsular yüksek dağlardan kısa mesafede indikleri için eğimleri ve hidroelektrik potansiyelleri yüksektir; özellikle Doğu Anadolu ve Doğu Karadeniz'in derin vadileri santral için uygundur. Barajın amacını bu yüzden çoğu zaman bulunduğu yerin iklimi ve eğimi söyler.

  • Enerji (hidroelektrik): eğimi ve debisi yüksek akarsularda. MEB hidroelektriğin en önemli örnekleri olarak Atatürk, Keban, Deriner ve Yusufeli barajlarını sayar.
  • Sulama: yaz kuraklığının belirgin olduğu Akdeniz, Ege ve Güneydoğu Anadolu ovalarında (Harran, Çukurova, Gediz ve Büyük Menderes ovaları).
  • İçme ve kullanma suyu: büyükşehirlerin çevresinde. İstanbul'un suyunu Ömerli gibi barajlar ve Terkos Gölü sağlar; artan ihtiyaç için Düzce'deki Melen Çayı'nın suyu da İstanbul'a getirilir.
  • Taşkın kontrolü: düzensiz rejimli akarsularda ilkbahar taşkınlarını önlemek için. Barajların çoğu çok amaçlıdır; balıkçılık, turizm ve rekreasyon da kazançlar arasındadır.

Hangi baraj hangi akarsuyun üzerinde?

  • Fırat: Keban, Karakaya, Atatürk, Birecik (akış yönünde). Dicle: Ilısu, Kralkızı; kolları üzerinde Batman ve Devegeçidi.
  • Kızılırmak: Hirfanlı, Kesikköprü, Kapulukaya, Altınkaya, Derbent. Yeşilırmak: Almus, Hasan Uğurlu, Suat Uğurlu; kolu Kelkit Çayı üzerinde Kılıçkaya.
  • Sakarya: Sarıyar, Gökçekaya; kolu Porsuk Çayı üzerinde Porsuk Barajı. Çoruh: Deriner, Yusufeli, Borçka.
  • Seyhan: Seyhan, Çatalan. Ceyhan: Menzelet, Sır, Berke, Aslantaş (akış yönünde); kolu Aksu üzerinde Kartalkaya. Göksu: Kayraktepe; kolu Ermenek Çayı üzerinde Gezende. Gediz: Demirköprü. Büyük Menderes: Adıgüzel; kolu Akçay üzerinde Kemer. Manavgat: Oymapınar, Manavgat.

İki rekoru ayrı tut: Atatürk Barajı (Fırat, Şanlıurfa–Adıyaman) hacim ve kurulu güç bakımından en büyük baraj, Yusufeli Barajı (Çoruh, Artvin) en yüksek barajdır. Atatürk Barajı Güneydoğu Anadolu Projesi'nin (GAP) merkezindedir. MEB'in DSİ'ye dayanan verisine göre GAP kapsamında 22 baraj ve 19 hidroelektrik santrali yapılması ve 1,8 milyon hektar alanın sulamaya açılması planlanmıştır; proje illerinde sulanabilen arazi 2007'de 272.697 hektarken 2024'te 675.250 hektara çıkmıştır (DSİ, 2024). Bu rakamlar her yıl güncellenir: sayıyı değil eğilimi bil (sulanan alan artıyor, planlanan alana henüz ulaşılmadı). Projenin ayrıntısını Bölge kavramı ve kalkınma projeleri sayfasında göreceğiz.

Büyük barajlar suyu bol ve eğimi fazla akarsular üzerinde toplanır: Fırat'ta Keban, Karakaya, Atatürk, Birecik; Dicle'de Ilısu; Çoruh'ta Deriner ve Yusufeli; Kızılırmak'ta Hirfanlı ve Altınkaya; Sakarya'da Sarıyar ve Gökçekaya.Kaynak: Sınav Defteri Harita Katmanları verisi

Barajın bedeli

Barajlar kazancın yanında bedel de getirir. MEB'in vurguladığı gibi erozyonla taşınan toprak baraj göllerinde birikir ve barajların kullanım ömrünü kısaltır; havzada erozyonu önlemek barajı da korur. Baraj gölü bazen tarihî yerleri sular altında bırakır: Hasankeyf Ilısu, Zeugma'nın bir bölümü Birecik Barajı'nın suları altında kalmıştır. Akarsuyun denize taşıdığı alüvyon azalınca deltalarda kıyı gerileyebilir. Sınır aşan sular (Fırat, Dicle) üzerindeki barajlar ise komşu ülkelerle su paylaşımını gündeme getirir.

Akılda kalsın: “Doğuda enerji, batıda ve güneyde sulama, büyükşehirde içme suyu.” Fırat'ı akış yönünde ezberle: Keban → Karakaya → Atatürk → Birecik. En büyük Atatürk, en yüksek Yusufeli.
Sınavda

Nasıl sorulurHaritada numaralı akarsular ve baraj adları verilir: “Hangi baraj–akarsu eşleştirmesi yanlıştır?” Öncüllü kalıpta “Hangisi üzerinde kurulan barajın temel amacı sulama olamaz?” diye sorulur; cevap yazın da yağış alan Doğu Karadeniz kıyısının dar ve derin vadilerinde akan akarsulardır; orada barajın amacı sulama değil enerjidir. “Büyükşehir barajlarında su seviyesinin yıldan yıla değişmesi” sorusunun cevabı da iklimdir (yağış ve buharlaşma).

TuzakKarakaya'yı Kızılırmak'a, Altınkaya'yı Fırat'a, Hirfanlı'yı Sakarya'ya, Sarıyar'ı Kızılırmak'a yazmak (doğrusu: Karakaya Fırat, Altınkaya ve Hirfanlı Kızılırmak, Sarıyar Sakarya).

↕Sıralama Fırat barajları, akış yönünde

  1. Atatürk Barajı
  2. Birecik Barajı
  3. Keban Barajı
  4. Karakaya Barajı

?Soru çöz

Aşağıdaki baraj–akarsu eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?

✓ B. Hirfanlı Barajı Sakarya'da değil, Kızılırmak üzerindedir; Sakarya üzerindeki barajlar Sarıyar ve Gökçekaya'dır. A doğrudur: Keban Fırat üzerindedir; C doğrudur: Yusufeli Çoruh üzerindedir; D doğrudur: Demirköprü Gediz üzerindedir.
SÜREÇ · YER ALTI SUYU

Yer altı suları ve kaynaklar: voklüzden artezyene, kaplıcadan gayzere

MEB 10–11 · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKarstik şekiller nasıl oluşur; lapya, dolin, uvala, polye, obruk, sarkıt, dikit ve traverten nedir?Bağlantılı konudan (Dış kuvvetler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Karstik şekiller kireç taşı (kalker), dolomit, alçı taşı (jips) ve kaya tuzu gibi çözünebilen kayaçlarda, suyun kayacı eritmesi (karstlaşma) ya da çözünmüş minerallerin yeniden çökelmesiyle oluşur. Çözünme şekilleri lapya, dolin, uvala, polye, düden, kör vadi, kanyon, mağara ve obruktur; çökelme şekilleri sarkıt, dikit, sütun ve travertendir. Karstlaşma için çözünebilen kayaçla birlikte yeterli su ve karbondioksit gerekir.

Karstik şekiller

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kaynak türleri nelerdir, Türkiye'de kaplıca ve jeotermal alanlar nerededir?

Kısa cevap: Yağış sularının geçirimli tabakalara sızıp biriktiği yer altı su birikim alanlarına akifer, bu suların yeryüzüne çıktığı yerlere kaynak denir. MEB kaynakları karstik (voklüz), artezyen, yamaç (vadi), fay ve gayzer olarak sınıflandırır. Türkiye'de karstik kaynaklar Torosların kalkerli arazisinde, fay kaynakları ve kaplıcalar kırık hatlar boyunca (en çok Batı Anadolu'da) yaygındır; gayzer görülmez.

Manavgat Çayı, Akdeniz'in en kurak ayında bile gür akar. Suyunun önemli bir bölümü yağmurdan değil, Torosların kalker kütlesinin içinden çıkan kaynaklardan gelir.

Yeryüzüne düşen yağışın bir kısmı toprağa ve kayaçlara sızar. Bu su geçirimli tabakalardaki boşluklarda birikir ve altındaki geçirimsiz tabaka (kil gibi) tarafından tutulur. MEB bu yer altı su birikim alanlarına akifer der. Ne kadar suyun sızacağını kayaç ve toprağın geçirimliliği, bitki örtüsü, yağışın miktarı ve özelliği ve arazinin eğimi belirler: geçirimli zeminde, bitki örtüsü sık, yağışı yavaş ve sürekli, eğimi az olan yerlerde sızma artar. Bu yüzden yer altı suyu yağışlı ve karstik alanlarda zengin, kurak alanlarda ise sınırlıdır.

Yer altı suyu yalnız kaynaklardan çıkmaz, akarsuları ve gölleri de besler. Yağışın azaldığı dönemde onların kurumadan kalmasını sağlar. MEB Türkiye'den iki örnek verir: Sapanca ve Beyşehir gölleri yer altı sularıyla da beslenir. Karstik kaynaklardan beslenen Manavgat ve Köprüçay gibi akarsuların rejimi de, yazı kurak geçen bir bölgede olmalarına rağmen düzenlidir.

Kaynak türleri

  • Karstik kaynak (voklüz): kalker çatlaklarından sızıp yer altı boşluklarında toplanan suların bol debiyle çıktığı kaynaklardır. Suyu kireçlidir, debisi büyük ve düzenlidir. Türkiye'de en çok Toroslarda, yani Akdeniz Bölgesi'nde ve Göller Yöresi'nde görülür.
  • Yamaç (vadi) kaynağı: geçirimli tabakadaki suyun, altındaki geçirimsiz tabakanın yamaçta ya da vadi tabanında yüzeye çıktığı yerden akmasıdır. En yaygın kaynak türüdür; debisi yağışa bağlıdır, kurak yazda azalabilir.
  • Fay kaynağı: kırık hatları boyunca derinden yükselen sulardır. Derinlerde ısınıp mineral çözdükleri için genellikle sıcak ve mineralli olurlar; kaplıca ve ılıcalar bunlardandır.
  • Artezyen: iki geçirimsiz tabaka arasında sıkışmış, basınç altındaki akifere sondajla inilince suyun kendiliğinden yükselmesidir. Yüzey suyu kıt, kurak ovalarda önemlidir: Konya Ovası, Tuz Gölü çevresi, Iğdır Ovası, Mardin çevresi, Ergene Havzası.
  • Gayzer: aktif volkanik alanlarda, aralıklarla fışkıran sıcak su ve buhar kaynağıdır (İzlanda, ABD'de Yellowstone). Türkiye'de gayzer bulunmaz.
Üç kaynağın farkı suyun yolundadır: yamaçta tabaka sınırından çıkar, artezyende basınçla yükselir, fay kaynağında kırık boyunca derinden ısınarak gelir. Karstik kaynak, kalkerin içindeki boşluklardan çıkan ayrı bir türdür.Görsel: Sınav Defteri

Kaplıcalar ve jeotermal alanlar

MEB 10. sınıf kitabı nedeni açıkça verir: magmanın yer kabuğuna sokulduğu bölgelerde yer altı suları ısınır ve jeotermal sıcak su kaynakları oluşur. Türkiye'de jeotermal alanlar üç ana fay sisteminin (Kuzey Anadolu, Doğu Anadolu ve Batı Anadolu fay sistemleri) bulunduğu bölgelerde geniş yer kaplar ve sıcak su kaynaklarının büyük kısmı bu alanlardadır. En zengin kuşak, graben ve horstların sıralandığı Batı Anadolu'dur: Denizli (Pamukkale), Aydın, Manisa, İzmir, Afyonkarahisar ve Kütahya çevresi. Bunu Marmara'da Bursa, Yalova ve Balıkesir izler. Pamukkale'nin beyaz basamakları, kireçli sıcak suyun yüzeyde çökelttiği travertenlerdir.

Sıcak sudan kaplıca (termal) turizminde, konut ve sera ısıtmasında ve elektrik üretiminde yararlanılır. MEB'e göre Aydın ve Denizli'de kurulan jeotermal santraller Türkiye'yi jeotermal enerji üretiminde dünyada ön sıralara taşımıştır; ayrıntısını Türkiye'de enerji kaynakları sayfasında göreceğiz. Kırıklı yapısı zayıf olan yerler ise bu kaynaklar bakımından fakirdir: genç alüvyonlardan oluşan Çukurova gibi delta ovaları ya da Kastamonu–Sinop çevresindeki eski ve sağlam masifler.

Yer altı suyunun sınırı

Yer altı suyu sınırsız değildir. Akiferi besleyen sızmadan fazla su çekilince su seviyesi düşer. MEB'in sulama yoğun bir tarım bölgesi için verdiği örnekte olduğu gibi, seviye düşüşüne suyun tuzluluğundaki artış da eşlik edebilir. Konya Ovası'nda sulama için yoğun yer altı suyu kullanımı, yeni obrukların açılmasıyla ilişkilendirilir; Tuz Gölü'nün küçülmesinde de aşırı yer altı suyu çekimi ve kuraklık birlikte etkilidir.

Akılda kalsın: Kaynağın adını kayaç ve yapı verir. Kalker → karstik (voklüz), düzenli debi, Toroslar · tabaka sınırı → yamaç kaynağı · iki geçirimsiz arasında basınç → artezyen, kurak ova · fay → sıcak su, kaplıca, Batı Anadolu · aktif volkan → gayzer, Türkiye'de yok.
Sınavda

Nasıl sorulurHaritalı soruda numaralı alanlar verilir: Afyon–Denizli hattı ile Balıkesir–Çanakkale çevresi fay kaynağı, kaplıca ve jeotermal bakımından zengindir; Çukurova (delta ovası) ve Kastamonu–Sinop (masif) bu yönden fakir olan çeldiricilerdir. Öncüllü kalıpta “Hangi yörede artezyenlerden yaygın yararlanıldığı savunulamaz?” diye sorulur; kurak Mardin, Tuz Gölü çevresi, Ergene ve Iğdır arasında yağışlı Küre Dağları çevresi cevaptır. “Karstik kaynaklarla ilgili hangisi doğrudur?” sorusunda doğru öncüller “kireçli su” ve “düzenli debi”dir.

Tuzak“sıcak ve mineralli” öncülünü karstik kaynağa vermek; o fay kaynağının özelliğidir.

▭Boşluk doldurma

Kalkerli arazide yer altı boşluklarında toplanan suların bol debiyle çıktığı kaynaklara kaynak ya da denir. İki geçirimsiz tabaka arasındaki basınçlı suyun sondajla kendiliğinden yükseldiği kuyulara ise artezyen denir.

karstikvoklüzgayzerfay

?Soru çöz

Aşağıdaki kaynak türlerinden hangisine Türkiye'de rastlanmaz?

✓ D. Gayzerler aktif volkanik alanlarda aralıklarla fışkıran sıcak su ve buhar kaynaklarıdır; Türkiye'de bulunmaz. Fay kaynakları kırık hatlarda, artezyenler kurak ovalarda, karstik kaynaklar Toroslarda yaygındır.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Ocak ayı indirgenmiş izoterm haritasında Akdeniz kıyılarının, yaklaşık aynı enlemdeki Güneydoğu Anadolu'dan daha sıcak görünmesinin temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Kışın denizin ılımanlaştırıcı etkisi Akdeniz kıyısını sıcak tutar. A harita indirgenmiş olduğu için yükselti farkı ortadan kalkmıştır. B enlem aynı olduğu için geliş açısı fark yaratmaz. D Basra Alçak Basıncı yazın etkilidir, ocak haritasını açıklamaz.Kaynak: Türkiye'de sıcaklık, basınç ve rüzgârlar · Ocak ve Temmuz izotermleri

?Soru 2

Aşağıdaki illerin hangisinin merkezinde Akdeniz iklimi görülmez?

✓ D. Karaman Akdeniz Bölgesi'nde olsa da Torosların gerisinde, iç kesimde karasal iklimdedir. A Gaziantep Akdeniz ikliminin sokulduğu sınırdadır. B Hatay ve C İzmir kıyıda, deniz etkisinde Akdeniz iklimine sahiptir.Kaynak: Türkiye'de yağış ve iklim tipleri · Türkiye'nin iklim tipleri

?Soru 3

Bir akarsuyun yalnızca aylara göre ortalama akım grafiği verilmiştir. Bu grafikten aşağıdakilerden hangisine ulaşılamaz?

✓ C. Akım grafiği debinin aylara göre değişimini gösterir; havzanın ne kadar geniş olduğu grafikte yer almaz. A aylar arası farkın az ya da çok olmasından rejimin düzenliliği, B en yüksek çubuklardan en çok su taşınan mevsim, D en düşük çubuktan en az su taşınan ay okunur.Kaynak: Türkiye'nin akarsuları · Beslenme ve rejim

?Soru 4

Türkiye'de kuzey yönlü rüzgârların (poyraz, karayel) genellikle sıcaklığı düşürmesinin temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Rüzgâr geldiği yerin sıcaklığını taşır: Kuzey Yarım Küre'de kuzeyden esenler kutup yönünden geldiği için soğutur, güneyden esenler (lodos, samyeli) ısıtır. B dağların yağışa etkisini, D denizelliği anlatır; ikisi de rüzgârın soğukluğunu açıklamaz. A ise sıcaklıkla ilgisizdir.Kaynak: Türkiye'de sıcaklık, basınç ve rüzgârlar · Yerel rüzgârlar

?Soru 5

Türkiye akarsularının aşağıdaki özelliklerinden hangisi iklimden çok yer şekilleriyle açıklanır?

✓ A. Enerji potansiyeli eğim ve yükseltiden gelir. Düşük debi, düzensiz rejim ve kar beslenmesi ise iklimle ilgilidir.Kaynak: Türkiye'nin akarsuları · Türkiye akarsularının özellikleri

?Soru 6

Aşağıdaki akarsulardan hangisinin havza özelliği diğerlerinden farklıdır?

✓ D. Kura, okyanusla bağlantısı olmayan Hazar Denizi'ne döküldüğü için kapalı havzalıdır. Göksu ve Dalaman Akdeniz'e, Sakarya Karadeniz'e ulaşır.Kaynak: Türkiye'nin akarsuları · Açık ve kapalı havzalar

?Soru 7

Karadeniz kıyı kuşağında yıllık yağışın Doğu Karadeniz'de Orta Karadeniz'den fazla olması aşağıdakilerden hangisiyle açıklanamaz?

✓ A. Karadeniz boyunca dağlar her yerde kıyıya paraleldir; uzanış iki kesimde farklı değildir. B dağların kıyıya yakınlığı, C yüksekliğin fazlalığı nemli havayı Doğu Karadeniz'de daha çok yükseltir; D Orta Karadeniz'deki geniş ovalar dağları kıyıdan uzaklaştırır. Üçü de farkı açıklar.Kaynak: Türkiye'de yağış ve iklim tipleri · Yağışın dağılışı

?Soru 8

Türkiye'de karla örtülü gün sayısının batıdan doğuya doğru genel olarak artmasında aşağıdakilerden hangisi en etkilidir?

✓ C. Türkiye'de batıdan doğuya yükselti artar; sıcaklık düşer ve kar uzun süre erimeden kalır. A enlem kuzey-güney yönünde değişir, batı-doğu farkını açıklamaz. B bakı aynı dağın yamaçları arasındaki farktır. D güneşlenme süresi doğuda azalmaz; kar örtüsünü belirleyen yükseltidir.Kaynak: Türkiye'de yağış ve iklim tipleri · Kar ve karla örtülü gün

?Soru 9

Yaklaşık aynı enlemde bulunan İzmir'in yıllık ortalama sıcaklığının Van'dan yüksek olması aşağıdakilerden hangisiyle açıklanamaz?

✓ A. İki kent aynı enlemde olduğu için güneş ışınları ikisine de yaklaşık aynı açıyla gelir; bu fark yaratmaz. B Van'ın daha yüksekte olması, C denizden uzaklığı, D bunun sonucu olan güçlü karasallık İzmir'i Van'dan sıcak yapar; üçü de farkı açıklar.Kaynak: Türkiye'de sıcaklık, basınç ve rüzgârlar · Sıcaklığı etkileyen etmenler

?Soru 10

Bir akarsuyun yıl içindeki en yüksek ve en düşük akımı arasında fark çok azdır. Bu durum, akarsuyun aşağıdaki özelliklerinden hangisini gösterir?

✓ B. Su miktarının yıl içindeki değişimine rejim denir; değişim azsa rejim düzenlidir. D'deki debi bir andaki su miktarıdır: debisi yüksek bir akarsuyun rejimi düzensiz olabilir. A havza büyüklüğü, C eğimle ilgilidir; ikisi de akımın yıl içinde ne kadar değiştiğini söylemez.Kaynak: Türkiye'nin akarsuları · Akarsu kavramları
8
Daha fazla soru çözmek ister misin?Türkiye'nin su varlığı konusundan 8 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →