Delta ovaları ve birikim ovaları: akarsuyun denize taşıdığı topraklar
MEB 10. sınıf · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 7 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaAkarsuların aşındırma ve biriktirme şekilleri nelerdir, vadi tipleri nasıl oluşur?Bağlantılı konudan (Dış kuvvetler). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Akarsular yatağını derine, yana ve geriye doğru aşındırır; aşındırabileceği en alt sınır taban seviyesidir (deniz ya da göl). Eğimin fazla olduğu yerlerde çentik (V) vadi, boğaz vadi, kanyon, şelale ve dev kazanı; eğim azaldıkça geniş (alüvyal) tabanlı vadi ve menderes; taban seviyesi alçalınca gömük menderes ve taraça oluşur. Biriktirme şekilleri birikinti konisi ve yelpazesi, taşkın ovası, ırmak adası ve deltadır. Akarsular yeryüzünü en geniş alanda şekillendiren dış kuvvettir.
Akarsu şekilleri: vadiden deltaya
✎Konu anlatımı
Türkiye'deki delta ovaları hangileridir, nasıl oluşur?
Kısa cevap: Delta ovaları, akarsuların denize döküldüğü yerde taşıdıkları alüvyonu biriktirmesiyle oluşur. Türkiye'nin başlıca deltaları Karadeniz'de Karasu, Bafra ve Çarşamba; Ege'de Meriç, Bakırçay, Gediz, Küçük ve Büyük Menderes; Akdeniz'de Silifke ve Çukurova'dır. En büyüğü Seyhan ile Ceyhan'ın oluşturduğu Çukurova'dır. Birikimle oluşan öteki ovalara Ergene (taban seviyesi ovası), Bursa (dağ eteği ovası) ve Antalya (kıyı düzlüğü ovası) örnektir.Efes'in antik limanına bugün gemiyle yanaşamazsın. Liman, Küçük Menderes'in yüzyıllar boyunca taşıdığı alüvyonla dolup denizden uzaklaştı.
Ova, çevresine göre alçakta kalan, düz ya da çok az eğimli geniş arazidir. Türkiye yüksek ve dağlık bir ülke olduğu için ovalar az yer kaplar ve dağınıktır; ama tarım, yerleşme ve ulaşım en çok bu düzlüklerde yoğunlaşır. Ovalar iki ayrı açıdan sınıflanır. Konumuna göre ova ya kıyıdadır (kıyı ovası) ya iç kesimdedir (iç ova): Türkiye'nin en geniş kıyı ovası Çukurova, en geniş iç ovası Konya Ovası'dır. Oluşumuna göre ise ovalar birikimle, faylanmayla (tektonik), kalkerin erimesiyle (karstik) ya da volkanizmayla oluşur. Bu konu birikim ovalarını, sonraki konu öteki üç türü anlatıyor.
Delta nasıl oluşur?
Akarsu, denize ulaştığında hızı birden düşer ve taşıdığı alüvyonu bırakmaya başlar. Ama her ağızda delta oluşmaz. MEB bunun üç koşulunu sayar: akarsu bol malzeme taşımalı, kıyıda deniz sığ olmalı ve birikimi süpürüp götürecek güçlü bir akıntı ya da gelgit bulunmamalı. Türkiye kıyılarında gelgit çok zayıftır; bu yüzden büyük akarsularımızın çoğu ağzında bir delta ovası büyütmüştür. Biriken alüvyon denizi doldurdukça ova, kıyıdan açığa doğru ilerler.
- Karadeniz (batıdan doğuya): Karasu (Sakarya), Bafra (Kızılırmak), Çarşamba (Yeşilırmak). Bafra ile Çarşamba, Samsun'un iki yanındadır.
- Ege (kuzeyden güneye): Meriç (Enez), Bakırçay–Dikili, Gediz–Menemen, Küçük Menderes–Selçuk, Büyük Menderes–Balat. Türkiye'de delta en fazla Ege'dedir.
- Akdeniz: Silifke (Göksu) ve Çukurova (Seyhan ve Ceyhan). Çukurova Türkiye'nin en büyük deltasıdır. Bunların yanında daha küçük iki delta da sorulur: Muğla–Antalya sınırında Patara kumsalının ardındaki Eşen Çayı deltası ve Hatay'da Samandağ kıyısındaki Asi deltası.
Neden en çok delta Ege'de? Çünkü Ege'de dağlar kıyıya dik uzanır; akarsular dağların arasındaki geniş çöküntü ovalarında yavaşlayarak akar ve sığ körfezlere dökülür. Karadeniz'de ise dağlar kıyıya paralel, deniz kısa mesafede derinleşir; bu yüzden orada delta yalnız büyük akarsuların ağzında görülür.
Deltanın iki yüzü
Delta toprakları genç, derin ve verimlidir. MEB'in örneğiyle Adana'da delta ovası = pamuk tarımı demektir; çeltik de en çok vadi tabanlarında ve delta ovalarında yetişir. Deltalar aynı zamanda kuşların ve balıkların yaşadığı sulak alanlardır: Kızılırmak, Gediz ve Göksu deltaları uluslararası öneme sahip Ramsar alanları listesindedir. Öte yandan biriken alüvyon limanları doldurur. Efes'i denizden koparan Küçük Menderes'tir; Büyük Menderes de eski Latmos Körfezi'nin önünü kapatarak Bafa Gölü'nü oluşturmuştur. İzmir limanının dolmasını önlemek için Gediz'in yatağı kuzeye çevrilmiştir.
Öteki birikim ovaları
Akarsu denize ulaşmadan da ova yapabilir. Yatağını taban seviyesine yaklaştırıp genişlettiği yerlerde taşkınlarla alüvyon serer; buna taban seviyesi ovası (taşkın ovası) denir. Trakya'daki Ergene Ovası bunun örneğidir. Dağdan inen dereler eğimin bittiği yerde birikinti konileri ve yelpazeleri bırakır; bunlar birleşince dağ eteği ovası oluşur: Bursa Ovası, Uludağ'dan inen derelerin eseridir ve Bursa kenti bu ovanın üzerindedir. Akarsular malzemeyi delta yapmadan kıyının gerisine serdiğinde ise kıyı düzlüğü ovası oluşur; en bilinen örneği Antalya'dır. Akdeniz kıyısında Bey Dağları'ndan inen çayların beslediği Finike ovası ile Antalya Körfezi'nin doğusundaki Serik–Manavgat düzlükleri de Toroslardan taşınan alüvyonun kıyı gerisine serildiği dar kıyı ovalarıdır.
Kıyıda ya da içeride olması ovanın ekonomisini de belirler. Kıyı ovaları iç ovalardan daha çok yağış alır, kışları daha ılıktır; bu yüzden yetişen ürün çeşidi ve verim daha fazladır. Çukurova'da pamuk, turunçgil ve sebzenin bir arada yetişmesi, Konya Ovası'nda ise tahılın öne çıkması bu farkın örneğidir. Düz ve verimli oldukları, ulaşıma da elverişli oldukları için ovalar Türkiye nüfusunun büyük bölümünü üzerinde toplar.
Nasıl sorulurOva–oluşum eşleştirmeleri verilir, yanlış olanı sorulur. Haritalı sorularda Ege deltaları kuzeyden güneye sırayla numaralanır; “delta en fazla hangi bölgede?” sorusunun cevabı Ege'dir.
TuzakTuzak: Ergene'yi düz ve alçak olduğu için delta sanmak (taban seviyesi ovasıdır) ve Antalya'yı delta saymak (kıyı düzlüğüdür).
↕Sıralama Ege deltaları, kuzeyden güneye
- Gediz–Menemen Ovası
- Büyük Menderes–Balat Ovası
- Bakırçay–Dikili Ovası
- Küçük Menderes–Selçuk Ovası
?Soru çöz
Aşağıdaki ova–oluşum eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?