Harita bilgisi: ölçekten izohipse, haritadan uyduya

Bir haritayı okumanın ve ölçmenin bütün araçlarını sırayla anlatıyoruz: elemanlar ve projeksiyon, adım adım ölçek hesapları, izohipsten profile ve eğime, özel amaçlı haritalardan CBS ve uydu teknolojilerine.

8 durakKavram
16 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 16tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KAVRAM · HARİTA

Harita nedir? Başlıktan lejanta haritanın dili

MEB 9. sınıf · Mekânsal bilgi teknolojileri · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMutlak konum ve göreceli konum nedir?Bağlantılı konudan (Coğrafi konum). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Mutlak konum, bir yerin Ekvator'a ve başlangıç meridyenine göre enlem ve boylamla belirlenen kesin yeridir (ör. 40° 03′ K, 26° 13′ D). Göreceli konum ise bir yerin çevresindeki denizler, dağlar, kentler ve yollarla ilişkisidir; çevre değiştikçe değişebilir.

Konum ve koordinat sistemi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Harita nedir, haritanın elemanları nelerdir?

Kısa cevap: Harita, Dünya'nın ya da bir bölümünün belirli bir oranda küçültülerek kuş bakışı görünümle düzlem üzerine çizilmiş hâlidir. Haritanın başlıca elemanları başlık, çerçeve, coğrafi koordinatlar, lejant (harita işaretleri), yön oku ve ölçektir; ölçeği olmayan kabataslak çizime kroki denir.

Evinin yolunu bir peçeteye çizip arkadaşına verdiğinde elinde bir kroki vardır; aynı yolu telefonundaki uygulamada açtığında ise bir harita.

İkisi arasındaki fark küçük görünür ama büyük sonuç doğurur. MEB'in tanımıyla harita, Dünya'nın ya da başka bir gök cisminin (Ay, Mars) tamamına veya bir bölümüne ait coğrafi unsurların belirli bir oranda küçültülerek kuş bakışı görünümle düzlem üzerine çizilmesidir. Bir çizimin harita sayılması için üç şart aranır: yukarıdan dik açıyla bakılıyormuş gibi çizilmesi (boyut ve biçim doğru yansısın diye), ölçek kullanılması ve bir düzleme (kâğıt, kabartma yüzey ya da ekran) aktarılması.

Peçetedeki çizimde eksik olan şart ölçektir. Ölçeksiz, kabataslak çizimlere kroki denir. Kroki yol tarif etmeye yeter ama üzerinde ne uzunluk ne alan hesaplanabilir; çünkü çizimdeki bir santimetrenin gerçekte neye karşılık geldiğini kimse bilmez.

Haritanın elemanları: her birinin bir görevi var

Harita, mekânsal bilgiyi iletmenin en etkili yoludur; ama onu okuyabilmek için sembolik dilini çözmek gerekir. Bu dilin parçaları haritanın elemanlarıdır:

  • Başlık: Haritanın konusunu ve gösterdiği yeri söyler; haritanın türünü de (nüfus, jeoloji, toprak, ulaşım…) çoğu zaman başlık belli eder.
  • Ölçek: Haritadaki küçültme oranıdır. Mesafe ve alanın gerçek değeri ölçek sayesinde bulunur.
  • Lejant (harita işaretleri): Haritada kullanılan renk ve sembollerin anlamını gösteren listedir; haritanın sözlüğüdür.
  • Yön oku: Haritadaki coğrafi yönleri gösterir.
  • Coğrafi koordinatlar: Haritaya çizilen paralel ve meridyenlerdir; bir noktanın mutlak konumunu verir (ayrıntısı Coğrafi konum sayfasında).
  • Çerçeve: Haritanın sınırını çizer; koordinat değerleri genellikle çerçevenin kenarına yazılır.
Akılda kalsın: Bir haritaya beş soru sorulur, her sorunun cevabı bir elemandadır: Ne? → başlık · Ne kadar? → ölçek · Bu işaret ne? → lejant · Hangi yön? → yön oku · Tam olarak nerede? → koordinat.

Genel haritalar, tematik haritalar

Haritaları birbirinden ayıran ilk şey kullanım amacıdır. MEB haritaları bu açıdan ikiye ayırır. Genel haritalar yeryüzünün genel görünümünü verir: fiziki, siyasi ve topoğrafya haritaları bu gruptadır. Tematik (özel amaçlı) haritalar ise tek bir konuya odaklanır: jeoloji, jeomorfoloji, iklim, toprak, bitki örtüsü, nüfus, ulaşım, turizm, ekonomi haritaları gibi. Tematik haritaların hangi tekniklerle çizildiğini yedinci durakta göreceğiz.

Haritaya aktarılan her mekânsal veri üç sembol türünden biriyle gösterilir: nokta (zirve, su kuyusu, şehir), çizgi (yol, akarsu, sınır, fay) ve alan (ülke, göl, orman, tarım alanı). Seçim ölçeğe bağlıdır: aynı şehir Türkiye haritasında bir noktadır, şehir planında ise sokaklarıyla geniş bir alan kaplar.

Güvercinden uyduya: haritanın kısa tarihi

İnsanlar yazıyı bulmadan çok önce çevrelerini resmetti; ilk haritalar gözleme dayanıyordu. 1900'lerin başında hava fotoğrafı çekmek için güvercinlere kamera takıldı, ardından balon, zeplin ve uçaklardan çekilen fotoğraflar kullanıldı. Bugün haritaların büyük bölümü uydu görüntülerinden üretilir.

Türk-İslam haritacılığının üç adı sınavda sık geçer: Kâşgarlı Mahmud, Dîvânu Lügati't-Türk'te (1072–1074) Türk yurtlarını gösteren daire biçimli bir dünya haritası çizdi; Piri Reis, 1513'te ceylan derisine Amerika kıyılarını da gösteren dünya haritasını çizdi ve Kitab-ı Bahriye'de Akdeniz kıyılarını, limanlarını anlattı; Kâtip Çelebi, Cihannüma adlı eseriyle Osmanlı coğrafyacılığını Batı kaynaklarıyla buluşturdu. (Bu adların coğrafya tarihindeki yeri Coğrafyanın doğası sayfasında.) Türkiye'de ulusal haritacılık kurumu Millî Savunma Bakanlığına bağlı Harita Genel Müdürlüğüdür (HGM); Piri Reis haritasından HGM-KÜRE sanal küre uygulamasına kadar pek çok ürününe genel ağdan ulaşılabilir.

Sınavda

Nasıl sorulur“Okuldan eve giden yolun ölçeksiz çizimi” gibi bir durum verilip “Bu çizimle aşağıdakilerden hangisi yapılamaz?” diye sorulur: cevap gerçek uzunluk ya da alan hesabıdır, çünkü çizim krokidir. İkinci kalıp eleman–işlev eşleştirmesidir: sembolün anlamı → lejant, küçültme oranı → ölçek.

TuzakLejant, başlık ya da yön oku eklenmesi bir krokiyi haritaya çevirmez; haritayı krokiden ayıran şey ölçektir.

⇄Bilgi eşleştirme eleman ve görevi

?Soru çöz

Bir öğrenci okulu ile evi arasındaki yolu, kıvrımlarını ve yol üstündeki binaları göstererek yukarıdan bakılmış gibi kâğıda çiziyor; ancak çizimde ölçek kullanmıyor. Bu çizimle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. Ölçeği olmayan çizim krokidir; küçültme oranı bilinmediği için gerçek uzunluk ve alan bulunamaz. A uzunluğu engelleyen yön oku değil, ölçeğin yokluğudur; B düzleme çizmek haritayı yapmaz, ölçek gerekir; D lejant eklemek ölçeksizliği gidermez, çizim kroki kalır.
KAVRAM · PROJEKSİYON

Projeksiyonlar: portakal kabuğu neden düz bir masaya yayılmaz?

MEB 9. sınıf · Mekânsal bilgi teknolojileri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDünya'nın şekli nedir, geoit ne demektir?Bağlantılı konudan (Dünya'nın şekli ve hareketleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Dünya'nın şekli tam bir küre değil, geoittir: küreye yakın, kutuplardan basık ve Ekvator'dan şişkin. Bu şekli Dünya'nın kendi ekseni etrafında dönmesi kazandırmıştır; Dünya, Güneş sistemindeki sekiz gezegenin Güneş'e yakınlıkta üçüncüsüdür.

Güneş sistemi ve geoit

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Silindirik, konik ve düzlem projeksiyon nedir, hangisinde nerede bozulma azdır?

Kısa cevap: Küresel Dünya'yı düz bir yüzeye aktarmak için kullanılan yöntemlere projeksiyon denir ve hiçbiri bozulmasız değildir. Silindirik projeksiyonda Ekvator çevresi, konik projeksiyonda orta enlemler, düzlem projeksiyonda kutup çevresi en az bozulmayla gösterilir.

Bir portakalın kabuğunu yırtmadan, buruşturmadan bir masaya yaymayı dene: olmaz. Haritacıların yüzyıllardır uğraştığı sorun tam olarak budur.

Dünya üç boyutlu ve küreseldir; haritanın çizildiği yüzey ise iki boyutludur. Küre düzleme aktarılırken bir yerler mutlaka gerilir ya da sıkışır, yani şekil ve alan bozulmaları oluşur. Coğrafi koordinatları haritaya aktarmak ve bu bozulmaları en aza indirmek için geometri ve matematikten yararlanılarak geliştirilen yöntemlere projeksiyon denir. MEB, projeksiyon yüzeyine göre üç yöntem sayar.

Tek kural: yüzeyin küreye değdiği yer doğrudur

Projeksiyonu, küreyi bir kâğıtla sarıp gölgesini o kâğıda düşürmek gibi düşünebilirsin. Kâğıdın küreye değdiği hatta ya da noktada bozulma en azdır; buradan uzaklaştıkça artar. Üç yöntemi ayıran şey kâğıdın nereye değdiğidir:

  • Silindirik projeksiyon: Yüzey küreyi silindir gibi sarar ve Ekvator boyunca değer. Ekvator çevresinde bozulma azdır, kutuplara doğru şekil ve alan bozulmaları artar. Paraleller ve meridyenler birbirini dik kesen düz çizgiler olarak çizilir. Dünya haritalarında yaygındır.
  • Konik projeksiyon: Yüzey küreyi koni gibi sarar ve orta enlemlerde değer. Orta kuşakta bozulma azdır; orta enlemlerden Ekvator'a ve kutuplara doğru artar. Türkiye gibi orta kuşaktaki ülkelerin haritaları için uygundur.
  • Düzlem projeksiyon: Düz yüzey genellikle kutup noktasına yerleştirilir. Kutup çevresinde bozulma azdır, Ekvator'a doğru artar. Daha çok kutup bölgelerinin haritalarında kullanılır.
Üç projeksiyonun farkı, yüzeyin küreye değdiği yerdir; bozulma orada en az, uzaklaştıkça fazladır. Şema, harita değildir.Görsel: Sınav Defteri

Grönland neden Afrika kadar görünür?

En bilinen silindirik projeksiyon Mercator'dur. Açıları koruduğu için denizcilikte rota çizmeye elverişlidir, ama bedelini alanla öder. Silindirikte meridyenler kutupta birleşmez, paralel düz çizgiler olarak uzanır; kutba yaklaştıkça doğu–batı yönünde gerçekte daralan alan haritada aynı genişlikte çizilir ve şişer. Bu yüzden böyle bir dünya haritasında Grönland neredeyse Afrika kadar görünür; oysa Afrika yaklaşık 14 kat büyüktür. Yüksek enlemdeki ülkeler (Kanada, Rusya Federasyonu) da olduğundan büyük görünür.

Bozulmanın ölçekle de ilgisi vardır. Bir ilçenin ya da şehrin haritası gibi dar alanları gösteren büyük ölçekli haritalarda küre yüzeyi neredeyse düzdür, bozulma ihmal edilecek kadar azdır. Geniş alan gösteren küçük ölçekli haritalarda, en çok da dünya haritalarında bozulma büyür. Ölçek kavramına bir sonraki durakta geleceğiz.

Akılda kalsın: Silindir küreyi belinden, koni omzundan, düzlem tepesinden tutar: Ekvator → orta kuşak → kutup. Haritası çizilecek yer hangi kuşaktaysa yüzey oraya değmelidir.
Sınavda

Nasıl sorulurBir araştırma senaryosu verilir: “Antarktika'daki buzul erimesini en az hatayla gösterecek harita hangi projeksiyonla çizilmelidir?” Çözüm iki adımdır: çalışma alanının kuşağını bul (Ekvator, orta, kutup), sonra yüzeyin o kuşağa değdiği yöntemi seç → düzlem. Brezilya, Endonezya, Kongo Havzası → silindirik; Türkiye, ABD, Avrupa → konik.

Tuzak“Silindirik projeksiyonlu dünya haritasında kutup çevresindeki ülkeler gerçekte olduğundan küçük görünür” yanlıştır; büyük görünür. “Bozulmasız projeksiyon” ifadesi de her zaman yanlıştır.

▭Boşluk doldurma

Ekvator üzerindeki bir ülkenin haritası en az bozulmayla projeksiyonla, Antarktika'nın haritası ise projeksiyonla çizilir.

silindirikkonikdüzlemkesir

?Soru çöz

Bir grup bilim insanı, iklim değişikliğinin Grönland, Kanada'nın kuzeyi ve Alaska'daki buzullar üzerindeki etkisini inceleyecek ve çalışma alanının haritasını en az hatayla çizmek istiyor. Bu ekip için en uygun tercih ve gerekçesi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Çalışma alanı kutup çevresindedir; düzlem projeksiyonda yüzey kutup noktasına değdiği için bozulma orada en azdır. A silindirik Ekvator'da doğrudur ama alan kutuptadır; B konik orta enlemleri doğru gösterir, Ekvator'a doğru bozulur; C kutupların büyük görünmesi bozulmanın en fazla olduğunu gösterir, üstünlük değildir.
KAVRAM · ÖLÇEK

Ölçek: kesir ölçek, çizgi ölçek ve büyük-küçük ölçek farkı

MEB 9. sınıf · Mekânsal bilgi teknolojileri · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHarita üzerinde enlem ve boylam nasıl bulunur?Bağlantılı konudan (Coğrafi konum). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Haritada enlem kenardaki paralel değerlerinden, boylam meridyen değerlerinden okunur. Paralel değerleri yukarı (kuzeye) doğru artıyorsa kuzey, aşağı doğru artıyorsa güney yarım küre; meridyen değerleri sağa (doğuya) doğru artıyorsa doğu, sola doğru artıyorsa batı yarım küredir. İki çizgi arasındaki nokta için aralık orantılanır; enlem kilometreden (÷ 111), boylam saat farkından (÷ 4) da bulunabilir.

Koordinat okuma ve yer bulma

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Büyük ölçekli harita ile küçük ölçekli harita arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Ölçek, haritadaki küçültme oranıdır ve kesir ölçek (ör. 1/100.000) ya da çizgi ölçek olarak gösterilir. Paydası küçük olan harita büyük ölçeklidir: küçültme az, ayrıntı fazla, gösterilen alan dardır. Paydası büyük olan harita küçük ölçeklidir: küçültme fazla, ayrıntı az, gösterilen alan geniştir.

Yaklaşık 510 milyon km²'lik yeryüzünü bir sayfaya sığdırmanın tek yolu onu küçültmektir; ne kadar küçülttüğünü söyleyen sayıya ölçek denir.

Coğrafi unsurlar haritaya aktarılırken belirli bir oranda küçültülür; bu orana ölçek denir. Ölçek, haritadaki bir uzunluğun gerçekte ne kadar olduğunu söyler. Haritalarda iki biçimde yer alır.

Kesir ölçek

Kesirli bir sayıyla gösterilir. Pay her zaman 1'dir, payda yapılan küçültmeyi gösterir ve birim her zaman santimetredir. 1/100.000 ölçekli haritada 1 cm, gerçekte 100.000 cm, yani 1 km'dir. Pratik bir yol: 1 km = 100.000 cm olduğu için paydadan beş sıfır atınca haritadaki 1 cm'nin kaç kilometre olduğu çıkar. 1/500.000 → 1 cm = 5 km; 1/2.000.000 → 1 cm = 20 km.

Çizgi ölçek

Ölçeğin grafikle, bölmeli bir doğru üzerinde gösterilmiş hâlidir. Bölmeleri 1 cm olan ve 0–1–2–3 km diye ilerleyen bir çizgi ölçek “1 cm = 1 km” der; kesir karşılığı 1/100.000'dir. Çizgi ölçek kesirden daha kullanışlıdır, çünkü harita büyütülüp küçültüldüğünde haritayla birlikte aynı oranda değişir ve doğru kalır. Fotokopiyle yarıya küçültülen bir haritada “1/100.000” yazısı artık yanlıştır, çizgi ölçek ise hâlâ doğrudur. Dijital haritalarda yakınlaştırınca büyüyen ölçek çubuğu da bu yüzden çizgi ölçektir. Aynı mantık kuruyup büzülen eski haritalar için de geçerlidir.

Büyük ölçek mi, küçük ölçek mi?

Kesrin değeri paydayla ters orantılıdır: 1/25.000, 1/1.000.000'dan büyük bir sayıdır. Bu yüzden paydası küçük olan harita büyük ölçeklidir. Kafa karıştıran nokta şudur: “büyük ölçek” büyük alan demek değildir. Büyük olan, ayrıntıdır.

Büyük ölçekli harita (payda küçük)

  • Küçültme oranı azdır.
  • Ayrıntı fazladır, dar alan gösterilir.
  • Haritadaki 1 cm gerçekte kısa bir mesafedir.
  • İzohips aralığı küçük, bozulma azdır.
  • Örnek: şehir planı, topoğrafya haritası.

Küçük ölçekli harita (payda büyük)

  • Küçültme oranı fazladır.
  • Ayrıntı azdır, geniş alan gösterilir.
  • Haritadaki 1 cm gerçekte uzun bir mesafedir.
  • İzohips aralığı büyük, bozulma fazladır.
  • Örnek: Türkiye ve dünya haritaları, atlaslar.

Ölçek, haritanın amacına göre seçilir. Ayrıntı gerekiyorsa (bir mahallenin altyapısı, bir yürüyüş parkuru) büyük ölçekli; geniş bir alan az ayrıntıyla gösterilecekse (kıtalar, ülkeler) küçük ölçekli harita kullanılır. Aynı boyuttaki iki kâğıda biri Türkiye'nin, diğeri İzmir'in haritası çizilirse İzmir haritası daha büyük ölçekli olur; çünkü daha dar bir alan aynı kâğıda daha az küçültülerek sığar.

Akılda kalsın: Payda = küçültme. Payda büyük → küçültme büyük → ölçek küçük. “Büyük ölçekli” haritanın büyük olan şeyi ayrıntısıdır, alanı değil.
Sınavda

Nasıl sorulurAynı boyutta kâğıtlara çizilmiş dünya, Türkiye, bir il ve bir mahalle haritası verilir: “En büyük ölçekli hangisidir?” → en dar alanı gösteren mahalle haritası. “Hangisinde ayrıntı en azdır?” → dünya haritası. Doğa yürüyüşü, oryantiring, arazi çalışması gibi ayrıntı isteyen işler için de cevap hep büyük ölçekli haritadır. ÖSYM, kuruyup küçülmüş yüzyıllık bir deri harita üzerinden (Piri Reis haritası) “hangi ölçek güvenilir?” diye de sordu: cevap, haritayla birlikte küçülen çizgi ölçektir.

Tuzak“Küçük ölçekli haritalarda gösterilen alan küçüktür” yanlıştır.

↕Sıralama büyükten küçüğe diz

  1. 1/500.000
  2. 1/5.000
  3. 1/20.000.000
  4. 1/25.000

?Soru çöz

Bir dağcılık kulübü, Erciyes Dağı'nda iki günlük bir yürüyüş rotası planlıyor. Patikaları, dereleri, çeşmeleri ve yamaçların dikliğini ayrıntılı görmek istiyor. Kulübün kullanacağı haritanın ölçeği aşağıdakilerden hangisi olmalıdır?

✓ A. Ayrıntı gereken işlerde küçültme oranı en az, yani paydası en küçük olan büyük ölçekli harita seçilir. B (1/250.000) ayrıntıyı A'ya göre 10 kat azaltır: 1 cm 2,5 km'ye denk gelir ve patika, çeşme gibi küçük unsurlar haritaya sığmaz. C ve D ülke ya da kıta ölçeğidir; dağ yürüyüşü için fazla küçüktür.
HESAP · ÖLÇEK

Ölçek hesapları: santimetreden kilometreye, cm²'den km²'ye

MEB 9. sınıf · Mekânsal bilgi teknolojileri · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaYerel saat nasıl hesaplanır?Bağlantılı konudan (Coğrafi konum). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Dünya 360°'lik dönüşünü 24 saatte (1.440 dakika) tamamladığı için iki meridyen arasında 4 dakikalık yerel saat farkı vardır; 15° bir saate eşittir. Hesap üç adımdır: boylam farkını bul, 4 ile çarp, aranan yer doğudaysa ekle, batıdaysa çıkar.

Yerel saat hesabı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Ölçek hesabı nasıl yapılır, haritadaki uzunluktan gerçek uzunluk ve alan nasıl bulunur?

Kısa cevap: Gerçek uzunluk = haritadaki uzunluk × ölçeğin paydası; haritadaki uzunluk = gerçek uzunluk ÷ payda. Alan hesabında paydanın karesi kullanılır: 1/100.000 ölçekli haritada 1 cm = 1 km, 1 cm² = 1 km²'dir. Ölçeğin paydası 2 katına çıkarsa aynı yer haritada yarı uzunlukta ve dörtte bir alanda görünür.

Bitlis ile Van arasındaki kuş uçuşu uzaklığı öğrenmek için yola çıkmana gerek yok: bir kâğıt şerit ve haritanın ölçeği yeter.

MEB'in örneğinde iki il merkezi bir kâğıt parçasının kenarına işaretlenir, kâğıt haritanın çizgi ölçeğine yaslanır ve uzaklık doğrudan okunur: 110 km. Kesir ölçekte ise aynı iş bir çarpmayla yapılır. Bütün ölçek soruları tek bir orantıdan çıkar:

Ölçek = Haritadaki uzunluk ÷ Gerçek uzunluk (iki uzunluk da aynı birimde, santimetre).

Üç temel işlem

  • Gerçek uzunluğu bulmak. 1/2.000.000 ölçekli haritada iki kent arası 4,5 cm. Adım 1: paydadan beş sıfır at → 1 cm = 20 km. Adım 2: 4,5 × 20 = 90 km.
  • Haritadaki uzunluğu bulmak. Gerçekte 36 km olan bir yol 1/600.000 ölçekli haritada kaç cm? Adım 1: 1 cm = 6 km. Adım 2: 36 ÷ 6 = 6 cm.
  • Ölçeği bulmak. Gerçekte 15 km olan bir yol haritada 3 cm. Adım 1: 15 ÷ 3 = 5 → 1 cm = 5 km. Adım 2: 5 km = 500.000 cm → ölçek 1/500.000.

Alan hesabı: ölçek karesiyle çalışır

Neden kare? Alan iki boyutludur: bir karenin hem eni hem boyu ölçek oranında küçülür, alan ise bu oranın karesi kadar küçülür. 1/100.000 ölçekli haritada 1 cm = 1 km olduğuna göre 1 cm² = 1 km × 1 km = 1 km²'dir. 1/500.000'de 1 cm = 5 km, dolayısıyla 1 cm² = 25 km²'dir.

  • Örnek: 1/250.000 ölçekli haritada 8 cm² yer kaplayan bir gölün gerçek alanı kaç km²? Adım 1: 1 cm = 2,5 km. Adım 2: 1 cm² = 2,5 × 2,5 = 6,25 km². Adım 3: 8 × 6,25 = 50 km².

İki harita, iki ölçek

Aynı yer iki farklı ölçekte çizildiğinde gerçek uzunluk değişmez, değişen haritadaki görüntüdür. Bu yüzden iki ölçeğin paydalarını oranlamak yeter: uzunluk payda oranında, alan bu oranın karesi kadar değişir.

  • Örnek: 1/1.000.000 ölçekli haritada 4 cm olan bir mesafe 1/250.000 ölçekli haritada kaç cm olur? Paydalar oranı 1.000.000 ÷ 250.000 = 4; yeni harita 4 kat büyük ölçekli. Uzunluk 4 × 4 = 16 cm olur; aynı yerin haritadaki alanı ise 4² = 16 kat büyür.
  • Fotokopi örneği: 1/400.000 ölçekli bir harita her kenarı 2 katına çıkacak biçimde büyütülürse yeni ölçek 1/200.000 olur; haritanın kapladığı alan 4 katına çıkar. Çizgi ölçek de büyüdüğü için doğru kalır, kâğıttaki “1/400.000” yazısı ise artık yanlıştır.
Akılda kalsın: Beş sıfır kuralı: paydadan beş sıfır at = 1 cm kaç km. Alan için o sayının karesini al = 1 cm² kaç km². İki harita karşılaştırılıyorsa paydaları böl: uzunluk o kadar, alan karesi kadar değişir.
Sınavda

Nasıl sorulurAdım adım çözüm kalıbı: 1) Paydadan beş sıfır atarak 1 cm'nin kaç km olduğunu bul. 2) Uzunluk soruluyorsa bu sayıyla çarp (gerçek) ya da böl (harita); alan soruluyorsa sayının karesiyle çarp. 3) İki harita varsa paydaları oranla; uzunluk oranı = payda oranı, alan oranı = payda oranının karesi.

TuzakAlan sorusunda paydanın karesini almayı unutmak; birimi karıştırmak (cm'yi doğrudan km sanmak); “ölçek büyüdükçe aynı yol haritada kısalır” sanmak, oysa ölçek büyüdükçe haritadaki uzunluk artar.

▭Boşluk doldurma hesapla

1/500.000 ölçekli bir haritada 1 cm gerçekte km'dir. Bu haritada iki kent arası 7 cm ölçülüyorsa kentler arasındaki kuş uçuşu uzaklık km'dir.

53550350

?Soru çöz

1/200.000 ölçekli bir haritada 9 cm² yer kaplayan bir göl, aynı boyuttaki bir kâğıda 1/600.000 ölçekle çizilirse haritada kaç cm² yer kaplar?

✓ B. Paydalar oranı 600.000 ÷ 200.000 = 3; yeni harita 3 kat küçük ölçekli. Uzunluk 3'te 1'e, alan 3² = 9'da 1'e iner: 9 ÷ 9 = 1 cm². A yalnız uzunluk oranını (3'te 1) alana uygular; C ve D ölçek küçülürken alanı büyütür (9 × 3, 9 × 9), yönü ters kurar.
KAVRAM · İZOHİPS

İzohips ve yükselti gösterimi: zirve, sırt, vadi, boyun nasıl okunur?

MEB 9. sınıf · Mekânsal bilgi teknolojileri · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaParaleller nedir, özellikleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Coğrafi konum). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Paraleller, Ekvator'a paralel olarak Dünya'yı doğu–batı yönünde saran hayalî çemberlerdir. Ekvator'un kuzeyinde 90, güneyinde 90 olmak üzere 180 paralel vardır; en uzunu Ekvator'dur, boyları kutuplara doğru kısalır. Ardışık iki paralel arası yaklaşık 111 km'dir. Özel paraleller Ekvator (0°), Yengeç ve Oğlak dönenceleri (23° 27′) ile kutup daireleridir (66° 33′).

Paraleller ve enlem

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İzohips (eş yükselti eğrisi) nedir, özellikleri nelerdir?

Kısa cevap: Yükselti ve yer şekilleri haritada renklendirme, tarama, gölgelendirme, kabartma ve eş yükselti (izohips) yöntemleriyle gösterilir. İzohips, yükseltisi aynı olan noktaları birleştiren kapalı eğridir: eğriler birbirini kesmez, sık geçtikleri yerde eğim fazladır, 0 m eğrisi kıyı çizgisidir ve en dar halka en yüksek yeri gösterir.

Bir adanın çevresinde deniz her seferinde 100 metre yükseliyor diye düşün. Her yükselişte suyun karada bıraktığı iz, yükseltisi aynı noktaları birleştiren bir çizgidir: bir izohips.

Harita düzdür ama yeryüzü engebelidir. Farklı yükseltideki alanları ve yer şekillerini düz bir kâğıtta göstermek için çeşitli yöntemler geliştirilmiştir. Hepsinin amacı aynıdır: üçüncü boyutu, yani yüksekliği okunur kılmak.

Dört yöntem, dört bakış

  • Renklendirme: Aynı yükselti ya da derinlikteki yerler aynı renkle boyanır; her renk bir yükselti aralığıdır. Deniz seviyesinden yukarı doğru yeşilden sarıya, turuncuya, açık ve koyu kahverengiye geçilir; denizlerde açık maviden koyu maviye geçiş derinliğin arttığını gösterir. Fiziki haritalar bu yöntemle çizilir.
  • Tarama: Eğim yönünde kısa çizgiler çizilir. Çizgiler dik yamaçta kalın ve sık, az eğimli yamaçta ince ve seyrektir; düzlükler boş bırakılır. Eğimi iyi gösterir ama yükselti değeri okunamaz.
  • Gölgelendirme: Işığın kuzeybatıdan geldiği varsayılır; ışık almayan yamaçlar koyu, alanlar açık tonla gösterilir. Haritaya üç boyutlu bir görünüm kazandırır, yükselti değeri vermez.
  • Kabartma: Yükseltiler üç boyutlu bir maket gibi gösterilir. Algılanması en kolay yöntemdir ve görme engelli kişilerin haritayı öğrenmesine imkân verir; günümüzde plastik malzeme ve üç boyutlu yazıcılarla da üretilir.

Renklendirmenin klasik tuzağı şudur: renkler bitki örtüsünü değil yükseltiyi anlatır. Fiziki haritada yeşil alan “ormanlık” değil “alçak” demektir; çayırlarla kaplı yüksek bir plato kahverengi görünür.

Eş yükselti (izohips) yöntemi

Yükseltileri aynı olan noktaların birleştirilmesiyle oluşan iç içe kapalı eğrilere izohips (eş yükselti eğrisi) denir. İzohipslerle çizilen haritalara topoğrafya haritası adı verilir. Bu haritalardan bir yerin yükseltisi okunur, yer şekilleri yorumlanır, eğim hesaplanır ve profil çıkarılır. Askerî harekâttan inşaat mühendisliğine, madencilikten şehir planlamasına ve doğa sporlarına kadar geniş bir kullanım alanı vardır. İzohipslerin MEB'in saydığı kuralları şunlardır:

  • Aynı izohips üzerindeki bütün noktaların yükseltisi aynıdır.
  • İzohipsler iç içe kapalı eğrilerdir ve birbirini kesmez. Yalnız falez, şelale gibi dik yer şekillerinde üst üste çizilebilir.
  • 0 m eğrisi deniz kıyısından geçer ve kıyı çizgisi adını alır.
  • İki izohips arasındaki yükselti farkı (eş yükselti aralığı) haritanın tamamında aynıdır. Aralık ölçeğe ve amaca göre seçilir; büyük ölçekli haritalarda küçüktür (1, 5, 10 ya da 20 m).
  • İzohipslerin sık geçtiği yerde eğim fazla, seyrek geçtiği yerde eğim azdır.
  • En geniş halka en alçak, en dar halka en yüksek yeri gösterir. Çukur alanlarda bunun tersi geçerlidir: değerler içe doğru azalır.
  • Birbirini çevrelemeyen komşu iki izohipsin yükseltisi eşittir.
Aynı ada üzerinde başlıca yer şekilleri. Kuzeyde izohipsler kıyıda üst üste biner (falez); güneyde akarsu, izohipslerin yükseğe doğru “V” yaptığı vadiden denize iner. Temsilî bir adadır, gerçek bir yer değildir.Görsel: Sınav Defteri

Topoğrafya haritasında yer şekillerini tanımak

  • Zirve (doruk): Dağ ya da tepenin en yüksek noktasıdır; en dar halkanın içindedir ve nokta ya da üçgenle gösterilir.
  • Sırt: Farklı yönlere bakan iki yamacı birleştiren uzun yüksek kesimdir. İzohipsler burada sivri ucu alçak değerlere bakan “V” ya da “U” yapar.
  • Vadi: Akarsu ya da buzulun açtığı, tabanı ve iki yamacı olan oluktur. İzohipsler sivri ucu yüksek değerlere bakan “V” yapar; akarsu V'lerin ucundan geçerek açık tarafa doğru akar.
  • Boyun: İki tepe arasında kalan, çevresine göre alçak geçittir. İki ayrı halka grubunun arasında, ikisini birlikte saran izohipsin içinde kalır.
  • Çukur (çanak): Yüksek kesimlerle çevrili alçak alandır; halkaların değeri içe doğru azalır.
  • Falez (yalı yar): Dalga aşındırmasıyla oluşan dik kıyıdır; izohipsler kıyıda birbirine çok yaklaşır ya da üst üste biner.
  • Kıyı ve delta: 0 m eğrisi kıyı çizgisidir. Akarsuyun ağzında 0 m eğrisi denize doğru çıkıntı yapıyorsa orada bir delta ovası vardır.
  • Şelale: Akarsuyun, izohipslerin üst üste bindiği bir eğim kırığını kestiği yerdir.
  • Plato ve ova: İkisinde de izohipsler seyrektir; ama plato yüksektedir ve kenarlarını akarsuların yardığı sık izohipsli yamaçlar çevirir, ova ise alçakta ve kıyıya ya da akarsuya yakındır.
Akılda kalsın: Vadi mi sırt mı? V'nin sivri ucu nereye bakıyor? Yüksek değere bakıyorsa vadi (su yukarıdan gelir), alçak değere bakıyorsa sırt. Akarsu daima yüksekten alçağa, V'nin açık tarafına akar.
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM'nin sevdiği kalıp: “V” yapan bir izohips ile komşusu verilir, bir eğrinin değeri M diye boş bırakılır: “Şekil vadi olsun diye M kaç olmalı, sırt olsun diye kaç?” Çözüm adımı: 1) V'nin sivri ucunun hangi eğriye baktığını bul. 2) Vadi için o eğri yüksek değerli, sırt için alçak değerli olmalı. 3) Seçilen değer eş yükselti aralığına uymalı. İkinci kalıp akarsu yönüdür (yüksekten alçağa, V'nin açık tarafına). Üçüncüsü “izohipslerin özelliği değildir” sorusudur.

TuzakŞu yanlış yargıları doğru sanmak: büyük ölçekli haritada aralığın büyük olduğu, izohipslerin her yerde kesişebildiği, renklendirmede yeşilin orman demek olduğu.

⇄Bilgi eşleştirme yöntem ve özelliği

?Soru çöz şemayı oku

Yukarıdaki izohips şemasında gösterilen adayla ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ D. Boyun, iki tepenin ayrı ayrı çevrelenen 300 m halkalarının arasında, ikisini birlikte saran 200 m eğrisinin içindedir; yükseltisi 200–300 m'dir. A doğru: akarsu vadiden güneydeki denize iner; B doğru: 469 m'lik zirve en içteki 400 m eğrisindedir; C doğru: kuzeyde izohipsler üst üste biner (falez).
HESAP · PROFİL VE EĞİM

Profil çıkarma ve eğim hesabı: haritaya yandan bakmak

MEB 9. sınıf · Mekânsal bilgi teknolojileri · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBüyük ölçekli harita ile küçük ölçekli harita arasındaki fark nedir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Ölçek, haritadaki küçültme oranıdır ve kesir ölçek (ör. 1/100.000) ya da çizgi ölçek olarak gösterilir. Paydası küçük olan harita büyük ölçeklidir: küçültme az, ayrıntı fazla, gösterilen alan dardır. Paydası büyük olan harita küçük ölçeklidir: küçültme fazla, ayrıntı az, gösterilen alan geniştir.

Ölçek: büyük ve küçük ölçek

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Topoğrafya haritasından profil nasıl çıkarılır, eğim nasıl hesaplanır?

Kısa cevap: Profil, haritada iki nokta arasındaki ya da bir hat boyunca uzanan arazinin yandan görünüşünü, eğimini ve yükseltisini gösteren grafiktir; hattın izohipsleri kestiği noktalar yükseltilerine göre grafiğe taşınarak çizilir. Eğim yüzde olarak hesaplanır: eğim (%) = yükselti farkı ÷ yatay uzaklık × 100.

Yeni bir kara yolu çizilmeden önce mühendisler hep aynı şeyi sorar: bu yol kaç metre tırmanacak ve nerede dikleşecek? Cevap, haritanın yandan görünüşünde, yani profilde saklıdır.

Topoğrafya haritası araziyi kuş bakışı gösterir. Profil ise aynı araziyi yandan gösterir: iki nokta arasında ya da bir akarsu, yol gibi çizgisel bir hat boyunca yükseltinin nasıl değiştiğini bir grafiğe döker. Coğrafya, jeoloji, ormancılık, maden ve inşaat mühendisliğinde sık kullanılır; bir yolun en uygun eğimli güzergâhı, kazılacak toprağın miktarı (hafriyat) ve suyun hangi yöne akacağı (drenaj) profilden okunur.

Profil dört adımda çıkar

  • 1. Haritada iki nokta (A ve B) arasına düz bir hat çizilir.
  • 2. Hattın izohipsleri kestiği noktalar ve bu izohipslerin değerleri bir kâğıt şeridin kenarına işaretlenir.
  • 3. Şerit, yatay ekseni uzaklık, dikey ekseni yükselti olan grafiğin altına yerleştirilir.
  • 4. Her nokta kendi yükseltisine dik olarak taşınır ve noktalar yumuşak bir çizgiyle birleştirilir.
A–B hattının izohipsleri kestiği her nokta, aşağıdaki grafikte kendi yükseltisine taşınmıştır. Zirvenin batısında izohipsler sık olduğu için profil dik, doğusunda seyrek olduğu için yatıktır.Görsel: Sınav Defteri

Profili okurken şemaya bak: izohipslerin sık olduğu yerde grafik dikleşir, seyrek olduğu yerde yatıklaşır. İki tepe arasındaki çukur kesim boyundur. Profil bir görüş sorusunu da çözer: A noktasında duran biri B'yi göremez, çünkü aradaki zirve bakış hattını keser. Bir şey daha: profillerde yer şekilleri belirgin olsun diye dikey ölçek yatay ölçekten büyük tutulur (düşey abartma); bu yüzden yamaçlar grafikte gerçekte olduğundan dik görünür.

Eğim hesabı

Eğim, iki nokta arasındaki yükselti farkının aradaki yatay uzaklığa oranıdır ve genellikle yüzde ile verilir:

Eğim (%) = Yükselti farkı ÷ Yatay uzaklık × 100 (iki değer de aynı birimde, metre).

  • Örnek: Yükseltisi 1.000 m olan A noktası ile 200 m olan B noktası arası 1/200.000 ölçekli haritada 4 cm. Adım 1: yatay uzaklığı bul → 1 cm = 2 km, 4 cm = 8 km = 8.000 m. Adım 2: yükselti farkı → 1.000 − 200 = 800 m. Adım 3: 800 ÷ 8.000 × 100 = %10.
  • Ters örnek: Eğimi %5 olan 2 km'lik bir yolun başı ile sonu arasındaki yükselti farkı: 2.000 × 5 ÷ 100 = 100 m.

Eğim neden bu kadar önemli? Çünkü toprağı, suyu ve insanı birlikte etkiler: eğim arttıkça yüzeysel akış ve erozyon hızlanır, makineli tarım zorlaşır, yol ve yerleşme maliyeti artar. Bir haritada aynı uzunluktaki iki yamaçtan izohips sayısı fazla olanın eğimi fazladır; profil ve eğim hesabı bu gözlemi sayıya çevirir.

Akılda kalsın: Eğim = dikey ÷ yatay × 100. Yatay uzaklığı ölçekle metreye çevirmeden bölme; haritadaki santimetre ile yükseltideki metre aynı birim değildir.
Sınavda

Nasıl sorulurProfil eşleştirme: haritada birkaç hat ve bir profil grafiği verilir, “Bu profil hangi hattın?” diye sorulur. Çözüm: her hattın kestiği izohips değerlerini sırayla yaz (ör. 100-200-300-200-300-200) ve grafikteki iniş-çıkış dizisiyle karşılaştır; zirve sayısı ve dik kenarın hangi yanda olduğu genellikle tek başına eler. Eğim hesabı: iki noktanın yükseltisi ve ölçek verilir; adımlar yatay uzaklık → yükselti farkı → oran × 100'dür. Görüş: “A'dan bakan biri hangi noktayı göremez?” profilde aradaki yükseltinin bakış hattını kesip kesmediğine bakılır.

TuzakHaritadaki cm değerini doğrudan formüle koymak.

↕Sıralama profil çıkarma adımları

  1. Kâğıt şeridi, ekseni çizilmiş grafiğin altına yerleştir
  2. Haritada A ile B arasına düz bir hat çiz
  3. Noktaları yükseltilerine taşı ve birleştir
  4. Hattın kestiği izohipsleri ve değerlerini şeride işaretle

?Soru çöz hesapla

Yükseltisi 1.250 m olan K noktası ile 650 m olan L noktası arasındaki uzaklık 1/100.000 ölçekli bir haritada 3 cm ölçülmüştür. K ile L arasındaki ortalama eğim yüzde kaçtır?

✓ C. Yatay uzaklık: 1 cm = 1 km → 3 km = 3.000 m. Yükselti farkı: 1.250 − 650 = 600 m. Eğim: 600 ÷ 3.000 × 100 = %20. A yatay uzaklığı 30 km, B 10 km alarak ölçeği yanlış çevirir; D yatay uzaklığı 3 ile çarpmayı unutup 1 km alır.
KAVRAM · ÖZEL AMAÇLI HARİTALAR

Özel amaçlı haritalar: koropletten kartograma yedi teknik

MEB 9. sınıf · Mekânsal bilgi teknolojileri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHarita nedir, haritanın elemanları nelerdir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Harita, Dünya'nın ya da bir bölümünün belirli bir oranda küçültülerek kuş bakışı görünümle düzlem üzerine çizilmiş hâlidir. Haritanın başlıca elemanları başlık, çerçeve, coğrafi koordinatlar, lejant (harita işaretleri), yön oku ve ölçektir; ölçeği olmayan kabataslak çizime kroki denir.

Harita ve elemanları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Koroplet, korokromatik, noktalama, akış ve kartogram haritalar nedir?

Kısa cevap: Tematik (özel amaçlı) haritalar tek bir konunun mekânsal dağılışını gösterir. Başlıca teknikler: korokromatik (yayılış alanı renkle, miktar yok), koroplet (idari birimlere göre değer, renk tonuyla), izoplet ve izometrik (eş değer hatları), noktalama (her nokta belli bir miktar), oransal sembol (değere göre büyüyen sembol), akış (hareketin yönü ve miktarı) ve kartogram (alanın veriye göre büyütülüp küçültülmesi).

1854'te Londra'nın Soho semtinde kolera salgını sürerken Dr. John Snow, hastalıktan ölenlerin evlerini haritaya tek tek nokta olarak işledi ve noktaların bir su pompasının çevresinde toplandığını gördü.

Snow'un haritası salgının kaynağını gösterdi: o pompadan çekilen su. Pompa kullanım dışı bırakılınca salgın sona erdi. Bu hikâye haritanın gücünü özetler: bir olayın nerede yoğunlaştığını görmek, çoğu zaman neden orada olduğunu da gösterir. Haritalar bu yüzden yalnız coğrafyanın değil tarih, arkeoloji, tıp, ekonomi ve kamu yönetiminin de aracıdır.

Bir konuyu haritaya dökmenin tek yolu yoktur. Hangi tekniğin seçileceğini MEB'e göre üç şey belirler: verinin türü, ölçeği ve kullanıcıya iletilmek istenen mesaj.

Yedi haritalama tekniği

  • Korokromatik: Bir unsurun yayılış alanı farklı renk ya da desenlerle gösterilir; yoğunluk ya da miktar belirtmez. Dünya'daki iklim tipleri, Türkiye'nin toprak türleri, büyükşehir belediyesi olan iller.
  • Koroplet: Kıta, ülke, il, ilçe gibi sınırlar içindeki sayısal değer, dereceli renk tonlarıyla gösterilir. İllere göre mısır üretimi, nüfus yoğunluğu, kişi başına gelir, doktor başına hasta sayısı.
  • İzoplet ve izometrik: Eş değerli yerler hatlarla birleştirilir. İzopletlerde nüfus yoğunluğu gibi alana yayılmış veriler kullanılır; izometrik haritalarda ise aletle ölçülen nokta değerleri: izohips (eş yükselti), izobat (eş derinlik), izoterm (eş sıcaklık), izobar (eş basınç), izoseist (eş deprem şiddeti), izohyet (eş yağış).
  • Noktalama: Her nokta belirli bir miktarı temsil eder (ör. bir nokta = 10.000 kişi); noktaların sık olduğu yerde yoğunluk fazladır. Nüfus, tarımsal üretim, liman ve havalimanları.
  • Oransal sembol: Sembolün boyutu değerle büyür; en yaygını dairedir, kare, çubuk ya da ikon da kullanılır. Konya Ovası Projesi (KOP) illerinde sulanan tarım alanı miktarı.
  • Akış: Bir unsurun hareket yönünü ve miktarını oklarla gösterir; göç yolları, mal ve yolcu trafiği, akarsu akışı. Süveyş Kanalı'ndan Akdeniz'e geçen balon balığının yayılışı ya da Malazgirt Savaşı'nın evreleri bu teknikle çizilebilir.
  • Kartogram: Ülke ya da il alanları bir istatistiğin değerine göre büyütülüp küçültülür; örneğin illerin nüfusa göre boyutlandırıldığı bir Türkiye haritasında İstanbul olduğundan çok büyük görünür. Coğrafi bilgi sistemleriyle giderek yaygınlaşır.
Aynı dört ilçe: korokromatik yalnız neyin nerede olduğunu (geçim türü), öteki üçü ne kadar olduğunu (nüfus) gösterir. Koroplette miktar renk tonunda, noktalamada nokta sayısında, kartogramda alanın kendisindedir.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Haritaya “Neyi gösteriyorsun?” diye sor. Türünü (renk) → korokromatik · il il miktarını (ton) → koroplet · eş değeri (hat) → izo- · tane tane (nokta) → noktalama · büyüklüğünü (daire) → oransal sembol · hareketini (ok) → akış · alanı şişirip küçültüyorsa → kartogram.
Sınavda

Nasıl sorulurBir veri verilir, uygun teknik sorulur: “Türkiye'deki göçlerin hangi illerden hangi illere ve ne miktarda olduğu” → akış; “illere göre okuma-yazma oranı” → koroplet; “Türkiye'de iklim tiplerinin dağılışı” → korokromatik; “eş sıcaklık hatları” → izometrik (izoterm).

TuzakTuzak korokromatik ile koroplet arasındadır: korokromatik yalnız tür ve yayılış gösterir, miktar göstermez; koroplet ise sayısal değeri idari sınırlara göre ton tonu gösterir.

⇄Bilgi eşleştirme teknik ve örnek

?Soru çöz

Bir haritada her nokta 500 büyükbaş hayvanı temsil etmekte, noktaların sık olduğu yerler hayvan sayısının fazla olduğu alanları göstermektedir. Bu harita hangi teknikle hazırlanmıştır?

✓ A. Her noktanın belirli bir miktarı temsil ettiği ve yoğunluğun nokta sıklığıyla okunduğu haritalar noktalama haritalarıdır. B (koroplet) miktarı nokta sayısıyla değil, idari birimin renk tonuyla gösterir; C (izometrik) eş değerli noktaları hatla birleştirir; D (kartogram) alanın kendisini büyütüp küçültür.
TEKNOLOJİ · CBS VE UYDU

Mekânsal bilgi teknolojileri: CBS, uzaktan algılama ve GPS

MEB 9–11 · Mekânsal bilgi teknolojileri · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSaat dilimleri ve tarih değiştirme çizgisi nedir?Bağlantılı konudan (Coğrafi konum). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Uluslararası saat dilimleri Dünya'yı 15'er derecelik 24 dilime ayırır; ardışık iki dilim arasında bir saat fark vardır. Doğu yarım küredeki dilimler +1, +2, +3…, batı yarım küredekiler −1, −2, −3… diye numaralanır. Başlangıç meridyeninin karşısındaki 180° meridyeni tarih değiştirme çizgisidir: batısında (doğu yarım kürede) tarih bir gün ileri, doğusunda (batı yarım kürede) bir gün geridir.

Saat dilimleri ve tarih çizgisi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Coğrafi bilgi sistemleri (CBS), uzaktan algılama ve GPS nedir?

Kısa cevap: Coğrafi bilgi sistemleri (CBS), mekânsal verilerin toplanması, depolanması, analizi ve harita, tablo ya da grafikle gösterilmesini sağlayan bilgisayar tabanlı sistemdir; bileşenleri kullanıcı, veri, donanım, yazılım ve yöntemdir. Uzaktan algılama, yeryüzü hakkında uydu ve hava araçlarıyla temas etmeden veri toplamaktır. GPS ise uydular yardımıyla bir yerin koordinatlarını, yükseltisini ve zamanı belirleyen küresel konumlandırma sistemidir.

Bartın'da hangi ormanın yangına en açık olduğunu bulmak için uzmanlar arazi kullanımını, yükseltiyi, eğimi, bakıyı, sıcaklığı, nemi ve itfaiyeye uzaklığı ayrı ayrı haritalayıp üst üste koydu; ortaya ilin orman yangını risk haritası çıktı. Bu işi yapan sistemin adı CBS'dir.

Coğrafi bilgi hızla arttıkça onu kâğıt haritalarla yönetmek imkânsızlaştı ve bilgisayar teknolojileri devreye girdi. MEB'in tanımıyla coğrafi bilgi sistemleri (CBS); doğal ortam, insan ve zaman ilişkisine ait verileri toplayan, depolayan, analiz eden ve elde edilen mekânsal bilgiyi harita, tablo ya da grafikle gösteren bilgisayar tabanlı bir bilgi yönetimidir. CBS'nin gücü katmanlardan gelir: aynı alana ait yükselti, arazi kullanımı, parsel ve taşkın alanı gibi bilgiler ayrı katmanlarda tutulur, üst üste konup sorgulanır.

Solda CBS'nin katman mantığı, sağda sistemi oluşturan beş bileşen. Şema, harita değildir.Görsel: Sınav Defteri
  • Kullanıcı: Sistemi yöneten ve mekânsal sorunlara çözüm arayan kişidir; başarının anahtarı onun bilgi ve becerisidir.
  • Veri: Uydu görüntüleri, hava fotoğrafları, anketler, saha çalışmaları ve kurumların ürettiği mekânsal verilerdir; doğru ve güncel olmalıdır.
  • Donanım: Bilgisayar, tablet, akıllı telefon, tarayıcı, yazıcı, GPS alıcısı gibi araçlardır.
  • Yazılım: Verileri işleyen, harita üreten, sorgulama ve analiz yapan programlardır.
  • Yöntem: Verinin nasıl toplanıp depolanacağına, analiz edilip gösterileceğine dair kullanıcının tercihleridir.

CBS veri yönetimini hızlandırır; konum içeren verilerle sözel verileri birlikte kullanır; yakınlık analizi, uzunluk, alan ve eğim ölçümlerini kolay ve doğru yapar; zaman içindeki değişimi gösterir; haritaların güncellenmesini ve paylaşılmasını kolaylaştırır. Haritadaki her unsur nokta, çizgi ya da alan olarak tutulduğunda buna vektör veri, uydu görüntüsü gibi piksellerden oluşan veriye raster veri denir; web tabanlı CBS uygulamalarında katmanlar bu iki biçimde olabilir. Kişisel verilerin gizliliği, kaynağın belirtilmesi ve verinin amacına uygun kullanılması da CBS'nin etik kurallarıdır.

Uzaktan algılama: Dünya'yı uzaydan haritalamak

Uzaktan algılama, yeryüzündeki unsurlara dokunmadan, uydu ve hava araçlarındaki algılayıcılarla bilgi toplamaktır. Uydular yalnız görünür ışığı değil, insan gözünün algılayamadığı kızılötesi ve morötesi ışınları da kaydeder. Böylece sıcaklık, atmosfer kirliliği, deniz suyu tuzluluğu, deniz seviyesi, bitki örtüsü, toprak nemi, arazi kullanımı ve kentleşme hakkında veri toplanır. Farklı yıllarda çekilen görüntüler değişimi gösterir: Aral Gölü'nün 1989–2018 arasındaki uydu görüntüleri, gölün nasıl küçüldüğünü bir bakışta anlatır. Türkiye'nin Göktürk-2 ve İMECE gibi gözlem uyduları da bu amaçla kullanılır.

GPS: cebimizdeki koordinat

Küresel Konumlandırma Sistemi (GPS), uydular aracılığıyla bir yerin coğrafi koordinatlarını belirler. Üç bileşeni vardır: Dünya yörüngesinde dönen ve konum ile zaman bilgisi içeren radyo sinyali gönderen uydu ağı; uyduları izleyip sistemin hatasız çalışmasını sağlayan yer kontrol ağı; saat, telefon, araç navigasyonu gibi GPS alıcıları. Alıcı, konumunu birden çok uydunun sinyallerinden hesaplar (üç boyutlu konum için en az dört uydu gerekir). GPS ile bir noktanın enlemi, boylamı, yükseltisi ve zamanı belirlenir; uydulardaki atomik saatler sayesinde anlık hız da hesaplanır. Halka açık ve ücretsizdir, her hava koşulunda ve günün 24 saati çalışır.

GPS aslında ABD'nin sistemidir; uydu konumlama sistemlerinin genel adı GNSS'dir ve Rusya'nın GLONASS'ı, Avrupa Birliği'nin Galileo'su, Çin'in BeiDou'su da bu ailededir. Kullanım alanları navigasyondan araç takibine, banka ATM'lerinden insansız hava araçlarına, arama kurtarmadan yaban hayvanlarının göç yollarının izlenmesine kadar uzanır. Türkiye'de AFAD'ın Afet Yönetim ve Karar Destek Sistemi (AYDES) ve HGM'nin millî sanal küre uygulaması HGM-KÜRE, bu teknolojilerin bir arada kullanıldığı örneklerdir.

Akılda kalsın: Üçlüyü işleviyle ayır: uzaktan algılama veriyi toplar (göz), GPS yeri belirler (adres), CBS hepsini üst üste koyup analiz eder (beyin).
Sınavda

Nasıl sorulurBir çalışma anlatılır, kullanılan teknoloji sorulur: “Yangından sonra yanan orman alanının uydu görüntüleriyle belirlenmesi” → uzaktan algılama; “Bir ambulansın anlık konumunun izlenmesi” → GPS; “Fay hattına yakın okulların, fay ve okul katmanları çakıştırılarak belirlenmesi” → CBS.

TuzakGPS sıcaklık, nem, nüfus gibi bilgileri vermez, yalnız konum, yükselti ve zaman verir; “CBS'nin bileşeni değildir” sorusunda ölçek, lejant, projeksiyon gibi harita terimleri çeldiricidir.

▭Boşluk doldurma

CBS'nin beş bileşeni kullanıcı, veri, donanım, yazılım ve 'dir. Bir yerin koordinatlarını uydular aracılığıyla belirleyen sisteme kısaca denir.

yöntemlejantGPSölçek

?Soru çöz

Aşağıdaki çalışmaların hangisinde doğrudan uzaktan algılama yönteminden yararlanılmıştır?

✓ B. Uzaktan algılama, unsurlara dokunmadan uydu ya da hava araçlarıyla veri toplamaktır; farklı yıllara ait uydu görüntüleriyle değişimin izlenmesi tipik bir uygulamasıdır. Anket, yerinde ölçüm ve arşiv taraması doğrudan veri toplama yöntemleridir.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Aynı paralel üzerinde bulunan, deniz seviyesindeki iki farklı noktada aşağıdakilerden hangisi kesinlikle farklıdır?

✓ D. Aynı paraleldeki iki farklı nokta farklı meridyenler üzerindedir, bu yüzden aynı anda yerel saatleri farklıdır. A Ekvator'a uzaklık, B çizgisel hız, C gündüz süresi enleme bağlıdır; aynı paralelde üçü de aynıdır.Kaynak: Coğrafi konum · Enlemin sonuçları

?Soru 2

Aşağıdakilerden hangisi göreceli konumun özelliklerinden biri değildir?

✓ B. Enlem ve boylamla kesin olarak verilen, değişmeyen yer mutlak konumdur. A çevredeki yerlerle ilişki, C ortam değiştikçe değişebilme, D ekonomik ve jeopolitik önemi belirleme ise göreceli konumun özellikleridir.Kaynak: Coğrafi konum · Konum ve koordinat sistemi

?Soru 3

Ekvator'dan kutuplara doğru gidildikçe aşağıdakilerden hangisi artar?

✓ B. Kutuplar merkeze daha yakındır ve dönüşün merkezkaç etkisi orada yoktur; yer çekimi kutuplara doğru artar. A geliş açısı kutuplara doğru küçülür; C çizgisel hız paraleller kısaldıkça azalır, kutupta sıfırdır; D paralellerin boyu Ekvator'dan kutuplara kısalır.Kaynak: Dünya'nın şekli ve hareketleri · Şeklin sonuçları

?Soru 4

Bir yerde öğle vakti cisimlerin gölgesinin yılın bir döneminde kuzeye, bir döneminde güneye düştüğü, yılda iki gün ise hiç gölge oluşmadığı gözleniyor. Bu yer aşağıdaki enlemlerden hangisinde olabilir?

✓ A. Gölgenin iki yöne düşmesi ve yılda iki kez kaybolması, ışınların yılda iki kez dik geldiği tropikal kuşağa (0°–23°27') özgüdür. 30° K ile 45° G orta kuşakta, 70° K kutup kuşağındadır; buralara ışın hiç dik gelmez.Kaynak: Dünya'nın şekli ve hareketleri · Matematik iklim kuşakları

?Soru 5

Ekvator'un yaklaşık 3.330 km güneyinde bulunan X noktasının yerel saati, başlangıç meridyeninin yerel saatinden 2 saat geridir. Buna göre X noktasının koordinatı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. 3.330 ÷ 111 = 30°; Ekvator'un güneyinde olduğu için 30° G. 2 saat = 120 dakika, 120 ÷ 4 = 30°; saati geri olduğu için batıdadır: 30° B. B güneyi kuzeyle, C geri saati doğuyla karıştırır; D 120 dakikayı 2'ye bölüp 60° bulur, oysa her derece 4 dakikadır.Kaynak: Coğrafi konum · Koordinat okuma ve yer bulma

?Soru 6

Aşağıdakilerden hangisi Dünya'nın küreye benzer (geoit) şekilde olduğunun kanıtlarından biri değildir?

✓ A. Ay'ın evreleri, Ay'ın Dünya ve Güneş'e göre konumunun değişmesiyle oluşur; Dünya'nın şekliyle ilgisi yoktur. B tutulmadaki yay biçimli gölge, C ufukta önce görünen gemi direği, D yükseldikçe genişleyen ufuk yüzeyin kavisli olduğunu kanıtlar.Kaynak: Dünya'nın şekli ve hareketleri · Güneş sistemi ve geoit

?Soru 7

Aşağıdakilerden hangisi beşerî ortamın bir unsurudur?

✓ B. Teras ve çay bahçesi, insanın doğal ortam üzerine kurduğu beşerî unsurlardır. A buzulun, C rüzgârın, D volkanizmanın eseridir; üçü de insan olmasa da oluşurdu, doğal ortamın (taş küre) unsurlarıdır.Kaynak: Coğrafyanın doğası · Coğrafya nedir?

?Soru 8

Bir araştırmacı şu soruları soruyor: I. Fındık bahçeleri Türkiye'de hangi illerde yoğunlaşıyor? II. Bu yoğunlaşmanın sebebi nedir? III. Fındık bahçeleri ile kıyıdaki işleme tesisleri arasında nasıl bir ilişki var? Soruların coğrafyanın ilkeleriyle eşleştirilmesi hangisinde doğrudur?

✓ C. “Nerede yoğunlaşıyor?” dağılış, “sebebi nedir?” nedensellik, “arasında nasıl bir ilişki var?” bağlantı (karşılıklı ilişki) ilkesidir. A I ile II'yi, B I ile III'ü, D II ile III'ü yer değiştirir; “nerede” sorusu her zaman dağılıştır.Kaynak: Coğrafyanın doğası · Coğrafi bakış ve ilkeler

?Soru 9

Aşağıdakilerden hangisi olasıcılık (posibilizm) görüşünü destekleyen bir örnektir?

✓ A. Teraslama, elverişsiz bir doğal ortamda insanın bilgisiyle bir olanak yaratmasıdır; olasıcılığın özüdür. B tarımın iklimce engellenmesi, C nüfusun suya bağlanması, D evin soğuğa uydurulması: üçü de doğanın insanı sınırladığı ya da uyuma zorladığı determinist örneklerdir.Kaynak: Coğrafyanın doğası · Doğa–insan etkileşimi

?Soru 10

40° doğu meridyeninde yerel saat 09.20 iken yerel saati 11.00 olan bir yer hangi meridyen üzerindedir?

✓ C. Saat farkı 100 dakika; 100 ÷ 4 = 25°. Yerin saati ileri olduğuna göre yer doğudadır: 40 + 25 = 65° D. B (25° D) yalnızca farktır; A (15° D) farkı yanlış yöne, yani batıya uygulamanın; D (65° B) doğru farkı bulup yönü batı yazmanın sonucudur.Kaynak: Coğrafi konum · Yerel saat hesabı
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Coğrafya soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →