Türkiye'nin ovaları, platoları ve kıyıları: Çukurova'dan Karadeniz kıyılarına

Delta ve fay ovalarından lav ve karst platolarına, Pamukkale'den Kapadokya'ya, falezden tomboloya: Türkiye'nin düzlükleri ve kıyıları neden böyle? Her konuda harita kalıpları ve etkinlikler.

8 durakTürkiye
19 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 19tamamlanan etkinlik
58 sorubu konuda çözebileceğin
TÜRKİYE · OVALAR (BİRİKİM)

Delta ovaları ve birikim ovaları: akarsuyun denize taşıdığı topraklar

MEB 10. sınıf · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAkarsuların aşındırma ve biriktirme şekilleri nelerdir, vadi tipleri nasıl oluşur?Bağlantılı konudan (Dış kuvvetler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Akarsular yatağını derine, yana ve geriye doğru aşındırır; aşındırabileceği en alt sınır taban seviyesidir (deniz ya da göl). Eğimin fazla olduğu yerlerde çentik (V) vadi, boğaz vadi, kanyon, şelale ve dev kazanı; eğim azaldıkça geniş (alüvyal) tabanlı vadi ve menderes; taban seviyesi alçalınca gömük menderes ve taraça oluşur. Biriktirme şekilleri birikinti konisi ve yelpazesi, taşkın ovası, ırmak adası ve deltadır. Akarsular yeryüzünü en geniş alanda şekillendiren dış kuvvettir.

Akarsu şekilleri: vadiden deltaya

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye'deki delta ovaları hangileridir, nasıl oluşur?

Kısa cevap: Delta ovaları, akarsuların denize döküldüğü yerde taşıdıkları alüvyonu biriktirmesiyle oluşur. Türkiye'nin başlıca deltaları Karadeniz'de Karasu, Bafra ve Çarşamba; Ege'de Meriç, Bakırçay, Gediz, Küçük ve Büyük Menderes; Akdeniz'de Silifke ve Çukurova'dır. En büyüğü Seyhan ile Ceyhan'ın oluşturduğu Çukurova'dır. Birikimle oluşan öteki ovalara Ergene (taban seviyesi ovası), Bursa (dağ eteği ovası) ve Antalya (kıyı düzlüğü ovası) örnektir.

Efes'in antik limanına bugün gemiyle yanaşamazsın. Liman, Küçük Menderes'in yüzyıllar boyunca taşıdığı alüvyonla dolup denizden uzaklaştı.

Ova, çevresine göre alçakta kalan, düz ya da çok az eğimli geniş arazidir. Türkiye yüksek ve dağlık bir ülke olduğu için ovalar az yer kaplar ve dağınıktır; ama tarım, yerleşme ve ulaşım en çok bu düzlüklerde yoğunlaşır. Ovalar iki ayrı açıdan sınıflanır. Konumuna göre ova ya kıyıdadır (kıyı ovası) ya iç kesimdedir (iç ova): Türkiye'nin en geniş kıyı ovası Çukurova, en geniş iç ovası Konya Ovası'dır. Oluşumuna göre ise ovalar birikimle, faylanmayla (tektonik), kalkerin erimesiyle (karstik) ya da volkanizmayla oluşur. Bu konu birikim ovalarını, sonraki konu öteki üç türü anlatıyor.

Ovaları oluşumuna göre ayırmanın kısa yolu, ovanın neyin üstünde durduğuna bakmaktır: alüvyon, fay, kalker ya da lav.Görsel: Sınav Defteri (şema)

Delta nasıl oluşur?

Akarsu, denize ulaştığında hızı birden düşer ve taşıdığı alüvyonu bırakmaya başlar. Ama her ağızda delta oluşmaz. MEB bunun üç koşulunu sayar: akarsu bol malzeme taşımalı, kıyıda deniz sığ olmalı ve birikimi süpürüp götürecek güçlü bir akıntı ya da gelgit bulunmamalı. Türkiye kıyılarında gelgit çok zayıftır; bu yüzden büyük akarsularımızın çoğu ağzında bir delta ovası büyütmüştür. Biriken alüvyon denizi doldurdukça ova, kıyıdan açığa doğru ilerler.

  • Karadeniz (batıdan doğuya): Karasu (Sakarya), Bafra (Kızılırmak), Çarşamba (Yeşilırmak). Bafra ile Çarşamba, Samsun'un iki yanındadır.
  • Ege (kuzeyden güneye): Meriç (Enez), Bakırçay–Dikili, Gediz–Menemen, Küçük Menderes–Selçuk, Büyük Menderes–Balat. Türkiye'de delta en fazla Ege'dedir.
  • Akdeniz: Silifke (Göksu) ve Çukurova (Seyhan ve Ceyhan). Çukurova Türkiye'nin en büyük deltasıdır. Bunların yanında daha küçük iki delta da sorulur: Muğla–Antalya sınırında Patara kumsalının ardındaki Eşen Çayı deltası ve Hatay'da Samandağ kıyısındaki Asi deltası.

Neden en çok delta Ege'de? Çünkü Ege'de dağlar kıyıya dik uzanır; akarsular dağların arasındaki geniş çöküntü ovalarında yavaşlayarak akar ve sığ körfezlere dökülür. Karadeniz'de ise dağlar kıyıya paralel, deniz kısa mesafede derinleşir; bu yüzden orada delta yalnız büyük akarsuların ağzında görülür.

Deltanın iki yüzü

Delta toprakları genç, derin ve verimlidir. MEB'in örneğiyle Adana'da delta ovası = pamuk tarımı demektir; çeltik de en çok vadi tabanlarında ve delta ovalarında yetişir. Deltalar aynı zamanda kuşların ve balıkların yaşadığı sulak alanlardır: Kızılırmak, Gediz ve Göksu deltaları uluslararası öneme sahip Ramsar alanları listesindedir. Öte yandan biriken alüvyon limanları doldurur. Efes'i denizden koparan Küçük Menderes'tir; Büyük Menderes de eski Latmos Körfezi'nin önünü kapatarak Bafa Gölü'nü oluşturmuştur. İzmir limanının dolmasını önlemek için Gediz'in yatağı kuzeye çevrilmiştir.

Öteki birikim ovaları

Akarsu denize ulaşmadan da ova yapabilir. Yatağını taban seviyesine yaklaştırıp genişlettiği yerlerde taşkınlarla alüvyon serer; buna taban seviyesi ovası (taşkın ovası) denir. Trakya'daki Ergene Ovası bunun örneğidir. Dağdan inen dereler eğimin bittiği yerde birikinti konileri ve yelpazeleri bırakır; bunlar birleşince dağ eteği ovası oluşur: Bursa Ovası, Uludağ'dan inen derelerin eseridir ve Bursa kenti bu ovanın üzerindedir. Akarsular malzemeyi delta yapmadan kıyının gerisine serdiğinde ise kıyı düzlüğü ovası oluşur; en bilinen örneği Antalya'dır. Akdeniz kıyısında Bey Dağları'ndan inen çayların beslediği Finike ovası ile Antalya Körfezi'nin doğusundaki Serik–Manavgat düzlükleri de Toroslardan taşınan alüvyonun kıyı gerisine serildiği dar kıyı ovalarıdır.

Kıyıda ya da içeride olması ovanın ekonomisini de belirler. Kıyı ovaları iç ovalardan daha çok yağış alır, kışları daha ılıktır; bu yüzden yetişen ürün çeşidi ve verim daha fazladır. Çukurova'da pamuk, turunçgil ve sebzenin bir arada yetişmesi, Konya Ovası'nda ise tahılın öne çıkması bu farkın örneğidir. Düz ve verimli oldukları, ulaşıma da elverişli oldukları için ovalar Türkiye nüfusunun büyük bölümünü üzerinde toplar.

Akılda kalsın: Karadeniz deltalarını akarsuların sırasıyla hatırla: Sakarya → Kızılırmak → Yeşilırmak = Karasu → Bafra → Çarşamba. Akdeniz'de iki delta var: Silifke ve Çukurova. Antalya kıyıdadır ama delta değildir.
Sınavda

Nasıl sorulurOva–oluşum eşleştirmeleri verilir, yanlış olanı sorulur. Haritalı sorularda Ege deltaları kuzeyden güneye sırayla numaralanır; “delta en fazla hangi bölgede?” sorusunun cevabı Ege'dir.

TuzakTuzak: Ergene'yi düz ve alçak olduğu için delta sanmak (taban seviyesi ovasıdır) ve Antalya'yı delta saymak (kıyı düzlüğüdür).

↕Sıralama Ege deltaları, kuzeyden güneye

  1. Gediz–Menemen Ovası
  2. Büyük Menderes–Balat Ovası
  3. Bakırçay–Dikili Ovası
  4. Küçük Menderes–Selçuk Ovası

?Soru çöz

Aşağıdaki ova–oluşum eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?

✓ B. Ergene Ovası, Ergene Irmağı'nın taşkınlarıyla oluşmuş bir taban seviyesi (taşkın) ovasıdır; akarsu ağzında oluşan delta değildir. A doğrudur: Çukurova Seyhan ve Ceyhan'ın deltasıdır. C doğrudur: Bursa Ovası Uludağ eteğindedir. D doğrudur: Antalya Ovası kıyı düzlüğüdür.
TÜRKİYE · OVALAR (OLUŞUM)

Tektonik, karstik ve volkanik ovalar: fay çukurlarından polyelere

MEB 10. sınıf · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 7 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaLevha sınırları kaç çeşittir, uzaklaşan, yakınlaşan ve transform sınırlarda neler oluşur?Bağlantılı konudan (Yerin yapısı ve iç kuvvetler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Levhalar üç biçimde hareket eder: birbirinden uzaklaşır (ayrılır), birbirine yaklaşır (çarpışır) ya da yan yana ters yönde kayar (transform). Uzaklaşan sınırlarda rift vadileri, yeni denizler ve okyanus ortası sırtları; yakınlaşan sınırlarda dalma-batma zonları, derin okyanus çukurları (hendek), volkanlar ve kıvrım dağları; transform sınırlarda ise şiddetli depremler görülür.

Levha sınırları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye'de tektonik ovalar nerelerdedir, karstik ova (polye) nedir?

Kısa cevap: Türkiye'de sayıca en fazla ova tektonik ovadır. Bunlar Kuzey Anadolu Fayı (Adapazarı, Düzce, Bolu, Tosya, Suluova, Niksar, Erzincan), Doğu Anadolu Fayı (Amik, Kahramanmaraş, Malatya, Elazığ, Muş) ve Batı Anadolu'daki grabenler (Bakırçay, Gediz, Küçük ve Büyük Menderes) boyunca dizilir. Karstik ovalar (polye) Göller Yöresi ve Batı Toroslar'da, volkanik ovalar Kayseri–Develi çevresinde ve Doğu Anadolu'dadır.

1939'da Erzincan'ı, 2023'te Kahramanmaraş'ı yıkan depremlerin ortak bir yanı var: ikisi de bir ovanın tam altındaki fayda kırıldı. Bu bir tesadüf değil.

Tektonik ova, yer kabuğunun fay hatları boyunca kırılıp çökmesiyle oluşan çukurun zamanla alüvyonla dolmasıyla meydana gelir. Yani ovayı yaratan kırık hâlâ oradadır. Sonuç zinciri buradan çıkar: fay hattı → deprem riski ve fay hattı → yüzeye çıkan sıcak sular. MEB'e göre Türkiye'nin üç ana fay sisteminin geçtiği bölgelerde jeotermal alanlar geniş yer kaplar ve sıcak su kaynaklarının büyük kısmı buralardadır. Bu yüzden tektonik ovalarda deprem ve kaplıca birlikte anılır. Fay sistemlerinin nasıl oluştuğunu Yer şekillerinin oluşumu ve dağlar sayfasında görebilirsin; burada üzerlerindeki ovalara bakıyoruz.

Delta ovaları (daire) akarsu ağızlarında, tektonik ovalar (kare) fay hatları boyunca dizilir; karstik polyeler (eşkenar dörtgen) Göller Yöresi ve Teke'de, volkanik ovalar Kayseri ve Van Gölü çevresindedir. Kalabalık yerlerde bazı ovaların yalnız işareti gösterildi.Kaynak: Sınav Defteri Harita Katmanları verisi

Üç fay, üç ova dizisi

  • Kuzey Anadolu Fayı (Saros Körfezi'nden Karlıova'ya): Sapanca, Adapazarı, Düzce, Bolu, Kurşunlu–Çerkeş, Tosya, Merzifon–Suluova–Taşova, Ladik, Erbaa–Niksar, Suşehri, Erzincan ovaları.
  • Doğu Anadolu Fayı (Karlıova'dan Hatay'a): Amik, Kahramanmaraş, Adıyaman, Malatya, Elazığ (Uluova), Muş ovaları. İki fayın buluştuğu Karlıova çevresinde de çöküntü ovaları vardır.
  • Batı Anadolu grabenleri (kuzeyden güneye): Bakırçay (Soma–Bergama–Kırkağaç), Gediz (Manisa–Turgutlu–Akhisar–Salihli–Alaşehir), Küçük Menderes (Torbalı–Tire–Ödemiş), Büyük Menderes (Söke–Koçarlı–Aydın–Nazilli–Sarayköy).

Tektonik ovalar yalnız bu üç fay boyunca dizilmez. İç Anadolu'daki Konya Ovası, tektonik bir çanağın eski göl tabanının doldurulmasıyla oluşmuştur. Güneydoğu Anadolu'da Şanlıurfa'nın güneyindeki Harran (Altınbaşak) Ovası da Arabistan Levhası'nın kuzeye itmesiyle kırılıp çöken bir graben üzerindedir; bugün GAP sulamasıyla bölgenin en verimli tarım alanlarından biridir.

Batı Anadolu'da çöküntü ovalarının arasında yükselen Bozdağlar, Aydın Dağları ve Menteşe Dağları horst özelliğindeki kırık dağlardır. Ege akarsuları bu grabenlerin tabanından akar ve kıyıya ulaşınca bir önceki konudaki deltaları kurar: iç kesimde graben ovası, ağızda delta ovası. Doğu Anadolu'da Aras vadisinde çökmüş Iğdır Ovası ise çevresine göre alçak olduğu için bölgenin en sıcak ovalarındandır ve pamuk yetiştirilebilir. Hatay'daki Amik Ovası'nda da eski Amik Gölü kurutularak tarıma açılmıştır.

Karstik ova: kalkerin eriyip açtığı çukur

Kireç taşı (kalker) suda çözünür. MEB'in sırasıyla: suyun çözdüğü çanak biçimli küçük çukura dolin, birkaç dolinin birleşmesine uvala, dolin ve uvalaların birleşerek oluşturduğu çok geniş çukura polye (gölova) denir. Polyenin tabanı düz ve topraklıdır; suyunu yer altına veren düdenler tıkandığında ova geçici olarak göllenebilir, “gölova” adı bundandır. Kalker en yaygın olarak Toroslarda bulunduğu için karstik ovalar da Göller Yöresi ve Batı Toroslar'da toplanır: Elmalı, Korkuteli, Kestel, Tefenni, Acıpayam, Tavas, Muğla, Burdur, Isparta ve Gembos ovaları.

Volkanik ova: lavın düzlediği yer

Volkanik ovalar, lav ve tüf örtülerinin oluşturduğu düzlüklerdir; ülkemizde azdır. Erciyes çevresindeki Kayseri ve Develi ovaları ile Doğu Anadolu'daki Ardahan, Tendürek'in güneyindeki Çaldıran ve Van Gölü'nün kuzeydoğusundaki Muradiye ovaları başlıca örneklerdir. Erzurum Ovası ise iki sınıfa birden girer: fayla çökmüş, zemini volkanik malzemeyle örtülüdür.

Akılda kalsın: Ovanın adından çok altındaki zemini düşün: fay → tektonik (deprem + kaplıca), kalker → polye (Göller Yöresi), lav → volkanik (Erciyes ve Doğu). Sayıca birinci tektonik ovalardır; volkanik ovalar en azdır.
Sınavda

Nasıl sorulurHaritalı soruda numaralı ovalardan “oluşum bakımından farklı olan” istenir: fay ovalarının arasına bir polye (Elmalı, Tefenni) ya da volkanik ova (Develi) konur. “Deprem riski ve kaplıca hangisinde fazladır?” sorusu tektonik ovaya gider.

TuzakErzurum Ovası'nı tek sınıfa bağlamak; hem tektonik hem volkanik özelliklidir.

▭Boşluk doldurma

Kalkerli arazide dolin ve uvalaların birleşmesiyle oluşan geniş karstik ovaya denir. Kuzey Anadolu Fayı üzerindeki Erzincan Ovası ise oluşum bakımından bir ovadır.

polyetektonikdeltavolkanik

?Soru çöz

I. Amik Ovası
II. Elmalı Ovası
III. Develi Ovası
IV. Erzincan Ovası
Yukarıdaki ovalardan hangilerinin oluşumunda fay hatları boyunca yaşanan çökmeler belirleyici olmuştur?

✓ D. Amik Doğu Anadolu Fayı'nın, Erzincan Kuzey Anadolu Fayı'nın üzerindeki tektonik ovalardır. Elmalı karstik bir ova (polye), Develi volkanik bir ovadır.

?Haritadan sor haritalı soru

Haritada numaralanan ovalardan hangisi oluşum bakımından diğerlerinden farklıdır?

✓ B. II, Teke Yöresi'ndeki Elmalı Ovası'dır: kalkerin erimesiyle oluşmuş karstik bir ovadır (polye). I Erzincan ve III Muş ovaları Kuzey ve Doğu Anadolu fay hatları üzerindeki çöküntülerdir; IV Iğdır Ovası da Aras boyunca uzanan tektonik bir çukurdur. Doğu Anadolu'daki ovaları volkanik sanmak tuzaktır: çevrelerinde volkan olsa da çukurluklarını faylar açmıştır.
TÜRKİYE · PLATOLAR

Türkiye'nin platoları: akarsuların yardığı yüksek düzlükler

MEB 10. sınıf · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürkiye'nin ortalama yükseltisi kaç metredir, yükselti neden doğuya doğru artar?Bağlantılı konudan (Türkiye'nin yer şekilleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Türkiye'nin ortalama yükseltisi yaklaşık 1.132 metredir. Genç oluşumlu bir arazide yer aldığı için yüksek ve engebelidir; yükselti genel olarak batıdan doğuya doğru artar, en yüksek bölge Doğu Anadolu, en alçak bölge Marmara'dır.

Ortalama yükselti ve engebe

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye'nin platoları hangileridir, oluşumlarına göre nasıl sınıflandırılır?

Kısa cevap: Plato, akarsuların derin vadiler açarak yardığı, çevresine göre yüksek, düz ya da hafif engebeli geniş alandır. Türkiye'de lav platoları (Erzurum–Kars, Ardahan), tüf platosu (Kapadokya–Nevşehir), karstik platolar (Teke, Taşeli), tabaka düzlüğü platoları (Haymana, Cihanbeyli, Obruk, Bozok, Uzunyayla, Gaziantep, Şanlıurfa) ve aşınım platosu (Çatalca–Kocaeli) bulunur. Platolar en geniş yeri İç Anadolu'da kaplar.

Kars'tan Ardahan'a giden yolda saatlerce dümdüz bir arazide ilerlersin; sonra yol birden derin bir vadiye iner. O düzlük bir platodur ve vadi, onu yaran akarsuyun imzasıdır.

Plato ile ova ilk bakışta birbirine benzer: ikisi de düzdür. Farkı akarsu belirler. Ovada akarsu yavaşlar ve biriktirir; platoda ise yüksekte akan akarsu yatağını derine aşındırır ve düzlüğü vadilerle parçalar. MEB platoyu bu yüzden akarsu aşındırmasının ortaya çıkardığı yer şekilleri arasında sayar. Süreç sürerse plato giderek alçalır; aşındırmanın son evresinde taban seviyesine yakın, az dalgalı bir yüzey kalır: peneplen.

Peki bu düzlükler neden yüksekte? Türkiye'nin geniş alanları jeolojik geçmişte toptan yükselmiştir; daha önce düzleşmiş yüzeyler, lav örtüleri ve yatay tabakalar böylece yukarı taşındı, akarsular da onları yarmaya başladı. Bu yükselmenin ayrıntısı Yer şekillerinin oluşumu ve dağlar sayfasında. MEB, platoları üzerinde oluştukları kayaca göre adlandırır: lav, tüf, yatay uzanışlı tabaka ve karstik plato. Sınav kaynakları bunlara aşınım platosunu da ekler.

Beş tür, beş ekonomi

  • Lav platoları: Erzurum–Kars ve Ardahan. Bazalt lav örtüleri üzerindedir; Türkiye'nin en yüksek platolarıdır. Yükselti nedeniyle kışlar uzun ve sert, yaz yağışları belirgindir; bu da gür yaz otlakları ve büyükbaş hayvancılık demektir. Topraklar verimli olsa da kısa ve serin yaz tarımı sınırlar.
  • Tüf platosu: Kapadokya (Nevşehir). Volkan küllerinin oluşturduğu kolay aşınan tüfler üzerindedir; peribacalarıyla turizmin merkezidir (ayrıntısı bu sayfanın 5. konusunda).
  • Karstik platolar: Teke ve Taşeli. Kalker üzerinde oldukları için yağış suyu hızla yer altına sızar; yüzey suyu az, toprak ince ve taşlıktır. Sonuç: tarım alanı dar, nüfus seyrek, kıl keçisi yetiştiriciliği yaygın.
  • Tabaka düzlüğü platoları. Yatay uzanan tortul tabakaların akarsularca yarılmasıyla oluşmuşlardır ve en geniş alanı kaplayan plato türüdür. İç Anadolu'da Haymana, Cihanbeyli, Obruk, Bozok (Yozgat) ve Uzunyayla; Güneydoğu'da Gaziantep, Şanlıurfa, Adıyaman ve Diyarbakır platoları. Bozkır üzerinde tahıl tarımı ve küçükbaş hayvancılık yapılır; sanayisi gelişmiş Gaziantep Platosu nüfusun yoğunlaştığı bir platodur.
  • Aşınım platosu: Çatalca–Kocaeli. Uzun süre aşınarak alçalmış, peneplen özelliği taşıyan en alçak platomuzdur. İstanbul ve Kocaeli'yi taşıdığı için nüfus, sanayi, ticaret ve ulaşımın en yoğun olduğu platodur.

Obruk Platosu adını, kalkerli zemininde mağara tavanlarının çökmesiyle açılan derin kuyulardan alır; bu çukurları 4. konuda göreceğiz. Karadeniz'de ise Ordu'daki Perşembe Yaylası sınav kaynaklarında plato olarak geçer ve yaylacılıkla bilinir. Eskişehir ile Afyonkarahisar arasında, Frig kaya anıtlarıyla tanınan Yazılıkaya düzlüğü de sınav haritalarındaki platolar arasındadır.

Platoların ekonomisi ve sorunları

Platolar Türkiye'de ovalardan sonra en önemli tarım ve hayvancılık alanlarıdır. Hayvancılığın türü iklime göre değişir: yaz yağışı alan Doğu Anadolu platolarında gür çayırlara dayalı büyükbaş, bozkırla örtülü İç Anadolu platolarında küçükbaş, kalkerli Akdeniz platolarında kıl keçisi öne çıkar. Plato varlığı bakımından birbirine en çok benzeyen iki bölge İç Anadolu ile Güneydoğu Anadolu'dur.

Güneydoğu'nun bir sorunu da platoların doğasından gelir: Fırat ve Dicle platoları derin vadilerle yararak aktığı için suları düzlüklerin çok altında kalır ve doğrudan sulamada kullanılamaz. Bu suyu yukarı taşımak için barajlar, tüneller ve kanallar gerekir; Atatürk Barajı'ndan Harran Ovası'na su taşıyan Şanlıurfa Tünelleri bunun örneğidir. Bitki örtüsü zayıf ve eğimli plato yamaçlarında erozyonla toprak kaybı da fazladır; bu da tarımı ve otlakları zayıflatır.

Akılda kalsın: Platoyu kayacına göre yerine koy: Doğu = lav (Erzurum–Kars, Ardahan), Kapadokya = tüf, Toros burunları = kalker (Teke, Taşeli), İç Anadolu ve Güneydoğu = yatay tabaka, Marmara = aşınım (Çatalca–Kocaeli).
Sınavda

Nasıl sorulurBir platonun ekonomik ya da doğal özelliği verilip adı sorulur: “kıl keçisi, seyrek nüfus, yüzey suyu az” → Teke–Taşeli; “yaz yağışı, gür çayır, büyükbaş” → Erzurum–Kars; “sanayi, kalabalık” → Çatalca–Kocaeli ya da Gaziantep.

TuzakTuzak yargı: “Platolarda akarsular taşkın ovaları oluşturur.” Yanlıştır; platoda akarsu derine aşındırır ve vadi açar.

⇄Bilgi eşleştirme plato ve oluşum türü

?Soru çöz

Teke ve Taşeli platolarında nüfusun seyrek olması aşağıdakilerden hangisiyle açıklanamaz?

✓ A. Teke ve Taşeli kalker üzerindeki karstik platolardır; volkanik toprak (lav, tüf) bu platoların özelliği değildir, Kapadokya'yla karıştırılır. B yağış suyunun kalkerde yer altına sızması, C taşlık arazide tarım alanının darlığı, D ince kireçli topraklar karstik platonun gerçek özellikleridir; üçü de seyrek nüfusu açıklar.
TÜRKİYE · KARSTİK ŞEKİLLER

Karstik şekiller: Pamukkale'nin beyaz basamaklarından Konya'nın obruklarına

MEB 10–11. sınıf · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 6 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaKarstik şekiller nasıl oluşur; lapya, dolin, uvala, polye, obruk, sarkıt, dikit ve traverten nedir?Bağlantılı konudan (Dış kuvvetler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Karstik şekiller kireç taşı (kalker), dolomit, alçı taşı (jips) ve kaya tuzu gibi çözünebilen kayaçlarda, suyun kayacı eritmesi (karstlaşma) ya da çözünmüş minerallerin yeniden çökelmesiyle oluşur. Çözünme şekilleri lapya, dolin, uvala, polye, düden, kör vadi, kanyon, mağara ve obruktur; çökelme şekilleri sarkıt, dikit, sütun ve travertendir. Karstlaşma için çözünebilen kayaçla birlikte yeterli su ve karbondioksit gerekir.

Karstik şekiller

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye'de karstik şekiller nerelerde görülür, Pamukkale travertenleri nasıl oluştu?

Kısa cevap: Karstik şekiller kalker (kireç taşı), dolomit, jips ve kaya tuzu gibi suda çözünen kayaçlarda oluşur; Türkiye'de en yaygın oldukları yer Toroslar ve Göller Yöresi'dir. Lapya, dolin, uvala, polye, düden, mağara (Damlataş, Karain, İnsuyu, Ballıca) ve obruk (Cennet–Cehennem, Kızören, Konya Ovası obrukları) çözünmeyle; Pamukkale travertenleri ile mağaralardaki sarkıt ve dikitler ise çözünmüş kirecin yeniden çökelmesiyle oluşur.

Denizli'de Pamukkale'nin bembeyaz basamakları uzaktan kar gibi görünür. Oysa o beyazlık, sıcak suyun yerin altından taşıyıp yüzeyde bıraktığı kireçtir.

Karstlaşma kimyayla başlar. Yağmur suyu havadan ve topraktan karbondioksit alır ve hafif asitli hâle gelir; bu su kalkerin çatlaklarına girip kayacı çözer. MEB bu süreci karstlaşma, oluşan şekilleri karstik şekiller, böyle şekillerin bulunduğu alanları da karst topoğrafyası diye adlandırır. Türkiye'de kalker en geniş yeri Toros Dağları'nda kaplar; bu yüzden karstik şekillerin vitrini Batı ve Orta Toroslar, Teke–Taşeli ve Göller Yöresi'dir. Kavramların genel tanımları Dış kuvvetler sayfasında; burada Türkiye'deki adreslerine bakıyoruz.

Çözünmeyle oluşanlar: yüzeyden derine

  • Lapya: eğimli kalker yamaçlarında yağmur ve sel sularının açtığı oluk ve yarıntılar. Lapya ve dolinler en çok Batı Toroslar'da görülür.
  • Dolin → uvala → polye: çanak, çukur, geniş ova. Polyeleri bir önceki konuda tanıdın: Elmalı, Tefenni, Acıpayam…
  • Düden ve kör vadi: suyu yer altına yutan oyuklar; akarsu tamamen yer altına inerse vadi “kör” kalır.
  • Kanyon: karstik arazide akarsuyun açtığı dik yamaçlı derin vadi. Muğla–Antalya sınırındaki Saklıkent ve Antalya'daki Köprülü Kanyon kalker içinde açılmıştır.
  • Mağara: yer altı sularının kayacı çözerek açtığı boşluklar. Alanya'da Damlataş, Antalya'da Karain (Anadolu'nun en eski yerleşim yerlerinden), Burdur'da İnsuyu, Tokat'ta Ballıca, Ankara'da Tulumtaş.
  • Obruk: yer altındaki mağaranın tavanı çökünce açılan derin kuyu. Mersin–Silifke'de Cennet ve Cehennem, Konya'da Kızören Obruğu.

Konya'da yer neden çöküyor?

Obruğun doğal oluşumu çok yavaştır: su çatlaklardan sızar, kayacı oyar, sonunda tavan çöker. Ama Konya Ovası ve çevresinde son yıllarda çökmeler hızlandı. MEB 11. sınıf kitabının aktardığı habere göre Mayıs 2024 ile Mayıs 2025 arasında 20 yeni obruk oluşmuş ve büyük obrukların sayısı 642'ye ulaşmıştır. Uzmanların gösterdiği temel neden yer altı suyunun aşırı kullanımıdır: kuyularla çekilen su, mağara boşluklarındaki desteği ortadan kaldırır. Kurak bir kışın ardından gelen bol bahar yağışlarıyla ağırlaşan toprak da çökmeyi hızlandırır. En etkili önlem yer altı suyunun kontrollü kullanılmasıdır. Burada doğal bir şekil, insan eliyle bir afet riskine dönüşmüştür. Kızören Obruğu ise içindeki gölüyle Ramsar listesindeki sulak alanlarımızdandır.

Çökelmeyle oluşanlar: kireç geri döner

Çözünen kireç bir yerde yeniden çökelebilir. Mağarada tavandan damlayan suyun bıraktığı kireç sarkıt, damlanın yere düştüğü yerde biriken dikit, ikisinin birleşmesi sütun olur. Kalsiyum karbonatlı yer altı suyu yeryüzüne çıktığı yerde kirecini bırakırsa basamak basamak traverten oluşur. En ünlü örnek Pamukkale'dir (Denizli); Hierapolis antik kentiyle birlikte UNESCO Dünya Mirası Listesi'ndedir. Antalya kentinin üzerine kurulduğu basamaklı düzlükler de traverten kökenlidir.

Karstın bir de su bilançosu var: kalker suyu yüzeyde tutmaz, yer altında biriktirir. Bu yüzden Toros arazisinde yüzey suyu azdır ama yer altı suyu ve büyük karstik kaynaklar zengindir. Akdeniz'e dökülen Manavgat Çayı'nın yıl boyu bol su taşımasında karstik kaynakların payı büyüktür.

Akılda kalsın: Kalker çözülürse çukur açılır (lapya → dolin → uvala → polye, mağara, obruk); çözülen kireç çökelirse yükselti oluşur (sarkıt, dikit, sütun, traverten). Pamukkale “çökelme”, Cennet–Cehennem “çökme”dir.
Sınavda

Nasıl sorulurGezi güzergâhı kalıbı: “Pamukkale, Damlataş, İnsuyu, Ballıca…” verilir; ortak süreç (karstlaşma) ya da güzergâhta olmayan il sorulur.

TuzakTuzak olarak listeye Kapadokya peribacaları ya da Meke Gölü konur; ikisi de volkanik araziyle ilgilidir, karstik değildir. Obruklarda insan etkisi de sorulur: Konya Ovası'nda yer altı suyunun aşırı çekilmesi.

▭Boşluk doldurma

Denizli'deki Pamukkale, kalsiyum karbonatlı suların yeryüzüne çıktığı yerde çökelmesiyle oluşmuş bir örneğidir. Mersin'deki Cennet ve Cehennem ise mağara tavanının çökmesiyle açılmış birer örneğidir.

travertenobruklapyakumul

?Soru çöz

Aşağıdaki yer şekillerinden hangisinin oluşumunda karstlaşma etkili olmamıştır?

✓ C. Peribacaları volkanik tüf üzerinde sel sularının aşındırmasıyla oluşur; kalkerin çözünmesiyle ilgisi yoktur. A Pamukkale travertenleri çözünmüş kirecin çökelmesiyle, B Damlataş Mağarası ve D Elmalı Polyesi kalkerin çözünmesiyle oluşmuştur; üçü de karstik şekildir.

?Dış kuvvetler sayfasından hatırla

Kalkerli arazide oluşan erime çukurlarının küçükten büyüğe doğru sıralanışı hangisidir?

✓ D. En küçük erime çukuru dolindir; dolinler birleşince uvala, uvalalar birleşip genişleyince polye oluşur. Teke ve Taşeli'deki polye ovaları (Elmalı, Muğla, Acıpayam) bu son halkadır. C sırayı tersten verir; A ve B birleşme zincirini bozar.
TÜRKİYE · SEL VE RÜZGÂR

Peribacaları ve kumullar: Kapadokya'dan Karapınar'a sel ve rüzgârın izleri

MEB 10. sınıf · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaRüzgâr aşındırma ve biriktirme şekilleri nelerdir; mantar kaya, barkan ve lös nasıl oluşur?Bağlantılı konudan (Dış kuvvetler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Rüzgâr, bitki örtüsünün olmadığı ya da zayıf olduğu kurak ve yarı kurak bölgelerde ve kıyılarda etkili bir dış kuvvettir. Süpürme (deflasyon) ile çöl kaldırımı ve tava; taşıdığı kumla yaptığı yüzey aşındırması (abrazyon) ile mantar kaya ve yardang oluşturur; sınav kaynakları şahit kaya ve tafoniyi (kaya çanağı) de rüzgâr aşındırma şekilleri arasında sayar. Biriktirme şekilleri kumul (hilal biçimli olanına barkan denir) ve havada asılı taşınan ince tozların biriktiği löstür.

Rüzgâr şekilleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Peribacaları nasıl oluşur, Türkiye'de rüzgâr şekilleri nerelerde görülür?

Kısa cevap: Peribacaları, Nevşehir (Kapadokya) çevresindeki volkanik tüf platosunda, üstte ignimbirit ya da bazalt gibi dirençli bir tabaka, altta kolay aşınan tüf bulunan yamaçların sel ve yağmur sularıyla yarılmasıyla oluşur. Türkiye'de rüzgâr ise kurak, düz ve bitki örtüsü zayıf yerlerde, özellikle İç Anadolu'da (Konya–Karapınar) etkilidir; en yaygın rüzgâr birikim şekli kumuldur.

Ürgüp'te bazı evlerin duvarını usta örmedi; ev, kayanın içine oyuldu. O kaya, çevredeki yanardağların savurduğu küllerden doğdu.

Kapadokya'nın hikâyesi volkanizmayla başlar. Erciyes, Hasan Dağı ve Melendiz gibi volkanların püskürttüğü küller bölgeyi kalın tüf tabakalarıyla örttü; yer yer üstlerine daha sert ignimbirit ve bazalt tabakaları geldi. Böylece MEB'in “Nevşehir'deki volkanik tüf platosu” dediği alan oluştu. Gerisini su yaptı. MEB'e göre sel sularının tüf, kil ve marn gibi kolay aşınan malzemeden oluşmuş yamaçları aşındırmasıyla iki şekil doğar: peribacası ve kırgıbayır.

Peribacası, iki kayacın aşınmaya karşı direnç farkının ürünüdür: sert şapka altındaki yumuşak tüfü sel sularına karşı korur.Görsel: Sınav Defteri (şema)

Neden bazı yerlerde peribacası, bazı yerlerde kırgıbayır oluşur? Cevap kayaçtadır. Üstte dirençli bir şapka varsa, sel suları çatlakları derinleştirirken şapkanın altındaki tüf korunur ve sütun ayakta kalır: peribacası. Şapka yoksa yamaç baştan sona oluklar ve keskin sırtlarla parçalanır: kırgıbayır. Şapka düştüğünde korumasız kalan gövde hızla aşınır; peribacası da “ölür”. Yani belirleyici olan, kayaçların aşınmaya karşı direnç farkıdır (litolojik yapı).

Kayaya oyulan hayat

Tüf kolay oyulduğu için insanlar peribacalarını konut, ahır ve ürün deposu olarak kullandı; tehlikeli dönemlerde binlerce kişinin saklanabildiği yer altı şehirleri açıldı. Bugün bu ikonik şekiller Kapadokya'yı bir turizm merkezine dönüştürmüştür. Burası yeryüzü şekli ile beşerî hayatın iç içe geçtiği en güzel Türkiye örneğidir.

Rüzgâr nerede usta?

MEB'e göre rüzgâr, bitki örtüsünün olmadığı ya da zayıf olduğu kurak ve yarı kurak alanlarda ve kıyılarda şekillendirici olur. Türkiye'de bu koşulların bir araya geldiği yerler düz, kurak ve bitkisiz alanlardır: başta İç Anadolu, sonra Güneydoğu Anadolu ve Iğdır çevresi. Konya–Karapınar, Iğdır–Aralık ve Şanlıurfa–Ceylanpınar çevresi kuraklık ve çölleşme riski yüksek alanlar arasında sayılır. Rüzgârın burada bıraktığı en belirgin iz kumuldur: rüzgâr, hızını kesen bir engelin önünde ve arkasında kumu yığar. Karapınar çevresindeki kara kumulları bunun bilinen örneğidir.

Kumul yalnız iç kesimde değil, kıyıda da oluşur. Kıyı kumulları, akarsuların bol kum getirdiği delta kıyılarında (Çukurova, Göksu, Bafra, Çarşamba) ve geniş kumsalların gerisinde (Side, Patara, Dalaman, Karasu) birikir. Dağların denize dik indiği, kumsalın dar olduğu Doğu Karadeniz ise kıyı kumuluna en az rastlanan kesimdir.

Akılda kalsın: Peribacası = şapka + gövde. Şapka sert (ignimbirit, bazalt), gövde yumuşak (tüf), yontan el sel suyu. Rüzgâr şekli aradığında üç kelimeyi yan yana koy: düz, kurak, bitkisiz → Karapınar.
Sınavda

Nasıl sorulur“Peribacalarının oluşumunda hangileri etkili olmuştur?” öncüllerinde volkanizma, litolojik yapı (kayaç direnci farkı), sel suları ve ayrışma doğru; orojenez, buzul, dalga yanlıştır. Rüzgâr erozyonunun neden İç Anadolu'da şiddetli olduğu sorulursa: yağış azlığı, bitki örtüsünün cılızlığı, arazinin düzlüğü.

TuzakKapadokya'yı rüzgâr şekli sorusunda doğru saymak; peribacasını sel sularının aşındırması oluşturur.

↕Süreç sıralama peribacasının ömrü

  1. Dirençli şapkanın koruduğu tüf sütunlar ayakta kalır
  2. Üstte dirençli kaya, altta tüf tabakası yatay uzanır
  3. Şapka düşer, korumasız gövde hızla aşınır
  4. Sel suları çatlakları derinleştirip yamacı yarar

?Soru çöz

I. Yağışın az olması
II. Bitki örtüsünün cılız olması
III. Arazinin düz ve geniş olması
IV. Kıyıya yakın olması
Konya–Karapınar çevresinde rüzgâr aşındırması ve kumul oluşumunun yaygın olmasında yukarıdakilerden hangileri etkilidir?

✓ A. Karapınar iç kesimdedir; rüzgârı etkili kılan kuraklık, bitki örtüsünün zayıflığı ve düz arazidir. Kıyıya yakınlık burada geçerli değildir.
TÜRKİYE · BUZUL ŞEKİLLERİ

Türkiye'de buzul şekilleri: yüksek dağlarda kalan buz çağı izleri

MEB 10. sınıf · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 5 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaBuzul aşındırma ve biriktirme şekilleri nelerdir; sirk, moren, hörgüç kaya ve fiyort nasıl oluşur?Bağlantılı konudan (Dış kuvvetler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Buzullar, kalıcı kar sınırının üzerinde biriken karın sıkışıp buza dönüşmesiyle oluşur ve eğim yönünde yavaşça akarken altındaki kayayı koparıp zımparalar. Aşındırma şekilleri sirk ve sirk gölü, U profilli buzul vadisi, asılı vadi, hörgüç kaya ve buzul çizikleridir; buzul vadisi deniz suyu altında kalınca fiyort oluşur. Biriktirme şekilleri moren, cephe moreni (moren seti), sandur ve drumlindir. Buzullar kutuplara yakın bölgelerde ve yüksek dağlarda etkilidir.

Buzul şekilleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye'de buzul şekilleri nerelerde görülür, neden yalnız yüksek dağlarda bulunur?

Kısa cevap: Türkiye orta kuşakta yer aldığı için buzullaşma yalnız yüksek dağlarda yaşandı. Bugün kalıcı kar sınırı ortalama 3.500 m civarındadır; son buzul çağında 2.200 m dolayına inmişti. Bu yüzden sirk, sirk gölü, U biçimli buzul vadisi ve moren gibi şekiller Ağrı, Süphan, Tendürek, Hakkâri dağları, Kaçkar, Aladağlar, Bolkar, Batı Toros dağları ve Uludağ gibi yüksek dağlarda görülür; kıyılarda fiyort yoktur.

Uludağ'ın doruklarına yakın küçük göllerin çanaklarını akarsu değil, binlerce yıl önce oradan kayan buz kazdı.

Türkiye'nin bugünkü görünümünü en çok akarsular şekillendirmiştir; en az etkili dış kuvvet ise buzullardır. Nedeni konumdur. Buzul, kalıcı kar sınırının üzerinde biriken karın sıkışıp buza dönüşmesiyle oluşur. MEB'e göre bu sınır sıcak kuşakta ortalama 5.600 m, ılıman kuşakta 3.000 m, soğuk kuşakta deniz seviyesi dolayındadır. Türkiye'de bugün ortalama 3.500 m civarındadır; bu yükseltiyi geçen dağ ise çok azdır.

Buz çağının bıraktığı adres

Son buzul çağında buzullar bugünkünün yaklaşık üç katı alan kaplıyordu ve Türkiye'de kalıcı kar sınırı 2.200 m dolayına inmişti. Bu yüzden bugün buzul bulunmayan dağlarda bile buzul şekillerine rastlanır. MEB'in saydığı yerler: Doğu Anadolu'da Mercan, Ağrı, Tendürek, Süphan, Bingöl; Kuzey Anadolu Dağları'nda Giresun, Kaçkar, Mescit, Yalnızçam; Batı Toroslar'da Bey, Sultan, Davraz, Dedegöl, Barla; Orta Toroslar'da Bolkar ve Aladağlar; Güneydoğu Toroslar'da Hakkâri'deki Buzul (Cilo) ve Sat dağları; Batı Anadolu'da Uludağ.

Buzul şekillerinin en yaygın olduğu bölge yüksek dağlarıyla Doğu Anadolu'dur; yeterince yüksek dağı olmayan Ege ve Güneydoğu Anadolu bölgelerinde buzul şekli görülmez. Bugün kalıcı buzul ise yalnız birkaç çok yüksek dağda kalmıştır; Ağrı Dağı'nın doruğunu örten takke buzulu en bilinenidir.

Hangi şekli arayacağız?

  • Sirk: buzul vadisinin en üst ucunda, üç yanı yamaçlarla çevrili kâse biçimli çukur. Buz eriyince içine su dolar: sirk gölü. Uludağ'daki buzul gölleri bu türdendir.
  • Buzul vadisi: buzul, akarsuyun açtığı dar V vadisini aşındırıp geniş, tekne biçimli bir U vadisine çevirir.
  • Moren: buzulun sürükleyip bıraktığı kum, çakıl ve blok yığınları; buzulun bittiği yerde set gibi dizilene cephe moreni denir.

Peki fiyort neden yok? Fiyort, büyük buzul vadilerinin buzullar eridikten sonra deniz suyuyla dolmasıyla oluşur. Bunun için buzulun deniz seviyesine kadar inmesi gerekir. Türkiye'de buzullaşma hiçbir zaman deniz seviyesine inmediği için fiyortlu ve skayerli kıyılar oluşmamıştır. Bu, Türkiye'nin matematik konumunun (orta kuşakta yer almasının) doğrudan sonucudur.

Akılda kalsın: Türkiye'de buz izi aramanın iki şartı var: 2.200 m'nin üstü ve Ege ile Güneydoğu dışı. Marmara'nın tek istisnası Uludağ'dır.
Sınavda

Nasıl sorulur“Türkiye kıyılarında fiyort görülmemesi” sorusunun cevabı matematik konum (orta kuşak, buzulların denize inmemesi) olur. Haritalı soruda Uludağ, Kaçkar, Bolkar ve Hakkâri dağları işaretlenip buzul izi olmayan alan sorulur; cevap çoğu zaman Ege'deki bir kırık dağdır.

TuzakSirk ve moreni bir Ege kırık dağına (Bozdağlar, Aydın Dağları) bağlamak.

▭Boşluk doldurma

Buzul vadisinin en üst ucundaki, üç yanı yamaçlarla çevrili kâse biçimli çukura denir. Buzulun sürükleyip bıraktığı kum, çakıl ve blok yığınlarına ise adı verilir.

sirkmorendolinlagün

?Soru çöz

Türkiye'de buzul şekillerinin yalnız yüksek dağlarda görülmesi ve kıyılarda fiyort bulunmaması aşağıdakilerden hangisiyle açıklanır?

✓ D. Türkiye orta kuşakta olduğu için kalıcı kar sınırı yüksektir; buzullar yalnız yüksek dağlarda oluşmuş, deniz seviyesine inmemiştir. A akarsu boyu buzullaşmayla ilgisizdir. B boyuna kıyı dağların uzanışını anlatır, buzul varlığını değil. C volkanizma iç kuvvettir; buzul oluşumunu açıklamaz.

?Dış kuvvetler sayfasından hatırla

Aşağıdakilerden hangisi buzulun biriktirmesiyle oluşan bir şekildir?

✓ A. Moren, buzulun taşıyıp eridiği yerde bıraktığı kum, çakıl ve blok yığınıdır. Sirk buzulun başladığı yerde oyduğu çukur, hörgüç kaya üstünden geçerken yonttuğu kaya, U vadi ise aşındırarak genişlettiği vadidir; üçü de aşındırma şeklidir.
TÜRKİYE · DALGA VE AKINTI

Falez, lagün ve tombolo: Sinop'u karaya bağlayan kum

MEB 10. sınıf · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDalga ve akıntıların oluşturduğu kıyı şekilleri nelerdir; falez, kıyı oku, kıyı kordonu, lagün ve tombolo nasıl oluşur?Bağlantılı konudan (Dış kuvvetler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Dalga ve akıntılar kıyının burun ve yarımada gibi çıkıntılarını aşındırıp koy ve körfez gibi girintilerinin önünü biriktirmeyle kapatarak kıyıyı zamanla düzleştirir. Derin kıyılarda aşındırmayla falez (yalıyar), dalga aşındırma (abrazyon) platformu ve deniz kemeri; sığ kıyılarda biriktirmeyle kumsal (plaj), kıyı oku, kıyı kordonu, lagün ve tombolo oluşur. Gelgitin güçlü olduğu kıyılarda akarsu ağızları haliçe dönüşür.

Dalga ve akıntı şekilleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Tombolo ve lagün nedir, Türkiye'de nerelerde görülür?

Kısa cevap: Dalga ve akıntılar kıyıyı aşındırarak falez (yalıyar) ve aşınım platformu, biriktirerek kumsal, kıyı oku, kıyı kordonu, lagün ve tombolo oluşturur. Türkiye'de falez en çok Karadeniz kıyılarında görülür. Lagüne Küçükçekmece, Büyükçekmece ve Terkos (Durusu) gölleri ile Çukurova'daki Akyatan ve Yumurtalık lagünleri; tomboloya Sinop ve Kapıdağ yarımadaları örnektir.

Sinop, Karadeniz kıyısında doğal limanı olan nadir şehirlerdendir. Bu limanı, bir zamanlar ada olan kara parçasını kıyıya bağlayan bir kum dili yarattı.

Dalga, kıyının iki yüzünü birden şekillendirir. Kıyı çıkıntılarını (burun, yarımada) aşındırıp geriletir; girintilerin (koy, körfez) önünü ise taşıdığı kumla kapatır. MEB'e göre bu süreç sonunda girintili çıkıntılı kıyılar zamanla düzleşir. Hangi şeklin oluşacağını kıyının derinliği belirler.

Dik ve derin kıyı: aşındırma

Deniz kısa mesafede derinleşiyorsa dalga bütün gücüyle yamacın dibine çarpar, alt kısmı oyar ve üstü çöker. Geride dik bir duvar kalır: falez (yalıyar). Falezin önünde dalganın düzlediği taban aşınım platformudur; dirençli kayada açılan geçitler deniz kemeri olur. Türkiye'de falezlerin en yaygın olduğu kıyılar, dağların kıyıya paralel uzandığı ve denizin hemen derinleştiği Karadeniz kıyılarıdır; Akdeniz'in dağlık kesimlerinde ve Yıldız Dağları'nın kıyısında da görülür.

Sığ kıyı: biriktirme

Kıyı sığsa, yani kıta sahanlığı genişse, dalga ve kıyı boyu akıntısı taşıdığı kumu bırakır. Önce kumsal (plaj) oluşur. Burundan açığa doğru uzayan kum diline kıyı oku, bir koyun önünü bütünüyle kapatan sete kıyı kordonu denir. Kordonun arkasında denizden ayrılan su kütlesi lagün (kıyı set gölü) olur. Kıyıya yakın bir adayı karaya bağlayan kum diline de tombolo denir; bağlanan adaya “saplı ada” da denir.

  • Lagün: İstanbul'da Küçükçekmece, Büyükçekmece ve Terkos (Durusu); Bafra deltasında Balık Gölü; Çukurova kıyısında Akyatan, Ağyatan ve Yumurtalık. Akyatan ve Yumurtalık lagünleri Ramsar alanıdır.
  • Tombolo: Sinop Yarımadası ve Marmara'daki Kapıdağ Yarımadası; ikisi de eskiden adaydı.
  • Kumsal ve kıyı kumulu: deltaların kenarları ile Side, Patara, Dalaman ve Karasu kıyıları.

Bu şekiller insan hayatına da yansır. Tombolo, Sinop'a rüzgârdan korunan bir liman kazandırmıştır. Lagünler kuşların konakladığı, balıkçılığın yapıldığı sulak alanlardır; çoğunun ayrıntısını Göller sayfasında kıyı set gölleri arasında bulacaksın. Geniş kumsallar ise Akdeniz ve Ege'de deniz turizminin temelidir.

Akılda kalsın: Derin kıyı aşındırır (falez + aşınım platformu), sığ kıyı biriktirir (kumsal, ok, kordon, lagün, tombolo). Falezin yanında lagün arama: biri dik kıyının, öteki sığ kıyının şeklidir.
Sınavda

Nasıl sorulur“Aşağıdakilerden hangileri bir arada bulunabilir?” sorulur: falez + aşınım platformu birlikte; kıyı oku + kıyı kordonu + lagün birlikte. “Sinop ile Kapıdağ'ın ortak özelliği” → tombolo. Birikim şekillerinin oluşabilmesi için gereken koşul: kıta sahanlığının geniş, kıyının sığ olması.

TuzakTomboloyu tektonik bir şekil sanmak; dalga ve akıntının biriktirmesiyle oluşur.

⇄Bilgi eşleştirme yer ve kıyı şekli

?Soru çöz

Bir kıyıda kıyı oku, kıyı kordonu ve lagün gibi birikim şekillerinin oluşabilmesi için öncelikle aşağıdakilerden hangisi gerekir?

✓ B. Dalga ve akıntıların taşıdığı kum ancak sığ kıyıda birikebilir. A kıyıya paralel yüksek dağlar derin kıyı ve falez demektir. C yüksek gelgit genliği birikimi süpürür; Türkiye kıyılarında gelgit zayıftır. D buzul vadilerinin denize ulaşması fiyort oluşturur, kıyı oku değil.
TÜRKİYE · KIYI TİPLERİ

Kıyı tipleri: Karadeniz neden düz, Ege neden girintili çıkıntılı?

MEB 10. sınıf · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürkiye'de dağların kıyıya paralel ve dik uzanmasının sonuçları nelerdir?Bağlantılı konudan (Türkiye'nin yer şekilleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Türkiye'de dağlar levhaların kuzey-güney yönlü sıkıştırması nedeniyle genel olarak doğu-batı doğrultusunda uzanır. Bu yüzden Karadeniz ve Akdeniz'de dağlar kıyıya paralel, Ege'de ise kıyıya diktir; deniz etkisinin iç kesimlere sokulması, kıyının girintisi ve kıyı ile iç kesim arasındaki ulaşım bu farka bağlıdır.

Dağların uzanışı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye'de hangi kıyı tipleri görülür, Karadeniz ve Ege kıyıları neden farklıdır?

Kısa cevap: Türkiye'de kıyı tipini en çok dağların kıyıya göre uzanışı belirler: Karadeniz ve Akdeniz'de dağlar kıyıya paralel olduğu için boyuna kıyı, Ege'de dik olduğu için enine kıyı görülür. Ayrıca güneybatıda ria ve Dalmaçya, Akdeniz'de (Silifke) kalanklı kıyılar bulunur; İstanbul ve Çanakkale boğazları da eski akarsu vadilerinin denizle dolmasıyla oluşmuştur. Fiyort, skayer ve haliçli (estuar) kıyı tipleri Türkiye'de görülmez.

Haritada Samsun'dan Hopa'ya kıyıyı izlersen kalemin neredeyse hiç kıvrılmaz; İzmir'den Bodrum'a giderken ise her vadinin ucunda yeni bir körfez açılır.

MEB'e göre kıyı tiplerini kıyı gerisindeki dağların uzanışı, kayaç yapısı, buzul ve akarsu etkisi, deniz seviyesi değişimleri ve gelgit belirler. Türkiye kıyılarındaki farkın asıl anahtarı ilkidir: dağlar kıyıya paralel mi, dik mi? Dağların genel olarak doğu–batı uzandığını hatırla (Dağlar sayfası). Bu uzanış Karadeniz ve Akdeniz kıyısına paralel, Ege kıyısına diktir.

Aynı dağ sıraları, kıyıya paralel uzanınca düz bir kıyı, dik uzanınca körfez–yarımada sırası yaratır.Görsel: Sınav Defteri (şema, harita değildir)

Boyuna kıyı: Karadeniz ve Akdeniz

Dağların kıyıya paralel uzandığı yerde boyuna kıyı oluşur. MEB'e göre bu kıyılarda deniz kısa mesafede derinleşir, kıta sahanlığı dardır, girinti çıkıntı azdır ve falez fazladır. Sonuç zinciri uzundur: girinti az olduğu için doğal liman azdır (Sinop'u tombolo kurtarır); kıyı ovaları dardır, deltalar dışında düzlük bulmak zordur; dağlar denizin nemli havasını kıyıda tuttuğu için kıyı ile iç kesim arasında iklim farkı büyüktür; iç kesime ancak vadiler ve geçitler boyunca ulaşılır. Bu yüzden boyuna kıyıdaki limanların art bölgesi (hinterlandı) dardır: dağ duvarı limanı iç kesimden ayırdığı için limana yük getiren alan küçük kalır. Ege limanlarının art bölgesi ise grabenler boyunca içerilere uzanır.

Enine kıyı: Ege

Ege'de dağlar (horstlar) denize dik uzanır, aralarındaki çöküntü ovaları (grabenler) denize açılır. Dağlar yarımada, çöküntüler körfez olur: enine kıyı. Kıyı girintili çıkıntılıdır, koy ve doğal liman çoktur, deniz etkisi grabenler boyunca iç kesimlere sokulur, kıyıdan içeri ulaşım kolaydır ve deltalar en çok buradadır. Ege adaları da Kuaterner'de Ege karasının çökmesiyle denizde kalan yükseltilerdir. Körfezler kuzeyden güneye Edremit, Çandarlı, İzmir, Güllük, Gökova; yarımadalar Gelibolu, Biga, Urla, Dilek, Datça diye sıralanır.

Güneybatı ve Akdeniz'in özel kıyıları

  • Rialı kıyı: dik yamaçlı akarsu vadilerinin deniz altında kalmasıyla oluşur. MEB, Türkiye'de güneybatı kıyılarını örnek verir (Muğla–Menteşe kıyıları). İstanbul ve Çanakkale boğazları da eski akarsu vadilerinin deniz sularıyla dolmasıyla oluşmuştur; İstanbul'daki Haliç adını taşısa da oluşumca bir riadır. Karadeniz kıyısında Sinop'un batısındaki Hamsilos Koyu halk arasında “fiyort” diye anılır, ama Türkiye'de fiyort yoktur; Çevre Bakanlığı'nın sit alanı kayıtlarında ria tipi kıyı oluşumu olarak tanımlanır.
  • Dalmaçya kıyı: kıyıya paralel dağlar arasındaki çukurların deniz altında kalmasıyla oluşur; kıyıya paralel çok sayıda ada vardır. Türkiye'de güneybatıda, Teke Yarımadası'nın güneyinde (Kaş–Kekova çevresi) görülür.
  • Kalanklı kıyı: kalkerde açılmış dar ve derin kanyon vadilerin ağzının deniz istilasına uğramasıyla oluşur. MEB, Türkiye'nin Akdeniz kıyılarını örnek verir; en tipik örnek Mersin–Silifke kıyılarıdır.
Körfez ve yarımadaların çoğu girintili çıkıntılı Ege ve Marmara kıyılarındadır; boyuna kıyılı Karadeniz'de yalnız Sinop, Akdeniz'de Teke ve Taşeli yarımadaları ile Antalya ve İskenderun körfezleri öne çıkar.Kaynak: Sınav Defteri Harita Katmanları verisi

Türkiye'de olmayan kıyılar

Fiyortlu ve skayerli kıyılar buzulların denize indiği yüksek enlemlerde oluşur; Türkiye'de buzul hiç deniz seviyesine inmediği için yoktur (6. konu). Haliçli kıyı (estuar) ise gelgitin güçlü olduğu kıyılarda akarsu ağızlarının aşınıp genişlemesiyle oluşur. Türkiye'nin denizlerinde gelgit çok zayıftır; kanıtı da ortadadır: akarsu ağızlarında haliç değil delta oluşur. MEB'in limanlı ve resifli kıyılara verdiği örnekler de Türkiye dışındadır. Yine de limanlı kıyının MEB tanımına (bir koyun önünün kıyı kordonuyla kapanıp lagüne dönmesi) uyan bir Türkiye örneği vardır: sınav kaynakları İstanbul'daki Küçükçekmece ve Büyükçekmece'yi limanlı kıyı örneği olarak verir. Bunlar 7. konuda gördüğün lagünlerdir.

Marmara kıyıları tek bir tipe girmez: Kapıdağ ve Armutlu yarımadaları ile Erdek, Bandırma, Gemlik ve İzmit körfezleri kıyıyı girintili yapar. İzmit ve Gemlik körfezleri, Kuzey Anadolu Fayı'nın kolları boyunca çökmüş çukurlara denizin dolmasıyla oluşmuştur. Sınav kaynakları bu tür fayla belirlenmiş kıyılara “tektonik kıyı” der, ancak MEB bunu ayrı bir kıyı tipi olarak saymaz. Körfezlerin suyu da kaderine göre değişir: akıntı sayesinde kendini temizleyen Saros temizdir; çevresinde sanayi yoğun İzmit ve Akdeniz'deki İskenderun körfezlerinde ise kirlenme riski yüksektir. Akdeniz'in körfezleri batıdan doğuya Fethiye, Antalya, İskenderun; yarımadaları Teke ve Taşeli'dir.

Akılda kalsın: Dağ kıyıya paralel → kıyı boyunca uzanır → boyuna; dağ kıyıya dik → kıyıyı enine keser → enine. “Türkiye'de yok” listesi iki etkenden gelir: buzul yok (fiyort, skayer) ve gelgit zayıf (haliç).
Sınavda

Nasıl sorulurKaradeniz ile Akdeniz kıyılarının ortak özellikleri (kıta sahanlığı dar, falez yaygın, doğal liman az, kıyı–iç kesim iklim farkı büyük) verilip ortak nedeni sorulur: dağların kıyıya paralel uzanması. Haritalı soruda Hatay'dan İzmir'e kıyı boyunca giden birinin gördüğü kıyılar sıralanır: kalanklı (Silifke) → Dalmaçya (Kaş) → ria (Muğla kıyıları).

Tuzak“İstanbul'da haliçli kıyı vardır” yargısı yanlıştır; Haliç bir ria örneğidir.

⇄Bilgi eşleştirme kıyı ve kıyı tipi

?Soru çöz

Aşağıdaki kıyı tiplerinden hangisine Türkiye kıyılarında rastlanmaz?

✓ C. Fiyortlar deniz seviyesine kadar inen buzulların açtığı vadilerin denizle dolmasıyla oluşur; Türkiye'de buzullar denize inmemiştir (Hamsilos Koyu fiyort değil riadır). A rialı ve D Dalmaçya kıyı güneybatıda, B kalanklı kıyı Akdeniz'de (Silifke) görülür.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Türkiye'de aynı meridyen üzerinde güneyden kuzeye doğru gidildikçe aşağıdakilerden hangisinde değişme beklenmez?

✓ A. Yerel saat boylama bağlıdır; aynı meridyendeki her noktada öğle anı ve yerel saat aynıdır. B çizgisel hız kuzeye gidildikçe azalır, C öğle gölgesi uzar, D yer çekimi artar; üçü de enlemle değişir.Kaynak: Türkiye'nin coğrafi konumu · Mutlak konumun sonuçları

?Soru 2

Ege Bölgesi'nde Akdeniz ikliminin ve bitki örtüsünün iç kesimlere doğru sokulabilmesi en çok aşağıdakilerden hangisiyle açıklanır?

✓ C. Kıyıya dik uzanan graben ovaları deniz etkisini iç kesimlere taşıyan koridorlardır. A oluşum türü uzanışı belirlemez: Menteşe de kırık dağıdır ama kıyıya paraleldir. B sıcak su kaynakları faylarla ilgilidir, iklimi taşımaz. D yükseltinin fazla olması deniz etkisini artırmaz, engeller.Kaynak: Türkiye'nin yer şekilleri · Dağların uzanışı

?Soru 3

Aşağıdaki dağlardan hangisi oluşum bakımından diğerlerinden farklıdır?

✓ D. Süphan, Van Gölü'nün kuzeyinde yükselen volkanik bir dağdır; Kaçkar, Bolkar ve Köroğlu kıvrım dağlarıdır.Kaynak: Türkiye'nin yer şekilleri · Kırık ve volkanik dağlar

?Soru 4

Bir akarsu havzasında ormanların kesilip yerine geniş asfalt ve beton yüzeyler yapılması, su döngüsünü en çok hangi yönde etkiler?

✓ A. Asfalt ve beton geçirimsizdir; orman da kalkınca yağış suyu toprağa sızamaz, hızla yüzeyden akar. Bu yüzden sızma ve terleme azalır, yüzeysel akış ve sel riski artar.Kaynak: Su, toprak ve ekosistemler · Hidrosfer ve su döngüsü

?Soru 5

I. Toroslar'ın kıvrılarak yükselmesi
II. Anadolu'nun tabakaları bozulmadan toptan yükselmesi
III. Ege'de dağ ve ovaların kırılmayla sıralanması
Bu olaylar hangi iç kuvvetlerle doğru eşleştirilmiştir?

✓ C. Kıvrılarak dağ oluşumu orojenezdir; tabakalar bozulmadan geniş alanın yükselmesi epirojenezdir; kırılıp blokların yükselip çökmesi faylanmadır. B orojenez ile epirojenezi yer değiştirir; A ve D faylanmayı kıvrılma ya da toptan yükselmeyle karıştırır.Kaynak: Türkiye'nin yer şekilleri · İç kuvvetler ve levhalar

?Soru 6

Türkiye'de aynı mevsimde birbirinden farklı iklim özelliklerinin görülmesi daha çok aşağıdakilerden hangisiyle açıklanır?

✓ B. Aynı anda farklı iklimleri yükselti, dağların uzanışı ve denize uzaklık yaratır. A Kuzey Yarım Küre'de olmak mevsimlerin hangi aylara düştüğünü, C Doğu Yarım Küre'de olmak saatin Greenwich'ten ileri olmasını açıklar. D orta kuşak dört mevsimin belirginliğini açıklar, iklim çeşitliliğini değil.Kaynak: Türkiye'nin coğrafi konumu · Göreceli konumun sonuçları

?Soru 7

İstanbul ve Çanakkale boğazlarının Türkiye'ye siyasi ve ticari açıdan stratejik önem kazandırmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Karadeniz'e kıyısı olan ülkeler açık denizlere yalnız bu iki boğazdan geçerek ulaşabilir; stratejik önem buradan doğar. B sanayi ekonomik bir sonuçtur, önemin nedeni değil. C oluşum zamanı jeolojik bir bilgidir. D sis ulaşımı zorlaştırır, önem kazandırmaz.Kaynak: Türkiye'nin coğrafi konumu · Boğazların önemi

?Soru 8

Aşağıdaki dağlardan hangisi Orta Toroslar'da yer almaz?

✓ B. Barla Dağı, Eğirdir Gölü'nün batısında, Batı Toroslar'dadır. Bolkar, Aladağlar ve Binboğa Orta Toroslar'dadır.Kaynak: Türkiye'nin yer şekilleri · Kıvrım dağları

?Soru 9

Bir ekosistemde enerji ve madde ile ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi doğrudur?

✓ C. Enerji Güneş'ten girer, her basamakta büyük kısmı ısı olarak kaybolur ve geri dönmez; ayrıştırıcıların geri kazandırdığı şey enerji değil maddedir (mineraller). Üst basamaklara çıkıldıkça aktarılan enerji azalır; üreticiler enerjiyi Güneş'ten alır.Kaynak: Su, toprak ve ekosistemler · Ekosistem ve besin zinciri

?Soru 10

Güney Amerika'nın batı kıyısında, okyanusa çok yakın olmasına rağmen dünyanın en kurak yerlerinden biri olan Atacama Çölü'nün oluşmasında aşağıdakilerden hangisinin etkisi en fazladır?

✓ B. Soğuk akıntı üzerindeki hava alttan soğur, ağırlaşır ve yükselemez; yağış olmaz, yalnız sis görülür. A alizeler bu enlemlerde kıtanın doğusundan eser, batı kıyıya nem getirmez. C gel-git deniz seviyesini değiştirir, yağışı belirlemez. D bu kıyıdan geçen akıntı sıcak değil soğuktur.Kaynak: Su, toprak ve ekosistemler · Okyanus akıntıları ve gel-git
58
Daha fazla soru çözmek ister misin?Türkiye'nin yer şekilleri konusundan 58 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →