Enerji kaynaklarının sınıflandırılması: yenilenebilir mi, yenilenemeyen mi?
MEB 10–11 · Ekonomik faaliyetler ve etkileri · Okuma 6 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaTürkiye maden bakımından neden zengindir, madenler nasıl sınıflandırılır?Bağlantılı konudan (Türkiye'de madenler). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Türkiye'de maden çeşitliliğinin fazla olmasının nedeni jeolojik yapısıdır: farklı jeolojik zamanlarda oluşmuş araziler yan yana bulunur, Alp orojenezi sırasında yaşanan kıvrılma ve kırılmalar ile volkanizma metal yatakları oluşturmuş, III. Zaman'ın kapalı göl havzalarında bor, trona ve tuz birikmiştir. Madenler metalik madenler (demir, bakır, krom, boksit…), metal dışı endüstriyel hammaddeler (bor, mermer, trona, tuz…) ve enerji hammaddeleri olarak üçe ayrılır.
✎Konu anlatımı
Enerji kaynakları nasıl sınıflandırılır? Yenilenebilir ve yenilenemeyen enerji kaynakları nelerdir?
Kısa cevap: Enerji kaynakları ikiye ayrılır. Yenilenemeyen kaynaklar, oluşması milyonlarca yıl süren ve kullanıldıkça tükenen fosil yakıtlar (kömür, petrol, doğal gaz) ile nükleer yakıtlardır (uranyum, toryum). Yenilenebilir kaynaklar ise doğal süreçlerle sürekli yenilenen hidroelektrik (su gücü), rüzgâr, güneş, jeotermal, biyokütle ve dalga enerjisidir.Zonguldak'ta bir ocaktan çıkarılan bir parça taş kömürü, yaklaşık 300 milyon yıl önce bir bataklıkta yetişmiş ağaçların kalıntısıdır. Aynı Zonguldak kıyısında esen rüzgâr ise yarın da esecek. İki kaynak arasındaki fark, enerji coğrafyasının ilk sorusudur.
MEB enerji kaynaklarını, insanların ısınma, aydınlanma, ulaşım, üretim ve teknoloji gibi temel ihtiyaçlarını karşılamak için doğadan elde ettiği güç türleri olarak tanımlar ve onları iki bileşende ele alır. Ölçüt, kaynağın insan ömrü içinde yenilenip yenilenmediğidir. Kömür, petrol ve doğal gaz yer altında çok uzun bir sürede oluşur; bugün yakılan miktar insanlık tarihi boyunca geri gelmez. Akarsuyu çeviren yağış, türbini döndüren rüzgâr ve paneli ısıtan güneş ise her gün yeniden gelir.
Yenilenemeyen kaynaklar: fosil ve nükleer
MEB 11'e göre fosil yakıt, milyonlarca yıl önce yaşamış bitki ve hayvan kalıntılarının yüzlerce milyon yıllık bir jeolojik süreçte basınç ve sıcaklık etkisiyle yer altında dönüştüğü, hidrokarbonca zengin yenilenemeyen yakıtlardır: kömür, petrol ve doğal gaz. Bu yakıtlar yakılarak elektrik üretilen santrallere termik santral denir. MEB 10 süreci şöyle özetler: petrol, taş kömürü ve doğal gazdan termik enerji, uranyum ve toryumdan nükleer enerji elde edilir. Nükleer yakıtlar fosil değildir, ama madendir ve tükenir; bu yüzden MEB onları da yenilenemeyen kaynaklar arasında sayar.
Yenilenebilir kaynaklar
MEB'in şemasında yenilenebilir tarafta hidroelektrik, rüzgâr, güneş, jeotermal ve dalga yer alır; metinde biyokütle de eklenir. MEB 10'un sözlüğüne göre hidroelektrik enerji, suyun düşüşünden ya da kinetik enerjisinden yararlanılarak üretilen elektriktir. Jeotermal, yer kabuğunun derinliklerinde birikmiş ısıyla ısınan sıcak su ve buhardır. Biyokütle ise Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığının (ETKB) tanımıyla canlı ya da yakın geçmişte yaşamış organizmalardan elde edilen enerjidir: bitkisel atıklar, hayvan gübresi, belediye çöpleri. Santral adları da kaynağı söyler: HES (hidroelektrik), RES (rüzgâr), GES (güneş), JES (jeotermal), NGS (nükleer güç santrali).
Neden hepsini birden kullanıyoruz?
Her kaynağın bir artısı bir eksisi vardır. Fosil yakıtlar doğal koşullara bağlı değildir: kömür santrali gece de, rüzgârsız günde de çalışır, üretim istendiği an artırılabilir. Bedeli ise sera gazı ve hava kirliliğidir; MEB, fosil yakıtların hem rezervlerinin tükenme riski hem de çevresel etkileri nedeniyle tartışma konusu olduğunu vurgular. Yenilenebilir kaynaklar temizdir ve yerlidir, ama çoğu doğaya bağlıdır: kurak yılda baraj gölleri düşer, rüzgâr durunca türbin, gece olunca panel durur. Jeotermal bu açıdan bir istisnadır; yer altındaki ısı gece gündüz aynıdır. Bu yüzden ülkeler kaynaklarını çeşitlendirir. MEB 11, küresel enerji üretiminde kömür, petrol ve doğal gazın payının hâlâ açık ara fazla olduğunu ve enerji dönüşümünün zamana yayıldığını belirtir.
Yenilenebilir kaynakların artısı
- Tükenmez, yerlidir; dışa bağımlılığı azaltır.
- Sera gazı ve hava kirliliği çok azdır.
- Yakıt maliyeti yoktur.
Yenilenebilir kaynakların eksisi
- Üretim çoğunlukla yağışa, rüzgâra, güneşe bağlıdır; kesintilidir.
- Uygun yer sınırlıdır (eğimli akarsu, rüzgâr koridoru, fay hattı).
- Baraj gölleri tarım alanını ve yerleşmeleri sular altında bırakabilir.
Nasıl sorulur“Aşağıdaki santrallerden hangisinde üretim doğal koşullardan en az etkilenir?” Şıklarda HES, RES, GES ve bir termik santral (ya da JES) olur; cevap yakıtla ya da yer ısısıyla çalışan santraldir.
Tuzakİkinci kalıp sınıflandırmadır: “hangisi yenilenebilir kaynaklardan biri değildir?” Tuzak nükleer enerjidir; temiz sayıldığı için yenilenebilir sanılır, ama uranyum ve toryum tükenen madenlerdir. Bir başka tuzak jeotermali fosil yakıt sanmaktır; jeotermal yer ısısıdır, yakıt değildir.
⇄Bilgi eşleştirme santral ve kaynağı
?Soru çöz
Aşağıdaki enerji kaynaklarından hangisi yenilenemeyen kaynaklar grubunda yer alır?