Harita nedir? Başlıktan lejanta haritanın dili
MEB 9. sınıf · Mekânsal bilgi teknolojileri · Okuma 6 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaMutlak konum ve göreceli konum nedir?Bağlantılı konudan (Coğrafi konum). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Mutlak konum, bir yerin Ekvator'a ve başlangıç meridyenine göre enlem ve boylamla belirlenen kesin yeridir (ör. 40° 03′ K, 26° 13′ D). Göreceli konum ise bir yerin çevresindeki denizler, dağlar, kentler ve yollarla ilişkisidir; çevre değiştikçe değişebilir.
✎Konu anlatımı
Harita nedir, haritanın elemanları nelerdir?
Kısa cevap: Harita, Dünya'nın ya da bir bölümünün belirli bir oranda küçültülerek kuş bakışı görünümle düzlem üzerine çizilmiş hâlidir. Haritanın başlıca elemanları başlık, çerçeve, coğrafi koordinatlar, lejant (harita işaretleri), yön oku ve ölçektir; ölçeği olmayan kabataslak çizime kroki denir.Evinin yolunu bir peçeteye çizip arkadaşına verdiğinde elinde bir kroki vardır; aynı yolu telefonundaki uygulamada açtığında ise bir harita.
İkisi arasındaki fark küçük görünür ama büyük sonuç doğurur. MEB'in tanımıyla harita, Dünya'nın ya da başka bir gök cisminin (Ay, Mars) tamamına veya bir bölümüne ait coğrafi unsurların belirli bir oranda küçültülerek kuş bakışı görünümle düzlem üzerine çizilmesidir. Bir çizimin harita sayılması için üç şart aranır: yukarıdan dik açıyla bakılıyormuş gibi çizilmesi (boyut ve biçim doğru yansısın diye), ölçek kullanılması ve bir düzleme (kâğıt, kabartma yüzey ya da ekran) aktarılması.
Peçetedeki çizimde eksik olan şart ölçektir. Ölçeksiz, kabataslak çizimlere kroki denir. Kroki yol tarif etmeye yeter ama üzerinde ne uzunluk ne alan hesaplanabilir; çünkü çizimdeki bir santimetrenin gerçekte neye karşılık geldiğini kimse bilmez.
Haritanın elemanları: her birinin bir görevi var
Harita, mekânsal bilgiyi iletmenin en etkili yoludur; ama onu okuyabilmek için sembolik dilini çözmek gerekir. Bu dilin parçaları haritanın elemanlarıdır:
- Başlık: Haritanın konusunu ve gösterdiği yeri söyler; haritanın türünü de (nüfus, jeoloji, toprak, ulaşım…) çoğu zaman başlık belli eder.
- Ölçek: Haritadaki küçültme oranıdır. Mesafe ve alanın gerçek değeri ölçek sayesinde bulunur.
- Lejant (harita işaretleri): Haritada kullanılan renk ve sembollerin anlamını gösteren listedir; haritanın sözlüğüdür.
- Yön oku: Haritadaki coğrafi yönleri gösterir.
- Coğrafi koordinatlar: Haritaya çizilen paralel ve meridyenlerdir; bir noktanın mutlak konumunu verir (ayrıntısı Coğrafi konum sayfasında).
- Çerçeve: Haritanın sınırını çizer; koordinat değerleri genellikle çerçevenin kenarına yazılır.
Genel haritalar, tematik haritalar
Haritaları birbirinden ayıran ilk şey kullanım amacıdır. MEB haritaları bu açıdan ikiye ayırır. Genel haritalar yeryüzünün genel görünümünü verir: fiziki, siyasi ve topoğrafya haritaları bu gruptadır. Tematik (özel amaçlı) haritalar ise tek bir konuya odaklanır: jeoloji, jeomorfoloji, iklim, toprak, bitki örtüsü, nüfus, ulaşım, turizm, ekonomi haritaları gibi. Tematik haritaların hangi tekniklerle çizildiğini yedinci durakta göreceğiz.
Haritaya aktarılan her mekânsal veri üç sembol türünden biriyle gösterilir: nokta (zirve, su kuyusu, şehir), çizgi (yol, akarsu, sınır, fay) ve alan (ülke, göl, orman, tarım alanı). Seçim ölçeğe bağlıdır: aynı şehir Türkiye haritasında bir noktadır, şehir planında ise sokaklarıyla geniş bir alan kaplar.
Güvercinden uyduya: haritanın kısa tarihi
İnsanlar yazıyı bulmadan çok önce çevrelerini resmetti; ilk haritalar gözleme dayanıyordu. 1900'lerin başında hava fotoğrafı çekmek için güvercinlere kamera takıldı, ardından balon, zeplin ve uçaklardan çekilen fotoğraflar kullanıldı. Bugün haritaların büyük bölümü uydu görüntülerinden üretilir.
Türk-İslam haritacılığının üç adı sınavda sık geçer: Kâşgarlı Mahmud, Dîvânu Lügati't-Türk'te (1072–1074) Türk yurtlarını gösteren daire biçimli bir dünya haritası çizdi; Piri Reis, 1513'te ceylan derisine Amerika kıyılarını da gösteren dünya haritasını çizdi ve Kitab-ı Bahriye'de Akdeniz kıyılarını, limanlarını anlattı; Kâtip Çelebi, Cihannüma adlı eseriyle Osmanlı coğrafyacılığını Batı kaynaklarıyla buluşturdu. (Bu adların coğrafya tarihindeki yeri Coğrafyanın doğası sayfasında.) Türkiye'de ulusal haritacılık kurumu Millî Savunma Bakanlığına bağlı Harita Genel Müdürlüğüdür (HGM); Piri Reis haritasından HGM-KÜRE sanal küre uygulamasına kadar pek çok ürününe genel ağdan ulaşılabilir.
Nasıl sorulur“Okuldan eve giden yolun ölçeksiz çizimi” gibi bir durum verilip “Bu çizimle aşağıdakilerden hangisi yapılamaz?” diye sorulur: cevap gerçek uzunluk ya da alan hesabıdır, çünkü çizim krokidir. İkinci kalıp eleman–işlev eşleştirmesidir: sembolün anlamı → lejant, küçültme oranı → ölçek.
TuzakLejant, başlık ya da yön oku eklenmesi bir krokiyi haritaya çevirmez; haritayı krokiden ayıran şey ölçektir.
⇄Bilgi eşleştirme eleman ve görevi
?Soru çöz
Bir öğrenci okulu ile evi arasındaki yolu, kıvrımlarını ve yol üstündeki binaları göstererek yukarıdan bakılmış gibi kâğıda çiziyor; ancak çizimde ölçek kullanmıyor. Bu çizimle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?