Türkiye'de enerji kaynakları: kömürden rüzgâra

Taş kömürü neden yalnız Zonguldak'ta, jeotermal neden Ege'de? Kaynakların oluşumunu, santrallerin yer seçimini ve ETKB verileriyle elektriğin nereden geldiğini neden-sonuç zinciriyle öğren.

8 durakTürkiye
16 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 16tamamlanan etkinlik
46 sorubu konuda çözebileceğin
KAVRAM · ENERJİ KAYNAKLARI

Enerji kaynaklarının sınıflandırılması: yenilenebilir mi, yenilenemeyen mi?

MEB 10–11 · Ekonomik faaliyetler ve etkileri · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürkiye maden bakımından neden zengindir, madenler nasıl sınıflandırılır?Bağlantılı konudan (Türkiye'de madenler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Türkiye'de maden çeşitliliğinin fazla olmasının nedeni jeolojik yapısıdır: farklı jeolojik zamanlarda oluşmuş araziler yan yana bulunur, Alp orojenezi sırasında yaşanan kıvrılma ve kırılmalar ile volkanizma metal yatakları oluşturmuş, III. Zaman'ın kapalı göl havzalarında bor, trona ve tuz birikmiştir. Madenler metalik madenler (demir, bakır, krom, boksit…), metal dışı endüstriyel hammaddeler (bor, mermer, trona, tuz…) ve enerji hammaddeleri olarak üçe ayrılır.

Maden zenginliğinin nedenleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Enerji kaynakları nasıl sınıflandırılır? Yenilenebilir ve yenilenemeyen enerji kaynakları nelerdir?

Kısa cevap: Enerji kaynakları ikiye ayrılır. Yenilenemeyen kaynaklar, oluşması milyonlarca yıl süren ve kullanıldıkça tükenen fosil yakıtlar (kömür, petrol, doğal gaz) ile nükleer yakıtlardır (uranyum, toryum). Yenilenebilir kaynaklar ise doğal süreçlerle sürekli yenilenen hidroelektrik (su gücü), rüzgâr, güneş, jeotermal, biyokütle ve dalga enerjisidir.

Zonguldak'ta bir ocaktan çıkarılan bir parça taş kömürü, yaklaşık 300 milyon yıl önce bir bataklıkta yetişmiş ağaçların kalıntısıdır. Aynı Zonguldak kıyısında esen rüzgâr ise yarın da esecek. İki kaynak arasındaki fark, enerji coğrafyasının ilk sorusudur.

MEB enerji kaynaklarını, insanların ısınma, aydınlanma, ulaşım, üretim ve teknoloji gibi temel ihtiyaçlarını karşılamak için doğadan elde ettiği güç türleri olarak tanımlar ve onları iki bileşende ele alır. Ölçüt, kaynağın insan ömrü içinde yenilenip yenilenmediğidir. Kömür, petrol ve doğal gaz yer altında çok uzun bir sürede oluşur; bugün yakılan miktar insanlık tarihi boyunca geri gelmez. Akarsuyu çeviren yağış, türbini döndüren rüzgâr ve paneli ısıtan güneş ise her gün yeniden gelir.

Yenilenemeyen kaynaklar: fosil ve nükleer

MEB 11'e göre fosil yakıt, milyonlarca yıl önce yaşamış bitki ve hayvan kalıntılarının yüzlerce milyon yıllık bir jeolojik süreçte basınç ve sıcaklık etkisiyle yer altında dönüştüğü, hidrokarbonca zengin yenilenemeyen yakıtlardır: kömür, petrol ve doğal gaz. Bu yakıtlar yakılarak elektrik üretilen santrallere termik santral denir. MEB 10 süreci şöyle özetler: petrol, taş kömürü ve doğal gazdan termik enerji, uranyum ve toryumdan nükleer enerji elde edilir. Nükleer yakıtlar fosil değildir, ama madendir ve tükenir; bu yüzden MEB onları da yenilenemeyen kaynaklar arasında sayar.

Yenilenebilir kaynaklar

MEB'in şemasında yenilenebilir tarafta hidroelektrik, rüzgâr, güneş, jeotermal ve dalga yer alır; metinde biyokütle de eklenir. MEB 10'un sözlüğüne göre hidroelektrik enerji, suyun düşüşünden ya da kinetik enerjisinden yararlanılarak üretilen elektriktir. Jeotermal, yer kabuğunun derinliklerinde birikmiş ısıyla ısınan sıcak su ve buhardır. Biyokütle ise Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığının (ETKB) tanımıyla canlı ya da yakın geçmişte yaşamış organizmalardan elde edilen enerjidir: bitkisel atıklar, hayvan gübresi, belediye çöpleri. Santral adları da kaynağı söyler: HES (hidroelektrik), RES (rüzgâr), GES (güneş), JES (jeotermal), NGS (nükleer güç santrali).

MEB'in iki bileşenli sınıflandırması. Fosil ve nükleer yakıtlar termik santrallerde ve NGS'lerde, yenilenebilir kaynaklar adını taşıyan santrallerde elektriğe dönüşür.Görsel: Sınav Defteri

Neden hepsini birden kullanıyoruz?

Her kaynağın bir artısı bir eksisi vardır. Fosil yakıtlar doğal koşullara bağlı değildir: kömür santrali gece de, rüzgârsız günde de çalışır, üretim istendiği an artırılabilir. Bedeli ise sera gazı ve hava kirliliğidir; MEB, fosil yakıtların hem rezervlerinin tükenme riski hem de çevresel etkileri nedeniyle tartışma konusu olduğunu vurgular. Yenilenebilir kaynaklar temizdir ve yerlidir, ama çoğu doğaya bağlıdır: kurak yılda baraj gölleri düşer, rüzgâr durunca türbin, gece olunca panel durur. Jeotermal bu açıdan bir istisnadır; yer altındaki ısı gece gündüz aynıdır. Bu yüzden ülkeler kaynaklarını çeşitlendirir. MEB 11, küresel enerji üretiminde kömür, petrol ve doğal gazın payının hâlâ açık ara fazla olduğunu ve enerji dönüşümünün zamana yayıldığını belirtir.

Yenilenebilir kaynakların artısı

  • Tükenmez, yerlidir; dışa bağımlılığı azaltır.
  • Sera gazı ve hava kirliliği çok azdır.
  • Yakıt maliyeti yoktur.

Yenilenebilir kaynakların eksisi

  • Üretim çoğunlukla yağışa, rüzgâra, güneşe bağlıdır; kesintilidir.
  • Uygun yer sınırlıdır (eğimli akarsu, rüzgâr koridoru, fay hattı).
  • Baraj gölleri tarım alanını ve yerleşmeleri sular altında bırakabilir.
Akılda kalsın: Sorulacak tek soru: “Bu kaynak benim ömrümde geri gelir mi?” Gelmiyorsa yenilenemeyen (kömür, petrol, doğal gaz, uranyum, toryum), geliyorsa yenilenebilir (su, rüzgâr, güneş, jeotermal, biyokütle, dalga). Yenilenebilirler içinde hava koşullarına bağlı olmayan, gece gündüz çalışan kaynak jeotermaldir.
Sınavda

Nasıl sorulur“Aşağıdaki santrallerden hangisinde üretim doğal koşullardan en az etkilenir?” Şıklarda HES, RES, GES ve bir termik santral (ya da JES) olur; cevap yakıtla ya da yer ısısıyla çalışan santraldir.

Tuzakİkinci kalıp sınıflandırmadır: “hangisi yenilenebilir kaynaklardan biri değildir?” Tuzak nükleer enerjidir; temiz sayıldığı için yenilenebilir sanılır, ama uranyum ve toryum tükenen madenlerdir. Bir başka tuzak jeotermali fosil yakıt sanmaktır; jeotermal yer ısısıdır, yakıt değildir.

⇄Bilgi eşleştirme santral ve kaynağı

?Soru çöz

Aşağıdaki enerji kaynaklarından hangisi yenilenemeyen kaynaklar grubunda yer alır?

✓ A. Toryum, uranyum gibi nükleer yakıt olarak kullanılan ve çıkarıldıkça tükenen bir madendir. Jeotermal, biyokütle ve dalga yenilenebilir kaynaklardır.
TÜRKİYE · KÖMÜR

Taş kömürü ve linyit: Zonguldak neden tek, linyit neden her yerde?

MEB 10–11 · Ekonomik faaliyetler ve etkileri · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaJeolojik zamanlar nelerdir, hangi jeolojik zamanda dünyada neler oldu?Bağlantılı konudan (Yerin yapısı ve iç kuvvetler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

MEB'e göre jeolojik zaman çizelgesi iki üst zamana ayrılır: yaklaşık ilk 4 milyar yılı kapsayan Prekambriyen ve son yaklaşık 542 milyon yılı kapsayan Fanerozoyik. Fanerozoyik; Paleozoyik (I. Zaman), Mezozoyik (II. Zaman) ve Senozoyik (III. ve IV. Zaman) olarak üçe ayrılır. Kıtaların çekirdeğini oluşturan kalkanlar Prekambriyen'de, Ural ve Appalaş gibi yaşlı dağlar Paleozoyik'te, Alp-Himalaya kuşağı ise büyük ölçüde Senozoyik'te oluştu.

Jeolojik zamanlar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye'de taş kömürü ve linyit nerede çıkarılır? Taş kömürü neden yalnız Zonguldak'ta bulunur?

Kısa cevap: Türkiye'de taş kömürü yalnız Zonguldak–Bartın (Amasra) havzasında çıkarılır, çünkü taş kömürü I. Jeolojik Zaman'da (Karbonifer) oluşmuştur ve bu zamandan kalan araziler Türkiye'de çok az yer kaplar. Linyit ise III. Jeolojik Zaman'ın göl ve bataklık havzalarında oluştuğu için ülkenin hemen her bölgesinde bulunur; en büyük havza Afşin-Elbistan'dır (Kahramanmaraş), Soma (Manisa), Seyitömer ve Tunçbilek (Kütahya) öteki önemli sahalardır.

Zonguldak'ın kıyısında, ocaktan çıkan taş kömürünü yakan Çatalağzı Termik Santrali'nin birkaç kilometre ötesinde, gemiyle gelen ithal kömürü yakan başka bir santral durur. Aynı yakıt, iki farklı yer seçimi: bu konunun bütün mantığı bu iki santralin arasında saklı.

Önce hatırla: Türkiye'de madenler sayfasında linyitin eski göl ve bataklıklarda biriken bitki kalıntılarından oluştuğunu gördün. Bu oluşum, linyitin neden pek çok havzada bulunduğunu da açıklar. Bu sayfada kömürlere enerji gözüyle bakıyoruz: hangisi nerede yakılır, neden?

Taş kömürü: tek havzanın nedeni

Kömür, bataklıklarda biriken bitki kalıntılarının üstü örtülüp basınç ve sıcaklık altında zamanla karbonca zenginleşmesiyle oluşur. Kömürleşme ne kadar uzun sürerse kömürün ısı değeri (kalorisi) o kadar yüksek olur. Taş kömürü, I. Jeolojik Zaman'ın (Paleozoyik) Karbonifer döneminde sıcak ve nemli iklimde yetişen gür bataklık ormanlarından oluştu; bu yüzden en yaşlı ve en kalorili kömürdür. Türkiye'nin yer şekilleri sayfasında gördüğümüz gibi Türkiye arazisinin büyük bölümü II. Zaman'da Tetis Denizi'nde biriken tortulların III. Zaman'da kıvrılıp yükselmesiyle şekillendi; I. Zaman'dan kalan araziler az ve dağınıktır. Karbonifer yaşlı kömür katmanlarının korunup işletilebilir derinlikte kaldığı tek alan Batı Karadeniz'deki Zonguldak havzasıdır; havza doğuda Bartın (Amasra) yöresine uzanır; Türkiye Taşkömürü Kurumu'nun ocakları Ereğli (Armutçuk), Kozlu, Üzülmez, Karadon ve Amasra'dadır. Zincir şöyledir: I. Zaman arazisi az → taş kömürü yatağı tek havzada → üretim ve taş kömürüne bağlı sanayi Batı Karadeniz'de.

Havzanın kömürü yakınındaki Çatalağzı Termik Santrali'nde elektriğe dönüşür. Ama taş kömürünün asıl önemi sanayidedir: yüksek kalorili kömürden elde edilen kok, demir-çelik fabrikalarının yakıtıdır. MEB 9 da demir-çelik tesislerinin genellikle taş kömürünün çıkarıldığı alanların yakınında kurulmasını, sanayinin enerji kaynağına yakınlığına örnek verir. Karabük ve Ereğli'nin demir-çelik kenti olmasının ardındaki zinciri Türkiye'de madenler sayfasında gördün; sanayi sayfasında kuruluş yeri örneği olarak yeniden karşına çıkacak. Havzanın sorunu ise derinliktir: damarlar ince, kıvrımlı ve derindir; üretim pahalı ve tehlikelidir. MEB 11 de Zonguldak'ta kömür madenciliğinin azalmasının işsizliği artırdığını yerel bir etki örneği olarak verir.

Linyit: genç, nemli, düşük kalorili

Linyit III. Jeolojik Zaman'da (Tersiyer), yükselen Anadolu'nun içinde oluşan göl ve bataklık çanaklarında birikti. Bu çanaklar ülkenin her yanına dağıldığı için linyit de Trakya'dan Doğu Anadolu'ya hemen her bölgede bulunur. Genç olduğu için kömürleşmesi tamamlanmamıştır: nemi ve külü fazla, kalorisi düşüktür. ETKB'nin açıkladığı son rakamlara göre Türkiye'nin yaklaşık 22 milyar tonluk kömür kaynağının %93,3'ü linyit ve asfaltit (20,53 milyar ton), yalnız 1,52 milyar tonu taş kömürüdür. 2025'te çıkarılan 81,3 milyon ton tüvenan kömürün 78,97 milyon tonu linyitti; taş kömürü 1,15 milyon tonda kaldı.

  • Afşin-Elbistan (Kahramanmaraş): Türkiye'nin en büyük linyit havzası; A ve B termik santralleri.
  • Soma (Manisa), Seyitömer, Tunçbilek, Tavşanlı (Kütahya), Yatağan (Muğla): Ege'nin linyit santralleri.
  • Çan (Çanakkale), Orhaneli (Bursa), Çayırhan (Ankara-Nallıhan): Marmara ve İç Anadolu'nun linyit santralleri.
  • Karapınar (Konya): büyük bir linyit sahası. Aynı ilçede büyük bir güneş santrali de vardır; ikisini karıştırma.
  • Asfaltit: petrolün katılaşmış hâli sayılan, kömür gibi yakılan bir kaynaktır; Şırnak çevresinde çıkarılır ve Silopi'deki santralde yakılır.

Santral nereye kurulur?

Linyit santralleri neden ocağın hemen yanındadır? Çünkü düşük kalorili, nemli kömürü uzağa taşımak, taşıdığı enerjiye değmez. Hammaddesi ağır ve değeri düşük olan sanayi gibi linyit santrali de hammaddeye yakın kurulur. İthal kömür santralleri ise tersine kıyıdadır: İskenderun Körfezi'nde Sugözü (Adana), Zonguldak'ta Eren, Biga'da Bekirli (Çanakkale) ve İzmir'de Aliağa. Kömür gemiyle geldiği için santral limana kurulur; kara taşıması hiç yapılmaz. Bugün bu ikinci grup daha çok elektrik üretir: ETKB'ye göre 2025'te ithal kömüre dayalı santraller 76,6 milyar kWh, yerli kömür santralleri 44,3 milyar kWh elektrik üretti.

Aynı “termik santral” üç farklı yer seçimi mantığıyla kurulur. Haritalı sorularda önce santralin yakıtını, sonra yakıtın nereden geldiğini düşün.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Taş kömürü = I. Zaman = Zonguldak = tek havza. Linyit = III. Zaman = her bölgede = santral ocağın başında. İthal kömür santralinin adresi hep bir kıyıdır: Sugözü (İskenderun Körfezi), Eren (Zonguldak), Bekirli (Biga), Aliağa (İzmir).
Sınavda

Nasıl sorulurHaritalı soruda numaralı santraller verilir ve “hangisi linyitle çalışır?” ya da “hangisinin yer seçiminde hammaddeye yakınlık etkili değildir?” diye sorulur.

TuzakZonguldak'ta olduğu için yerli taş kömürü yaktığı sanılan Eren ve İskenderun'daki Sugözüdür: ikisi de ithal kömür yakar, yer seçimlerinde liman etkilidir. Bir başka kalıp: “Türkiye'de taş kömürünün yalnız Zonguldak çevresinde çıkarılması neyle açıklanır?” Cevap: I. Jeolojik Zaman arazilerinin az yer kaplaması. İklim ya da yağış içeren şıklar çeldiricidir.

▭Boşluk doldurma

Türkiye'de taş kömürü yalnız havzasında çıkarılır. En büyük linyit havzası ise Kahramanmaraş'taki havzasıdır.

ZonguldakSomaAfşin-ElbistanTunçbilek

?Soru çöz

Soma, Seyitömer ve Yatağan termik santrallerinin kömür ocaklarının yakınına kurulmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Linyit nemli ve düşük kalorilidir; taşıma maliyeti verdiği enerjiye değmediği için santral ocağın başına kurulur. A deniz yoluyla gelen ithal kömürü yakan santraller kıyıdadır (Sugözü gibi). B santral tüketim merkezine değil yakıta göre yer seçmiştir; Soma ve Yatağan büyük tüketim merkezi değildir. D taş kömürü yalnız Zonguldak havzasındadır; bu üç santral linyit yakar.
TÜRKİYE · PETROL VE DOĞAL GAZ

Petrol ve doğal gaz: Raman'dan Gabar'a, Hamitabat'tan Sakarya Gaz Sahası'na

MEB 9–11 · Ekonomik faaliyetler ve etkileri · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürkiye'de tuz, kükürt, fosfat, barit ve bentonit nerelerde çıkarılır, ne işe yarar?Bağlantılı konudan (Türkiye'de madenler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Türkiye'de tuz üç kaynaktan elde edilir: deniz tuzu İzmir'de Çamaltı Tuzlası'ndan, göl tuzu Tuz Gölü'nden, kaya tuzu Çankırı, Sivas, Yozgat ve Erzurum'daki yataklardan. Kükürt Isparta'da Keçiborlu'da, gübre hammaddesi fosfat Mardin'de Mazıdağı'nda çıkarılmıştır; fosfat ihtiyacı karşılamadığı için ithal edilir. Petrol ve doğal gaz sondajlarında kullanılan barit en çok Antalya'da Alanya–Gazipaşa çevresinde, bentonit en çok Tokat'ta bulunur.

Tuz, kükürt, fosfat, barit ve diğerleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye'de petrol ve doğal gaz nerede çıkarılır? Rafineriler nerededir, Sakarya Gaz Sahası neden önemlidir?

Kısa cevap: Türkiye'de petrol çoğunlukla Güneydoğu Anadolu'da (Batman, Adıyaman, Diyarbakır, Siirt, Mardin ve Şırnak-Gabar) çıkarılır; ilk petrol 1940'ta Batman'da Raman Dağı'nda bulundu. Doğal gaz Trakya'da (Kırklareli-Hamitabat, Tekirdağ), Batı Karadeniz açıklarında (Akçakoca) ve 2020'de keşfedilen Karadeniz'deki Sakarya Gaz Sahası'ndan çıkarılır; bu sahanın gazı Zonguldak-Filyos'ta karaya ulaşır. Yine de ETKB'ye göre 2025'te Türkiye ham petrolde %83, doğal gazda %95 oranında ithalata bağımlıdır.

1940'ta Batman'daki Raman Dağı'nda açılan bir kuyudan petrol fışkırdığında, küçük bir köy birkaç on yıl içinde petrolün adını taşıyan bir kente dönüşmeye başladı. Bugün Batman, “madenle büyüyen kent” örneklerinin başındadır.

Petrol neden Güneydoğu'da?

Petrol ve doğal gaz, deniz ve göl tabanlarında biriken mikroskobik canlı kalıntılarının tortullar altında gömülüp ısı ve basınçla hidrokarbona dönüşmesiyle oluşur; bu yüzden ikisi de fosil yakıttır. Oluşan petrol gözenekli kayaçlarda yukarı doğru göç eder ve üstünü geçirimsiz bir katman kapatan kıvrımların kubbe biçimli tepelerinde (antiklinallerde) birikir. Güneydoğu Anadolu, kalın tortul tabakaların bulunduğu ve bu tabakaların Toroslar'ın güneyinde yumuşak kıvrımlar oluşturduğu bir alandır; Türkiye'deki petrol üretiminin ana kuşağı burasıdır. Çıkarım sahaları Batman (Raman, Garzan), Adıyaman, Diyarbakır, Siirt, Mardin ve Şırnak'tır; Trakya'da da küçük üretim vardır. Şırnak'ta Gabar Dağı'nda 2022 sonundan itibaren açıklanan keşifler, karadaki üretimi son yıllarda belirgin biçimde artırdı.

Rakamlar yine de tabloyu değiştirmez. ETKB verisine göre 2025'te Türkiye 6,68 milyon ton ham petrol üretirken 31,94 milyon ton ithal etti; Bakanlık bundan ham petrolde %83 oranında ithalata bağımlılık sonucunu çıkarır.

Rafineriler: biri hammaddeye, üçü tüketiciye yakın

Ham petrol rafinerilerde benzin, motorin, fuel-oil gibi ürünlere ayrılır. Türkiye'nin ilk rafinerisi 1955'te Batman'da kuruldu ve yerli petrolü işlemek için üretim sahasının yanına, yani hammaddeye yakın kuruldu. Öteki büyük rafineriler ise ithal ham petrolü işler, bu yüzden yer seçimlerinde liman ve tüketim pazarı belirleyicidir: Kocaeli'de İzmit (Tüpraş) ve İzmir'de Aliağa (Tüpraş İzmir ile STAR rafinerileri). Kırıkkale (Orta Anadolu) Rafinerisi ise iç bölgelerin akaryakıt ihtiyacı ve stratejik güvenlik için iç kesimde kuruldu; ham petrolü boru hattıyla Akdeniz kıyısından gelir. Mersin'deki Ataş bugün rafineri olarak değil, depolama tesisi olarak çalışır. Rafinerinin çevresinde petrokimya sanayisi gelişir; İzmit ve Aliağa bunun örneğidir.

Doğal gaz: Trakya'dan Karadeniz'in derinliklerine

Karada doğal gaz en çok Trakya'da çıkarılır: Kırklareli'de Hamitabat, Tekirdağ'da Hayrabolu çevresi. Güneydoğu'da Mardin'de de küçük sahalar vardır. Denizden ilk üretim Düzce açıklarında Akçakoca'da yapıldı. Asıl dönüm noktası Ağustos 2020'de Karadeniz'de Tuna-1 kuyusuyla duyurulan Sakarya Gaz Sahasıdır: gaz, deniz tabanındaki kuyulardan boru hattıyla Zonguldak'ın Filyos kıyısındaki işleme tesisine taşınır ve ilk gaz 2023'te şebekeye verildi. Bu yerli kaynak, ithalat faturasını ve dışa bağımlılığı azaltır. Ama açığın büyüklüğü ortadadır: ETKB'ye göre 2025'te 3,11 milyar m³ doğal gaz üretilirken 58,34 milyar m³ ithal edildi; Türkiye doğal gazda %95 oranında ithalata bağımlıdır.

İthal gaz kış ile yaz arasındaki tüketim farkını karşılamak için depolanır: İstanbul-Silivri'deki tükenmiş gaz sahası ve Aksaray'da Tuz Gölü'nün altındaki tuz mağaraları yer altı depolarıdır. Sıvılaştırılmış gaz (LNG) ise gemiyle gelir ve Marmara Ereğlisi ile Aliağa'daki terminallerde ve yüzer depolama ünitelerinde yeniden gaza çevrilir. Doğal gaz santrallerinin Marmara'da toplanmasının nedeni de bu tablodur: gaz boru hattıyla Trakya'dan girer (Batı Hattı Hamitabat ve Ambarlı'dan geçer), elektriği en çok tüketen sanayi ve kentler de buradadır.

Akılda kalsın: Petrol = Güneydoğu (Raman 1940, Gabar en yeni). Yerli gaz = Trakya + Karadeniz (Hamitabat, Akçakoca, Sakarya → Filyos). Rafinerilerin tek “hammaddeci”si Batman; İzmit ve Aliağa limancı, Kırıkkale içerinin rafinerisi.
Sınavda

Nasıl sorulur“Aşağıdaki rafinerilerden hangisinin yer seçiminde hammaddeye yakınlık etkili olmuştur?” Cevap Batmandır; İzmit ve Aliağa limana ve pazara, Kırıkkale iç pazara bağlıdır. İkinci kalıp dış ticarettir: “Hangisindeki üretim artışı enerji ithalatını artırır?” Ambarlı gibi ithal gazla çalışan ya da Sugözü gibi ithal kömür yakan santral cevaptır; Batman petrolü, Sakarya gazı ya da Soma linyiti ithalatı azaltır. Haritalı sorularda Hamitabat (Kırklareli) doğal gaz, Raman (Batman) petrol işaretidir.

Tuzakİzmit ve Aliağa rafinerilerini ham maddeye yakın saymaktır: ithal petrolü işleyen bu tesisleri liman ve pazar çekmiştir.

⇄Bilgi eşleştirme yer ve kaynak

?Soru çöz

Aşağıdaki tesislerden hangisinin üretimindeki artış, Türkiye'nin enerji ithalatını artırır?

✓ B. Ambarlı boru hattıyla gelen ithal doğal gazı yakar; üretimi arttıkça gaz ithalatı da artar. Batman petrolü, Soma linyiti ve Sakarya gazı yerli kaynaklardır, ithalatı azaltır.
TÜRKİYE · NÜKLEER ENERJİ

Nükleer enerji: Sivrihisar'ın toryumu ve Akkuyu'nun yer seçimi

MEB 10–11 · Ekonomik faaliyetler ve etkileri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürkiye'de bakır, kurşun-çinko, altın, gümüş ve cıva nerelerde çıkarılır?Bağlantılı konudan (Türkiye'de madenler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Türkiye'de bakır en çok Karadeniz'de çıkarılır: Artvin (Murgul), Rize (Çayeli), Kastamonu (Küre); Elâzığ'ın Maden ilçesi de önemli bir bakır sahasıdır. Küre'nin cevheri Samsun'daki tesiste işlenir. Kurşun-çinkonun bilinen yatakları Elâzığ (Keban), Yozgat (Akdağmadeni), Kayseri, Niğde ve Rize'dedir. Altın İzmir (Ovacık, Efemçukuru), Uşak (Kışladağ), Erzincan, Artvin ve Gümüşhane'de; cıva İzmir (Ödemiş) ve Konya'da (Sarayönü) çıkarılır.

Bakır, kurşun-çinko, altın, gümüş, cıva

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye'de uranyum ve toryum nerede bulunur? Akkuyu Nükleer Güç Santrali neden Mersin'e kuruldu?

Kısa cevap: Nükleer enerji uranyum ve toryum gibi radyoaktif elementlerden elde edilir. Türkiye'nin uranyum kaynakları Manisa, Uşak, Yozgat (Sorgun), Aydın, Nevşehir ve Malatya'da; toryum yatakları ise başta Eskişehir-Sivrihisar olmak üzere iç batı Anadolu'dadır. Türkiye'nin ilk nükleer santrali Akkuyu NGS, Mersin'in Gülnar ilçesinde dört ünite olarak inşa edilmektedir; yer seçiminde deprem riskinin görece düşük olması ve soğutma için deniz suyu belirleyicidir.

Bir nükleer santral çalışırken her saniye büyük miktarda soğutma suyuna ihtiyaç duyar. Akkuyu'nun Akdeniz kıyısında, Sinop'taki sahanın Karadeniz kıyısında seçilmesi tesadüf değildir.

Önce hatırla: uranyum ve toryum, Türkiye'de madenler sayfasında enerji hammaddeleri arasında saydığın radyoaktif madenlerdir. Burada sorulan, o madenin elektriğe nasıl ve nerede dönüştürüleceğidir.

MEB 10'un sözlüğüne göre nükleer santral, ısı ya da elektrik enerjisini radyoaktif elementler kullanarak üreten tesistir. Uranyum gibi ağır bir atomun çekirdeği parçalandığında açığa çıkan ısı suyu buhara çevirir, buhar da türbini döndürür. Az yakıtla çok enerji üretilir ve sera gazı salımı yoktur; MEB 11 de bazı ülkelerin güvenlik ve atık tartışmalarına rağmen yüksek üretim kapasitesi nedeniyle nükleer enerjiyi tercih ettiğini belirtir. Bedeli ise radyoaktif atıkların yüz yıllarca güvenle saklanması gereği ve kaza riskidir.

Uranyum ve toryum nerede?

ETKB'ye göre MTA'nın son yıllardaki keşifleriyle Türkiye'nin uranyum kaynağı 54.978 tona ulaşmıştır; keşiflerin yapıldığı iller Manisa, Uşak, Yozgat, Aydın, Nevşehir ve Malatya'dır. Sınav kitaplarında uranyum en çok Yozgat-Sorgun ile eşleştirilir. Toryumda durum farklıdır: Bakanlık, Eskişehir-Sivrihisar'daki yaklaşık 380 bin tonluk rezerv ve Beylikova-Sivrihisar çevresinde tespit edilen kaynaklarla Türkiye'yi dünyanın en büyük toryum rezervine sahip ülkelerinden biri sayar. Ama toryumu yakıt olarak kullanan reaktör teknolojisi henüz yaygın değildir; bu zenginlik şimdilik geleceğe ait bir potansiyeldir.

Akkuyu: neden orası?

Türkiye ile Rusya arasında Akkuyu sahasında bir nükleer güç santralinin kurulması ve işletilmesine dair anlaşma 12 Mayıs 2010'da imzalandı. Akkuyu NGS, Mersin'in Gülnar ilçesinde Akdeniz kıyısında, her biri 1.200 MW gücünde VVER-1200 tipi dört üniteden oluşur; ETKB'nin aktardığı takvime göre birinci ünitenin inşaatına 2018'de başlandı ve dördüncü üniteye de lisans verilerek dört ünitenin tamamı inşa aşamasına ulaştı. Yer seçimini iki neden açıklar. Birincisi, Türkiye'nin büyük bölümü aktif fay kuşaklarındadır; santral yerleri deprem riski görece düşük sahalardan seçilir. İkincisi, reaktörün ürettiği ısıyı uzaklaştırmak için çok miktarda soğutma suyu gerekir; bu da deniz kıyısını zorunlu kılar. İkinci santral için Sinop'ta İnceburun, üçüncüsü için Kırklareli'de İğneada sahaları gündeme gelmiştir; ikisi de aynı mantıkla kıyıdadır.

Akılda kalsın: Toryum topludur: neredeyse tek adres Sivrihisar (Eskişehir). Uranyum dağınıktır: altı ilde keşif var, sınavın sevdiği adres Sorgun (Yozgat). Nükleer santralin yer seçimi iki kelimedir: sağlam zemin + soğutma suyu. Akkuyu, Sinop, İğneada: üçü de kıyıda.
Sınavda

Nasıl sorulur“Akkuyu'nun yer seçiminde aşağıdakilerden hangisi etkili olmamıştır?” Doğru şıklar deprem riski ve soğutma suyudur; cevap çoğunlukla “uranyum yataklarına yakınlık” ya da “tüketim merkezine yakınlık”tır. Öncüllü sorularda nükleer santralin yararları sorulur: fosil yakıtların payını düşürür, kaynak çeşitliliği ve arz güvenliği sağlar, sera gazı salmaz.

TuzakTuzak öncül “enerji tüketimini azaltır”dır; santral tüketimi değil, üretimi değiştirir. Öncüllerde Akkuyu'yu jeotermal santral listesine sokan şıklara da dikkat.

▭Boşluk doldurma

Türkiye'nin dünyada en büyükler arasında sayılan toryum rezervleri Eskişehir'in ilçesindedir. İlk nükleer güç santrali ise Mersin'de sahasında kurulmaktadır.

SivrihisarSorgunAkkuyuİnceburun

?Soru çöz

Akkuyu, Sinop-İnceburun ve Kırklareli-İğneada gibi nükleer santral sahalarının ortak özelliği aşağıdakilerden hangisiyle açıklanabilir?

✓ D. Reaktörün ürettiği ısıyı uzaklaştırmak için çok soğutma suyu gerekir; bu yüzden üç saha da deniz kıyısındadır. A uranyum yatakları iç kesimlerdedir, sahalar madene göre seçilmemiştir. B güvenlik için santraller büyük kentlerden uzağa kurulur. C fay hatlarından nükleer santralde kaçınılır; jeotermal santraller (Germencik, Kızıldere) fay üzerindedir.
TÜRKİYE · HİDROELEKTRİK

Hidroelektrik: eğim, su ve Fırat'ın merdiveni

MEB 10–11 · Ekonomik faaliyetler ve etkileri · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBaraj gölleri hangi amaçlarla kurulur, Türkiye'nin önemli barajları hangileridir?Bağlantılı konudan (Türkiye'nin gölleri, barajları ve yeraltı suları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Baraj gölleri, akarsuların önüne insan eliyle set çekilerek oluşturulan yapay göllerdir. Elektrik üretmek, tarım arazilerini sulamak, içme ve kullanma suyu sağlamak ve taşkınları önlemek için kurulur. Hacim ve kurulu güç bakımından en büyük baraj Fırat üzerindeki Atatürk Barajı, en yüksek baraj Çoruh üzerindeki Yusufeli Barajı'dır.

Baraj gölleri ve amaçları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye'de hidroelektrik potansiyeli en fazla nerededir? En büyük barajlar ve HES'ler hangileridir?

Kısa cevap: Hidroelektrik potansiyel akarsuyun eğimine ve su miktarına bağlıdır; bu yüzden yüksek ve engebeli Doğu Anadolu ile Karadeniz akarsularında (Fırat, Dicle, Çoruh) fazla, alçak ve düz Marmara'da azdır. Kurulu gücü en büyük santral Fırat üzerindeki Atatürk Barajı, en yüksek baraj Çoruh üzerindeki Yusufeli Barajı'dır (275 m). ETKB'ye göre 2025'te elektriğin %15,7'si hidrolik kaynaklardan üretildi; kurulu güçte ise hidrolik %25,4 ile ilk sıradadır (Eylül 2026).

Fırat, Erzurum yöresindeki kaynaklarından Suriye sınırına inerken bir merdivenden iner gibi basamak basamak alçalır. Keban, Karakaya, Atatürk ve Birecik bu merdivenin basamaklarına yerleştirilmiş barajlardır.

Hidroelektrik santralde baraj gölünde biriktirilen su yüksekten borularla türbine düşürülür; suyun düşüş enerjisi elektriğe dönüşür. Bu yüzden potansiyeli iki şey belirler: düşü yüksekliği (eğim) ve su miktarı (debi). MEB 11, Türkiye akarsularının genel özelliklerini sayarken hidroelektrik potansiyellerinin fazla olduğunu, buna karşılık rejimlerinin düzensiz olduğunu vurgular. İkisi de ortalama yükseltinin fazla olmasının sonucudur: dağlık arazide akan su hızlıdır, ama yağışın ve kar erimesinin mevsime bağlı olması debiyi yıl içinde dalgalandırır.

Potansiyel nerede, neden?

Neden-sonuç zinciri kısadır: yükselti ve eğim fazla → düşü yüksekliği fazla → hidroelektrik potansiyel fazla. Bu yüzden potansiyel en çok Doğu Anadolu'dan doğan Fırat ve Dicle'de, dağlar arasından denize kısa yoldan inen Çoruh'ta ve Karadeniz akarsularındadır. Marmara'nın alçak ve düz arazisinde, Çukurova'da Seyhan ile Ceyhan'ın aşağı çığırında ya da Ege'de Gediz ile Büyük Menderes'in geniş ovalarında eğim azdır; bu akarsular sulama için değerlidir ama enerji potansiyelleri görece düşüktür. Fırat ve Dicle havzasındaki barajlar Güneydoğu Anadolu Projesi'nin (GAP) de omurgasıdır: MEB 11'e göre GAP kapsamında 22 baraj ve 19 hidroelektrik santrali planlanmış, ülkede üretilen hidroelektrik enerjinin yaklaşık yarısının GAP'tan sağlanması hedeflenmiştir. Ayrıntısı kalkınma projeleri sayfasında.

Taş kömürü yalnız Zonguldak–Bartın'da, linyit her bölgede; petrol Güneydoğu'da (Batman, Adıyaman, Gabar), rafineriler tüketim ve liman kentlerinde. Büyük hidroelektrik santraller Fırat, Dicle ve Çoruh üzerinde; rüzgâr Ege ve Marmara kıyısında, jeotermal Büyük Menderes ve Gediz grabenlerinde toplanır.Kaynak: Sınav Defteri Harita Katmanları verisi

Akarsu akarsu büyük barajlar

  • Fırat: akış yönünde Keban (Elazığ), Karakaya, Atatürk (Şanlıurfa-Adıyaman; 2.400 MW ile kurulu gücü en büyük HES ve GAP'ın kilit barajı), Birecik ve Karkamış.
  • Dicle: Ilısu (Mardin-Şırnak-Batman), Dicle üzerindeki en büyük baraj; Kralkızı.
  • Çoruh: Yusufeli (275 m ile Türkiye'nin en yüksek barajı) ve Deriner (249 m); ikisi de Artvin'de.
  • Kızılırmak: Hirfanlı, Kesikköprü, Altınkaya. Yeşilırmak: Almus, Hasan Uğurlu, Suat Uğurlu. Sakarya: Sarıyar. Gediz: Demirköprü. Büyük Menderes: Adıgüzel.
  • Manavgat: Oymapınar; Seydişehir'deki alüminyum tesislerinin yüksek elektrik ihtiyacı için kuruldu.

Temiz ama bedelsiz değil

Hidroelektrik yerli ve yenilenebilirdir; yakıt almaz, baca gazı çıkarmaz. Baraj aynı zamanda sulama, taşkın kontrolü ve içme suyu sağlar. Ama üretimi yağışa bağlıdır: kurak bir yılda baraj gölleri çekilir ve HES'lerin payı düşer, aradaki açık termik santrallerle kapatılır. MEB 11 de Doğu Anadolu'daki akarsu debilerinin düşmesinin sulamayı ve enerji üretimini olumsuz etkilediğini yazar. Baraj gölleri tarım alanlarını, yerleşmeleri ve tarihî yerleri sular altında bırakabilir: Yusufeli ilçe merkezi baraj nedeniyle yeni yerine taşındı, Birecik Barajı'nın suları Zeugma antik kentinin bir bölümünü kapladı. Havzadaki erozyon ise baraj göllerini tortuyla doldurarak ömürlerini kısaltır.

Akılda kalsın: HES sorusunun anahtarı eğimdir: eğim ↑ → potansiyel ↑. “En” ikilisi: en büyük güç Atatürk (Fırat), en yüksek gövde Yusufeli (Çoruh). Fırat'ın merdiveni yukarıdan aşağı: Keban → Karakaya → Atatürk → Birecik → Karkamış.
Sınavda

Nasıl sorulurİki akarsu çifti verilip “hidroelektrik potansiyeli hangisinde daha fazladır?” diye sorulur: Çoruh mu Gediz mi, Fırat mı Sakarya mı? Belirleyici olan uzunluk değil, eğim ve debidir. Grafikli sorularda HES payının yıldan yıla dalgalanması verilir ve neden sorulur: yağış miktarındaki değişim. Öncüllü sorularda “hangileri iklim koşullarından etkilenir?” denirse HES, RES ve GES işaretlenir; termik santral ve jeotermal işaretlenmez.

TuzakUzun ama yavaş akan akarsuyu seçtiren şıklardır: potansiyeli uzunluk değil düşü ve su miktarı belirler.

↕Sıralama Fırat'ta akış yönünde

  1. Atatürk Barajı
  2. Keban Barajı
  3. Birecik Barajı
  4. Karakaya Barajı

?Soru çöz

Çoruh Nehri'nin hidroelektrik potansiyelinin Gediz Nehri'nden fazla olmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Hidroelektrik potansiyeli düşü yüksekliğine (eğim) ve debiye bağlıdır; Çoruh dağlar arasından denize kısa yoldan inerken Gediz geniş ovalarda yavaş akar. B uzunluk belirleyici değildir, eğimle karıştırılıyor. C sulama suyu tüketir, potansiyeli artırmaz; üstelik Gediz havzası sulanan ovalarla doludur. D donma akımı ve üretimi azaltır, artırmaz.
TÜRKİYE · RÜZGÂR VE GÜNEŞ

Rüzgâr ve güneş: Çeşme'nin türbinleri, Karapınar'ın panelleri

MEB 9–11 · Ekonomik faaliyetler ve etkileri · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaRüzgâr nedir, rüzgârın hızını ve yönünü etkileyen faktörler nelerdir?Bağlantılı konudan (Basınç ve rüzgârlar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Rüzgâr, iki basınç merkezi arasındaki basınç farkından doğan ve yüksek basınçtan alçak basınca doğru yere paralel esen yatay hava hareketidir. Hızını basınç farkı, merkezler arasındaki uzaklık ve sürtünme; yönünü basınç merkezlerinin konumu, Dünya'nın dönüşü (Coriolis) ve yer şekilleri belirler.

Rüzgârın hızı, yönü ve frekansı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye'de rüzgâr ve güneş enerjisi potansiyeli en fazla nerededir? İlk rüzgâr santrali nerede kuruldu?

Kısa cevap: Rüzgâr santralleri (RES) en çok Ege ve Marmara kıyılarında, özellikle Çanakkale, Balıkesir ve İzmir'dedir; Türkiye'nin ilk rüzgâr santrali 1998'de İzmir-Çeşme'de (Alaçatı) kuruldu. Güneş potansiyeli güneyden kuzeye azalır: en fazla Güneydoğu Anadolu ve Akdeniz'de, en az Doğu Karadeniz'dedir. Konya'daki Karapınar Güneş Santrali, MEB'e göre Avrupa'nın en büyük güneş enerjisi tesislerinden biridir. ETKB'ye göre 2025'te elektriğin %10,8'i rüzgârdan, %11,9'u güneşten üretildi.

Çeşme Yarımadası'nda Alaçatı'yı rüzgâr sörfçülerinin gözdesi yapan rüzgâr, 1998'de Türkiye'nin ilk rüzgâr santralinin de oraya kurulmasının nedenidir. Aynı rüzgâr, bugün Ege ve Marmara kıyılarındaki yüzlerce türbini döndürüyor.

Rüzgâr: nerede eser, neden orada?

Rüzgâr türbini sürekli ve kuvvetli esen rüzgâr ister. MEB 9, iklim şartlarının güneş, rüzgâr ve su santrallerinin verimliliğini doğrudan etkilediğini vurgular. Türkiye'de bu koşul en çok Ege ve Marmara kıyılarında gerçekleşir. Neden? Yaz boyunca kuzeyden esen rüzgârlar Karadeniz'den Ege'ye inerken Boğazlar'da ve kıyıdaki adalar arasında kanalize olup hızlanır; deniz yüzeyinde sürtünme az olduğu için hızını kaybetmez. Bu yüzden Çanakkale (Gökçeada, Bozcaada, Biga Yarımadası), Balıkesir (Bandırma), İzmir (Çeşme, Urla, Aliağa) ve Manisa öne çıkar. Dağ geçitleri ve vadiler de rüzgârı hızlandırır: Hatay'da Belen Geçidi ve Osmaniye'de Bahçe (Gökçedağ) Akdeniz'in önemli rüzgâr sahalarıdır. Doğu Karadeniz, Doğu ve Güneydoğu Anadolu'nun iç kesimleri ise rüzgâr potansiyeli düşük alanlardır. ETKB'nin rüzgâr atlasına (REPA) göre karada yaklaşık 57,8 bin MW, denizde de yaklaşık 20,8 bin MW gücünde santral kurulabileceği değerlendirilmektedir; Bakanlık deniz üstü rüzgâr santrallerini de yaygınlaştırmayı hedefler.

Güneş: enlem ve bulut

Güneş paneli ışık ister, ışığın miktarını da enlem ve bulutluluk belirler. Türkiye'de güneş ışınlarının geliş açısı güneyden kuzeye küçülür; Karadeniz kıyıları ise yıl boyu bulutlu ve yağışlıdır. Bu yüzden güneş enerjisi potansiyeli en fazla Güneydoğu Anadolu ve Akdeniz'de, en az Doğu Karadeniz'dedir. ETKB'nin Güneş Enerjisi Potansiyel Atlası'na (GEPA) göre Türkiye'nin ortalama yıllık toplam güneşlenme süresi 2.741 saat, ortalama yıllık toplam ışınım değeri 1.527,46 kWh/m²'dir. MEB 11, Konya'daki Karapınar Güneş Santrali'ni Avrupa'nın en büyük güneş enerjisi tesislerinden biri olarak verir: Konya Ovası'nın geniş, düz ve tarıma az elverişli arazisi, yüksek güneşlenme ile birleşince büyük santrallere uygun bir yer olur. Güneş yalnız elektrik için değil, Akdeniz ve Ege'de çatılardaki güneş kolektörleriyle sıcak su için de yaygın kullanılır.

Kurulu güç ile üretim neden farklı?

ETKB verisinde ilginç bir ayrıntı var: Eylül 2026 sonunda Türkiye'nin 127.355 MW'lık kurulu gücünün %22,2'si güneştir ve güneş hidrolikten sonra ikinci sıradadır; oysa 2025'te üretilen elektrikte güneşin payı %11,9'dur. Fark, santralin “ne kadar büyük” olduğuyla “ne kadar çalıştığı” arasındaki farktır. Panel gece hiç, kışın ve bulutlu günde az üretir; kömür ya da gaz santrali ise günün her saatinde tam güçle çalışabilir. Aynı nedenle rüzgâr (%12,2 kurulu güç, %10,8 üretim) de kurulu gücüne göre daha az elektrik verir.

Akılda kalsın: Rüzgâr batıda (Ege-Marmara kıyıları, Boğazlar ve adalar), güneş güneyde (Güneydoğu ve Akdeniz). İkisinin en zayıf olduğu ortak yer: Doğu Karadeniz. İlkler: ilk RES Çeşme-Alaçatı (1998); büyük GES Karapınar (Konya).
Sınavda

Nasıl sorulurHaritada taralı alanlar verilir: “Bu alanlarda hangi enerji kaynağından elektrik üretimine elverişli koşullar vardır?” Çanakkale–Balıkesir–İzmir kıyıları rüzgâr, Şanlıurfa–Mardin–Konya güneş, Denizli–Aydın–Manisa jeotermal cevabını verir. Ters kalıp da sık gelir: “Hangi ilde güneş santrali kurulması en az verimlidir?” Cevap Rize, Artvin ya da Trabzon gibi Doğu Karadeniz illeridir.

TuzakKaradeniz'de rüzgâr da güçlü sanılır; Doğu Karadeniz kıyısı dağlarla korunaklıdır ve rüzgâr potansiyeli düşüktür.

⇄Bilgi eşleştirme yer ve enerji

?Soru çöz

Türkiye'de güneş enerjisinden elektrik üretimine en az elverişli koşullar aşağıdaki illerin hangisinde görülür?

✓ C. Rize, Türkiye'nin kuzeyindeki Doğu Karadeniz kıyısındadır; yıl boyu bulutlu ve yağışlı olduğu için güneşlenme süresi kısadır. Şanlıurfa, Konya ve Antalya güney enlemleri ve az bulutluluk nedeniyle güneş potansiyeli yüksek illerdir.
TÜRKİYE · JEOTERMAL VE BİYOKÜTLE

Jeotermal, biyokütle ve dalga: fay hattından çöp sahasına

MEB 10–11 · Ekonomik faaliyetler ve etkileri · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKaynak türleri nelerdir, Türkiye'de kaplıca ve jeotermal alanlar nerededir?Bağlantılı konudan (Türkiye'nin gölleri, barajları ve yeraltı suları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Yağış sularının geçirimli tabakalara sızıp biriktiği yer altı su birikim alanlarına akifer, bu suların yeryüzüne çıktığı yerlere kaynak denir. MEB kaynakları karstik (voklüz), artezyen, yamaç (vadi), fay ve gayzer olarak sınıflandırır. Türkiye'de karstik kaynaklar Torosların kalkerli arazisinde, fay kaynakları ve kaplıcalar kırık hatlar boyunca (en çok Batı Anadolu'da) yaygındır; gayzer görülmez.

Yer altı suları, kaynaklar, kaplıcalar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye'de jeotermal santraller nerededir? Jeotermal enerji neden Ege'de yoğunlaşmıştır?

Kısa cevap: Jeotermal kaynaklar fay hatları boyunca yeryüzüne çıkan sıcak su ve buhardır; Türkiye'de potansiyelin %78'i Batı Anadolu'nun kırıklı arazisindedir. İlk jeotermal elektrik 1975'te Denizli-Sarayköy'deki Kızıldere Santrali'nde üretildi; Aydın-Germencik, Manisa-Alaşehir ve Çanakkale-Tuzla öteki önemli sahalardır. ETKB'ye göre Türkiye jeotermal potansiyelde Avrupa'da birinci, kurulu güçte dünyada dördüncüdür. Biyokütle bitkisel-hayvansal atık ve çöpten, dalga enerjisi deniz dalgalarından elde edilen yenilenebilir kaynaklardır.

Denizli'de Pamukkale'nin bembeyaz travertenlerini oluşturan sıcak su ile birkaç kilometre ötede Kızıldere'de türbin döndüren buhar aynı yerden gelir: Büyük Menderes grabenini kesen fay hatlarından.

Jeotermal: fayın armağanı

Yer altına sızan yağış suyu derinlere indikçe ısınır; magmanın yer kabuğuna yaklaştığı yerlerde bu ısınma çok daha fazladır. Isınan su, kırık hatları boyunca kolayca yukarı yükselir. Bu yüzden jeotermal alanlar fay kuşaklarına bağlıdır. MEB 10'a göre Türkiye'deki üç ana fay sisteminin bulunduğu bölgelerde jeotermal alanlar geniş yer kaplar ve sıcak su kaynaklarının büyük kısmı bu alanlardadır. Türkiye'nin gölleri sayfasında kaplıcalar için kurduğumuz zincir burada da geçerli: horst-graben yapısıyla en kırıklı arazi Batı Anadolu'dadır → sıcak su en çok buradan çıkar → jeotermal santraller Ege'nin grabenlerine dizilir. ETKB'ye göre jeotermal potansiyel alanların %78'i Batı Anadolu'dadır ve Türkiye potansiyelde Avrupa'da birinci, kurulu güçte dünyada dördüncüdür. MEB 11 de Aydın ve Denizli'deki santrallerin Türkiye'yi jeotermal enerji üretiminde dünyada ön sıralara taşıdığını yazar.

  • Denizli-Sarayköy (Kızıldere): Türkiye'de jeotermal elektrik üretimi 1975'te burada 0,5 MWe'lik santralle başladı.
  • Aydın-Germencik (Büyük Menderes grabeni) ve Manisa-Alaşehir (Gediz grabeni): elektrik üretimi yüksek sahalar.
  • Çanakkale-Tuzla ve Afyonkarahisar: Ege'nin öteki jeotermal elektrik ve ısıtma sahaları.

Her sıcak su elektrik üretmez. Türbini döndürmek için suyun çok sıcak olması gerekir; Bursa, Yalova, Ankara-Kızılcahamam ya da Samsun-Havza'daki kaynaklar kaplıca ve ısıtma için değerlidir, ama elektrik üretiminde öne çıkmazlar. Düşük sıcaklıklı jeotermal sular konut ve sera ısıtmasında, ürün kurutmada, ısı isteyen sanayi işlemlerinde ve termal turizmde kullanılır; Afyonkarahisar ile İç Anadolu'nun bazı illerinde seralar jeotermal suyla ısıtılır. ETKB'ye göre görünür jeotermal ısı potansiyeli 40.000 MWt'dir.

Jeotermalin sessiz üstünlüğü

Jeotermal, su, rüzgâr ve güneşten farklı olarak hava koşullarına bağlı değildir: yer altının ısısı gece de, kurak yılda da, rüzgârsız günde de aynıdır. ETKB verisi bunu açıkça gösterir: Eylül 2026'da kurulu gücün yalnız %1,4'ü jeotermal olduğu hâlde, 2025'te elektriğin %3,1'i jeotermalden üretildi. Güneşte gördüğümüz tablonun tersi: küçük ama hiç durmayan bir kaynak.

Biyokütle ve dalga

ETKB biyokütleyi canlı ya da yakın geçmişte yaşamış organizmalardan elde edilen yenilenebilir enerji diye tanımlar. Kaynakları yağlı tohumlu bitkiler, tarım artıkları, büyükbaş ve kümes hayvanlarının gübresi, mezbaha atıkları, belediye çöpleri ve arıtma çamurlarıdır. Büyük kentlerin çöp sahalarında biriken metan gazı (çöp gazı) yakılarak elektrik üretilir: İstanbul'da Odayeri ve Kömürcüoda, Ankara'da Mamak, Bursa'da Hamitler, Adana'da Sofulu tesisleri bunun örnekleridir. Böylece hem enerji üretilir hem de atık sorunu ve metanın atmosfere kaçması azalır. Biyokütleden elde edilen yakıtlar dört adla sorulur: biyogaz, bitkisel ve hayvansal atıkların oksijensiz ortamda çürümesiyle oluşan, çoğu metan ve karbondioksitten oluşan gazdır; biyodizel kolza (kanola), aspir, ayçiçeği ve soya gibi yağlı tohumlu bitkilerin yağından üretilip motorine karıştırılır; biyoetanol mısır ve şeker pancarı gibi nişasta ya da şeker içeren ürünlerden üretilip benzine karıştırılır; odun ve tezeğin doğrudan yakılması ise biyokütlenin en eski kullanımıdır. ETKB, toplanabilecek artık ve atıkların ekonomik enerji eşdeğerini yılda yaklaşık 3,9 milyon ton petrol eşdeğeri olarak verir. Dalga enerjisi ise deniz dalgalarının hareketinden elde edilir; MEB onu yenilenebilir kaynaklar arasında sayar, sınavda da çoğunlukla sınıflandırma sorularında karşına çıkar.

Akılda kalsın: Fay = sıcak su = jeotermal. Haritadaki adresler Ege'nin grabenleridir: Kızıldere (Denizli, ilk), Germencik (Aydın), Alaşehir (Manisa). Jeotermali iki özelliğiyle hatırla: yenilenebilir ama doğal koşula bağlı değil.
Sınavda

Nasıl sorulur“Jeotermal santrallerin Ege'de yoğunlaşmasının temel nedeni nedir?” Cevap kırıklı (faylı) yer yapısıdır; Akdeniz iklimi, nüfus yoğunluğu ya da sanayi çeldiricidir. Öncüllü kalıpta termik santrallerle jeotermal santraller karışık sıralanır ve “hangilerinde sıcak su kaynaklarından elektrik üretilir?” diye sorulur; Germencik, Kızıldere, Alaşehir gibi Ege adları seçilir.

TuzakKaplıcasıyla ünlü Bursa ve Yalova'yı jeotermal elektrik merkezi sanmaktır.

▭Boşluk doldurma

Türkiye'de jeotermal elektrik üretimi 1975'te Denizli-Sarayköy'deki santraliyle başladı. Jeotermal kaynakların Ege'de yoğunlaşmasının nedeni bu bölgedeki hatlarıdır.

KızıldereGermencikfaykıvrım

?Soru çöz

I. Seyitömer   II. Germencik   III. Sugözü   IV. Kızıldere
Yukarıdaki enerji üretim merkezlerinin hangilerinde elektrik, yer altından gelen sıcak su ve buhardan elde edilir?

✓ B. Germencik (Aydın) ve Kızıldere (Denizli) Ege'nin fay hatları üzerindeki jeotermal santrallerdir. Seyitömer yerli linyitle, Sugözü ithal taş kömürüyle çalışan termik santraldir.
İLİŞKİ · ENERJİ VE EKONOMİ

Elektrik nereden geliyor? Paylar, dışa bağımlılık ve enerji koridoru

MEB 9–11 · Ekonomik faaliyetler ve etkileri · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürkiye'nin jeopolitik önemi nedir?Bağlantılı konudan (Türkiye'nin coğrafi konumu). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Türkiye'nin jeopolitik önemi; Asya ile Avrupa'yı birleştiren köprü konumundan, boğazlara sahip olmasından, Orta Doğu ve Kafkasya'nın enerji kaynaklarını Avrupa'ya taşıyan boru hatlarının geçtiği bir enerji koridoru olmasından, kıtalar arası ticaret yollarının kesişiminde bulunmasından ve zengin kültürel mirasından gelir.

Jeopolitik konum

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye elektriğini hangi kaynaklardan üretiyor? Türkiye enerjide ne kadar dışa bağımlı, enerji koridoru ne demek?

Kısa cevap: ETKB verisine göre Türkiye 2025'te 366,9 milyar kWh elektrik üretti; bunun %33,3'ü kömürden, %22,3'ü doğal gazdan, %15,7'si hidrolik enerjiden, %11,9'u güneşten, %10,8'i rüzgârdan, %3,1'i jeotermalden geldi. Fosil yakıtların payı yarıdan fazladır ve bu yakıtların büyük bölümü ithaldir: Türkiye 2025'te doğal gazda %95, ham petrolde %83 oranında ithalata bağımlıydı. Coğrafi konumu sayesinde ise Hazar, Orta Doğu ve Rusya'nın petrol ve gazını Avrupa'ya taşıyan boru hatlarının geçtiği bir enerji koridorudur.

Bir prizden aldığın her 100 birim elektriğin yaklaşık 56'sı 2025'te kömür ya da doğal gaz yakılarak üretildi. Bu yakıtların çoğu ise gemiyle ya da boru hattıyla sınırın ötesinden geldi.

2025'te elektrik nereden geldi?

ETKB'ye göre Türkiye'nin elektrik tüketimi 2025'te bir önceki yıla göre %3,2 artarak 364,8 milyar kWh'e, üretimi %3,5 artarak 366,9 milyar kWh'e ulaştı. Üretimde kömür (yerli linyit ile ithal taş kömürü birlikte) birinci, doğal gaz ikinci sıradadır; ikisinin toplamı %55,6'dır. Hidrolik, güneş, rüzgâr ve jeotermalin toplamı ise %41,5'e ulaşır. Kurulu güçte sıralama farklıdır: Eylül 2026 sonunda 127.355 MW'lık kurulu gücün %25,4'ü hidrolik, %22,2'si güneş, %19,5'i doğal gaz, %17,3'ü kömür, %12,2'si rüzgârdır. Hatırlarsan güneş ve rüzgârın kurulu güçteki payının üretimdeki payından büyük olmasını, bu santrallerin her an çalışamamasıyla açıklamıştık.

Kömür ve doğal gaz birlikte elektriğin yarıdan fazlasını sağlar; yenilenebilirler arasında en büyük pay hidroliktir.Görsel: Sınav Defteri · veri: ETKB, 2025

Dışa bağımlılık: yerli olan, olmayan

Bir kaynağın “yerli” mi “ithal” mi olduğu, onun dış ticarete etkisini belirler. ETKB rakamları tabloyu net çizer: 2025'te doğal gazda %95, ham petrolde %83 oranında ithalata bağımlılık. Kömürde ise yerli linyit bol ama düşük kalorilidir; 2025'te ithal kömüre dayalı santraller (76,6 milyar kWh) yerli kömür santrallerinden (44,3 milyar kWh) daha fazla elektrik üretti. Petrol ve doğal gaz Türkiye'nin en çok ithal ettiği enerji kaynaklarıdır ve dış ticaret açığının önemli kalemleridir. Zincir şöyle kurulur: ithal yakıt payı ↑ → döviz harcaması ↑ → dış ticaret açığı ↑. Tersine, Sakarya gazı, Gabar petrolü, linyit ve yenilenebilir kaynaklarla üretim arttıkça ithalat ihtiyacı azalır. MEB 11 de yenilenebilir kaynakları enerji arz güvenliği ve sürdürülebilir kalkınma açısından stratejik sayar.

Enerji koridoru: boru hatları kısaca

MEB 9'a göre Türkiye, Orta Doğu ve Kafkasya'daki zengin enerji kaynaklarını Avrupa'ya taşıyan boru hatlarının geçtiği bir enerji koridorudur ve bu durum onu enerji güvenliği açısından stratejik bir ülke yapar. MEB 11 bu köprü konumunun bölgesel enerji güvenliğine katkısını ve Mavi Vatan'daki petrol ve doğal gaz rezervlerinin enerji bağımsızlığı için önemini vurgular. Başlıca hatlar ve ETKB'nin verdiği işletmeye alınma tarihleri:

  • Ham petrol: Irak-Türkiye (Kerkük–Ceyhan) Ham Petrol Boru Hattı (ilk hat 1976) · Bakü-Tiflis-Ceyhan (BTC; Azerbaycan'ın Hazar petrolü, 4 Haziran 2006). İkisi de Akdeniz'de Ceyhan'daki deniz terminalinde biter.
  • Doğal gaz, Rusya'dan: Batı Hattı (Bulgaristan sınırında Malkoçlar'dan girip Hamitabat, İstanbul, İzmit, Bursa, Eskişehir üzerinden Ankara'ya; gaz 1988'de Ankara'ya ulaştı) · Mavi Akım (Karadeniz'in altından Samsun'a, 2003) · TürkAkım (Karadeniz'in altından Trakya kıyısına, 1 Ocak 2020).
  • Doğal gaz, doğudan: İran-Türkiye (Doğubayazıt–Ankara, 2001) · Bakü-Tiflis-Erzurum (2007) · TANAP (Gürcistan sınırından Yunanistan sınırına yaklaşık 1.850 km; Türkiye'ye ilk gaz 2018, Avrupa'ya 2020). TANAP gazı Avrupa'ya Trans-Adriyatik Boru Hattı (TAP) ile ulaşır.

Ayrıntılı güzergâhlar ve boru hattı taşımacılığının özellikleri ulaşım sayfasında.

Akılda kalsın: Hatların adı yükünü söyler: “Akım” = Rus gazı (Mavi Akım, TürkAkım), “Ceyhan” = petrol (BTC, Irak-Türkiye). Erzurum'da biten BTE ve Türkiye'yi baştan başa geçen TANAP Azerbaycan gazını taşır. Elektrikte sıralama 2025: kömür > doğal gaz > hidrolik.
Sınavda

Nasıl sorulurBir pasta ya da sütun grafiği verilir ve “grafikten aşağıdakilerden hangisine ulaşılamaz?” diye sorulur. Grafikte görünen paylar (fosil yakıtların yarıdan fazla olması, en büyük payın kömürde olması) doğru şıklardır; dışa bağımlılık, ithalat ya da yıllar içindeki artış gibi grafikte olmayan bilgi cevaptır. “Gürcistan”ın enerji koridorundaki rolü de sorulur: kaynağa sahip değildir, BTC ve BTE'nin geçtiği transit ülkedir.

TuzakÖncüllü boru hattı sorularında Mavi Akım ya da TürkAkım'ı petrol hattı diye yazan öncüldür: ikisi de doğal gaz hattıdır.

↕Sıralama işletmeye alınma, eskiden yeniye

  1. Bakü-Tiflis-Ceyhan Ham Petrol Boru Hattı
  2. Irak-Türkiye Ham Petrol Boru Hattı
  3. TürkAkım Doğal Gaz Boru Hattı
  4. Rusya-Türkiye Batı Hattı'yla gazın Ankara'ya ulaşması

?Soru çöz

Bu konudaki “Elektrik üretiminde kaynakların payı · 2025” grafiğine bakan bir öğrenci aşağıdaki yargılardan hangisine ulaşamaz?

✓ D. Doğal gazın ithal olduğu doğru bir bilgidir (ETKB'ye göre %95 bağımlılık), ama grafik yalnız kaynak paylarını gösterir; ithalata dair bir veri içermez. A, B (%33,3 + %22,3 = %55,6) ve C (%11,9 > %10,8) grafikten okunur.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

TÜİK'in 2025 verilerine göre Konya aşağıdaki ürünlerden hangisinin üretiminde ilk sırada değildir?

✓ D. Kırmızı mercimek kuraklığa uyumlu bir baklagildir ve en çok Güneydoğu'da yetişir; 2025'te üretimin %43,5'i Şanlıurfa'dan geldi. Buğday, arpa ve mısırda ise Konya birincidir.Kaynak: Türkiye'de tarım · Tahıllar ve baklagiller

?Soru 2

Antalya'daki ferrokrom tesisinin kuruluş yerinin seçiminde aşağıdakilerden hangisi en etkili olmuştur?

✓ C. Antalya'da büyük krom yatağı yoktur; tesis Muğla'dan (Köyceğiz–Fethiye) gelen kromu işleyip ürünü limandan gönderir, belirleyici olan liman ve deniz ulaşımıdır. A ham maddeye yakınlıktır: bu Elâzığ ferrokrom tesisinin nedenidir. B taş kömürüne yakınlık Karabük ve Ereğli demir-çeliğini açıklar. D tarım hinterlandı tarıma dayalı sanayinin (şeker, un) yer seçimidir.Kaynak: Türkiye'de madenler · Krom, boksit ve işleme tesisleri

?Soru 3

Aşağıdaki yörelerden hangisinde manda yetiştiriciliğinin yaygın olması beklenmez?

✓ C. Manda serinlemek için suya ve çamura girdiğinden sulak alanlarda yetiştirilir. Kalker arazili, kurak ve engebeli Taşeli Platosu'nda sulak alan yoktur; burada kıl keçisi öne çıkar. A Bafra ve B Çarşamba delta ovaları, D Dicle'nin taşkın düzlükleri sulak alanlardır; üçünde de manda yetiştiriciliği beklenir.Kaynak: Türkiye'de hayvancılık, ormancılık ve balıkçılık · Büyükbaş: sığır ve manda

?Soru 4

Türkiye'de maden çeşitliliğinin fazla olması aşağıdakilerden hangisiyle açıklanamaz?

✓ B. Buzullar yüksek dağlarda sirk ve vadi gibi şekiller oluşturmuştur; maden yatağı oluşturmaz. Farklı yaşta araziler, kıvrılma-kırılma ve volkanizma ise Türkiye'deki maden çeşitliliğinin temel nedenleridir.Kaynak: Türkiye'de madenler · Maden zenginliğinin nedenleri

?Soru 5

Aşağıdaki ürünlerden hangisinin ekimi Türkiye'de devlet izni ve denetimine bağlı değildir?

✓ B. Pamuğun yayılışını iklim ve sulama belirler; ekimi izne bağlı değildir. Haşhaş ve kenevir uyuşturucu madde içerdiği, tütün ise kalitenin korunması için devlet denetimindedir.Kaynak: Türkiye'de tarım · Sanayi bitkileri: pamuk, pancar, tütün, haşhaş

?Soru 6

Ankara'nın Beypazarı, Kazan ve Sincan ilçelerinde yatakları bulunan, işlenerek doğal soda külü elde edilen ve cam ile deterjan sanayisinde kullanılan maden aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Trona doğal soda külünün kaynağıdır ve Türkiye'deki yatakları yalnız Ankara'dadır (Beypazarı, Kazan, Sincan). Bor da camda kullanılır ama yatakları Eskişehir, Kütahya, Balıkesir ve Bursa'dadır; barit sondaj çamurunda, perlit yalıtımda kullanılır.Kaynak: Türkiye'de madenler · Bor ve trona

?Soru 7

Türkiye'de hayvan sayısı fazla olmasına karşın hayvan başına elde edilen et ve süt miktarı düşüktür. Aşağıdakilerden hangisi bu sorunu çözmeye yönelik bir uygulama değildir?

✓ A. Hayvan sayısını artırmak toplam üretimi artırır ama hayvan başına verimi değiştirmez. Irk ıslahı, kaliteli yem ve erken kesimin önlenmesi ise hayvan başına et ve süt miktarını yükseltir.Kaynak: Türkiye'de hayvancılık, ormancılık ve balıkçılık · Hayvancılığı etkileyen faktörler

?Soru 8

Kurak bir ovada sulama olanaklarının artmasıyla aşağıdakilerden hangisinde azalma beklenir?

✓ B. Nadas, kuraklık yüzünden toprağın su biriktirmesi için uygulanır; sulama gelince tarlayı boş bırakmaya gerek kalmaz. Sulamayla ürün çeşidi ve verim artar, daha yoğun işlenen toprakta gübre kullanımı da artar.Kaynak: Türkiye'de tarım · Tarım yöntemleri: nadas, sera, organik

?Soru 9

Aşağıdaki maden–çıkarıldığı yer eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?

✓ D. Konya Seydişehir boksit (alüminyum) yatağı ve tesisiyle bilinir; bakır Murgul, Çayeli, Küre ve Maden'de çıkarılır. Diğer eşleştirmeler doğrudur: Ödemiş cıva, Keban kurşun-çinko, Kışladağ (Uşak) altın sahasıdır.Kaynak: Türkiye'de madenler · Bakır, kurşun-çinko, altın, gümüş, cıva

?Soru 10

Orman sanayisi tesisleri genellikle ham maddeye yakın kurulur. Buna göre aşağıdaki illerden hangisinde orman ürünlerine dayalı sanayinin gelişmiş olması beklenmez?

✓ C. Şanlıurfa yarı kurak iklimi ve bozkır bitki örtüsüyle orman varlığı çok az olan bir ildir. Kastamonu, Bartın ve Düzce ise Batı Karadeniz'in geniş ormanlarına yakın orman sanayisi merkezleridir.Kaynak: Türkiye'de hayvancılık, ormancılık ve balıkçılık · Ormancılık ve orman ürünleri
46
Daha fazla soru çözmek ister misin?Madenler ve enerji konusundan 46 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →