Nem, yağış ve iklim tipleri: Ekvator'dan kutuplara dünya iklimleri

Bir metreküp havadaki sudan Amazon'un her gün tekrarlanan sağanağına, Atakama'nın kuraklığından Sibirya'nın taygasına: nemin yağışa, yağışın iklime dönüşmesini MEB'in on bir iklim türüyle adım adım okuyoruz.

8 durakKavram
16 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 16tamamlanan etkinlik
10 sorubu konuda çözebileceğin
KAVRAM · NEM

Mutlak nem, maksimum nem ve bağıl nem: havadaki suyun üç ölçüsü

MEB 9. sınıf · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAtmosfer nasıl ısınır, albedo ve sera etkisi nedir?Bağlantılı konudan (Atmosfer ve sıcaklık). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Güneş enerjisinin bir bölümü atmosferden ve bulutlardan uzaya yansır, bir bölümü atmosferde emilir, kalanı yeryüzüne ulaşıp soğurulur; ısınan yeryüzünün yaptığı ışıma havayı ısıtır. Albedo, bir yüzeyin gelen ışınımı geri yansıtma yüzdesidir; sera etkisi ise su buharı, karbondioksit ve metan gibi gazların bu ısıyı atmosferde tutmasıdır.

Atmosferin ısınması, albedo, sera etkisi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Mutlak nem, maksimum nem ve bağıl nem nedir, nasıl hesaplanır?

Kısa cevap: Mutlak nem, 1 m³ havada bulunan su buharının gram cinsinden miktarıdır. Maksimum nem, havanın o sıcaklıkta taşıyabileceği en fazla nemdir ve sıcaklık arttıkça artar. Bağıl nem ise mutlak nemin maksimum neme oranıdır: bağıl nem = mutlak nem ÷ maksimum nem × 100. Bağıl nem %100'e ulaştığında hava doyar; havanın neme doyması için soğuması gereken sıcaklığa doyma (çiy) noktası denir.

Sabah çimenlerin üstünü kaplayan damlalar gece yağmış bir yağmurun izi değildir. O su, akşamdan beri havanın içindeydi; yalnız görünmüyordu.

Su; buharlaşma, süblimleşme ve bitkilerin terlemesiyle gaz hâline geçip atmosfere karışır. Atmosferdeki bu su buharına nem denir ve MEB'in belirttiği gibi higrometre (nemölçer) ile ölçülür. Nem görünmez ama işi büyüktür: aşırı ısınmayı ve aşırı soğumayı frenleyerek sıcaklığı dengeler. Havası kuru çöllerde gündüz ile gece arasındaki sıcaklık farkının çok büyük olmasının bir nedeni de budur. Nemin Türkiye haritasındaki dağılışını “Türkiye'de yağış ve iklim tipleri” sayfasında bulacaksın; burada kavramları sayılarla kuruyoruz.

Aynı hava, üç ayrı soru

  • Mutlak nem: “Havada şu an ne kadar su var?” 1 m³ havadaki su buharının gram cinsinden miktarıdır (g/m³). Su kaynağına ve sıcaklığa bağlıdır; sıcak ve denize yakın yerlerde fazladır, Ekvator'dan kutuplara doğru azalır.
  • Maksimum nem: “Bu hava en fazla ne kadar su taşıyabilir?” Havanın belirli bir sıcaklıkta alabileceği en fazla nemdir. Sıcaklıkla doğru orantılıdır: ısınan havanın kapasitesi büyür, soğuyan havanınki küçülür.
  • Bağıl nem: “Kapasitenin yüzde kaçı dolu?” Mutlak nemin maksimum neme oranıdır ve yüzdeyle söylenir. Havaya su eklenmedikçe sıcaklıkla ters orantılıdır. Hava durumu raporlarında okunan nem budur.

Bir hesap, bütün mantık

Bir hava kütlesinde mutlak nem 10 g/m³, o sıcaklıktaki maksimum nem 20 g/m³ olsun: bağıl nem 10 ÷ 20 × 100 = %50'dir. Bu hava hiç su kaybetmeden ısınır ve maksimum nem 40 g/m³'e çıkarsa bağıl nem %25'e düşer; hava kurur, buharlaşma hızlanır. Tersine soğur ve maksimum nem 10 g/m³'e inerse bağıl nem %100 olur: hava doymuştur. Soğuma sürer de maksimum nem 8 g/m³'e düşerse taşınamayan 2 g/m³ su buharı yoğuşur. (Sayılar konuyu göstermek için seçilmiş örnek değerlerdir.)

Doyma (çiy) noktası

MEB'in tanımıyla bir hava kütlesinin neme doyması için soğuması gereken sıcaklığa doyma (çiy) noktası denir. Hava bu noktaya ulaştığında su buharı sıvıya (yoğuşma) ya da sıvı olmadan doğrudan buza (kırağılaşma) dönüşür; sis, bulut ve sonunda yağış bu yolla oluşur. Demek ki havayı doyurmanın iki yolu vardır: havaya su eklemek ya da havayı soğutmak. Doğada asıl işi gören soğumadır ve havayı en etkili soğutan şey yükselmesidir; yağış türlerinin hepsi bu yüzden “yükselme” ile başlar.

Aynı mantık günün saatlerinde de işler. Bir gün içinde havadaki su miktarı pek değişmezken sıcaklık değişir; bu yüzden bağıl nem öğleden sonra, sıcaklığın en yüksek olduğu saatlerde en düşük, sabaha karşı en soğuk saatlerde en yüksek olur. Çiyin ve sisin sabah görülmesi bundandır.

Dünya ölçeğinde nem

Ekvatoral kuşakta hem mutlak nem hem bağıl nem yüksektir: hava sıcaktır ve okyanuslarla ormanlardan sürekli buhar gelir. 30° enlemleri çevresindeki çöllerde sıcaklık çok yüksek olduğu için maksimum nem büyür, havadaki su bu kapasiteyi dolduramaz ve bağıl nem en düşük değerlerine iner. Kutuplarda ise mutlak nem çok azdır ama soğuk havanın kapasitesi de çok küçük olduğundan bağıl nem yüksek kalır. Yüksek nem vücudun terleyerek soğumasını zorlaştırdığı için hissedilen sıcaklığı artırır; MEB, yeterli sıvı alınmadığında bunun hâlsizlik ve ısı çarpmasına yol açabileceğini belirtir.

Akılda kalsın: Mutlak = var olan su. Maksimum = alabileceği su. Bağıl = doluluk yüzdesi. Hava ısınınca kapasite büyür, doluluk düşer; soğuyunca kapasite küçülür, doluluk %100'e çıkar ve fazlası yoğuşur.
Sınavda

Nasıl sorulurBir tabloda birkaç merkezin mutlak ve maksimum nem değerleri verilir. Bağıl nemi hesaplarsın; mutlak nemin maksimum neme eşit olduğu yerde hava doymuştur, aştığı yerde aradaki fark kadar yoğuşma olur. Buharlaşmanın en fazla olması beklenen yer bağıl nemi en düşük yerdir.

Tuzak“mutlak nemi en fazla olan yer en çok yağış alır” öncülüdür: yağış havadaki su miktarına değil, havanın doymasına bağlıdır. Kutuplarda bağıl nem yüksektir ama yağış çok azdır.

▭Boşluk doldurma

Mutlak nemi 12 g/m³, o sıcaklıktaki maksimum nemi 16 g/m³ olan havanın bağıl nemi yüzde olur. Bu hava soğuyup bağıl nemi %100'e ulaştığında noktasına ulaşmış olur.

7525doymaerime

?Soru çöz

Aynı anda ölçüm yapılan dört merkezin mutlak ve maksimum nem değerleri (g/m³) şöyledir: K: 10 ve 20, L: 15 ve 15, M: 6 ve 24, N: 18 ve 24. Buna göre aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ C. Bağıl nem = mutlak ÷ maksimum: N'de %75'tir; en yüksek bağıl nem %100 ile L'dedir, bu ifade yanlıştır. A doğrudur: K'de 10 ÷ 20 = %50. B doğrudur: L'de mutlak nem maksimuma eşit, hava doymuştur. D doğrudur: M'de bağıl nem %25 ile en düşüktür, buharlaşma en fazladır.
SÜREÇ · YOĞUŞMA

Çiy, kırağı, kırç, sis ve bulut: yoğuşma ürünleri ve yağış şekilleri

MEB 9. sınıf · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSıcaklık terselmesi (enverziyon) nedir, nasıl oluşur ve sonuçları nelerdir?Bağlantılı konudan (Atmosfer ve sıcaklık). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Sıcaklık terselmesi (enverziyon, inversiyon), yükseldikçe havanın soğuması gerekirken sıcaklığın artmasıdır. Açık ve rüzgârsız kış gecelerinde hızla soğuyan ağır havanın çukur alanlarda birikmesiyle oluşur; çukurlarda don, sis ve hava kirliliğini artırır, yamaçlarda ise daha ılık bir kuşak bırakır.

Sıcaklık terselmesi (enverziyon)

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Çiy, kırağı, kırç ve sis nasıl oluşur? Yağış şekilleri nelerdir?

Kısa cevap: Su buharı soğuk yüzeylerde yoğuşursa sıcaklık 0 °C'nin üstündeyken çiy, altındayken doğrudan buz kristali hâlinde kırağı oluşur. Aşırı soğumuş sis damlacıkları dallara ve tellere çarpıp donarsa kırç oluşur. Yoğuşma yere yakın havada olursa sis, yükseklerde olursa bulut meydana gelir. Buluttan yere düşen yağış şekilleri yağmur, kar ve doludur.

Kış sabahı arabanın camını kaplayan beyaz tabaka ile yaz sabahı çimenleri ıslatan damlalar aynı olayın iki yüzüdür. Aradaki fark termometredeki sıfırdır.

Hava doyma noktasının altına soğuduğunda fazla buhar bir yere gitmek zorundadır. Nereye gittiğini iki soru belirler: yoğuşma yerde mi havada mı oluyor, ve sıcaklık 0 °C'nin üstünde mi altında mı?

Yüzeyde oluşanlar: çiy, kırağı, kırç

  • Çiy: Açık ve rüzgârsız gecelerde toprak ve bitkiler ısı kaybederek havadan hızlı soğur. Onlara değen havanın su buharı, sıcaklık 0 °C'nin üstündeyken yüzeyde su damlacıkları hâlinde yoğuşur.
  • Kırağı: Aynı süreç yüzey sıcaklığı 0 °C'nin altındayken yaşanırsa su buharı sıvı olmadan doğrudan buz kristaline dönüşür. MEB bu geçişe kırağılaşma der. İlkbahar sonundaki kırağılar çiçek açmış meyve ağaçlarına büyük zarar verir.
  • Kırç: Dondurucu soğukta sis damlacıkları bazen 0 °C'nin altında da sıvı kalır (aşırı soğumuş damlacıklar). Bu damlacıklar ağaç dallarına, tellere, direklere çarptığı anda donar ve rüzgârın geldiği yöne doğru büyüyen beyaz bir buz kabuğu oluşturur.

Çiy ve kırağının neden açık gecelerde oluştuğunu bulutlar açıklar. MEB'in ifadesiyle bulutlar yeryüzündeki ısıyı yalıtkan bir battaniye gibi tutar. Bulutlu gecede yer fazla soğumaz; açık gecede ise ısı uzaya kaçar, yüzey doyma noktasının altına iner. Çiftçinin en çok korktuğu gece, bu yüzden yıldızlı ve sakin bir ilkbahar gecesidir.

Havada oluşanlar: sis ve bulut

Sis, yere yakın havada yoğuşan su damlacıklarıdır; yere inmiş bir bulut gibi düşünebilirsin. MEB'e göre soğuk ve sıcak hava kütlelerinin karşılaşması ya da sıcak ve nemli havanın soğuk bir zeminle temas etmesi sonucu oluşur. Görüş mesafesini azalttığı için ulaşımı aksatır; MEB'in örneği İstanbul ve Çanakkale boğazlarındaki sistir. Dünya ölçeğinde sisin en sık görüldüğü yerlerden biri, sıcak Gulf Stream ile soğuk Labrador akıntısının karşılaştığı Newfoundland açıklarıdır. Soğuk akıntıların geçtiği çöl kıyılarında da sis sıktır ama yağmur yağmaz (nedeni dördüncü konuda).

Bulut, yükselen havanın doyma noktasına ulaştığı seviyede oluşur; bulutun düz tabanı bu seviyeyi gösterir. MEB'in gözlem etkinliğinde bulutluluk gökyüzü sekiz parçaya bölünerek ölçülür: hiçbir parça bulutlu değilse “bulut yok”, sekizinin de bulutlu olduğu gökyüzü “kapalı” sayılır.

Buluttan yere: yağmur, kar, dolu

Bulutu oluşturan damlacıklar o kadar küçüktür ki havada asılı kalır. Birleşip ağırlaştıklarında düşerler; buna yağış denir. Yağış plüviyometre (yağışölçer) ile milimetre cinsinden ölçülür; 1 mm yağış, 1 m²'lik alana 1 litre su düşmesi demektir.

  • Yağmur: Damlalar bulut ile yer arasında 0 °C'nin üstündeki havadan geçerek sıvı hâlde düşer.
  • Kar: Yoğuşma 0 °C'nin altında olur ve su buharı buz kristallerine dönüşür. Kristaller yere kadar 0 °C'nin altındaki havadan geçerse kar düşer. Yere yakın katman belirgin biçimde ılıksa kar erir ve yağmur ya da karla karışık yağmur olarak iner.
  • Dolu: Güçlü yükselici hava akımlarının olduğu, dikey gelişmiş sağanak bulutlarında damlalar yukarı taşınıp donar, düşerken üstüne yeniden su tutar, tekrar yükselir; katman katman büyüyen buz taneleri sonunda yere düşer. Daha çok ilkbahar ve yaz sağanaklarıyla görülür, kısa sürer ama ürünü bir anda yok edebilir.

MEB doluyu aşırı hava olayları arasında sayar ve tarihten bir örnek verir: 13 Temmuz 1788'de Fransa'nın büyük bölümünü etkileyen dolu fırtınası tahıl tarlalarını ve meyve bahçelerini yok etmiş, ardından gelen kuraklık ve sert kışla birlikte ihtilal öncesindeki gıda sıkıntısını derinleştirmiştir.

Akılda kalsın: İki soruyla bul: Nerede? Yüzeyde → çiy, kırağı, kırç; yere yakın havada → sis; yüksekte → bulut. Kaç derece? 0 °C'nin üstü → çiy, yağmur; altı → kırağı, kar. Kırç = donan sis, dolu = sağanak bulutunda büyüyen buz.
Sınavda

Nasıl sorulurBulut ile yer arasındaki sıcaklık değişimi bir şekil ya da grafikle verilir ve yağışın hangi şekilde düşeceği sorulur: bütün katmanlar 0 °C'nin altındaysa kar, yere yakın katman belirgin biçimde ılıksa yağmur. Öncüllü sorularda “kırağı ve çiy en çok bulutlu ve rüzgârlı gecelerde oluşur” ifadesi yanlıştır; açık ve durgun gecelerde oluşurlar.

TuzakÇiy, kırağı ve kırcı “buluttan düşen yağış” sanmak; üçü de yüzeyde oluşur.

⇄Bilgi eşleştirme ürün ve oluşum

?Soru çöz

Bir bulutta oluşan buz kristalleri yere inerken önce sıcaklığı 0 °C'nin altında olan kalın bir hava katmanından, yere yakın kesimde ise sıcaklığı 0 °C'nin belirgin biçimde üstünde olan bir katmandan geçmektedir. Buna göre bu yağışın yere hangi şekilde ulaşması beklenir?

✓ A. Kristaller yere yakın, 0 °C'nin belirgin üstündeki ılık katmanda erir; yağmur ya da karla karışık yağmur düşer. B kuru kar için yere kadar soğuk hava gerekir. C dolu, yükselici hava akımlı bulutlarda buz tanelerinin büyümesidir, bu süreç değil. D kırağı yağış değildir; yüzeyde donan nemdir.
SÜREÇ · YAĞIŞ TÜRLERİ

Yağış türleri: konveksiyonel, orografik ve cephe yağışı dünyada nerede görülür?

MEB 9. sınıf · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHava kütlesi ve cephe nedir, sıcak ve soğuk cephe arasındaki fark nedir, tropikal kasırgalar nasıl oluşur?Bağlantılı konudan (Basınç ve rüzgârlar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Hava kütlesi, sıcaklık ve nem özellikleri benzer olan geniş hava parçasıdır; iki farklı hava kütlesinin karşılaştığı sınır yüzeyine cephe denir. Soğuk cephede soğuk hava sıcak havanın altına girer ve kısa süreli sağanak, sıcak cephede sıcak hava soğuk havanın üzerine tırmanır ve geniş alanda uzun süreli yağış görülür. Tropikal kasırgalar ise sıcak kuşakta ılık okyanuslar üzerinde oluşan, bol yağış ve yıkıcı rüzgâr getiren güçlü alçak basınç merkezleridir.

Hava kütleleri, cepheler, kasırgalar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Konveksiyonel, orografik ve cephesel yağış nasıl oluşur?

Kısa cevap: Yağış için nemli havanın yükselip doyma noktasına kadar soğuması gerekir; havayı neyin yükselttiğine göre üç yağış türü vardır. Konveksiyonel (yükselim) yağışında güneşle ısınan hava kendiliğinden yükselir (Ekvatoral kuşak). Orografik (yamaç) yağışında nemli hava dağ yamacına tırmanır (Himalayaların güney yamaçları). Cephe (frontal) yağışında sıcak hava, soğuk hava kütlesinin üzerine çıkar (orta kuşak).

Amazon ormanlarında sabah açık olan gökyüzü öğleden sonra kararır, sağanak bir süre bütün gücüyle yağar ve akşama doğru hava yeniden açılır. Ertesi gün aynı saatte aynı sahne tekrarlanır.

Atmosferde sıcaklık ve nem bakımından benzer özellik gösteren geniş hava parçalarına hava kütlesi denir. MEB'e göre yağışın dağılışı bu kütlelerin nemliliğine, sıcaklığına, kaynak bölgesine ve izledikleri yola bağlıdır. Ama nemli bir hava kütlesi tek başına yağış bırakmaz; önce yükselmesi gerekir. Yükselen hava genişler ve soğur, bağıl nemi artar, doyma noktasına ulaştığı seviyede bulut oluşur (sıcaklığın yükseltiyle değişimi “Atmosfer ve sıcaklık” sayfasında). Üç yağış türünü ayıran tek soru şudur: havayı ne yükseltti?

Üç türün ortak adımı yükselmedir: yükselen hava soğur, kesikli çizgideki seviyede doyma noktasına ulaşır ve bulut oluşur. Şemadır, ölçekli kesit değildir.Görsel: Sınav Defteri

Konveksiyonel (yükselim) yağışı: Güneş kaldırır

MEB'in tanımıyla ısınan hava hafifleyip yükselir, hızla soğur ve yoğuşur; yağış sağanak şeklindedir ve sel ile taşkına yol açabilir. MEB'e göre bu yağışlar Ekvatoral bölgede yıl boyunca, karasal iklim bölgelerinde ise mevsim koşullarına bağlı olarak etkilidir. Neden zinciri açıktır: Ekvator çevresinde Güneş ışınları yıl boyunca dike yakın açıyla gelir → zemin her gün ısınır → hava her gün yükselir → öğleden sonra sağanak başlar. Orta kuşaktaki kıta içlerinde zemin ancak ilkbahar ve yazın yeterince ısındığı için bu yağışlar o mevsimlerde görülür; İç Anadolu'nun kırkikindi yağışları Türkiye'deki örnektir. Dolunun çoğu da bu dikey gelişmiş sağanak bulutlarından düşer.

Orografik (yamaç) yağışı: dağ kaldırır

Nemli hava kütlesi önüne çıkan dağın yamacı boyunca yükselir, soğur ve yağışını yamaca bırakır. MEB'e göre bu yağışlar dağların nemli hava kütlelerine açık yamaçlarında görülür ve Güneydoğu Asya'da yaz musonlarının estiği dönemde Himalaya Dağlarının güney yamaçlarında bol yağış oluşmasında etkilidir. Dağı aşıp öbür yamaçtan inen hava ise ısınır, bağıl nemi düşer ve yağış bırakmaz; bu kuru yamaca yağış gölgesi denir. Dağdan alçalırken ısınan bu sıcak ve kurutucu rüzgâra MEB fön adını verir. Dünya ölçeğinde iki klasik yağış gölgesi: Himalayaların kuzeyindeki Tibet Platosu ve batı rüzgârlarının nemini And Dağlarının batı yamacına bıraktığı, doğudaki kurak Patagonya.

Cephe (frontal) yağışı: başka bir hava kütlesi kaldırır

Sıcaklık ve nem bakımından farklı iki hava kütlesinin karşılaştığı alana cephe denir. MEB'in anlatımıyla bu alanda daha hafif olan sıcak hava kütlesi soğuk havanın üzerinde yükselir, soğur ve yağış bırakır. Sıcak ve soğuk hava kütlelerinin karşılaşma alanı orta kuşak olduğu için cephe yağışları orada etkilidir. Batı rüzgârlarıyla doğuya taşınan cepheler Batı Avrupa'ya her mevsim yağış getirir; kışın daha güneye inerek Akdeniz kıyılarının kış yağışlarını oluşturur. Tropikal kuşakta birbirine yakın sıcaklıktaki hava kütleleri karşılaştığı için belirgin cepheler oluşmaz. Bu yağış türlerinin Türkiye'deki dağılışı “Türkiye'de yağış ve iklim tipleri” sayfasında.

Akılda kalsın: “Havayı kim kaldırdı?” Güneş → konveksiyonel (Ekvator). Dağ → orografik (Himalaya'nın güneyi). Başka hava kütlesi → cephe (orta kuşak). Hepsinin ortak sırası: yükselme → soğuma → doyma → yoğuşma → yağış.
Sınavda

Nasıl sorulurYağışın türü yalnız havayı yükselten etkenden anlaşılır. “Yaz öğleden sonraları kısa süreli sağanak” konveksiyonel, “nemli havaya bakan yamaçta bol, arka yamaçta az yağış” orografik, “iki farklı hava kütlesinin karşılaşması” cephe yağışıdır.

TuzakTuzak öncüller: “Ekvatoral kuşakta cephe yağışları yaygındır” ve “yağış gölgesindeki yamaçta orografik yağış fazladır”; ikisi de yanlıştır. Haritalı sorularda Tibet ve Patagonya gibi dağların arkasındaki kurak alanlar çeldirici olarak konur.

↕Sıralama bir sağanağın hikâyesi

  1. Yükselen hava soğur, bağıl nemi artar
  2. Güneşle ısınan zemin üstündeki havayı ısıtır
  3. Damlalar birleşip ağırlaşır, sağanak başlar
  4. Isınan hava hafifler ve yükselir
  5. Hava doyma noktasına ulaşır, bulut oluşur

?Soru çöz

Aşağıdaki yağış türü ve yer eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?

✓ D. Patagonya, batıdan gelen nemli havanın yağışını And Dağlarının batı yamacına bıraktığı yağış gölgesidir; orografik yağış almaz, kuraktır. A doğrudur: Kongo'da her gün ısınan hava yükselir. B doğrudur: muson nemi Himalayaların güney yamacına çarpar. C doğrudur: Batı Avrupa sık cephe geçişleriyle yağış alır.
DAĞILIŞ · DÜNYADA YAĞIŞ

Dünyada yağışın dağılışı: Ekvator neden yağışlı, 30° neden çöl?

MEB 9–11 · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDünya'daki basınç kuşakları nelerdir ve mevsimlere göre neden yer değiştirir?Bağlantılı konudan (Basınç ve rüzgârlar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Her yarım kürede dört basınç kuşağı vardır: Ekvator'da termik alçak basınç, 30° enlemlerinde dinamik yüksek basınç, 60° enlemlerinde dinamik alçak basınç ve kutuplarda termik yüksek basınç. Kuşaklar, Güneş ışınlarının dik geldiği yeri izleyerek Temmuz'da kuzeye, Ocak'ta güneye kayar.

Dünya basınç kuşakları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Dünyada en çok ve en az yağış nerede görülür, neden?

Kısa cevap: Dünyada en çok yağış, havanın sürekli yükseldiği Ekvatoral kuşakta ve muson rüzgârlarının çarptığı dağ yamaçlarında düşer. En az yağış, havanın alçaldığı 30° enlemleri çevresindeki dinamik yüksek basınç alanlarında (Sahra, Arabistan, Kalahari), soğuk okyanus akıntılarının geçtiği kıyılarda (Atakama, Namib), denizden uzak kıta içlerinde (Gobi) ve kutuplarda görülür. Orta kuşakta batı rüzgârları kıtaların batı kıyılarına, tropikal kuşakta alizeler doğu kıyılarına bol yağış bırakır.

Güney Amerika'nın batı kıyısındaki Atakama Çölü dünyanın en kurak yerlerinden biridir; aynı kıtanın ortasındaki Amazon ormanlarında ise neredeyse her gün yağmur yağar.

Bu iki komşuyu birbirinden ayıran dört soru vardır: Hava orada yükseliyor mu, alçalıyor mu (basınç)? Oraya nemli hava geliyor mu (rüzgâr ve denize uzaklık)? Nemi getiren deniz sıcak mı soğuk mu (okyanus akıntısı)? Nemli havanın önünde dağ var mı (yükselti ve bakı)? Dünya haritasındaki her ıslak ve kuru alan bu dört sorudan birine ya da birkaçına verilen cevaptır. Basınç kuşaklarının ve rüzgârların ayrıntısı “Basınç ve rüzgârlar” sayfasında.

Basınç kuşakları: yağışın iskeleti

  • Ekvator çevresi (termik alçak basınç): MEB'in anlatımıyla alizeler Ekvatoral bölgede karşılaşıp yükselir. Yükselen sıcak ve nemli hava her gün konveksiyonel yağış bırakır; Dünya'nın en yağışlı kuşağı burasıdır. MEB'e göre Amazon Havzası'nda yıllık yağış 2.000–4.000 mm arasındadır.
  • 30° enlemleri (dinamik yüksek basınç): Ekvator'da yükselen hava yukarıdan bu enlemlere iner. Alçalan hava ısınır, bağıl nemi düşer, bulut oluşamaz. Dünyanın büyük sıcak çölleri bu kuşaktadır: Sahra, Arabistan, Kalahari, Avustralya'nın iç kesimleri. MEB'e göre en yüksek sıcaklıklar da Kuzey Yarım Küre'de dönence üzerindeki çöllerde görülür.
  • Orta kuşak, 40°–60° (batı rüzgârları ve 60° dinamik alçak basıncı): Sıcak ve soğuk hava kütleleri karşılaşır, cephe yağışları oluşur. Burası ikinci yağışlı kuşaktır.
  • Kutuplar (termik yüksek basınç): Soğuk hava çok az nem taşır ve alçalır. Yağış çok azdır; kutuplar bu anlamda soğuk birer çöldür.

Batı kıyısı mı, doğu kıyısı mı?

Rüzgârın nereden estiği, kıtanın hangi kıyısının ıslanacağını belirler. Tropikal kuşakta alizeler doğudan eser; MEB'e göre alizeler etkili olduğu kıtaların doğu kıyılarına bol yağış bırakır. Aynı enlemlerde batı kıyıları kuraktır ve çöller batı kıyısına kadar uzanır. Orta kuşakta tablo tersine döner: batıdan doğuya esen batı rüzgârları kıtaların batı kıyılarına bol yağış getirir (MEB). Norveç kıyıları, Britanya'nın batısı, Kanada'nın batı kıyısı ve Şili'nin güneyi bu yüzden çok yağışlıdır. Kıyıdan kıtanın içine ilerledikçe hava nemini yolda bırakır, yağış azalır ve karasallık artar.

Okyanus akıntılarının parmağı

MEB'e göre kaynağını Ekvator'a yakın yerlerden alan akıntılar sıcak, kutuplara yakın yerlerden alanlar soğuktur; akıntılar yalnız suyun sıcaklığını değil buharlaşmayı ve yağış miktarını da etkiler. Sıcak akıntı üzerindeki havayı ısıtır ve nemlendirir; Gulf Stream'in Batı Avrupa'ya getirdiği ılık ve yağışlı hava bunun örneğidir. Soğuk akıntı ise üstündeki havanın alt katını soğutur. Altı soğuk, üstü ılık olan hava yükselemez; kıyıda sis oluşur ama yağmur yağmaz.

Sonuç, okyanus kenarında uzanan kıyı çölleridir: Peru (Humboldt) akıntısının yanında Atakama, Benguela akıntısının yanında Namib, Kanarya akıntısının yanında Batı Sahra kıyıları, Batı Avustralya ve Kaliforniya akıntılarının yanında da kurak kıyılar uzanır. Hepsinin dönenceler çevresinde ve kıtaların batı kıyısında olması tesadüf değildir: alçalan hava, kuru alizeler ve soğuk akıntı aynı yere üst üste biner.

Kıta içleri ve dağlar

Denizden uzaklaştıkça hava nem kaynağından kopar. Asya'nın ortasındaki Gobi ve Taklamakan çölleri bir dönence çölü değil, karasallığın ürünüdür; kışları da sert geçer. Dağlar ise iki yönlü çalışır: nemli havaya bakan yamaçlar yağışı artırır, arkada kalan alanlar yağış gölgesinde kurur (üçüncü konu). Bu etkenlerin Türkiye'deki sonuçları, yani Rize'nin bol, Iğdır'ın kıt yağışı “Türkiye'de yağış ve iklim tipleri” sayfasında.

Akılda kalsın: Yükselen hava yağdırır, alçalan hava kurutur. Ekvator yükselir → yağmur ormanı; 30° alçalır → çöl. Sıcak akıntı nem verir, soğuk akıntı sis verir ama yağmur vermez. Tropikte doğu kıyısı, orta kuşakta batı kıyısı ıslaktır.
Sınavda

Nasıl sorulurDünya haritasında numaralı alanlar verilir: “Yağışın az olması soğuk okyanus akıntılarıyla açıklanabilecek alan hangisidir?” Doğru cevap Atakama ya da Namib gibi bir kıyı çölüdür.

TuzakÇeldiriciler Gobi (karasallık) ve Sahra'nın iç kesimi (dinamik yüksek basınç) olur. İkinci kalıp “hangisiyle açıklanamaz” sorusudur: orta kuşakta batı kıyılarının daha yağışlı olması batı rüzgârlarıyla açıklanır. Tuzak: bu soruda “alizelerin okyanustan karaya esmesi” şıkkı; alizeler tropikal kuşakta doğu kıyılarını ıslatır.

⇄Bilgi eşleştirme yer ve yağış nedeni

?Soru çöz

Orta kuşakta kıtaların batı kıyılarının, aynı enlemdeki iç kesimlere ve doğu kıyılarına göre daha fazla yağış almasında aşağıdakilerden hangisi etkilidir?

✓ B. Orta kuşakta rüzgârlar batıdan eser ve okyanustaki nemi önce batı kıyılarına bırakır. A alizeler tropikal kuşakta doğu kıyılarını ıslatır, orta kuşağı değil. C soğuk akıntılar yağışı artırmaz, kuraklık ve sis getirir. D her gün yükselen hava Ekvator'un konveksiyonel yağışıdır.
SINIFLANDIRMA · SICAK İKLİMLER

Dünya iklim tipleri ve sıcak iklimler: Ekvatoral, savan, muson ve çöl

MEB 9–11 · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMatematik iklim kuşakları nelerdir, dönenceler ve kutup daireleri nereden geçer?Bağlantılı konudan (Dünya'nın şekli ve hareketleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Güneş ışınları yıl içinde en fazla 23°27' kuzey (Yengeç Dönencesi) ve 23°27' güney (Oğlak Dönencesi) paralellerine kadar dik gelebilir; 66°33' paralelleri ise kutup daireleridir. Dönenceler arası tropikal kuşak, dönencelerle kutup daireleri arası orta kuşak, kutup daireleriyle kutup noktaları arası kutup kuşağıdır.

Matematik iklim kuşakları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Dünya iklim tipleri nelerdir? Ekvatoral, savan, muson ve çöl ikliminin özellikleri nelerdir?

Kısa cevap: MEB'e göre dünya iklimleri sıcaklığa göre üç gruba ayrılır: sıcak iklimler (Ekvatoral, Savan, Muson, Çöl), ılıman iklimler (Akdeniz, Okyanusal, Ilıman karasal (step), Sert karasal) ve soğuk iklimler (Tundra, Kutup, Yüksek dağ). Sıcak iklimler tropikal kuşakta görülür; sıcaklık yıl boyunca az değişir, mevsimler kurak ve yağışlı dönem olarak belirginleşir. Ekvatoral iklimde her ay, savan ve musonda yazın yağış düşer; çölde yağış çok azdır.

Ekvator'un kuzeyindeki Afrika savanlarında yılın bir bölümünde otlar insan boyunu aşar, öbür bölümünde sararıp kurur. Burada mevsimi termometre değil yağmur belirler.

Bir yerin iklimi tek bir günün havası değildir. MEB'e göre iklim türleri belirlenirken sıcaklık, basınç, rüzgâr, nem ve yağış gibi iklim değişkenlerinin uzun süreli ortalamalarına bakılır; bu ortalamaların benzer olduğu geniş alanlar aynı iklim bölgesini, yani makroklimayı oluşturur. İklimleri birbirinden ayıran etkenleri de MEB sayar: Dünya'nın şekli (enlem) ve hareketleri, karasallık-denizellik, sıcak-soğuk akıntılar ve topoğrafya (yeryüzü şekilleri, yükselti, bakı, dağların uzanışı, eğim).

Üç grup, on bir tür

MEB iklim türlerini özellikle sıcaklığa göre üçe ayırır. Sıcak iklimler tropikal kuşaktadır: Ekvatoral, Savan, Muson ve Çöl. Ilıman iklimler dört mevsimin belirgin yaşandığı orta kuşaktadır (30°–60°): Akdeniz, Okyanusal, Ilıman karasal (step) ve Sert karasal. Soğuk iklimler kutuplara yakın alanlarda ve çok yüksek kesimlerdedir: Tundra (kutup altı), Kutup ve Yüksek dağ iklimi. İklim bölgeleri birer doğal şekilsel bölgedir ve sınırları keskin değil, geçişlidir.

Ekvatoral iklim: her gün aynı sahne

Ekvator'un iki yanında, yaklaşık 0°–10° enlemleri arasında görülür: Amazon Havzası, Kongo Havzası, Endonezya ve Malezya. MEB'in Amazon örneğine göre ortalama sıcaklık 25–30 °C arasındadır, yıllık sıcaklık farkı çok düşüktür, her mevsim yağış düşer ve yıllık yağış 2.000–4.000 mm'yi bulur; nem yıl boyunca yüksektir. Neden zinciri: termik alçak basınç → her gün yükselen hava → her gün konveksiyonel yağış. Bu sıcak, nemli ortamda çok katlı tropikal yağmur ormanları gelişir; MEB'e göre canlı çeşitliliğinin (biyoçeşitlilik) en fazla olduğu bölge burasıdır. Gür orman ulaşımı ve tarımı zorlaştırdığı için Amazon ve Kongo havzalarında nüfus seyrektir (MEB 10).

Savan iklimi: yağmurun takvimi

Ekvatoral kuşağın kuzeyinde ve güneyinde, onunla çöller arasında yer alır: Doğu ve Orta Afrika, Brezilya Platosu, Venezuela, Kuzey Avustralya. Sıcaklık yıl boyunca yüksektir ama yağış yalnız yaz döneminde düşer. Nedeni, Güneş'in yıllık hareketine bağlı olarak basınç kuşaklarının kaymasıdır: yazın yağış getiren ekvatoral alçak basınç kuşağı bu enlemlere ulaşır, kışın kuru alizeler ve yüksek basınç etkili olur. Bitki örtüsü uzun boylu otlar ve seyrek ağaçlardan oluşan savandır; büyük otçul sürüler ve onları izleyen avcılar bu otlaklarda yaşar. Ekvator'dan uzaklaştıkça kurak mevsim uzar, otlar kısalır ve savan yavaş yavaş çöle geçer.

Muson iklimi: yazın sel, kışın kuraklık

MEB'e göre muson rüzgârları Güney ve Güneydoğu Asya'da, Avustralya'nın kuzeyinde, Meksika Körfezi ve Gine Körfezi kıyılarında etkilidir; iklimin tipik alanı Hindistan, Bangladeş, Myanmar, Tayland ve Vietnamdır. Yazın ısınan Asya üzerinde alçak basınç oluşur ve okyanustan karaya esen yaz musonu bol yağış bırakır; Himalayaların güney yamaçlarında yağış orografik etkiyle daha da artar. Kışın soğuyan kıta yüksek basınç alanına döner ve karadan denize esen kış musonu kuru ve serindir.

Yıllık sıcaklık en yüksek değerine çoğu zaman yağmurlar başlamadan hemen önce ulaşır; yağışlı dönemde bulutlar sıcaklığı biraz düşürür. Doğal bitki örtüsü kurak mevsimde yaprak döken muson ormanlarıdır. Bol yaz suyu çeltik tarımını ve çok yoğun bir nüfusu besler; ama aşırı yağış, MEB'in Mumbai örneğinde olduğu gibi sık sık sel riski de demektir.

Çöl iklimi: yağmursuz takvim

Her mevsim kurak koşullar hâkimdir; yıllık yağış çok azdır. MEB'in örneklerinde Suudi Arabistan'da yıllık yağış genel olarak 200 mm'nin altında, Mısır'ın kuzey kıyılarında 100–200 mm arasındadır, iç kesimlerde daha da azalır. Çöllerin üç ayrı nedeni dördüncü konuda gördüğümüz zincirlerdir: 30° enlemlerinin alçalan havası (Sahra, Arabistan, Kalahari, Avustralya), soğuk akıntılar (Atakama, Namib) ve karasallık (Gobi, Taklamakan; kışları soğuk orta kuşak çölleri).

Havada nem ve bulut çok az olduğu için gündüz Güneş ışınları yeri doğrudan ısıtır, gece ısı hızla kaybolur: gece-gündüz sıcaklık farkı çok büyüktür. Bu yüzden kayaçlar sıcaklık değişimiyle parçalanır, fiziksel ayrışma etkin olur (MEB 10). Bitki örtüsü kuraklığa dayanıklı, seyrek çöl bitkileridir; tarım su bulunan vahalarda yapılır (hurma), geniş alanlarda göçebe hayvancılık yaygındır. Nil gibi dışarıdan beslenen akarsular ise çölün ortasında yaşam şeridi oluşturur.

Akılda kalsın: Sıcak dörtlüde termometre hep yüksektir; ayırt eden yağışın takvimidir. Ekvatoral = her ay yağar. Savan = yazın yağar, kışın otlar kurur. Muson = yazın sel gibi yağar, kış kuru. Çöl = neredeyse hiç yağmaz, gece soğur.
Sınavda

Nasıl sorulurİnsanların kendi yaşamlarını anlattığı kısa metinler verilir ve iklim tipleri eşleştirilir: “Kışlık giysiye ve yakacağa gerek yok, kurak mevsim olmadığı için muz ve şeker kamışı yetiştiriyoruz” Ekvatoral, “gündüz çok sıcak, gece soğuk; tarım kısıtlı, göçebe hayvancılık yapıyoruz” çöl, “çeltik ekimi için yağmurlu yazı bekliyoruz, bazen sel oluyor” muson iklimidir.

TuzakTuzak savan ile musondur: ikisi de yaz yağışlıdır, ama musonda yaz yağışı çok daha fazladır ve okyanustan esen mevsimlik rüzgâra bağlıdır. Haritalı sorularda Amazon, Kongo ve Endonezya'nın aynı bölgede toplanması beklenir: ekvatoral iklim bölgesi ile yağmur ormanları bölgesinin sınırları birbirine çok benzer.

⇄Bilgi eşleştirme iklim ve yaşam

?Soru çöz

Yıllık sıcaklık farkı çok az olan, her ay yağış alan ve biyoçeşitliliğin en fazla olduğu gür ormanlarla kaplı bir iklim bölgesine aşağıdakilerden hangisi örnektir?

✓ D. Kongo Havzası Ekvatoral iklimdedir. Brezilya Platosu savan, Arap Yarımadası çöl, Orta Asya bozkırları ılıman karasal iklimdedir.
DAĞILIŞ · ILIMAN İKLİMLER

Ilıman iklimler: Akdeniz, okyanusal, ılıman karasal (step) ve sert karasal iklim

MEB 9–11 · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSürekli rüzgârlar nelerdir, alize, batı ve kutup rüzgârları nereden nereye eser?Bağlantılı konudan (Basınç ve rüzgârlar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Sürekli rüzgârlar, basınç kuşakları arasında yıl boyu aynı yönde esen rüzgârlardır. Alizeler 30° dinamik yüksek basınçtan Ekvator'a, batı rüzgârları 30°'den 60° dinamik alçak basınca, kutup rüzgârları kutuplardaki termik yüksek basınçtan 60°'ye eser; hepsi kuzey yarım kürede sağa, güney yarım kürede sola sapar.

Alize, batı ve kutup rüzgârları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Akdeniz, okyanusal ve karasal iklimin özellikleri nelerdir, dünyada nerelerde görülür?

Kısa cevap: Orta kuşakta (30°–60°) görülen ılıman iklimler MEB'e göre dörttür. Akdeniz ikliminde yazlar sıcak ve kurak, kışlar ılık ve yağışlıdır (maki; kıtaların yaklaşık 30°–40° arasındaki batı kıyıları). Okyanusal iklimde her mevsim yağışlı, yazlar serin, kışlar ılıktır (geniş yapraklı ormanlar; Batı Avrupa). Ilıman karasal (step) iklimde yazlar sıcak, kışlar soğuk, yağış azdır (bozkır; kıta içleri). Sert karasal iklimde kışlar çok uzun ve serttir (tayga; yalnız Kuzey Yarım Küre).

Kaliforniya'daki bir bağ ile İzmir'deki bir bağ arasında yarım dünya var. Yine de ikisinde de üzüm aynı kurak yazda olgunlaşır, ikisinin yamaçlarında da benzer çalılar yaz boyu toz içinde bekler.

Orta kuşakta dört mevsim belirgindir ve iklimi en çok iki şey değiştirir: enlem ile denizden uzaklık. Bir kıtanın batı kıyısında güneyden kuzeye gidildikçe Akdeniz ikliminden okyanusal iklime geçilir; kıyıdan içeri ilerledikçe okyanusal iklimden karasal iklime girilir.

Akdeniz iklimi: yazı alçalan hava, kışı cephe belirler

Yazlar sıcak ve kurak, kışlar ılık ve yağışlıdır; en çok yağış kışın düşer. Kıtaların yaklaşık 30°–40° enlemleri arasındaki batı kıyılarında görülür: Akdeniz havzası, Kaliforniya, Orta Şili, Güney Afrika'nın güneybatı ucu ve Avustralya'nın güneybatısı. Neden zinciri mevsimlik bir yer değiştirmedir: yazın 30° çevresindeki dinamik yüksek basınç kuzeye kayar, alçalan hava bulutu dağıtır, kuraklık başlar; kışın batı rüzgârları ve cepheler güneye iner, ılık ve yağışlı bir kış getirir.

Doğal bitki örtüsü kuraklığa dayanıklı, her dem yeşil çalılardan oluşan makidir. Zeytin, turunçgil, üzüm ve incir bu iklimin ürünleridir; uzun, güneşli ve kurak yaz deniz turizmini besler. MEB, bu iklim bölgesinde yaz aylarında artan orman yangınlarının bitki örtüsünü ve hayvan türlerini tehdit ettiğini de vurgular. Türkiye mutlak konumuyla bu kuşaktadır (ayrıntı Türkiye'de yağış ve iklim tipleri sayfasında).

Okyanusal iklim: her mevsim yağış, az sıcaklık farkı

Kıtaların yaklaşık 40°–60° enlemleri arasındaki batı kıyılarında görülür: Batı ve Kuzeybatı Avrupa, Kuzey Amerika'nın kuzeybatı kıyıları, Şili'nin güneyi, Yeni Zelanda, Güneydoğu Avustralya. Batı rüzgârları okyanusun nemini ve ılıklığını her mevsim kıyıya taşır; Kuzey Atlantik'te Gulf Stream sıcak akıntısı bu etkiyi güçlendirir. Sonuç: her mevsim yağışlı, yazları serin, kışları ılık, yıllık sıcaklık farkı az bir iklim.

MEB'in örneğinde Hollanda'da yıllık ortalama sıcaklık yaklaşık 11 °C, yıllık yağış 850 mm civarındadır; yaz ortalaması 18 °C, kış ortalaması 5 °C dolayındadır. MEB, Almanya'da da genel olarak okyanusal iklimin görüldüğünü, akarsuların rejimlerinin düzenli, debilerinin yüksek olduğunu ve ulaşıma elverişli olduklarını belirtir; ülkenin doğusuna ve güneyine gidildikçe karasallık belirginleşir. Doğal bitki örtüsü geniş yapraklı ormanlar ve gür çayırlardır; çayırlar büyükbaş hayvancılığı besler.

Ilıman karasal (step) iklim: kıtanın ortası

Orta kuşakta denizden uzak kıta içlerinde görülür: Orta Asya, Ukrayna ve Rusya'nın güneybatısı, Kuzey Amerika'nın Büyük Ovaları, Arjantin'in pampaları. Yazlar sıcak, kışlar soğuk ve karlıdır; yıllık sıcaklık farkı fazladır. Yağış azdır ve daha çok ilkbahar ile yaz başında, konveksiyonel sağanaklarla düşer. İlkbahar yağışlarıyla yeşerip yaz kuraklığında sararan otlardan oluşan bitki örtüsüne step (bozkır) denir. Altında oluşan organik maddece zengin kara topraklar (çernozyom) bu alanları dünyanın tahıl ambarı yapar. MEB 10'un anlattığı Orta Asya bozkırlarındaki konargöçer yaşam da bu iklimin insana çizdiği bir hayat biçimidir. MEB 11'e göre Rusya'nın batı ve güneybatısında ılıman karasal iklim ve step bitki örtüsü hâkimdir. Türkiye'deki örneği İç Anadolu'dur.

Sert karasal iklim: tayganın iklimi

Kışlar çok uzun, soğuk ve sert; yazlar kısa ve serindir. Yağış azdır ve çoğu yazın düşer; yıllık sıcaklık farkı çok büyüktür. Kanada, Alaska'nın iç kesimleri, İskandinavya ve Rusya'nın orta kesimleri (Sibirya) bu iklimdedir. Güney Yarım Küre'de bu enlemlerde geniş kara bulunmadığı için sert karasal iklim yalnız Kuzey Yarım Küre'de görülür. Doğal bitki örtüsü iğne yapraklı tayga ormanlarıdır; MEB 11'e göre Rusya'daki tayga ormanları dünyadaki orman varlığının yaklaşık %20'sini oluşturur. Türkiye'de Erzurum–Kars yöresinde sert karasal iklim görülür ama yüksek platolarda bitki örtüsü tayga değil, çayırdır.

Bir ad daha: Çin tipi

Soru bankalarında ayrı bir tür olarak geçen Çin tipi iklim, MEB 2026 kitabının sınıflamasında ayrı başlık değildir. Kıtaların doğu kıyılarında, yaklaşık 25°–40° enlemlerinde (Çin'in güneydoğusu, Japonya'nın güneyi, ABD'nin güneydoğusu) görülen bu iklimde yazlar sıcak ve yağışlı, kışlar ılıktır; yağış her mevsim görülür ama en çok yazın düşer. Sınavda geçerse onu “yağışını yazın alan ılıman doğu kıyısı” diye tanımak yeter; kış yağışlı Akdeniz iklimiyle karıştırılmamalıdır.

Akılda kalsın: Batı kıyısında kuzeye çık: 30°–40° Akdeniz (yaz kurak) → 40°–60° Okyanusal (her mevsim yağışlı). Kıyıdan içeri gir: Okyanusal → Ilıman karasal (step), daha kuzeyde Sert karasal (tayga). Denizden uzaklaştıkça yağış azalır, yıllık sıcaklık farkı büyür.
Sınavda

Nasıl sorulurDünya haritasında Kaliforniya, Orta Şili, Güney Afrika'nın güneybatı ucu ve Güneybatı Avustralya koyu renkle gösterilir; bu alanlar için “yıllık yağış mevsimlere eşit dağılır” ya da “yaz ve kış sıcaklıkları arasındaki fark çok azdır” yargıları söylenemez, çünkü bunlar okyanusal iklimin özellikleridir. Aynı haritada beklenen benzer dağılış turunçgil ve zeytin üretim alanlarıdır. Bir de Türkiye'de sert karasal iklim görülmesinden “Türkiye'de tayga ormanları vardır” sonucunu çıkarma.

Tuzak“Akdeniz'e kıyısı olan ülkeler” şıkkı; Akdeniz iklimi beş kıtaya yayılır.

▭Boşluk doldurma

Kıtaların 40°–60° enlemleri arasındaki batı kıyılarında, batı rüzgârları ve sıcak okyanus akıntılarının etkisiyle her mevsim yağışlı olan iklim görülür. Bu iklimin doğal bitki örtüsü ormanlardır.

okyanusalAkdenizgeniş yapraklıiğne yapraklı

?Soru çöz

Aşağıdaki iklim tiplerinden hangisi yalnız Kuzey Yarım Küre'de görülür?

✓ A. Sert karasal iklimin görüldüğü enlemlerde Güney Yarım Küre'de geniş kara yoktur. Akdeniz ve okyanusal iklim Şili ile Avustralya'da, savan Brezilya'da da görülür.
DAĞILIŞ · SOĞUK İKLİMLER

Soğuk iklimler: tundra, kutup ve yüksek dağ iklimi; mikroklima nedir?

MEB 9–11 · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSıcaklığı etkileyen faktörler nelerdir, yükseldikçe sıcaklık neden azalır?Bağlantılı konudan (Atmosfer ve sıcaklık). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Geliş açısının yanında sıcaklığı yükselti, güneşlenme süresi, okyanus akıntıları, atmosfer nemi ve bulutluluk, rüzgârlar, kara ve denizlerin dağılışı ve bitki örtüsü etkiler. Troposferde yükseldikçe sıcaklık her kilometrede ortalama yaklaşık 6 °C azalır (sınav sorularında çoğu zaman “her 100 metrede 0,5 °C” diye yuvarlanır); denizler özgül ısıları yüksek olduğu için karalardan yavaş ısınıp yavaş soğur.

Yükselti, kara-deniz ve diğer etmenler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Tundra, kutup ve yüksek dağ iklimi nedir? Mikroklima nedir?

Kısa cevap: MEB'e göre soğuk iklimler üçtür. Tundra (kutup altı) ikliminde kışlar çok uzun ve sert, yazlar kısa ve serindir; bitki örtüsü yosun, liken ve bodur çalılardır (Kuzey Kanada, Alaska, Sibirya'nın kuzeyi). Kutup ikliminde her ay 0 °C'nin altındadır ve kara buzla örtülüdür (Antarktika, Grönland'ın iç kesimi). Yüksek dağ ikliminde sıcaklık yükseltiyle düşer, bitki örtüsü kuşaklar oluşturur. Mikroklima, bir bölgenin genel iklim koşullarından yer şekli, toprak ya da insan etkisiyle sapan küçük bir alanın kendine özgü iklimidir.

Kuzey Sibirya'da yazın toprağın yalnız üst kısmı çözülür. Altındaki donmuş katman suyu geçirmediği için yaz geldiğinde arazi bataklığa döner ve ağaçların kökleri tutunacak derinlik bulamaz.

Tundra (kutup altı) iklimi: ağacın bittiği yer

Kuzey Buz Denizi'ni çevreleyen kıyılarda görülür: Kuzey Kanada, Alaska'nın kuzeyi, İskandinavya'nın kuzeyi, Sibirya'nın kuzeyi ve Grönland kıyıları. MEB 11'in Rusya anlatımına göre kuzeyde kış mevsiminin uzun ve soğuk, yazların kısa ve serin olduğu tundra iklimi ve bitki örtüsü görülür. Yazın en sıcak ayın ortalaması bile yaklaşık 10 °C'nin altında kalır; bu sıcaklık ağaçların büyümesine yetmez. Soğuk hava az nem taşıdığı için yağış azdır ama kar örtüsü yılın büyük bölümünde yerde kalır. Toprak derinde sürekli donmuştur; MEB bu katmana permafrost (donmuş topraklar) der ve çözüldükçe atmosfere sera gazı saldığını vurgular. Bitki örtüsü kısa yazda yeşeren yosun, liken ve bodur çalılardır; nüfus çok seyrektir.

Kutup iklimi: buzun ülkesi

Antarktika ile Grönland'ın iç kesimlerinde görülür. Her ayın ortalama sıcaklığı 0 °C'nin altındadır. Termik yüksek basınç ve çok soğuk hava yüzünden yağış çok azdır ve kar şeklinde düşer; kutuplar bu yüzden soğuk birer çöldür. Yere düşen kar erimeden birikerek kalın buz örtülerini oluşturur; bitki örtüsü yoktur. Kar ve buz yüzeylerinin Güneş ışınlarının büyük bölümünü geri yansıtması (yüksek albedo) bu soğuğu kendi kendine besleyen bir döngü kurar.

Yüksek dağ iklimi: dikey bir enlem yolculuğu

Himalayalar, And Dağları, Alpler ve Kayalık Dağlar gibi yüksek dağlarda görülür. Yükselti arttıkça sıcaklık düşer; bu yüzden Ekvator'dan kutba doğru enlem boyunca görülen bitki kuşakları dağ yamacında üst üste dizilir. Ekvator'a çok yakın olan Kilimanjaro'nun zirvesinde bile kar ve buzul bulunması bunun en çarpıcı örneğidir. MEB'in Türkiye'den verdiği örnek Doğu Karadeniz'dir: kıyıdan yukarı çıkıldıkça geniş yapraklı orman, karma orman, iğne yapraklı orman ve çayır sıralanır, Kaçkar Dağlarının yüksek kesimlerinde buzullara rastlanır. Aynı yükseltide bile güneşe bakan ve bakmayan yamaçların iklimi farklıdır.

Mikroklima: haritaya sığmayan iklim

MEB'in tanımıyla bulunduğu bölgenin ortalama iklim koşullarından arazi şekli, toprak özellikleri ve insan faaliyetlerinin etkileriyle sapma gösteren küçük bir alandaki özel iklim koşullarına mikroklima denir. Geniş alanların iklimi makroklimadır; mikroklima onun içindeki küçük bir “ada”dır. Rüzgârdan korunan, güneye bakan bir vadi; büyük bir gölün ılıttığı kıyı şeridi ve bir kentin merkezi bu adalara örnektir. Kentlerde beton ve asfaltın ısıyı biriktirmesiyle sıcaklığın çevredeki kırsal alanlardan yüksek olmasına kentsel ısı adası denir (ayrıntı “Atmosfer ve sıcaklık” sayfasında). Türkiye'nin sınavda sorulan mikroklima örnekleri (Çoruh Vadisi'nde zeytin, Iğdır Ovası'nda pamuk gibi) “Türkiye'de yağış ve iklim tipleri” sayfasında.

Hepsi bir arada

On bir iklim türünün sıcaklık, yağış, bitki örtüsü ve örnek yerleri. Tablo genel özellikleri özetler; iklim sınırları geçişlidir.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: En sıcak ay yaklaşık 10 °C'nin altındaysa ağaç yetişmez → tundra. Her ay 0 °C'nin altındaysa → kutup. Dağa tırmanmak kutba yolculuk gibidir: her kuşak bir enlem kuşağının küçük kopyasıdır. Mikroklima = büyük iklimin içindeki küçük istisna.
Sınavda

Nasıl sorulurDünya haritasında numaralı alanlar verilir ve “tundra iklimine göre oluşturulacak bölgenin içinde kalanlar” sorulur. Doğru alanlar Kuzey Kanada, Alaska, Sibirya'nın kuzeyi ve Grönland kıyılarıdır. Mikroklima sorusunda doğru şık küçük bir alanın sapmasını anlatır (bir kent merkezi, bir vadi); “Batı Avrupa'da her mevsimin yağışlı olması” gibi geniş bir bölgenin özelliği makroklimadır.

TuzakTundra sorusunda Patagonya, Yeni Zelanda ya da Güney Afrika gibi Güney Yarım Küre alanlarını seçmek; oralarda tundra kuşağına uzanan geniş kara yoktur.

↕Sıralama Doğu Karadeniz kıyısından Kaçkar zirvesine

  1. Çayır
  2. Karma orman
  3. Buzullar
  4. Geniş yapraklı orman
  5. İğne yapraklı orman

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi mikroklimaya örnek gösterilebilir?

✓ C. Kentsel ısı adası, insan etkisiyle genel iklimden sapan küçük bir alandır. Diğerleri geniş bölgelerin iklimidir (makroklima).
BECERİ · İKLİM GRAFİĞİ

İklim grafiğinden iklim tipi nasıl bulunur? Beş adımlık yöntem

MEB 9–10 · Doğal sistemler ve süreçler · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDünyada sıcaklık nasıl dağılır, izoterm ve termik Ekvator nedir?Bağlantılı konudan (Atmosfer ve sıcaklık). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Sıcaklığın dağılışı izoterm (eş sıcaklık) eğrileriyle gösterilir; yükseltinin etkisini kaldırmak için değerler deniz seviyesine indirgenir. Sıcaklık Ekvator'dan kutuplara azalır, en yüksek değerler dönence çevresindeki çöllerde görülür; en yüksek sıcaklıkları birleştiren termik Ekvator matematik Ekvator'la çakışmaz, yıl ortalamasında kuzey yarım küredeki karalara doğru kayar.

İzotermler ve termik Ekvator

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İklim grafiğinden iklim tipi nasıl bulunur?

Kısa cevap: İklim grafiğinde sütunlar aylık yağışı, çizgi aylık ortalama sıcaklığı gösterir. İklim tipini bulmak için sırayla bakılır: 1) en sıcak aylar (yarım küre), 2) sıcaklık eşikleri (0 °C ve 10 °C, yıl boyu sıcaklık), 3) yıllık yağış miktarı, 4) yağışın düştüğü mevsim, 5) yıllık sıcaklık farkı. Kışı yağışlı, yazı kurak, kışı ılık grafik Akdeniz; her ayı sıcak ve yağışlı grafik Ekvatoral; yağışı neredeyse olmayan grafik çöl iklimidir.

Bir iklim grafiği bir şehrin on iki aylık parmak izidir. Üstünde şehrin adı yazmasa da iklimini ele verir.

MEB'in bilgi kutusu grafiği dört başlıkla okutur: yağış miktarı, yağışın dağılımı, sıcaklık ortalaması, sıcaklığın değişimi. MEB 10'daki ayrışma etkinliği de dünya haritasındaki numaralı alanları iklim grafikleriyle eşleştirtir; yani bu beceri birden çok ünitede sorulur. Türkiye'deki dört şehrin grafiklerini “Türkiye'de yağış ve iklim tipleri” sayfasında okuduk. Dünya iklimleri için aynı dört başlığı şu beş adıma çevirebilirsin:

  • 1. Yarım küreyi bul. En sıcak aylar haziran–ağustos ise grafik Kuzey, aralık–şubat ise Güney Yarım Küre'dendir. Ekvatoral grafikte belirgin bir sıcak mevsim yoktur.
  • 2. Termometreye bak. Her ay 0 °C'nin altındaysa kutup; en sıcak ay yaklaşık 10 °C'nin altındaysa tundra; kış −10 °C'nin de altına iniyor ve yıllık fark çok büyükse sert karasal; yıl boyu sıcak ve fark küçükse tropikal (sıcak) iklimlerden biridir.
  • 3. Yağışı topla. Çubuklar neredeyse görünmüyorsa (yıllık yaklaşık 250 mm'nin altı) çöldür; sıcaklığı yüksek ve yıllık yağışı 2.000 mm'yi aşan grafik Ekvatoral ya da muson adayıdır.
  • 4. Yağışın takvimine bak. Her ay bol yağış + sıcak → Ekvatoral. Yaz yağışlı, kış kurak + sıcak → savan; yaz yağışı grafiğin tavanına dayanıyorsa muson. Kış yağışlı, yaz kurak → Akdeniz. Her ay orta miktarda yağış + serin yaz, ılık kış → okyanusal. Az yağış, en çok ilkbahar–yaz başında, kış 0 °C dolayında ya da altında → ılıman karasal (step).
  • 5. Sıcaklık farkıyla doğrula. Fark küçükse denizellik (Ekvatoral, okyanusal), büyükse karasallık (step, sert karasal).
Şematik grafikler: her iklimin tipik özelliğine göre çizilmiştir, gerçek bir istasyonun ölçümü değildir. Altısı da Kuzey Yarım Küre içindir; sarı çubuk en yağışlı aydır. Üst panel aylık yağış (0–400 mm), alt panel aylık ortalama sıcaklıktır (−30 ile 30 °C).Görsel: Sınav Defteri

Birbirine benzeyen çiftler

Ekvatoral ile okyanusal: ikisinde de her ay yağış vardır; sıcaklık çizgisi ayırır. Ekvatoral çizgi 25 °C'nin üstünde dümdüz gider, okyanusal çizgi serin bir yaz ile ılık bir kış arasında yumuşak bir tepe çizer. Savan ile muson: ikisi de yaz yağışlıdır; musonda yaz çubukları birkaç yüz milimetreye fırlar, savanda daha ılımlıdır ve kurak mevsim uzundur. Akdeniz ile step: Akdeniz grafiğinde en uzun çubuklar kışın, kış sıcaklığı 0 °C'nin üstündedir; step grafiğinde yağış az, en uzun çubuklar ilkbahar–yaz başındadır ve kış çizgisi 0 °C dolayına iner. Step ile sert karasal: ikisi de karasaldır; sert karasalda kış çizgisi çok daha aşağıdadır ve yağış belirgin biçimde yaza toplanır.

Güney Yarım Küre tuzağı

Aynı Akdeniz grafiği Orta Şili'de, Güney Afrika'nın güneybatı ucunda ya da Güneybatı Avustralya'da aynalanır: sıcaklık çizgisi ortada çukur yapar, en yağışlı aylar haziran–ağustos olur. Haziranda yağış görüp “yaz yağışlı, savan ya da muson” diye işaretlemek en sık yapılan hatadır; oysa Güney Yarım Küre'de haziran kıştır. Bu yüzden 1. adım hiç atlanmaz: önce çizgiye, sonra çubuklara bakılır.

Akılda kalsın: Sıra: yarım küre → termometre → toplam yağış → yağış takvimi → sıcaklık farkı. Önce çizgi, sonra çubuk. En uzun çubuk kıştaysa Akdeniz, yazdaysa savan ya da muson, her aydaysa Ekvatoral ya da okyanusal.
Sınavda

Nasıl sorulurEn sevilen kalıp “Yalnızca grafikteki bilgilerden yararlanarak aşağıdakilerden hangisine ulaşılamaz?” sorusudur. Grafikten yarım küreye, yağış rejiminin düzenli olup olmadığına, yıllık sıcaklık farkına, don ve kar olasılığına ulaşılabilir. Toprak tipine (ör. çernozyom), yükseltiye, nüfusa ya da ekonomik faaliyete doğrudan ulaşılamaz.

TuzakTuzak şık “Kuzey Yarım Küre'de yer alır” ifadesidir: bu bilgiye sıcaklık çizgisinden ulaşılabilir, yani bu soruda doğru cevap olamaz.

↕Sıralama grafik okuma adımları

  1. Sıcaklık eşiklerine bak (0 °C, 10 °C)
  2. Yağışın hangi mevsimde düştüğüne bak
  3. En sıcak aylardan yarım küreyi bul
  4. Yıllık sıcaklık farkıyla doğrula
  5. Yıllık yağış miktarını değerlendir

?Soru çöz

Bir merkezin iklim grafiğinde en sıcak aylar ocak ve şubat, en çok yağış alan aylar haziran ve temmuzdur. En soğuk ayın ortalaması 10 °C'nin üstündedir ve en sıcak aylarda yağış neredeyse yoktur. Bu merkezle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

✓ B. En sıcak aylar ocak–şubat olduğu için merkez Güney Yarım Küre'dedir; kışı yağışlı, yazı kurak iklim Akdeniz iklimidir. A muson yağışı yaza, yani sıcak aylara düşer. C savan da yazın yağış alır; ocak–şubatın sıcak olması Kuzey Yarım Küre'yle çelişir. D okyanusal iklimde yazlar kurak geçmez.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Kutup bölgelerinde deniz buzlarının erimesi, aşağıdaki süreçlerin hangisi yoluyla bölgedeki ısınmayı daha da hızlandırır?

✓ D. Beyaz buzun yerini koyu renkli deniz suyu alınca yansıtılan enerji azalır, soğurulan enerji artar ve ısınma hızlanır. A ozonun incelmesi morötesi ışınlarla ilgilidir; B azot oranı değişmez; C troposferin kalınlığı bu buz-albedo zincirinin parçası değildir.Kaynak: Atmosfer ve sıcaklık · Atmosferin ısınması, albedo, sera etkisi

?Soru 2

Orta kuşaktaki kıtaların batı kıyılarının genel olarak doğu kıyılarından daha fazla yağış almasında aşağıdaki rüzgârlardan hangisi etkilidir?

✓ D. Batı rüzgârları okyanuslar üzerinden batıdan doğuya eserek nemi orta kuşaktaki kıtaların batı kıyılarına bırakır. A (alizeler) tropikal kuşakta ve doğu kıyılarını yağışlı yapar; B (kutup rüzgârları) soğuk ve kurudur; C (ters alizeler) yüksek katlarda eser, yere yağış taşımaz.Kaynak: Basınç ve rüzgârlar · Alize, batı ve kutup rüzgârları

?Soru 3

Aşağıdaki yer şekillerinden hangisi rüzgârın biriktirmesiyle oluşmuştur?

✓ A. Lös, rüzgârın havada asılı taşıdığı ince malzemenin biriktirmesiyle oluşur. Yardang ve mantar kaya yüzey aşındırmasının (abrazyon), çöl kaldırımı süpürmenin (deflasyon) eseridir.Kaynak: Dış kuvvetler · Rüzgâr şekilleri

?Soru 4

Aşağıdaki karstik şekillerden hangisi kayacın çözünmesiyle değil, çözünmüş minerallerin yeniden çökelmesiyle oluşur?

✓ B. Dikit, mağara tavanından damlayan suyun zemine düştüğü yerde bıraktığı kirecin yukarı doğru birikmesiyle oluşur. Lapya, uvala ve obruk kayacın çözünmesiyle (obruk ayrıca tavanın çökmesiyle) oluşur.Kaynak: Dış kuvvetler · Karstik şekiller

?Soru 5

Aşağıdakilerden hangisi standart (normal) hava basıncının belirlendiği koşullardan biri değildir?

✓ B. Standart basınç 45° enleminde, deniz seviyesinde ve 15 °C sıcaklıkta ölçülen 1013 mb'dır; 0 °C bu koşullar arasında yer almaz. Bazı kaynaklar 0 °C'yi cıvalı barometrenin 760 mm okumasını düzeltmek için anar; o, aletin ayar koşuludur. Sınavda standart basıncın koşulu olarak 15 °C'yi işaretle.Kaynak: Basınç ve rüzgârlar · Hava basıncı ve izobar

?Soru 6

Coriolis etkisiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ A. Coriolis etkisi Ekvator'da yok denecek kadar azdır ve kutuplara doğru artar; A bunu ters çevirir. B, C ve D doğrudur: sapma Dünya'nın batıdan doğuya dönüşünden doğar, kuzeyde sağa olur ve rüzgârla birlikte okyanus akıntılarını da saptırır. Ekvator'da sapma olmadığı için kasırgalar tam Ekvator üzerinde dönüş kazanamaz.Kaynak: Basınç ve rüzgârlar · Siklon, antisiklon ve Coriolis

?Soru 7

Bir kıyı boyunca falezlerin ve önlerinde geniş dalga aşındırma platformlarının yaygın olması, bu kıyı için aşağıdakilerden hangisini düşündürür?

✓ C. Falez, dalganın bütün enerjisiyle çarptığı derin kıyıların şeklidir; platform ise falez geri çekildikçe genişler. Sığ kıyı, bol alüvyon, lagün ve kordon biriktirme koşullarıdır.Kaynak: Dış kuvvetler · Dalga ve akıntı şekilleri

?Soru 8

Bir kentte hâkim rüzgâr kuzeybatıdan esmektedir. Kurulacak bir sanayi tesisinin dumanından kentin en az etkilenmesi için tesis, kentin hangi yönünde kurulmalıdır?

✓ A. Kuzeybatıdan gelen rüzgâr dumanı güneydoğuya taşır; tesis kentin güneydoğusunda olursa duman kentten uzaklaşır. B kuzeybatı rüzgârın geldiği yön olduğu için en kötü seçimdir; C kuzeydoğu ve D güneybatı rüzgâra yan konumdadır, duman kentten uzaklaşmayı garanti etmez.Kaynak: Basınç ve rüzgârlar · Rüzgârın hızı, yönü ve frekansı

?Soru 9

Kuzey yarım kürenin orta kuşağındaki bir dağın güneye bakan yamacında, kuzeye bakan yamacına göre aşağıdakilerden hangisi beklenmez?

✓ B. Güney yamaç daha çok ısındığı için buharlaşma artar ve toprak nemi azalır. A karın erken erimesi, C tarım sınırının yüksek olması, D ürünlerin erken olgunlaşması güney yamacın daha çok ısınmasının beklenen sonuçlarıdır.Kaynak: Atmosfer ve sıcaklık · Güneş ışınlarının geliş açısı ve bakı

?Soru 10

Dağlarla çevrili bir ovada kış sabahları ova tabanında don ve sis görülürken çevredeki yamaçlarda hava daha ılıktır. Bu durumun temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Gece soğuyan ağır hava ova tabanında birikir, üstte daha ılık hava kalır: sıcaklık terselmesi. C'deki kural tam tersini, yani tabanın daha sıcak olmasını gerektirirdi; A bakı yamaçların Güneş'e dönüklüğüdür, taban-yamaç farkını açıklamaz; D ısı adası kenti ısıtır, tabanı soğutmaz.Kaynak: Atmosfer ve sıcaklık · Sıcaklık terselmesi (enverziyon)
10
Daha fazla soru çözmek ister misin?Coğrafya konusundan 10 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →