Dünya'nın şekli ve hareketleri: gece-gündüzden mevsimlere

Geoit şeklin ışın açısını, günlük hareketin gece-gündüzü ve saat farkını, eksen eğikliğinin mevsimleri nasıl ürettiğini; dört özel tarihi ve günberi-günöteyi şemalarla adım adım anlatıyoruz.

7 durakKavram
15 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 15tamamlanan etkinlik
80 sorubu konuda çözebileceğin
KAVRAM · DÜNYA VE EVREN

Dünya'nın şekli: geoit, yani kutuplardan basık bir küre

MEB 9. sınıf · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaCoğrafya nedir? Coğrafyanın konusu nedir?Bağlantılı konudan (Coğrafyanın doğası). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Coğrafya, doğal ortam ile beşerî ortamı ve ikisi arasındaki etkileşimi mekânla ilişkilendirerek inceleyen bilimdir. Adı Eski Yunanca “geo” (yer) ve “graphein” (tasvir etmek) kelimelerinden gelir ve ilk kez Eratosthenes tarafından kullanılmıştır. Konusu, doğal ortamla beşerî ortamın birlikte oluşturduğu coğrafi ortamdır.

Coğrafya nedir?

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Dünya'nın şekli nedir, geoit ne demektir?

Kısa cevap: Dünya'nın şekli tam bir küre değil, geoittir: küreye yakın, kutuplardan basık ve Ekvator'dan şişkin. Bu şekli Dünya'nın kendi ekseni etrafında dönmesi kazandırmıştır; Dünya, Güneş sistemindeki sekiz gezegenin Güneş'e yakınlıkta üçüncüsüdür.

Denizciler yüzyıllardır aynı şeyi görür: ufuktan yaklaşan bir geminin önce direği, sonra gövdesi belirir.

Bu basit gözlem, Dünya'nın düz olmadığının en eski kanıtlarındandır. Deniz yüzeyi kavisli olduğu için gemi ufkun “arkasından” yükselir; yüzey düz olsaydı gemi, uzaktayken küçük ama bütün hâlde görünürdü. Coğrafyanın Dünya'yla ilgili anlattığı her şey, bu kavisli yüzeyin ve onun iki hareketinin üstüne kuruludur.

Güneş sistemi ve Dünya'nın yeri

Dünya, Samanyolu galaksisindeki milyarlarca yıldızdan biri olan Güneş'in çevresinde dolanan sekiz gezegenden biridir. Güneş sisteminin kütlesinin %99'undan fazlası Güneş'tedir; gezegenleri yörüngede tutan onun çekim gücüdür. Gezegenler Güneş'e yakınlık sırasıyla Merkür, Venüs, Dünya, Mars, Jüpiter, Satürn, Uranüs ve Neptün'dür. İlk dördü kayalık yüzeyli karasal gezegenler, son dördü gaz devleridir; en büyüğü Jüpiter'dir. Plüton 2006'dan bu yana cüce gezegen sayılır. Dünya'nın tek doğal uydusu Ay'dır.

Dünya'yı yaşanabilir kılan, bu sistemdeki yeridir. Güneş'e ortalama yaklaşık 150 milyon km uzaklıktadır; Güneş ışığı bu yolu yaklaşık 8 dakikada alır. Bu uzaklık suyun büyük bölümünün sıvı kalmasına izin verir: Güneş'e daha yakın Venüs çok sıcak, daha uzak Mars çok soğuktur. Atmosfer ve manyetik alan zararlı ışınları süzer. Neden önemli? Çünkü coğrafyanın incelediği iklim, akarsu, toprak ve canlı hayatı bu koşulların ürünüdür.

Geoit: küreye yakın ama tam küre değil

MEB'in tanımıyla Dünya küreye yakın, kutuplardan basık ve Ekvator'dan şişkin bir şekle sahiptir; bu şekle geoit denir. Neden böyle? Dünya ekseni etrafında dönerken Ekvator çevresindeki kütle en geniş çemberi çizer, yani en hızlı döner. Dönüşün doğurduğu merkezkaç etkisi en çok orada hissedilir; milyarlarca yıl içinde bu etki Ekvator'u dışa doğru şişirmiş, kutupları basık bırakmıştır.

Fark rakamlarda küçüktür ama sınavda büyüktür. Ekvator yarıçapı yaklaşık 6.378 km, kutup yarıçapı yaklaşık 6.357 km'dir; aradaki fark 21 km kadardır. Ekvator çevresi yaklaşık 40.076 km, kutuplardan geçen çevre ise yaklaşık 40.008 km'dir. Yani Ekvator'da duran biri Dünya'nın merkezine, kutup noktasında duran birinden daha uzaktır.

Dünya'nın şeklinin kanıtları

  • Ufuktan yaklaşan geminin önce direğinin görünmesi, uzaklaşan geminin önce gövdesinin kaybolması.
  • Ay tutulmasında Dünya'nın Ay üzerine düşen gölgesinin her zaman daire yayı biçiminde olması.
  • Yükseğe çıkıldıkça görülebilen ufkun genişlemesi.
  • Hep aynı yöne giden birinin başladığı yere dönmesi: Macellan'ın başlattığı, Elcano'nun 1522'de tamamladığı ilk dünya turu.
  • Kuzeye ya da güneye gidildikçe gökyüzünde görülen yıldızların değişmesi; Kutup Yıldızı'nın ufuktan yüksekliği yaklaşık olarak o yerin enlemine eşittir.
  • Uzaydan çekilen fotoğraflar.
Akılda kalsın: Geoit, dönmenin şeklidir. Şişkinlik dönüşün en hızlı olduğu yerde, Ekvator'dadır. Bu yüzden Ekvator'da büyük olanlar: yarıçap, çevre, çizgisel hız. Kutupta büyük olan: yer çekimi.
Sınavda

Nasıl sorulur“Aşağıdakilerden hangisi Dünya'nın şeklinin kanıtlarından biri değildir?” Şıklarda gemi direği, Ay tutulması, ufkun genişlemesi gibi gerçek kanıtların yanına bir hareket sonucu konur: Ay'ın evreleri ya da mevsimlerin oluşması. Bunlar şekli değil, konum ve hareketi gösterir. İkinci kalıp geoit şeklin nedenidir: cevap Dünya'nın kendi ekseni etrafında dönmesidir.

TuzakBu soruda “Güneş'in çekimi” ya da “yıllık hareket” şıkkını seçmek.

⇄Bilgi eşleştirme kavram ve tanım

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi Dünya'nın küreye benzer (geoit) şekilde olduğunun kanıtlarından biri değildir?

✓ A. Ay'ın evreleri, Ay'ın Dünya ve Güneş'e göre konumunun değişmesiyle oluşur; Dünya'nın şekliyle ilgisi yoktur. B tutulmadaki yay biçimli gölge, C ufukta önce görünen gemi direği, D yükseldikçe genişleyen ufuk yüzeyin kavisli olduğunu kanıtlar.
SÜREÇ · ENLEM ETKİSİ

Dünya'nın şeklinin sonuçları: güneş ışınları neden kutuplara eğik gelir?

MEB 9. sınıf · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaFiziki coğrafyanın alt dalları nelerdir?Bağlantılı konudan (Coğrafyanın doğası). Önce kendin cevapla, sonra aç.

MEB'e göre coğrafya fiziki ve beşerî coğrafya olmak üzere iki bölüme ayrılır. Fiziki coğrafya yeryüzündeki doğal olay ve süreçleri inceler; alt dalları jeomorfoloji (yer şekilleri), klimatoloji (iklim), hidrografya (sular), biyocoğrafya (canlılar) ve toprak coğrafyasıdır.

Fiziki coğrafya ve alt dalları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Dünya'nın şeklinin (geoit) sonuçları nelerdir?

Kısa cevap: Dünya'nın geoit şekli yüzünden güneş ışınlarının geliş açısı Ekvator'dan kutuplara doğru daralır ve sıcaklık genel olarak Ekvator'dan kutuplara azalır. Aynı şekil yüzünden çizgisel hız, paralel boyu ve meridyenler arası mesafe kutuplara doğru azalır, yer çekimi artar; Dünya'nın her an yarısı aydınlık, yarısı karanlıktır.

21 Mart öğle vakti Ekvator üzerine dikilen bir çubuğun gölgesi yoktur. Aynı anda Sinop'a dikilen çubuğun gölgesi neredeyse kendi boyu kadardır.

Güneş çok uzakta olduğu için ışınları Dünya'ya birbirine paralel ulaşır. Paralel ışınlar düz bir zemine düşseydi her yer aynı açıyı alırdı; ama zemin kavisli. Işınlar kavisin tam karşısına dik, oradan uzaklaştıkça giderek daha eğik düşer. MEB bunu şöyle özetler: Dünya'nın geoit şekli nedeniyle güneş ışınlarının geliş açısı Ekvator'dan kutuplara doğru daralır.

Açı daralınca ne olur?

Eğik gelen ışın iki kez kaybeder. Birincisi, aynı ışık demeti daha geniş bir alana yayılır: el fenerini duvara dik tuttuğunda parlak küçük bir daire, yan tuttuğunda soluk ve geniş bir leke görürsün. İkincisi, eğik ışın atmosferde daha uzun yol alır, daha çok tutulur ve yansıtılır. Sonuç: birim alana düşen enerji azalır, sıcaklık genel olarak Ekvator'dan kutuplara doğru azalır. Buna sıcaklık-enlem ilişkisi denir; Türkiye'de sıcaklığın güneyden kuzeye azalması bunun örneğidir (ayrıntı Türkiye'nin coğrafi konumu sayfasında).

Aynı zincir başka sonuçlar da üretir. Kutuplara doğru öğle gölgesi uzar, tan ve alacakaranlık süresi uzar, kalıcı kar sınırı alçalır. Hepsinin kökü tek bir cümledir: ışın eğikleştikçe yer daha az ısınır.

Ekinoks günü öğle vakti: paralel ışınlar Ekvator'a dik, kutuplara doğru giderek eğik düşer. Aydınlanma çemberi Dünya'yı aydınlık ve karanlık iki yarıya böler. Şema ölçeksizdir.Görsel: Sınav Defteri

Hız, çekim ve mesafe

Dünya'nın her noktası yaklaşık 24 saatte bir tam tur atar, ama turun uzunluğu enleme göre değişir. Ekvator'daki nokta 40 bin km'lik çemberi dolaşır, kutup noktası ise yerinde döner. Bir noktanın birim zamanda aldığı yola çizgisel hız denir: Ekvator'da saatte yaklaşık 1.670 km'dir, 60. paralelde bunun yarısına iner, kutup noktalarında sıfırdır. Paraleller de aynı nedenle kutuplara doğru kısalır; meridyenler kutuplarda birleştiği için iki meridyen arası mesafe daralır. Ekvator'da yaklaşık 111 km olan bir derecelik boylam aralığı, 60. paralelde yarıya iner.

Yer çekimi ise ters yönde işler. Kutuplar Dünya'nın merkezine daha yakındır ve dönüşün merkezkaç etkisi orada yoktur; bu yüzden yer çekimi Ekvator'dan kutuplara doğru artar. MEB bu farkı hava basıncına da bağlar: çekim arttıkça Ekvator'dan kutuplara doğru hava basıncı artar. Basıklığın küçük bir izi daha vardır: iki paralel arası mesafe her yerde yaklaşık 111 km'dir, ama kutuplara doğru çok az uzar.

Aydınlanma çemberi

Küre biçimli bir cisim, tek bir ışık kaynağının karşısında aynı anda ancak yarısıyla aydınlanır. Dünya'nın Güneş'e bakan yarısında gündüz, öbür yarısında gece yaşanır; iki yarıyı ayıran sınıra aydınlanma çemberi denir. Çemberi şekil çizer, ama yerini hareketler değiştirir: Dünya döndükçe her yer sırayla gündüzden geceye geçer (günlük hareket), eksen eğik olduğu için de çember yıl içinde kutup noktalarıyla kutup daireleri arasında yer değiştirir (yıllık hareket). Bu iki hikâyeye sonraki duraklarda geleceğiz.

Bir ayrıntı sınavda çok işe yarar: aydınlanma çemberi Dünya'yı tam ortadan bölen bir daire olduğu için Ekvator'u her zaman iki eşit parçaya ayırır. Bu yüzden Ekvator'da yıl boyunca gece ve gündüz 12'şer saattir.

Akılda kalsın: Ekvator'dan kutba yolculukta açı, sıcaklık, hız, paralel boyu, meridyen arası azalır; çekim, gölge, tan-alacakaranlık, ışının atmosferdeki yolu artar. Hepsinin kökü aynıdır: kavisli yüzey.
Sınavda

Nasıl sorulurİki yer ya da bir küre şeması verilir: “Hangisi Dünya'nın şeklinin sonucudur?” Tuzak gece-gündüz ve mevsimlerdir. Aydınlanma çemberinin varlığı şekilden gelir, ama gece ile gündüzün birbirini izlemesi günlük hareketin, mevsimler ise eksen eğikliği ile yıllık hareketin sonucudur. Bir de “Dünya, Güneş'e dönük düz bir disk olsaydı” kalıbı vardır: her yer aynı açıyı ve aynı sıcaklığı alırdı. Yer çekiminin kutuplarda fazla olduğunu unutanlar “kutuplara doğru azalır” şıkkına düşer.

↕Sıralama çizgisel hız büyükten küçüğe

  1. 60° kuzey paraleli
  2. Ekvator
  3. Kuzey Kutup Noktası
  4. 30° kuzey paraleli

?Soru çöz

Ekvator'dan kutuplara doğru gidildikçe aşağıdakilerden hangisi artar?

✓ B. Kutuplar merkeze daha yakındır ve dönüşün merkezkaç etkisi orada yoktur; yer çekimi kutuplara doğru artar. A geliş açısı kutuplara doğru küçülür; C çizgisel hız paraleller kısaldıkça azalır, kutupta sıfırdır; D paralellerin boyu Ekvator'dan kutuplara kısalır.
SÜREÇ · GÜNLÜK HAREKET

Dünya'nın günlük hareketi: 24 saatlik dönüşün sonuçları

MEB 9. sınıf · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDeterminizm ve olasıcılık (posibilizm) nedir? Doğa ile insan nasıl etkileşir?Bağlantılı konudan (Coğrafyanın doğası). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Çevresel determinizm, doğal koşulların insanın yaşayışını ve kültürünü belirlediğini savunur; Friedrich Ratzel ile sistemleşmiştir. Olasıcılık (posibilizm) ise doğanın yalnız olanaklar sunduğunu, seçimi insanın yaptığını savunur; Vidal de la Blache ile anılır. MEB'e göre eski çağlarda doğanın etkisi ön plandaydı, bugün insan doğal ortamı değiştiren bir etkendir.

Doğa–insan etkileşimi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Dünya'nın günlük hareketi nedir ve sonuçları nelerdir?

Kısa cevap: Dünya kendi ekseni etrafında batıdan doğuya doğru döner ve bu dönüşü yaklaşık 24 saatte tamamlar; buna günlük hareket denir. Sonuçları gece ile gündüzün birbirini izlemesi, günlük sıcaklık farkı, doğudaki yerlerin Güneş'i önce görmesi ve yerel saat farkları, rüzgârlar ile okyanus akıntılarının Kuzey Yarım Küre'de sağa, Güney Yarım Küre'de sola sapmasıdır (Coriolis etkisi).

Ekvator'daki biri hiç kıpırdamadan saatte 1.670 km yol alır. Kutup noktasında duran biri ise 24 saatte yalnızca kendi çevresinde bir tur döner.

Dünya, kutup noktalarını birleştiren ve merkezinden geçtiği varsayılan çizgi, yani eksen etrafında döner. MEB'in verdiği gibi dönüş batıdan doğuyadır ve bir tam tur 24 saatte tamamlanır; Kuzey Kutbu'nun üstünden bakan biri bunu saat yönünün tersine bir dönüş olarak görür. 360°'lik tur 24 saat sürdüğüne göre Dünya her saatte 15°, her 4 dakikada 1° döner. Bu açısal hız her yerde aynıdır; değişen, önceki durakta gördüğümüz çizgisel hızdır.

Gece ve gündüz, sabah ve öğle

Aydınlanma çemberini Dünya'nın şekli çizer, dönüş ise her yeri sırayla çemberin iki yanından geçirir. Böylece gece ile gündüz birbirini izler. Güneş bize doğudan doğup batıdan batıyormuş gibi görünür; oysa hareket eden Güneş değil, batıdan doğuya dönen Dünya'dır. Gün içinde Güneş'in ufuktan yüksekliği değişir: sabah eğik gelen ışınlar öğleye doğru dikleşir, öğleden sonra yeniden eğikleşir.

MEB'in vurguladığı gibi sabah, öğle ve akşam sıcaklıkları arasındaki farkın nedeni günlük harekettir. Günün en düşük sıcaklığı Güneş doğmadan hemen önce ölçülür, çünkü yer bütün gece ısı kaybetmiştir. En yüksek sıcaklık ise öğle değil öğleden sonradır: yer, öğleden sonra da bir süre kaybettiğinden fazla ısı almaya devam eder. Günlük sıcaklık farkının nerede büyük, nerede küçük olduğu ise karasallık ve nemle ilgilidir (ayrıntı atmosfer ve sıcaklık sayfasında).

Doğu ileri, batı geri

Batıdan doğuya dönen bir gezegende Güneş'i ilk doğudaki yerler görür. Bu yüzden aynı anda doğudaki yerin saati ileri, batıdakininki geridir; her meridyen 4 dakikalık fark yaratır. Yerel saat, ortak saat, saat dilimleri ve tarih değiştirme çizgisi bu kuraldan çıkar; hesapları coğrafi konum: paraleller, meridyenler ve saat farkları sayfasında adım adım çözüyoruz. Burada akılda tutulacak tek şey şudur: saat farkının kaynağı günlük harekettir ve boylama bağlıdır.

Coriolis etkisi: sağa ve sola sapma

Ekvator'dan kuzeye doğru esen bir rüzgâr düşün. Yola çıktığı yer saatte 1.670 km'ye yakın hızla doğuya dönmektedir; vardığı enlem ise daha yavaş döner. Rüzgâr, altındaki zeminden daha hızlı doğuya kaydığı için yolundan sağa sapmış görünür. Dünya'nın dönmesinden doğan bu etkiye Coriolis etkisi denir: hareket eden rüzgârlar ve okyanus akıntıları Kuzey Yarım Küre'de sağa, Güney Yarım Küre'de sola sapar. Sapma Ekvator'da görülmez, kutuplara doğru artar. Alizelerin Kuzey Yarım Küre'de kuzeydoğudan, Güney Yarım Küre'de güneydoğudan esmesi ve okyanuslardaki büyük akıntı halkalarının dönüş yönü bu sapmanın sonucudur (ayrıntı basınç ve rüzgârlar sayfasında).

Günlük hareketin sonuçları

  • Gece ile gündüzün birbirini izlemesi.
  • Gün içinde sıcaklığın değişmesi (günlük sıcaklık farkı).
  • Güneş'in doğudan doğup batıdan batıyor görünmesi; doğudaki yerlerin Güneş'i önce görmesi.
  • Meridyenler arasında yerel saat farkı (1° = 4 dakika) ve saat dilimleri.
  • Rüzgârların ve okyanus akıntılarının sapması (Coriolis etkisi).
  • Çizgisel hızın enleme göre değişmesi.
  • Dünya'nın Ekvator'dan şişkin, kutuplardan basık olması (geoit).
  • 30° ve 60° enlemleri çevresinde dinamik basınç kuşaklarının oluşması.
Akılda kalsın: Sonuçta saat, an, gün, sapma varsa günlük hareket; mevsim, yıl, gündüz süresinin değişmesi varsa yıllık hareket. “Gece ve gündüz oluşur” günlük, “gece ve gündüz süreleri değişir” yıllık harekettir.
Sınavda

Nasıl sorulur“Aşağıdakilerden hangisi Dünya'nın günlük hareketinin sonucu değildir?” Çeldirici hep yıllık hareketten gelir: mevsimler, gündüz süresinin yıl içinde değişmesi, ışınların dik geldiği yerin dönenceler arasında yer değiştirmesi. Bir de “Dünya doğudan batıya dönseydi” kalıbı vardır: Güneş batıdan doğar, batıdaki yerlerin saati ileri olur, sapma yönleri tersine döner.

TuzakCoriolis sorusunda yönü karıştırmak; güneyden esen bir rüzgâr Kuzey Yarım Küre'de sağa saparak güneybatı rüzgârına dönüşür, Güney Yarım Küre'de olsaydı sola sapardı.

▭Boşluk doldurma

Dünya kendi ekseni etrafında döner ve bu dönüşü yaklaşık saatte tamamlar. Bu dönüş yüzünden hareket eden rüzgârlar Kuzey Yarım Küre'de sapar.

batıdan doğuyadoğudan batıya24sağasola

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi Dünya'nın kendi ekseni etrafındaki dönüşünün (günlük hareket) sonuçlarından biri değildir?

✓ C. Mevsimler eksen eğikliği ile yıllık hareketin sonucudur. A gece-gündüz ardalanması, B Coriolis sapması, D doğudaki yerlerde Güneş'in erken doğması (yerel saat farkı) ise günlük hareketten doğar.
SÜREÇ · YILLIK HAREKET

Yıllık hareket ve eksen eğikliği: mevsimler nasıl oluşur?

MEB 9. sınıf · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDünya'nın şekli nedir, geoit ne demektir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Dünya'nın şekli tam bir küre değil, geoittir: küreye yakın, kutuplardan basık ve Ekvator'dan şişkin. Bu şekli Dünya'nın kendi ekseni etrafında dönmesi kazandırmıştır; Dünya, Güneş sistemindeki sekiz gezegenin Güneş'e yakınlıkta üçüncüsüdür.

Güneş sistemi ve geoit

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Dünya'nın yıllık hareketi ve eksen eğikliğinin sonuçları nelerdir?

Kısa cevap: Dünya, Güneş çevresindeki elips yörüngesini 365 gün 6 saatte dolanır (yıllık hareket); ekseni ise Ekvator düzlemi ile yörünge düzlemi arasında 23°27'lık açı oluşturacak biçimde eğiktir. Eksen eğikliği ve yıllık hareket birlikte mevsimleri, gece-gündüz sürelerinin yıl içinde değişmesini, dönenceleri, kutup dairelerini ve matematik iklim kuşaklarını oluşturur.

Her ilkbaharda Afrika'dan dönen leylekler Anadolu'daki yuvalarına yeniden yerleşir, sonbaharda yeniden güneye göç eder. Bu takvimi kuşlara Dünya'nın Güneş çevresindeki yolculuğu yazdırır.

Dünya, Güneş'in çevresinde elips biçimli bir yörüngede dolanır ve bir turu 365 gün 6 saatte tamamlar. Yörüngenin oluşturduğu düzleme yörünge düzlemi ya da ekliptik düzlem denir. Takvim yılı 365 gün olduğu için her yıl 6 saat artar; dört yılda biriken 24 saat şubata eklenir ve o yıl 366 gün olur. Artık yıl, yıllık hareketin takvimdeki izidir.

23°27'lık eğiklik

Dünya'nın ekseni yörünge düzlemine dik durmaz. MEB'in verdiği ölçüyle Ekvator düzlemi ile ekliptik düzlem arasında 23°27'lık açı vardır; eksen ile ekliptik düzlem arasındaki açı ise 66°33''tür (90° − 23°27'). Asıl önemli olan, eksenin yıl boyunca uzayda hep aynı yöne bakmasıdır. Bu yüzden Dünya yörüngenin bir ucundayken Kuzey Yarım Küre Güneş'e doğru eğiktir, karşı uçtayken Güneş'ten uzağa eğiktir.

Eksen yıl boyunca aynı yöne eğik kaldığı için 21 Haziran'da Kuzey Yarım Küre Güneş'e dönük, 21 Aralık'ta ters yöndedir; ekinokslarda iki yarım küre eşit aydınlanır. Gri yarılar geceyi gösterir; yörüngenin basıklığı ve uzaklıklar abartılmıştır.Görsel: Sınav Defteri

Mevsimler neden oluşur?

Kuzey Yarım Küre Güneş'e doğru eğikken iki şey birden olur: ışınlar bu yarım küreye daha dik açıyla gelir ve aydınlanma çemberi Kuzey Kutbu'nun ötesine geçtiği için gündüzler uzar. Daha dik ışın ve daha uzun gündüz, daha fazla enerji demektir: yaz. Altı ay sonra tablo tersine döner; ışınlar eğikleşir, geceler uzar: kış. MEB'in deyişiyle sıcaklığın yıl içinde değişmesinde etkili olan, eksenin 23°27'lık eğikliği ile Dünya'nın Güneş çevresinde dolanmasıdır. Aynı anda Güney Yarım Küre'de tam tersi yaşanır; bu yüzden farklı yarım kürelerde aynı anda farklı mevsimler görülür. Türkiye'de ocak ayında kar yağarken Arjantin'de ve Avustralya'da yaz yaşanır.

Eksen eğikliği ve yıllık hareketin sonuçları

  • Mevsimlerin oluşması; iki yarım kürede aynı anda zıt mevsimlerin yaşanması.
  • Gece ve gündüz sürelerinin yıl içinde değişmesi (Ekvator dışında).
  • Işınların öğle vakti dik geldiği yerin yıl içinde iki dönence arasında yer değiştirmesi.
  • Aynı yerde ışınların geliş açısının ve öğle gölgesinin boyunun yıl içinde değişmesi.
  • Aydınlanma çemberinin kutup noktalarıyla kutup daireleri arasında yer değiştirmesi.
  • Dönencelerin, kutup dairelerinin ve matematik iklim kuşaklarının oluşması.
  • Kutup bölgelerinde 24 saat ve daha uzun süren gece ve gündüzlerin yaşanması.

Eksen eğik olmasaydı?

Sınavın en sevdiği varsayım budur. Eksen yörünge düzlemine dik olsaydı ışınlar yıl boyunca hep Ekvator'a dik gelirdi. Mevsimler oluşmaz, her yerde yıl boyunca gece ve gündüz 12'şer saat sürer, dönenceler ve kutup daireleri diye çizgiler olmazdı. Ama Dünya yine dönerdi: gece ile gündüz birbirini izler, saat farkları ve Coriolis etkisi sürer, sıcaklık Ekvator'dan kutuplara yine azalırdı. Çünkü bunlar eğiklikten değil, şekilden ve günlük hareketten gelir.

Eğiklik de sonsuza kadar sabit değildir. MEB'e göre bugün yaklaşık 23°27' olan açı, ortalama 42 bin yıllık bir döngüde 22,1° ile 24,5° arasında değişir. Bu değişimin Güneş'ten alınan enerjide yaklaşık %1'lik bir fark yarattığı hesaplanır; bilim insanları yörünge ve eksen eğikliğindeki bu değişimleri buzul çağlarının ortaya çıkmasında rol oynayan etkenler arasında sayar.

Akılda kalsın: “Eksen eğik olmasaydı” sorusunu ikiye ayır. Süre ve mevsim sonuçları kaybolur: mevsimler, gündüz süresinin değişmesi, dönenceler, kutup daireleri, 24 saatlik gece ve gündüzler. Dönme ve şekil sonuçları kalır: gece-gündüz ardalanması, saat farkı, Coriolis, ışın açısının enlemle azalması.
Sınavda

Nasıl sorulurÖncüllü soru gelir: “I. Mevsimlerin oluşması, II. Yerel saat farkları, III. Kutup dairelerinde 24 saat gündüz yaşanması; hangileri eksen eğikliğiyle açıklanır?” Cevap I ve III'tür; II boylamdan, yani günlük hareketten gelir.

Tuzak“Dünya Güneş'e yaklaşınca yaz olur” fikri: mevsimlerin nedeni uzaklık değil, eksen eğikliğidir (son durakta göreceğiz). Bir de açı tuzağı vardır: 23°27' Ekvator düzlemiyle yörünge düzlemi arasındaki, 66°33' eksenle yörünge düzlemi arasındaki açıdır.

⇄Bilgi eşleştirme açılar ve süreler

?Soru çöz

Dünya'nın ekseni yörünge düzlemine dik olsaydı aşağıdakilerden hangisi görülmeye devam ederdi?

✓ D. Gece ile gündüzün birbirini izlemesi Dünya'nın kendi ekseni etrafında dönmesinden doğar; eksen dik olsa da dönüş sürerdi. A mevsimler, B gündüz süresinin yıl içinde değişmesi, C kutup dairelerinde 24 saat gündüz eksen eğikliğinin sonucudur; eksen dik olsa ortadan kalkardı.
DAĞILIŞ · İKLİM KUŞAKLARI

Matematik iklim kuşakları: dönenceler neden 23°27', kutup daireleri neden 66°33'te?

MEB 9. sınıf · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDünya'nın şeklinin (geoit) sonuçları nelerdir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Dünya'nın geoit şekli yüzünden güneş ışınlarının geliş açısı Ekvator'dan kutuplara doğru daralır ve sıcaklık genel olarak Ekvator'dan kutuplara azalır. Aynı şekil yüzünden çizgisel hız, paralel boyu ve meridyenler arası mesafe kutuplara doğru azalır, yer çekimi artar; Dünya'nın her an yarısı aydınlık, yarısı karanlıktır.

Şeklin sonuçları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Matematik iklim kuşakları nelerdir, dönenceler ve kutup daireleri nereden geçer?

Kısa cevap: Güneş ışınları yıl içinde en fazla 23°27' kuzey (Yengeç Dönencesi) ve 23°27' güney (Oğlak Dönencesi) paralellerine kadar dik gelebilir; 66°33' paralelleri ise kutup daireleridir. Dönenceler arası tropikal kuşak, dönencelerle kutup daireleri arası orta kuşak, kutup daireleriyle kutup noktaları arası kutup kuşağıdır.

Türkiye'de hiçbir direğin öğle gölgesi yıl boyunca kaybolmaz. Türkiye'nin güney ucundan yaklaşık 12,5 derece güneye inen biri ise bunu yılda en az bir kez görür.

Işınların öğle vakti dik geldiği paralel, yıl içinde Ekvator'un iki yanında eksen eğikliği kadar gidip gelir. 21 Haziran'da en kuzeye, 23°27' kuzey paraleline ulaşır; buna Yengeç Dönencesi denir. 21 Aralık'ta en güneye, 23°27' güney paraleline iner: Oğlak Dönencesi. Dönencelerin ötesine ışınlar hiçbir zaman dik gelmez. “Dönence” adı da buradan gelir: ışınların dik geldiği yer orada geri döner.

Kutup daireleri ise aydınlanma çemberinin kutup noktalarından en çok uzaklaşabildiği sınırdır. Eksen 23°27' eğik olduğu için çember gün dönümlerinde kutup noktalarını 23°27' aşar; bu sınır 90° − 23°27' = 66°33' paralellerine düşer. Bu paralellere kutup daireleri denir. Kutup dairelerinin içinde yılın bazı günlerinde Güneş hiç batmaz, bazı günlerinde hiç doğmaz.

Dönenceler eksen eğikliğine (23°27'), kutup daireleri onun tümlerine (66°33') eşittir. Kutup kuşağının şemada ince görünmesi bakış açısındandır; Dünya üzerinde her biri 23°27'lık genişliktedir.Görsel: Sınav Defteri

Üç kuşak, üç ışık düzeni

  • Tropikal kuşak (0°–23°27'): Işınlar yılda iki kez dik gelir (dönencelerin tam üzerinde bir kez). Öğle gölgesi yılın bir döneminde kuzeye, bir döneminde güneye düşer, dik ışın günlerinde hiç oluşmaz. Gece–gündüz süre farkı ve yıllık sıcaklık farkı azdır, mevsimler belirgin değildir.
  • Orta kuşak (23°27'–66°33'): Işınlar hiçbir zaman dik gelmez. Öğle gölgesi Kuzey Yarım Küre'de daima kuzeye, Güney Yarım Küre'de daima güneye düşer. Dört mevsim belirgindir; gece ya da gündüz hiçbir zaman 24 saati bulmaz. Sıcak ve soğuk hava kütlelerinin karşılaştığı bu kuşakta cephe yağışları ve batı rüzgârları etkilidir. Türkiye bu kuşaktadır.
  • Kutup kuşağı (66°33'–90°): Işınlar en eğik açıyla gelir, sıcaklık yıl boyunca düşüktür. Yılın bir bölümünde 24 saat ve daha uzun süren gündüzler, bir bölümünde 24 saat ve daha uzun süren geceler yaşanır; kutup noktalarında yaklaşık altı ay gündüz, altı ay gece sürer.

Neden “matematik” iklim kuşakları? Çünkü sınırları yalnız enlemle, yani bir hesapla çizilir. Gerçek iklim bu çizgileri her yerde izlemez: yükselti, denize uzaklık, okyanus akıntıları ve basınç sistemleri kuşakların içini çeşitlendirir. Ekvator'a çok yakın Kilimanjaro'nun zirvesinde kar bulunması ya da aynı orta kuşakta Akdeniz iklimi ile karasal iklimin yan yana görülmesi bundandır (ayrıntı dünya iklim tipleri sayfasında).

Akılda kalsın: İki sayı, tek eğiklik: 23°27' = eğiklik = dönenceler; 66°33' = 90° − eğiklik = kutup daireleri. Eğiklik büyüseydi dönenceler kutuplara, kutup daireleri Ekvator'a yaklaşırdı: tropikal ve kutup kuşakları genişler, orta kuşak daralırdı. Eğiklik küçülseydi tersi olurdu.
Sınavda

Nasıl sorulurGözlemden kuşak bulunur: “Öğle gölgesi yılın bir döneminde kuzeye, bir döneminde güneye düşüyor” ya da “ışınlar yılda iki kez dik geliyor” diyorsa yer tropikal kuşaktadır.

TuzakHesap kalıbı: “Eksen eğikliği 30° olsaydı dönenceler 30°, kutup daireleri 60° paralellerinden geçerdi.” Tuzak: “gölge yıl boyunca kuzeye düşüyor” bilgisini “orta kuşakta olmanın sonucu” diye işaretlemek; bu, Türkiye'nin Yengeç Dönencesi'nin kuzeyinde olmasının sonucudur (Güney Yarım Küre'nin orta kuşağında gölge güneye düşer).

▭Boşluk doldurma

Güneş ışınlarının yılda iki kez dik gelebildiği yerler kuşaktadır. Işınların hiçbir zaman dik gelmediği ve dört mevsimin belirgin yaşandığı kuşak ise kuşaktır.

tropikalortakutupekvatoral

?Soru çöz

Bir yerde öğle vakti cisimlerin gölgesinin yılın bir döneminde kuzeye, bir döneminde güneye düştüğü, yılda iki gün ise hiç gölge oluşmadığı gözleniyor. Bu yer aşağıdaki enlemlerden hangisinde olabilir?

✓ A. Gölgenin iki yöne düşmesi ve yılda iki kez kaybolması, ışınların yılda iki kez dik geldiği tropikal kuşağa (0°–23°27') özgüdür. 30° K ile 45° G orta kuşakta, 70° K kutup kuşağındadır; buralara ışın hiç dik gelmez.
SÜREÇ · EKİNOKS VE GÜN DÖNÜMÜ

21 Mart, 21 Haziran, 23 Eylül, 21 Aralık: ekinokslar ve gün dönümleri

MEB 9. sınıf · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 11 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaDünya'nın günlük hareketi nedir ve sonuçları nelerdir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Dünya kendi ekseni etrafında batıdan doğuya doğru döner ve bu dönüşü yaklaşık 24 saatte tamamlar; buna günlük hareket denir. Sonuçları gece ile gündüzün birbirini izlemesi, günlük sıcaklık farkı, doğudaki yerlerin Güneş'i önce görmesi ve yerel saat farkları, rüzgârlar ile okyanus akıntılarının Kuzey Yarım Küre'de sağa, Güney Yarım Küre'de sola sapmasıdır (Coriolis etkisi).

Günlük hareket

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

21 Mart, 21 Haziran, 23 Eylül ve 21 Aralık tarihlerinin özellikleri nelerdir?

Kısa cevap: 21 Mart ve 23 Eylül'de güneş ışınları öğle vakti Ekvator'a dik gelir ve Dünya'nın her yerinde gece ile gündüz eşittir (ekinoks). 21 Haziran'da ışınlar Yengeç Dönencesi'ne dik gelir, Kuzey Yarım Küre'de en uzun gündüz yaşanır ve yaz başlar; 21 Aralık'ta ışınlar Oğlak Dönencesi'ne dik gelir, Kuzey Yarım Küre'de en uzun gece yaşanır ve kış başlar; Güney Yarım Küre'de durum terstir.

21 Haziran gecesi Norveç'in kuzey ucunda Güneş batmaz; gece yarısı ufka yaklaşır, sonra yeniden yükselir. Aynı gün Güney Kutbu'ndaki araştırma istasyonlarında Güneş hiç doğmaz.

Yıllık yolculuktaki dört an, ışınların dik geldiği yerin dönüş noktalarını ve Ekvator'dan geçişlerini gösterir; MEB bu tarihleri astronomik mevsimlerin başlangıcı olarak verir. İkisinde gece ile gündüz bütün Dünya'da eşitlenir; bunlara ekinoks (gece-gündüz eşitliği) denir. Öbür ikisinde ışınlar dönencelere ulaşıp geri döner; bunlara gün dönümü (solstis) denir.

Güneş ışınları soldan gelir; gri yarılar geceyi gösterir. Kalın altın çizgi ışınların öğle vakti dik geldiği paralel, kalın düz çizgi aydınlanma çemberi, noktalı çizgi Dünya'nın eksenidir; kesikli çizgiler dönenceler ve kutup daireleridir. Şema ölçeksizdir.Görsel: Sınav Defteri

Dört tarih tek tek

Dört tarih tek tabloda (mevsimler Kuzey Yarım Küre'ye göre; Güney'de tersi)
TarihDik ışınAydınlanma çemberiKuzey Yarım KüreKutuplarda
21 MartEkvatorKutup noktalarından geçerGece = gündüz; ilkbahar başlarKuzey Kutup Noktası'nda 6 aylık gündüz başlar
21 HaziranYengeç Dönencesi (23°27' K)Kutup dairelerine teğetEn uzun gündüz, en kısa öğle gölgesi; yaz başlarKuzey Kutup Dairesi'nin içi 24 saat aydınlık, güneyinki karanlık
23 EylülEkvatorKutup noktalarından geçerGece = gündüz; sonbahar başlarKuzey Kutup Noktası'nda 6 aylık gece başlar
21 AralıkOğlak Dönencesi (23°27' G)Kutup dairelerine teğetEn uzun gece, en uzun öğle gölgesi; kış başlarGüney Kutup Dairesi'nin içi 24 saat aydınlık, kuzeyinki karanlık
Ek bilgi: dört tarihin ayrıntılı anlatımı
  • 21 Mart (Mart ekinoksu): Işınlar öğle vakti Ekvator'a dik gelir. Aydınlanma çemberi kutup noktalarından geçer; Dünya'nın her yerinde gece ve gündüz eşittir. Kuzey Yarım Küre'de ilkbahar, Güney Yarım Küre'de sonbahar başlar. Kuzey Kutup Noktası'nda Güneş doğar ve altı ay batmaz.
  • 21 Haziran (yaz gün dönümü): Işınlar Yengeç Dönencesi'ne (23°27' K) dik gelir. Aydınlanma çemberi kutup dairelerine teğet geçer: Kuzey Kutup Dairesi ve kuzeyinde 24 saat gündüz, Güney Kutup Dairesi ve güneyinde 24 saat gece yaşanır. Kuzey Yarım Küre'de en uzun gündüz yaşanır ve yaz başlar; Güney Yarım Küre'de en uzun gece yaşanır ve kış başlar. Kuzey Yarım Küre'nin orta kuşağında öğle gölgesi yılın en kısa boyundadır.
  • 23 Eylül (Eylül ekinoksu): Işınlar yeniden Ekvator'a dik gelir, her yerde gece ve gündüz eşittir. Kuzey Yarım Küre'de sonbahar, Güney Yarım Küre'de ilkbahar başlar. Kuzey Kutup Noktası'nda altı aylık gece başlar.
  • 21 Aralık (kış gün dönümü): Işınlar Oğlak Dönencesi'ne (23°27' G) dik gelir. Aydınlanma çemberi yine kutup dairelerine teğettir, ama bu kez Güney Kutup Dairesi ve güneyi 24 saat aydınlıktır. Kuzey Yarım Küre'de en uzun gece yaşanır ve kış başlar; Güney Yarım Küre'de en uzun gündüz yaşanır ve yaz başlar. Kuzey Yarım Küre'nin orta kuşağında öğle gölgesi yılın en uzun boyundadır.

Aradaki dört dönem

Sınavda tarihlerin kendisi kadar aralarındaki dönemler de sorulur. Kuzey Yarım Küre için tablo şöyledir:

  • 21 Mart → 21 Haziran: Dik ışın Ekvator'dan Yengeç Dönencesi'ne kayar. Gündüzler gecelerden uzundur ve uzamaya devam eder; öğle gölgesi kısalır.
  • 21 Haziran → 23 Eylül: Dik ışın Yengeç'ten Ekvator'a döner. Gündüzler kısalmaya başlar ama hâlâ gecelerden uzundur; öğle gölgesi uzar.
  • 23 Eylül → 21 Aralık: Dik ışın Oğlak Dönencesi'ne iner. Geceler gündüzlerden uzundur ve uzamaya devam eder; öğle gölgesi uzar.
  • 21 Aralık → 21 Mart: Dik ışın Ekvator'a döner. Gündüzler uzamaya başlar ama geceler hâlâ daha uzundur; öğle gölgesi kısalır.

Kuzeye ya da güneye gidince ne değişir? 21 Mart'tan 23 Eylül'e kadar Kuzey Yarım Küre'de kuzeye gidildikçe gündüz uzar; 23 Eylül'den 21 Mart'a kadar kuzeye gidildikçe gündüz kısalır. Kısacası yaz döneminde kuzeydeki, kış döneminde güneydeki yerin gündüzü daha uzundur; Türkiye'de 21 Haziran'da en uzun gündüzün Sinop'ta yaşanması bundandır. Ekvator ise bu oyunun dışındadır: aydınlanma çemberi onu her gün iki eşit parçaya böldüğü için orada gece ve gündüz yıl boyunca eşittir.

Kuzey Yarım Küre

  • 21 Mart: ilkbahar başlar.
  • 21 Haziran: yaz başlar, en uzun gündüz.
  • 23 Eylül: sonbahar başlar.
  • 21 Aralık: kış başlar, en uzun gece.
  • Orta kuşakta öğle gölgesi daima kuzeye düşer; güneye bakan yamaçlar daha sıcaktır.

Güney Yarım Küre

  • 21 Mart: sonbahar başlar.
  • 21 Haziran: kış başlar, en uzun gece.
  • 23 Eylül: ilkbahar başlar.
  • 21 Aralık: yaz başlar, en uzun gündüz.
  • Orta kuşakta öğle gölgesi daima güneye düşer; kuzeye bakan yamaçlar daha sıcaktır.

Öğle vakti geliş açısı nasıl bulunur?

Dik ışının nerede olduğunu biliyorsan herhangi bir yerin öğle açısını bulabilirsin: geliş açısı = 90° − (yerin enlemi ile ışınların dik geldiği enlem arasındaki fark). İki enlem aynı yarım küredeyse çıkarılır, farklı yarım küredeyse toplanarak fark bulunur. Ankara yakınlarından geçen 40° kuzey paralelinde: 21 Haziran'da 90° − (40° − 23°27') = 73°27'; ekinokslarda 90° − 40° = 50°; 21 Aralık'ta 90° − (40° + 23°27') = 26°33'. Yazla kış arasındaki açı farkı 46°54'tür, yani eksen eğikliğinin tam iki katı. Açı büyüdükçe gölge kısalır; Türkiye'de öğle gölgesinin en kısa 21 Haziran'da, en uzun 21 Aralık'ta olması bundandır.

Akılda kalsın: Mart ve Eylül = eşitlik: ekinoks, dik ışın Ekvator'da, çember kutup noktalarında. Haziran ve Aralık = dönüş: gün dönümü, dik ışın dönencede, çember kutup dairelerinde. Kuzey Yarım Küre'de yaz döneminde gündüz yarışını kuzey kazanır, kış döneminde güney.
Sınavda

Nasıl sorulurBir Dünya şeması verilir, ışınların dik geldiği paralel ya da aydınlanma çemberi çizilidir: “Bu konum hangi tarihe aittir?” Çember kutup noktalarından geçiyorsa ekinoks; kutup dairelerine teğetse ve Kuzey Kutbu aydınlıktaysa 21 Haziran, karanlıktaysa 21 Aralık. İkinci kalıp “hangisi yanlıştır”dır: “21 Haziran'da Ekvator'da gündüz 12 saatten uzundur” yanlıştır; Ekvator'da gece ve gündüz her gün eşittir.

TuzakDönemleri karıştırmak. Türkiye'de gündüzler 21 Haziran'dan sonra kısalmaya başlar, 23 Eylül'den sonra ise gecelerden kısa olur. “23 Eylül'den sonra gündüzler kısalmaya başlar” şıkkı bu yüzden yanlıştır.

⇄Bilgi eşleştirme tarih ve durum

?Soru çöz

21 Haziran tarihinde aşağıdakilerden hangisi gerçekleşmez?

✓ B. 21 Haziran'da Güney Yarım Küre kışın başındadır ve en uzun gecesini yaşar; orada gündüzler kısadır. A olur: dik ışın kuzeyde, Kuzey Kutup Dairesi'nde Güneş batmaz; C olur: ışın Yengeç Dönencesi'ne dik gelir, gölge oluşmaz; D olur: Ekvator'da gece ve gündüz her gün eşittir.

?Şemadan tarih bul

Bir Dünya şemasında aydınlanma çemberi kutup dairelerine teğet çizilmiştir. Güney Kutup Dairesi'nin içi tamamen aydınlık, Kuzey Kutup Dairesi'nin içi tamamen karanlıktır. Şema hangi tarihe aittir?

✓ D. Çember kutup dairelerine teğetse tarih bir gün dönümüdür; hangisi olduğunu aydınlık kutup söyler. Güney Kutup Dairesi aydınlıksa dik ışın güneydeki Oğlak Dönencesi'ndedir: 21 Aralık. B (21 Haziran) aynı teğet çizimin tersidir, kuzey aydınlık olurdu; A ve C ekinokstur, çember o zaman kutup noktalarından geçer.
KAVRAM · YÖRÜNGE

Günberi ve günöte: Dünya Güneş'e en yakınken neden kış yaşıyoruz?

MEB 9. sınıf · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDünya'nın yıllık hareketi ve eksen eğikliğinin sonuçları nelerdir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Dünya, Güneş çevresindeki elips yörüngesini 365 gün 6 saatte dolanır (yıllık hareket); ekseni ise Ekvator düzlemi ile yörünge düzlemi arasında 23°27'lık açı oluşturacak biçimde eğiktir. Eksen eğikliği ve yıllık hareket birlikte mevsimleri, gece-gündüz sürelerinin yıl içinde değişmesini, dönenceleri, kutup dairelerini ve matematik iklim kuşaklarını oluşturur.

Yıllık hareket ve eksen eğikliği

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Günberi ve günöte nedir, Dünya Güneş'e ne zaman en yakındır?

Kısa cevap: Yörünge elips olduğu için Dünya Güneş'e en yakın konuma (günberi) 3 Ocak'ta, en uzak konuma (günöte) 4 Temmuz'da ulaşır. Uzaklık dolanma hızını ve mevsimlerin süresini değiştirir ama sıcaklık üzerinde belirgin bir etkisi yoktur; mevsimlerin nedeni eksen eğikliği ve yıllık harekettir.

Ocak ayının ilk günlerinde Dünya, Güneş'e yılın en yakın noktasındadır. Aynı günlerde Erzurum'da kar diz boyudur.

Dünya'nın yörüngesi tam bir çember değil, çembere çok yakın bir elipstir ve Güneş elipsin tam ortasında değil, biraz kenarındadır. Bu yüzden Dünya ile Güneş arasındaki uzaklık yıl içinde değişir. Dünya'nın Güneş'e en yakın olduğu konuma günberi denir; MEB bu tarihi 3 Ocak olarak verir ve uzaklık yaklaşık 147 milyon km'dir. En uzak konuma günöte denir: 4 Temmuz, yaklaşık 152 milyon km.

Uzaklık neyi değiştirir?

Dünya, Güneş'e yaklaştıkça daha güçlü çekilir ve daha hızlı dolanır; uzaklaştıkça yavaşlar. Ortalama dolanma hızı saniyede yaklaşık 30 km'dir; en hızlı günberide, en yavaş günötededir. Bu hız farkı, yörüngenin iki yarısının farklı sürelerde katedilmesi demektir. 21 Mart ile 23 Eylül arasındaki yarıyılı Dünya günöte çevresinde, yani yavaş geçirir: 186 gün. 23 Eylül ile 21 Mart arasındaki yarıyıl günberi çevresinde, hızlı geçer: 179 gün. Kuzey Yarım Küre'de ilkbahar ve yazın toplamının sonbahar ve kıştan uzun olması bu yüzdendir; ikinci ekinoksun 21 Eylül'e değil 23 Eylül'e düşmesi de aynı nedene bağlanır. MEB'in ifadesiyle uzaklığın değişmesi dolanma hızını etkiler ve yarım kürelerde yaşanan mevsim sürelerinin farklı olmasına yol açar.

Mevsimlerin nedeni uzaklık değil

Uzaklık mevsimleri belirleseydi iki yarım küre aynı anda yaz ya da kış yaşardı. Oysa Dünya Güneş'e en yakınken Kuzey Yarım Küre kıştadır, Güney Yarım Küre yazdadır. 147 ile 152 milyon km arasındaki fark yüzde 3–4 kadardır; ışınların geliş açısındaki ve gündüz süresindeki yıllık değişimin yanında küçük kalır. MEB de bunu açıkça yazar: uzaklığın değişmesinin sıcaklık üzerinde belirgin bir etkisi yoktur. Mevsimlerin asıl nedeni eksen eğikliği ve yıllık harekettir.

Takvimdeki küçük oynamalar da yörüngeden gelir. Dolanma 365 gün 6 saat sürdüğü için ekinoks ve gün dönümleri bazı yıllar bir gün kayar: 20 Mart, 22 Eylül ya da 22 Aralık gibi. Ders kitapları ve sınavlar sabit tarihleri (21 Mart, 21 Haziran, 23 Eylül, 21 Aralık) kullanır; soruyu her zaman bu tarihlere göre çöz.

Akılda kalsın: Kuzey Yarım Küre'ye göre kışın yakın, yazın uzak: 3 Ocak günberi, yakın ve hızlı; 4 Temmuz günöte, uzak ve yavaş. Uzaklık hız ve süre değiştirir, mevsim yaratmaz.
Sınavda

Nasıl sorulur“Dünya'nın Güneş'e en yakın olduğu 3 Ocak'ta Kuzey Yarım Küre'de kış yaşanması neyi gösterir?” Cevap: mevsimlerin oluşmasında uzaklığın değil, eksen eğikliğinin belirleyici olduğunu. İkinci kalıp: “Kuzey Yarım Küre'de 21 Mart–23 Eylül döneminin, 23 Eylül–21 Mart döneminden uzun olması hangi özellikle açıklanır?” Cevap, yörüngenin elips olması ve buna bağlı olarak dolanma hızının değişmesidir.

TuzakBu soruda eksen eğikliği şıkkı; dönemlerin süre farkını eğiklik değil, yörüngedeki hız farkı açıklar.

▭Boşluk doldurma

Dünya, Güneş'e en yakın konum olan günberiye tarihinde, en uzak konum olan günöteye ise tarihinde ulaşır.

3 Ocak4 Temmuz21 Haziran21 Aralık

?Soru çöz

Kuzey Yarım Küre'de 21 Mart–23 Eylül arasındaki dönemin, 23 Eylül–21 Mart arasındaki dönemden yaklaşık bir hafta uzun sürmesinin temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Dünya günöteye yakın olduğu yarıyılda daha yavaş, günberiye yakın olduğu yarıyılda daha hızlı dolanır: 186 güne karşı 179 gün. A eksen eğikliği mevsimleri oluşturur ama sürelerindeki farkı açıklamaz; B geoit şekil ışınların geliş açısını, D dönüş yönü gece-gündüzü ve saat farkını açıklar.

Karma tekrar

Bu sayfadan ve önceki 1 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Ekvator'dan kutuplara doğru gidildikçe aşağıdakilerden hangisi artar?

✓ B. Kutuplar merkeze daha yakındır ve dönüşün merkezkaç etkisi orada yoktur; yer çekimi kutuplara doğru artar. A geliş açısı kutuplara doğru küçülür; C çizgisel hız paraleller kısaldıkça azalır, kutupta sıfırdır; D paralellerin boyu Ekvator'dan kutuplara kısalır.Kaynak: bu sayfa · Şeklin sonuçları

?Soru 2

Aşağıdaki araştırma konularından hangisi beşerî coğrafyanın değil, fiziki coğrafyanın inceleme alanına girer?

✓ A. Doğal bitki örtüsünün yükseltiye göre değişmesi biyocoğrafyanın, yani fiziki coğrafyanın konusudur. B yerleşme, C ekonomik ve nüfus, D ekonomik (ticaret) coğrafyasıyla ilgilidir.Kaynak: Coğrafyanın doğası · Beşerî coğrafya ve alt dalları

?Soru 3

Aşağıdaki gelişmelerden hangisi Yakın Çağ'da coğrafya biliminin gelişmesinde etkili olmuştur?

✓ D. MEB, Yakın Çağ'daki gelişmeyi Fransız İhtilali, Sanayi Devrimi ve bilimsel amaçlı keşif gezilerine bağlar. A Eski Çağ'ın, B ve C Orta Çağ'ın etkenleridir.Kaynak: Coğrafyanın doğası · Yeni Çağ'dan Cumhuriyet'e

?Soru 4

Kireç taşlı arazilerde suyun kayaçları eritmesiyle oluşan obruk, polye ve mağara gibi şekillerin oluşumunu ve yeryüzündeki dağılışını inceleyen coğrafya alt dalı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. İncelenen şey yer şekilleri (obruk, polye, mağara) ve dağılışıdır; bu jeomorfolojinin konusudur. A hidrografya su ortamlarını inceler, süreçteki suya aldanılır; B kartografya harita bilimidir; C biyocoğrafya bitki ve hayvanların dağılışını inceler.Kaynak: Coğrafyanın doğası · Fiziki coğrafya ve alt dalları

?Soru 5

Aşağıdakilerden hangisi beşerî ortamın bir unsurudur?

✓ B. Teras ve çay bahçesi, insanın doğal ortam üzerine kurduğu beşerî unsurlardır. A buzulun, C rüzgârın, D volkanizmanın eseridir; üçü de insan olmasa da oluşurdu, doğal ortamın (taş küre) unsurlarıdır.Kaynak: Coğrafyanın doğası · Coğrafya nedir?

?Soru 6

Aşağıdakilerden hangisi Dünya'nın küreye benzer (geoit) şekilde olduğunun kanıtlarından biri değildir?

✓ A. Ay'ın evreleri, Ay'ın Dünya ve Güneş'e göre konumunun değişmesiyle oluşur; Dünya'nın şekliyle ilgisi yoktur. B tutulmadaki yay biçimli gölge, C ufukta önce görünen gemi direği, D yükseldikçe genişleyen ufuk yüzeyin kavisli olduğunu kanıtlar.Kaynak: bu sayfa · Güneş sistemi ve geoit

?Soru 7

Bir araştırmacı şu soruları soruyor: I. Fındık bahçeleri Türkiye'de hangi illerde yoğunlaşıyor? II. Bu yoğunlaşmanın sebebi nedir? III. Fındık bahçeleri ile kıyıdaki işleme tesisleri arasında nasıl bir ilişki var? Soruların coğrafyanın ilkeleriyle eşleştirilmesi hangisinde doğrudur?

✓ C. “Nerede yoğunlaşıyor?” dağılış, “sebebi nedir?” nedensellik, “arasında nasıl bir ilişki var?” bağlantı (karşılıklı ilişki) ilkesidir. A I ile II'yi, B I ile III'ü, D II ile III'ü yer değiştirir; “nerede” sorusu her zaman dağılıştır.Kaynak: Coğrafyanın doğası · Coğrafi bakış ve ilkeler

?Soru 8

Mekânsal sorunların çözümünde coğrafya bilimini diğer bilimlerden ayıran temel özellik aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. MEB 11'e göre coğrafya veriyi nicel ve nitel özelliklerinin yanında konum bilgisiyle birleştirir; dağılışı ve bağlantıları görselleştirir. A yanlış: nitel veriyi de kullanır; C tersidir, farklı disiplinlerin verilerini bir araya getirir; D laboratuvar deneyi deney bilimlerinin yöntemidir, coğrafyayı ayıran konumdur.Kaynak: Coğrafyanın doğası · Mekânsal sorunlar ve meslekler

?Soru 9

21 Haziran tarihinde aşağıdakilerden hangisi gerçekleşmez?

✓ B. 21 Haziran'da Güney Yarım Küre kışın başındadır ve en uzun gecesini yaşar; orada gündüzler kısadır. A olur: dik ışın kuzeyde, Kuzey Kutup Dairesi'nde Güneş batmaz; C olur: ışın Yengeç Dönencesi'ne dik gelir, gölge oluşmaz; D olur: Ekvator'da gece ve gündüz her gün eşittir.Kaynak: bu sayfa · 21 Mart, 21 Haziran, 23 Eylül, 21 Aralık

?Soru 10

Aşağıdakilerden hangisi olasıcılık (posibilizm) görüşünü destekleyen bir örnektir?

✓ A. Teraslama, elverişsiz bir doğal ortamda insanın bilgisiyle bir olanak yaratmasıdır; olasıcılığın özüdür. B tarımın iklimce engellenmesi, C nüfusun suya bağlanması, D evin soğuğa uydurulması: üçü de doğanın insanı sınırladığı ya da uyuma zorladığı determinist örneklerdir.Kaynak: Coğrafyanın doğası · Doğa–insan etkileşimi
80
Daha fazla soru çözmek ister misin?Coğrafya konusundan 80 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →