Mutlak nem, maksimum nem ve bağıl nem: havadaki suyun üç ölçüsü
MEB 9. sınıf · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 7 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaAtmosfer nasıl ısınır, albedo ve sera etkisi nedir?Bağlantılı konudan (Atmosfer ve sıcaklık). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Güneş enerjisinin bir bölümü atmosferden ve bulutlardan uzaya yansır, bir bölümü atmosferde emilir, kalanı yeryüzüne ulaşıp soğurulur; ısınan yeryüzünün yaptığı ışıma havayı ısıtır. Albedo, bir yüzeyin gelen ışınımı geri yansıtma yüzdesidir; sera etkisi ise su buharı, karbondioksit ve metan gibi gazların bu ısıyı atmosferde tutmasıdır.
Atmosferin ısınması, albedo, sera etkisi
✎Konu anlatımı
Mutlak nem, maksimum nem ve bağıl nem nedir, nasıl hesaplanır?
Kısa cevap: Mutlak nem, 1 m³ havada bulunan su buharının gram cinsinden miktarıdır. Maksimum nem, havanın o sıcaklıkta taşıyabileceği en fazla nemdir ve sıcaklık arttıkça artar. Bağıl nem ise mutlak nemin maksimum neme oranıdır: bağıl nem = mutlak nem ÷ maksimum nem × 100. Bağıl nem %100'e ulaştığında hava doyar; havanın neme doyması için soğuması gereken sıcaklığa doyma (çiy) noktası denir.Sabah çimenlerin üstünü kaplayan damlalar gece yağmış bir yağmurun izi değildir. O su, akşamdan beri havanın içindeydi; yalnız görünmüyordu.
Su; buharlaşma, süblimleşme ve bitkilerin terlemesiyle gaz hâline geçip atmosfere karışır. Atmosferdeki bu su buharına nem denir ve MEB'in belirttiği gibi higrometre (nemölçer) ile ölçülür. Nem görünmez ama işi büyüktür: aşırı ısınmayı ve aşırı soğumayı frenleyerek sıcaklığı dengeler. Havası kuru çöllerde gündüz ile gece arasındaki sıcaklık farkının çok büyük olmasının bir nedeni de budur. Nemin Türkiye haritasındaki dağılışını “Türkiye'de yağış ve iklim tipleri” sayfasında bulacaksın; burada kavramları sayılarla kuruyoruz.
Aynı hava, üç ayrı soru
- Mutlak nem: “Havada şu an ne kadar su var?” 1 m³ havadaki su buharının gram cinsinden miktarıdır (g/m³). Su kaynağına ve sıcaklığa bağlıdır; sıcak ve denize yakın yerlerde fazladır, Ekvator'dan kutuplara doğru azalır.
- Maksimum nem: “Bu hava en fazla ne kadar su taşıyabilir?” Havanın belirli bir sıcaklıkta alabileceği en fazla nemdir. Sıcaklıkla doğru orantılıdır: ısınan havanın kapasitesi büyür, soğuyan havanınki küçülür.
- Bağıl nem: “Kapasitenin yüzde kaçı dolu?” Mutlak nemin maksimum neme oranıdır ve yüzdeyle söylenir. Havaya su eklenmedikçe sıcaklıkla ters orantılıdır. Hava durumu raporlarında okunan nem budur.
Bir hesap, bütün mantık
Bir hava kütlesinde mutlak nem 10 g/m³, o sıcaklıktaki maksimum nem 20 g/m³ olsun: bağıl nem 10 ÷ 20 × 100 = %50'dir. Bu hava hiç su kaybetmeden ısınır ve maksimum nem 40 g/m³'e çıkarsa bağıl nem %25'e düşer; hava kurur, buharlaşma hızlanır. Tersine soğur ve maksimum nem 10 g/m³'e inerse bağıl nem %100 olur: hava doymuştur. Soğuma sürer de maksimum nem 8 g/m³'e düşerse taşınamayan 2 g/m³ su buharı yoğuşur. (Sayılar konuyu göstermek için seçilmiş örnek değerlerdir.)
Doyma (çiy) noktası
MEB'in tanımıyla bir hava kütlesinin neme doyması için soğuması gereken sıcaklığa doyma (çiy) noktası denir. Hava bu noktaya ulaştığında su buharı sıvıya (yoğuşma) ya da sıvı olmadan doğrudan buza (kırağılaşma) dönüşür; sis, bulut ve sonunda yağış bu yolla oluşur. Demek ki havayı doyurmanın iki yolu vardır: havaya su eklemek ya da havayı soğutmak. Doğada asıl işi gören soğumadır ve havayı en etkili soğutan şey yükselmesidir; yağış türlerinin hepsi bu yüzden “yükselme” ile başlar.
Aynı mantık günün saatlerinde de işler. Bir gün içinde havadaki su miktarı pek değişmezken sıcaklık değişir; bu yüzden bağıl nem öğleden sonra, sıcaklığın en yüksek olduğu saatlerde en düşük, sabaha karşı en soğuk saatlerde en yüksek olur. Çiyin ve sisin sabah görülmesi bundandır.
Dünya ölçeğinde nem
Ekvatoral kuşakta hem mutlak nem hem bağıl nem yüksektir: hava sıcaktır ve okyanuslarla ormanlardan sürekli buhar gelir. 30° enlemleri çevresindeki çöllerde sıcaklık çok yüksek olduğu için maksimum nem büyür, havadaki su bu kapasiteyi dolduramaz ve bağıl nem en düşük değerlerine iner. Kutuplarda ise mutlak nem çok azdır ama soğuk havanın kapasitesi de çok küçük olduğundan bağıl nem yüksek kalır. Yüksek nem vücudun terleyerek soğumasını zorlaştırdığı için hissedilen sıcaklığı artırır; MEB, yeterli sıvı alınmadığında bunun hâlsizlik ve ısı çarpmasına yol açabileceğini belirtir.
Nasıl sorulurBir tabloda birkaç merkezin mutlak ve maksimum nem değerleri verilir. Bağıl nemi hesaplarsın; mutlak nemin maksimum neme eşit olduğu yerde hava doymuştur, aştığı yerde aradaki fark kadar yoğuşma olur. Buharlaşmanın en fazla olması beklenen yer bağıl nemi en düşük yerdir.
Tuzak“mutlak nemi en fazla olan yer en çok yağış alır” öncülüdür: yağış havadaki su miktarına değil, havanın doymasına bağlıdır. Kutuplarda bağıl nem yüksektir ama yağış çok azdır.
▭Boşluk doldurma
Mutlak nemi 12 g/m³, o sıcaklıktaki maksimum nemi 16 g/m³ olan havanın bağıl nemi yüzde olur. Bu hava soğuyup bağıl nemi %100'e ulaştığında noktasına ulaşmış olur.
?Soru çöz
Aynı anda ölçüm yapılan dört merkezin mutlak ve maksimum nem değerleri (g/m³) şöyledir: K: 10 ve 20, L: 15 ve 15, M: 6 ve 24, N: 18 ve 24. Buna göre aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?