Dünya'nın şekli: geoit, yani kutuplardan basık bir küre
MEB 9. sınıf · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 6 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaCoğrafya nedir? Coğrafyanın konusu nedir?Bağlantılı konudan (Coğrafyanın doğası). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Coğrafya, doğal ortam ile beşerî ortamı ve ikisi arasındaki etkileşimi mekânla ilişkilendirerek inceleyen bilimdir. Adı Eski Yunanca “geo” (yer) ve “graphein” (tasvir etmek) kelimelerinden gelir ve ilk kez Eratosthenes tarafından kullanılmıştır. Konusu, doğal ortamla beşerî ortamın birlikte oluşturduğu coğrafi ortamdır.
✎Konu anlatımı
Dünya'nın şekli nedir, geoit ne demektir?
Kısa cevap: Dünya'nın şekli tam bir küre değil, geoittir: küreye yakın, kutuplardan basık ve Ekvator'dan şişkin. Bu şekli Dünya'nın kendi ekseni etrafında dönmesi kazandırmıştır; Dünya, Güneş sistemindeki sekiz gezegenin Güneş'e yakınlıkta üçüncüsüdür.Denizciler yüzyıllardır aynı şeyi görür: ufuktan yaklaşan bir geminin önce direği, sonra gövdesi belirir.
Bu basit gözlem, Dünya'nın düz olmadığının en eski kanıtlarındandır. Deniz yüzeyi kavisli olduğu için gemi ufkun “arkasından” yükselir; yüzey düz olsaydı gemi, uzaktayken küçük ama bütün hâlde görünürdü. Coğrafyanın Dünya'yla ilgili anlattığı her şey, bu kavisli yüzeyin ve onun iki hareketinin üstüne kuruludur.
Güneş sistemi ve Dünya'nın yeri
Dünya, Samanyolu galaksisindeki milyarlarca yıldızdan biri olan Güneş'in çevresinde dolanan sekiz gezegenden biridir. Güneş sisteminin kütlesinin %99'undan fazlası Güneş'tedir; gezegenleri yörüngede tutan onun çekim gücüdür. Gezegenler Güneş'e yakınlık sırasıyla Merkür, Venüs, Dünya, Mars, Jüpiter, Satürn, Uranüs ve Neptün'dür. İlk dördü kayalık yüzeyli karasal gezegenler, son dördü gaz devleridir; en büyüğü Jüpiter'dir. Plüton 2006'dan bu yana cüce gezegen sayılır. Dünya'nın tek doğal uydusu Ay'dır.
Dünya'yı yaşanabilir kılan, bu sistemdeki yeridir. Güneş'e ortalama yaklaşık 150 milyon km uzaklıktadır; Güneş ışığı bu yolu yaklaşık 8 dakikada alır. Bu uzaklık suyun büyük bölümünün sıvı kalmasına izin verir: Güneş'e daha yakın Venüs çok sıcak, daha uzak Mars çok soğuktur. Atmosfer ve manyetik alan zararlı ışınları süzer. Neden önemli? Çünkü coğrafyanın incelediği iklim, akarsu, toprak ve canlı hayatı bu koşulların ürünüdür.
Geoit: küreye yakın ama tam küre değil
MEB'in tanımıyla Dünya küreye yakın, kutuplardan basık ve Ekvator'dan şişkin bir şekle sahiptir; bu şekle geoit denir. Neden böyle? Dünya ekseni etrafında dönerken Ekvator çevresindeki kütle en geniş çemberi çizer, yani en hızlı döner. Dönüşün doğurduğu merkezkaç etkisi en çok orada hissedilir; milyarlarca yıl içinde bu etki Ekvator'u dışa doğru şişirmiş, kutupları basık bırakmıştır.
Fark rakamlarda küçüktür ama sınavda büyüktür. Ekvator yarıçapı yaklaşık 6.378 km, kutup yarıçapı yaklaşık 6.357 km'dir; aradaki fark 21 km kadardır. Ekvator çevresi yaklaşık 40.076 km, kutuplardan geçen çevre ise yaklaşık 40.008 km'dir. Yani Ekvator'da duran biri Dünya'nın merkezine, kutup noktasında duran birinden daha uzaktır.
Dünya'nın şeklinin kanıtları
- Ufuktan yaklaşan geminin önce direğinin görünmesi, uzaklaşan geminin önce gövdesinin kaybolması.
- Ay tutulmasında Dünya'nın Ay üzerine düşen gölgesinin her zaman daire yayı biçiminde olması.
- Yükseğe çıkıldıkça görülebilen ufkun genişlemesi.
- Hep aynı yöne giden birinin başladığı yere dönmesi: Macellan'ın başlattığı, Elcano'nun 1522'de tamamladığı ilk dünya turu.
- Kuzeye ya da güneye gidildikçe gökyüzünde görülen yıldızların değişmesi; Kutup Yıldızı'nın ufuktan yüksekliği yaklaşık olarak o yerin enlemine eşittir.
- Uzaydan çekilen fotoğraflar.
Nasıl sorulur“Aşağıdakilerden hangisi Dünya'nın şeklinin kanıtlarından biri değildir?” Şıklarda gemi direği, Ay tutulması, ufkun genişlemesi gibi gerçek kanıtların yanına bir hareket sonucu konur: Ay'ın evreleri ya da mevsimlerin oluşması. Bunlar şekli değil, konum ve hareketi gösterir. İkinci kalıp geoit şeklin nedenidir: cevap Dünya'nın kendi ekseni etrafında dönmesidir.
TuzakBu soruda “Güneş'in çekimi” ya da “yıllık hareket” şıkkını seçmek.
⇄Bilgi eşleştirme kavram ve tanım
?Soru çöz
Aşağıdakilerden hangisi Dünya'nın küreye benzer (geoit) şekilde olduğunun kanıtlarından biri değildir?