Yerleşme: köyden kente, Türkiye'nin yerleşme dokusu

Göbeklitepe'den 30 büyükşehire: insanların nereye ve neden yerleştiğini, köy altı yerleşmelerin Türkiye'deki dağılışını, ev tiplerini ve şehirlerin fonksiyonlarını neden-sonuç zinciriyle anlatıyoruz.

8 durakTürkiye
16 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 16tamamlanan etkinlik
75 sorubu konuda çözebileceğin
KAVRAM · YERLEŞME FAKTÖRLERİ

Yerleşmeyi etkileyen faktörler: insanlar neden orada yaşıyor?

MEB 10. sınıf · Beşerî sistemler ve süreçler · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaGöçün nedenleri nelerdir? İtici ve çekici faktörler nedir?Bağlantılı konudan (Göç). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Göç, insanların doğal, ekonomik, sosyal, siyasi ve kültürel nedenlerle bulundukları yerden başka bir yere hareket etmesidir. Bir göçü dört unsur belirler: ayrılınan yerin itici faktörleri (işsizlik, savaş, afet, kuraklık), gidilen yerin çekici faktörleri (iş, eğitim, sağlık, güvenlik), aradaki engeller (mesafe, ulaşım, vize ve yasal kurallar) ve göçmenin kişisel özellikleri (yaş, eğitim, meslek, dil).

Göçün nedenleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Yerleşmeyi etkileyen doğal ve beşerî faktörler nelerdir?

Kısa cevap: Yerleşme yerinin seçiminde ve gelişiminde doğal faktörler (iklim, topoğrafya, su kaynakları, toprak yapısı, kara ve denizlerin dağılışı, bitki örtüsü) ile beşerî faktörler (ekonomik faaliyetler, ulaşım olanakları, göçler, bilim ve teknoloji) etkilidir. Türkiye'de yerleşme yoğunluğu batıdan doğuya ve kıyıdan iç kesimlere doğru genel olarak azalır.

Rize'de evler dik yamaçlara tutunur, Konya'da ovaya yayılır. İkisi aynı soruya verilmiş iki ayrı cevaptır: insan yaşamak için nereyi seçer?

MEB yerleşmeyi, insanların barınma, ekonomik faaliyet ve sosyal yaşam ihtiyaçlarını karşılayan alan olarak tanımlar. Bir yerleşmenin nerede kurulacağı ve ne kadar büyüyeceği iki grup faktörün ortak sonucudur: doğal ve beşerî. Kabaca söylersek doğal faktörler kuruluş yerini, beşerî faktörler büyüme hızını belirler. Sanayi Devrimi'nden sonra ikinci grubun ağırlığı giderek arttı; MEB'in deyişiyle yer seçiminde doğal koşulların yanında ekonomik faaliyetler de belirleyici oldu.

MEB 10. sınıf kitabındaki sınıflamaya göre faktörler. Ok yönleri etkiyi gösterir; “nerede / ne kadar” ayrımı bir eğilimdir, kesin bir sınır değildir.Görsel: Sınav Defteri

Doğal faktörler: önce su, sonra düzlük

  • İklim: Sıcaklık ve yağışın elverişli olduğu orta kuşak karaları yoğun yerleşmiştir; kutuplara yakın alanlar, Ekvator çevresi ve çöller seyrektir.
  • Topoğrafya: Yükselti, eğim, bakı ve dağların uzanışı belirleyicidir. Dağlık ve engebeli alanda tarım için yeterli düzlük ve ulaşım olanağı bulunmadığı için yerleşme sınırlanır.
  • Su kaynakları: İçme, kullanma ve tarım için suya muhtaç olan insan, geçmişten bugüne yerleşmelerini çoğunlukla suyun yakınında kurmuştur.
  • Toprak yapısı: Verimli topraklar tarih boyunca tercih edilmiş; tuzlu, çorak topraklar ve bataklıklar seyrek kalmıştır.
  • Kara ve denizlerin dağılışı: Karaların büyük kısmı Kuzey Yarım Küre'de olduğu için yerleşmelerin de büyük kısmı oradadır.
  • Bitki örtüsü: Amazon ve Kongo havzalarının gür yağmur ormanları ulaşımı ve ekonomik faaliyeti zorlaştırdığı için yerleşme seyrektir.

Beşerî faktörler: büyüten güç

Ekonomik faaliyet çeşitliliği ve iş gücü talebi fazla olan yerleşme daha çok gelişir. Ulaşım ekonomik çeşitliliği artırır, çeşitlilik iş gücü talebini, talep de büyümeyi: zincir kendini besler. Göç bu zincirin aynasıdır; iş olanağı fazla olan yerleşme göç alır, az olan göç verir (nedenleri ve türleri göç sayfasında). Bilim ve teknoloji ise doğanın elverişsiz bıraktığı yerlere kapı açar: deniz doldurularak kazanılan alanlarda yeni yerleşmeler kurulmuştur. Tarihte bir faktör daha belirleyiciydi: güvenlik. Savunmaya elverişli tepelerde ve kale çevresinde kurulan şehirlere ikinci konuda döneceğiz.

Türkiye'de tablo: batıdan doğuya, kıyıdan içeriye

MEB'e göre Türkiye'de yerleşme yoğunluğu batıdan doğuya ve kıyıdan iç kesimlere gidildikçe genel olarak azalır. Neden? Kıyılarda sıcaklık elverişli ve yağış yeterlidir; iç kesimlerde yağış azalır, doğuda yükselti ve kış soğuğu artar. Türkiye genç ve engebeli bir arazide yer aldığı için yerleşme olanağı kısa mesafede değişir: Giresun'un dağlık iç kesimi seyrek, birkaç kilometre ötedeki kıyı şeridi sıktır. Ulaşımı gelişmiş Konya gibi düzlüklerdeki şehirler büyür, ekonomik faaliyeti kısıtlı yerleşmeler göç vererek küçülür.

Yükseltinin bir de üst sınırı vardır: belli bir yükseltiden sonra sıcaklık ve yetişme süresi yetmediği için sürekli yerleşme görülmez. Bu sınır, ortalama yükseltinin ve plato tabanlarının yüksek olduğu doğuya doğru yükselir; aynı dağda güneşe bakan güney yamaçlarda kuzey yamaçlarından daha yukarıdadır (bakı etkisi). Kitaplar farklı metre değerleri verir; sınavda sorulan, sınırın değişme yönüdür.

Akılda kalsın: Faktörleri iki soruyla ayır: “Burada yaşanır mı?” → doğal (su, iklim, düzlük, toprak). “Burada iş var mı?” → beşerî (ekonomi, ulaşım, göç). Türkiye'de yerleşme iki yönde seyrekleşir: batıdan doğuya, kıyıdan iç kesime.
Sınavda

Nasıl sorulur“Türkiye'de yerleşmelerin dağılışı üzerinde hangisinin etkisi daha azdır?” kalıbında cevap enlem (mutlak konum)dur: Türkiye'nin enlem farkı küçüktür, aynı enlemdeki iki yer arasındaki yerleşme farkını yükselti ve yer şekilleri yaratır. Öncüllü sorularda afet riski de çoğu zaman az etkili tarafta durur; deprem, sel ve heyelan bölgelerinde büyük şehirler kurulmuştur.

TuzakSu kaynaklarını ya da topoğrafyayı az etkili saymak; ikisi en güçlü doğal faktörlerdir.

⇄Bilgi eşleştirme durum → faktör

?Soru çöz

Türkiye'de aynı enlem üzerinde bulunan iki yerden birinde yerleşme sık, diğerinde seyrektir. Bu farkın nedeni olarak aşağıdakilerden hangisi gösterilemez?

✓ D. Aynı enlemdeki yerlerde güneş ışınlarının geliş açısı aynıdır, bu yüzden fark yaratamaz. Yükselti, su ve eğim ise yerden yere değişir.
SÜREÇ · İLK YERLEŞMELER

Anadolu'da ilk yerleşmeler: Göbeklitepe'den Kültepe'ye köyden şehre

MEB 10. sınıf · Beşerî sistemler ve süreçler · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürkiye'nin göreceli (özel) konumunun sonuçları nelerdir?Bağlantılı konudan (Türkiye'nin coğrafi konumu). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Türkiye'nin göreceli konumu; yükseltinin batıdan doğuya artması, dağların uzanış yönü, denizlere yakınlık ve kıtalar arasındaki yeri gibi özelliklerden doğar. Kısa mesafede iklimin değişmesi, aynı anda farklı iklim tiplerinin görülmesi, ürün çeşitliliği, geçitlere bağlı ulaşım ve transit ticaret bu konumun sonuçlarıdır.

Göreceli konumun sonuçları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Anadolu'daki ilk yerleşmeler hangileridir, Türkiye'de şehirler ilk nerede kurulmuştur?

Kısa cevap: Anadolu dünyanın en eski yerleşme alanlarındandır: Antalya'daki Karain Mağarası Paleolitik Çağ'dan beri barınak, Şanlıurfa'daki Göbeklitepe bilinen en eski inanç merkezlerinden, Konya'daki Çatalhöyük ilk şehir yerleşmelerinin örneklerinden, Kayseri'deki Kültepe ise en eski ticaret merkezlerindendir. Türkiye şehirlerinin ilk çekirdeği akarsu boyunda (Amasya), kale çevresinde (Ankara), kıyıda (Trabzon) ya da yol boyunda (Düzce) kurulmuştur.

Şanlıurfa yakınındaki bir tepede, tarımdan ve köyden önce dikilmiş dev taş sütunlar duruyor. Göbeklitepe, “önce köy, sonra tapınak” sırasını tersine çevirdi.

Avcı-toplayıcı insanlar ilk olarak mağaraları ve kaya sığınaklarını barınak yaptı; Antalya'daki Karain Mağarası bunun Anadolu'daki en bilinen örneğidir. Tarım ve hayvanların evcilleştirilmesiyle yerleşik hayat başladı: Diyarbakır'da Çayönü, Burdur'da Hacılar, Konya'da Çatalhöyük bu dönemin yerleşmeleridir. Çatalhöyük'te evler birbirine bitişiktir ve evlere damdan girilir; sokaksız bu sık doku, toplu ve savunmaya dönük bir yerleşmeyi anlatır. Yaklaşık 12 bin yıl öncesine uzanan Göbeklitepe kazıları ise insanların yerleşik hayata geçmeden önce organize bir inanç merkezi kurduğunu göstermiştir.

Köyden şehre: maden, artı ürün, ticaret

MEB'in anlattığı zincir şöyle işler. Bakır, tunç ve demir işlenmeye başlayınca yer seçiminde yeni ölçütler doğdu: madenin çıkarıldığı ve eritmek için odunun bol olduğu ağaçlık yerler tercih edildi. Demir saban tarım alanını ve ürünü artırdı, ihtiyaç fazlası ürün takasla ticarete dönüştü; ticaret yolları ve limanlar çevresinde şehirler doğdu, devletlerin kurulmasıyla bazı şehirler yönetim merkezi oldu. Kayseri yakınındaki Kültepe (Kaniş), Asurlu tüccarların pazar yeri olarak bu zincirin Anadolu'daki en ünlü halkasıdır. Sanayi Devrimi'yle fabrikalar, iş olanakları ve göç şehirleri hızla büyüttü ve nüfusu milyonları aşan metropoller ortaya çıktı.

Şehrin çekirdeği nerede atıldı?

Bugünkü Türkiye şehirlerinin ilk kurulduğu yere bakınca coğrafi nedeni okumak mümkündür:

  • Akarsu boyu: Amasya, Yeşilırmak vadisinde suyun iki yanına dizilmiştir; şehir vadi boyunca uzanır.
  • Kale çevresi: Ankara, Cumhuriyet'ten önce kale ve çevresinde toplanmış küçük bir şehirdi. Savunmaya elverişli tepe, tarihte güvenlik ihtiyacının izidir.
  • Kıyı boyu: Trabzon, dağlarla deniz arasındaki dar kıyı şeridi boyunca uzanır.
  • Yol boyu ve kavşak: Düzce, Ankara–İstanbul yolu üzerinde gelişmiştir; Afyonkarahisar ise kara ve demir yollarının kavşağındaki konumuyla büyümüştür.
Akılda kalsın: Anadolu'nun dört durağı: Karain (mağara barınağı) → Göbeklitepe (inanç merkezi) → Çatalhöyük (ilk şehir dokusu) → Kültepe (ticaret). Şehrin çekirdeği dört yerde atılır: su kenarı, kale, kıyı, yol.
Sınavda

Nasıl sorulurÖncüllü soruda “şehir – ilk kuruluş yeri” eşleştirmeleri verilir: Amasya – akarsu boyu, Ankara – kale, Düzce – yol boyu, Trabzon – kıyı boyu. Dördü de doğrudur ve soru çoğu zaman “hangileri doğrudur?” diye hepsini ister.

TuzakKuruluş yerini bugünkü fonksiyonla karıştırmaktır: Ankara'nın bugün yönetim şehri olması, çekirdeğinin kale çevresinde atıldığı gerçeğini değiştirmez.

↕Kronolojik sıralama en eskiden yeniye

  1. Çatalhöyük'te bitişik evli yerleşme
  2. Karain Mağarası'nın avcı-toplayıcılara barınak olması
  3. Kültepe'de Asurlu tüccarların pazar yeri
  4. Göbeklitepe'de taş sütunlu inanç merkezi

⇄Bilgi eşleştirme şehir → ilk çekirdek

KAVRAM · KIR VE ŞEHİR

Kır ve şehir yerleşmeleri: köy, kasaba, şehir ve metropol

MEB 10–11. sınıf · Beşerî sistemler ve süreçler · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürkiye nüfusunun eğitim durumu, sektörlere dağılımı ve kır-kent oranı nasıldır?Bağlantılı konudan (Türkiye'nin nüfusu). Önce kendin cevapla, sonra aç.

TÜİK'e göre 2025'te 6 yaş ve üzeri nüfusun %97,9'u okuma yazma bilir (erkeklerde %99,3, kadınlarda %96,4). İstihdamın %59,0'ı hizmet, %20,2'si sanayi, %14,0'ı tarım, %6,8'i inşaat sektöründedir. Nüfusun %93,6'sı il ve ilçe merkezlerinde yaşar; yoğunluğa dayalı yeni sınıflamaya göre ise %67,5'i yoğun kentte, %15,8'i orta yoğun kentte, %16,8'i kırda yaşar.

Eğitim, iş gücü, kır-kent

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kır ve şehir yerleşmesi nedir, köy ile kasaba arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: MEB'e göre kır yerleşmeleri, halkın büyük kısmının tarım ve hayvancılıkla geçindiği, nüfusu 10 binden az olan kasaba (2.000–10.000), köy (2.000'den az) ve köy altı yerleşmeleridir. Şehir ise halkın çoğunun tarım dışı işlerle geçindiği, yoğun nüfuslu ve organize yerleşmedir; nüfusuna göre küçük (20 bine kadar), orta (20 bin–100 bin), büyük (100 bin–1 milyon) şehir ve metropol (1 milyonun üzeri) olarak ayrılır.

Nüfusu 1.800 olan bir köyün yanına fabrika kurulsun. Birkaç yıl içinde nüfus 2.000'i aşar, tarlaların yerini işçi evleri alır ve köy, kâğıt üzerinde kasaba olur.

Kır ve şehir ayrımında MEB üç ölçüt kullanır: nüfus miktarı, ekonomik faaliyet türü ve idari yapı. Bu ölçütler zamanla değişebildiği için yerleşmenin tipi de değişebilir: ekonomisi değişen bir kır yerleşmesi göç alıp nüfusunu artırır ve şehre dönüşebilir. Yani yerleşme tipi sabit bir etiket değil, geçilebilen bir aşamadır.

Kır yerleşmeleri: kasaba, köy, köy altı

Kır yerleşmelerinde halkın büyük kısmı tarım ve hayvancılıktan geçinir, nüfus 10 binin altındadır. MEB Türkiye'deki kır yerleşmelerini üçe ayırır: nüfusu 2.000 ile 10.000 arasında olan kasaba, nüfusu 2.000'in altında olan köy ve idari olarak köye bağlı köy altı yerleşmeleri. Köy, Türkiye'nin en küçük yerel yönetim birimidir: cami, okul, otlak, yaylak, baltalık gibi ortak malları bulunan, evleri toplu ya da dağınık olabilen yerleşmedir. Köy altı yerleşmelerini bir sonraki konuda Türkiye haritasına yayacağız.

Şehir yerleşmeleri: nüfusa göre dört basamak

Şehirde halkın çoğu sanayi, ticaret ve hizmet gibi tarım dışı işlerde çalışır, nüfus yoğundur ve yerleşme organize olmuştur. MEB'in Türkiye için verdiği basamaklar: 20 bine kadar küçük şehir, 20 bin ile 100 bin arası orta şehir, 100 bin ile 1 milyon arası büyük şehir, 1 milyonun üzeri metropol (milyonluk şehir). Dikkat: buradaki “büyük şehir” bir nüfus basamağıdır; “büyükşehir belediyesi” ise kanunla verilen idari bir statüdür ve sekizinci konunun konusudur.

Mekânsal hiyerarşi

Yerleşmeler büyüklük, işlev, nüfus, hizmet çeşitliliği ve etki alanına göre basamaklanır. MEB buna mekânsal hiyerarşi der ve Türkiye için sırayı köy → kasaba → şehir → büyükşehir → metropol olarak verir. Üst basamaktaki yerleşme alttakilere hizmet sunar: köylü pazar ve sağlık ocağı için kasabaya, uzman hekim ya da üniversite için şehre gider. Bu hizmet akışı, şehrin etki alanını da çizer.

Akılda kalsın: İki sayı kırı ayırır: 2.000 ve 10.000. 2.000'in altı köy, 2.000–10.000 kasaba, üstü şehir. Şehrin içinde üç eşik daha var: 20 bin (küçük/orta), 100 bin (orta/büyük), 1 milyon (büyük/metropol).
Sınavda

Nasıl sorulurNüfus ve geçim kaynağı birlikte verilir: “nüfusu 6 bin, halkı tarımla geçinen yerleşme” MEB sınıflamasına göre kasabadır, yani bir kır yerleşmesidir.

TuzakKasabayı şehir saymaktır. İkinci tuzak, nüfus basamağı olan “büyük şehir” ile idari statü olan “büyükşehir belediyesi”ni karıştırmaktır. Köy altı yerleşmesini köyden ayıran ölçüt ise idari yapıdır: köy altı yerleşmesinin kendi yönetimi yoktur, köye bağlıdır.

▭Boşluk doldurma

MEB sınıflamasına göre nüfusu 2.000'in altında olan kır yerleşmesine , nüfusu 2.000 ile 10.000 arasında olan kır yerleşmesine denir.

köymezrakasabametropol

?Soru çöz

Halkının çoğu tarım ve hayvancılıkla geçinen, nüfusu 6.500 olan bir yerleşme için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

✓ B. Nüfusu 2.000 ile 10.000 arasında olan ve tarımla geçinen yerleşme kasabadır; MEB kasabayı kır yerleşmeleri içinde sayar. A metropol milyonluk nüfuslu büyük kenttir; C köy altı yerleşmeleri (mezra, oba, kom) birkaç hanelik küçük yerleşmelerdir; D orta şehir için nüfusun 20 binin üzerinde ve tarım dışı işlerin ağır basması gerekir.
TÜRKİYE · KÖY ALTI YERLEŞMELERİ

Köy altı yerleşmeleri: mezradan divana, yayladan obaya

MEB 10. sınıf · Beşerî sistemler ve süreçler · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürkiye'de mevsimlik göç nedir ve nerelerde görülür?Bağlantılı konudan (Göç). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Mevsimlik (geçici) göç, belli bir süre için yapılan ve kalıcı yerleşmeyle sonuçlanmayan göçtür. Türkiye'de üç ana kaynağı vardır: tarım (Çukurova ve Ege'de pamuk, sebze ve meyve; Karadeniz'de fındık ve çay hasadı), turizm (yazın Antalya ve Muğla kıyıları) ve hayvancılığa bağlı yaylacılık (yaylak-kışlak düzeni, Toroslarda Yörüklerin yarı göçebe yaşamı).

Mevsimlik göç ve yaylacılık

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Mezra, kom, oba, yayla, divan, ağıl ve çiftlik nedir, Türkiye'de nerelerde görülür?

Kısa cevap: Köy altı yerleşmeleri idari olarak bir köye bağlı küçük kır yerleşmeleridir. Mahalle, mezra, divan ve çiftlik yıl boyu kullanılan sürekli yerleşmelerdir; yayla, oba, kom, ağıl ve dam ise yılın belli dönemlerinde, çoğunlukla hayvancılık için kullanılan geçici yerleşmelerdir. Mezra en çok Doğu ve Güneydoğu Anadolu'da, divan Batı Karadeniz'de, oba Toroslarda, çiftlik geniş düzlüklerde görülür.

Trabzon'un Çaykara ilçesinde bir köyün evleri yamaç boyunca kilometrelerce dağılır; yazın aynı ailelerin bir kısmı daha yukarıdaki yaylaya taşınır. Tek köy, kâğıt üzerinde tek, arazide birkaç yerleşmedir.

Köy altı yerleşmeleri neden doğar? Temel neden tarla ve otlakların köy merkezinden uzak olmasıdır: insan işinin başına yakın oturmak ister. Buna kalabalık ailelerin bölünmesi, yeni tarım ve otlak alanı ihtiyacı ve hazine arazilerine yerleşme isteği gibi beşerî nedenler eklenir. Yerleşmenin sürekli mi geçici mi olacağını belirleyen ise yapılan ekonomik faaliyettir: toprağı işleyen tarım yerleşmeyi sabitler, sürüyü otlağa götüren hayvancılık mevsimlik yapar.

Sürekli (yıl boyu)

  • Mahalle
  • Mezra
  • Divan
  • Çiftlik

Geçici (mevsimlik)

  • Yayla, oba (ve güzle)
  • Kom
  • Ağıl, dam
  • Dalyan

Sürekli köy altı yerleşmeleri

  • Mahalle: Köy sınırları içinde birden çok sürekli yerleşme varsa her birine mahalle denir; idari olarak köye bağlıdır. Dağınık dokulu Karadeniz köylerinde yaygındır.
  • Mezra: MEB'in tanımıyla köyün sınırları içinde ama köyden uzakta, birkaç ev ve tarım alanından oluşan yerleşmedir; tarım ile hayvancılık birlikte yapılır. Doğu ve Güneydoğu Anadolu'da (Hakkâri çevresi bilinen örnektir) ve Doğu Karadeniz'in iç kesimlerinde yaygındır.
  • Divan: Batı Karadeniz'de dağınık mahallelerin bir araya gelmesiyle oluşan yerleşmedir. Bazıları büyüyüp ilçe olmuş, adlarında izi kalmıştır: Serdivan (Sakarya), Eldivan (Çankırı), Dörtdivan (Bolu).
  • Çiftlik: Geniş tarım arazisinin ortasında kurulan, tarımla birlikte hayvancılığın da yapıldığı yerleşmedir. Düz ve geniş arazi istediği için Trakya, Çukurova, Ege'nin ovaları ve İç Anadolu'da görülür; arazisi dar ve parçalı Doğu Karadeniz'de görülmez.

Geçici köy altı yerleşmeleri

  • Yayla: Yazın hayvanları taze otlağa çıkarmak için kullanılan yüksek düzlüklerdeki yerleşmedir ve geçici yerleşmelerin en yaygınıdır. Karadeniz'in dağlarında ve Toroslarda yoğundur. MEB'e göre bugün hayvancılığın yanında tarım, turizm ve ticaret için de kullanılır: Doğu Karadeniz yaylaları yayla turizmiyle, Toros yaylaları ise kıyının bunaltıcı yazından kaçılan sayfiye yaylacılığıyla öne çıkar.
  • Oba: Konargöçer ailelerin yazın kurduğu, asıl geçimi hayvancılık olan geçici yerleşmedir; çadırlardan oluşur. Toroslardaki Yörük obaları bilinen örnektir. Yayladan inişte, sonbaharda kullanılan ara konaklama yerine güzle denir.
  • Kom: MEB'in tanımıyla hayvancılık için köyden uzakta kurulan, ev ve eklentilerinden oluşan geçici yerleşmedir. Büyükbaş hayvancılığın yaygın olduğu Doğu Anadolu'da ve Doğu Karadeniz'de görülür.
  • Ağıl ve dam: Ağıl, küçükbaş hayvanların barındırıldığı çevresi çevrili yerdir ve İç Anadolu'da sık görülür. Dam, çevrede kolayca bulunan malzemeyle yapılmış barınaklardan oluşan geçici hayvancılık yerleşmesidir.
  • Dalyan: Kıyıdaki lagün ve göl ağızlarında balık tutmak için kurulan düzeneğin çevresindeki geçici yerleşmedir; Ege ve Akdeniz kıyılarında görülür.

Sınav kitapları bu listenin dışında kalan bazı küçük yerleşmeleri de geçici kır yerleşmesi sayar: bağ evleri ve yazlıklar, taş, kireç ve kum ocaklarının yanındaki barınaklar, değirmenler, yol kenarındaki akaryakıt istasyonları. Ortak özellikleri, belli bir işe ya da mevsime bağlı olup yıl boyu sürekli yaşanan bir köy düzeni kurmamalarıdır.

Akılda kalsın: Toprağı işleyen kalır, sürüyü güden gider. Tarla başındaki mahalle, mezra, divan ve çiftlik süreklidir; otlak peşindeki yayla, oba, kom, ağıl ve dam geçicidir. Adında “divan” geçen bir ilçe görürsen Batı Karadeniz'i düşün; çiftlik görürsen geniş bir ova ara.
Sınavda

Nasıl sorulurHaritalı soru: beş alan numaralanır, her birinin yanına bir köy altı yerleşmesi yazılır ve yanlış eşleşme sorulur. En sık doğru cevap Doğu Karadeniz'in yanına yazılmış çiftlik (dar ve parçalı arazi) ya da kıyı Ege'ye yazılmış mezradır. Öbür kalıp: “Hangisi geçici kırsal yerleşmelerden biri değildir?” → mahalle ya da divan. “Hangileri aynı yörede bir arada bulunabilir?” sorusunda Toroslardaki yayla – güzle – oba üçlüsü aranır.

TuzakYaylayı bugün turizmle anıldığı için turizm yerleşmesi sanmak; kuruluş nedeni hayvancılıktır.

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi yıl boyu kullanılan, sürekli bir köy altı yerleşmesidir?

✓ A. Divan, Batı Karadeniz'de mahallelerin birleşmesiyle oluşan sürekli bir yerleşmedir. Oba, kom ve ağıl hayvancılığa bağlı geçici yerleşmelerdir.

⇄Bilgi eşleştirme yerleşme → yöre

TÜRKİYE · YERLEŞME DOKUSU

Toplu ve dağınık yerleşme: İç Anadolu'da bir meydan, Rize'de bir yamaç

MEB 11. sınıf · Beşerî sistemler ve süreçler · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürkiye'nin ortalama yükseltisi kaç metredir, yükselti neden doğuya doğru artar?Bağlantılı konudan (Türkiye'nin yer şekilleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Türkiye'nin ortalama yükseltisi yaklaşık 1.132 metredir. Genç oluşumlu bir arazide yer aldığı için yüksek ve engebelidir; yükselti genel olarak batıdan doğuya doğru artar, en yüksek bölge Doğu Anadolu, en alçak bölge Marmara'dır.

Ortalama yükselti ve engebe

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Toplu ve dağınık yerleşme nedir, Türkiye'de nerelerde görülür?

Kısa cevap: Evlerin birbirine yakın ve genellikle bir merkez çevresinde toplandığı yerleşmeye toplu, evlerin tarla kenarlarında birbirinden uzak kurulduğu yerleşmeye dağınık yerleşme denir. Türkiye'de toplu köyler su kaynaklarının sınırlı, yer şekillerinin sade olduğu İç Anadolu, Güneydoğu Anadolu ve Trakya'da; dağınık köyler arazinin engebeli, suyun bol olduğu Karadeniz kıyı kuşağında, en çok da Doğu Karadeniz'de yaygındır.

Bir İç Anadolu köyünde çeşme meydandadır ve bütün evler ona doğru toplanmıştır. Bir Rize köyünde ise her evin önünden kendi deresi akar; kimsenin meydana inmesine gerek yoktur.

Yerleşmedeki konut, yol ve meydanın düzenine, yoğunluğuna ve dağılım biçimine MEB mekânsal desen der; sınav dilindeki karşılığı yerleşme dokusudur. Desen “ne, nerede, nasıl yerleştirilmiş?” sorularına cevap verir. Kırsal yerleşmede onu en çok iki doğal faktör belirler: suyun nasıl dağıldığı ve arazinin ne kadar engebeli olduğu.

Turuncu kareler evleri gösterir. Toplu dokuda ev suya gelir, dağınık dokuda ev tarlaya gider, çizgisel dokuda ev hattı izler. Şema ölçekli değildir.Görsel: Sınav Defteri

Dağınık yerleşme neden doğar?

MEB'in saydığı nedenler: eğimli ve parçalı arazi, yüksek yağış, su kaynaklarının bol ve dağınık olması; bunlara ormanlar, bataklıklar, verimsiz alanlar ve hayvancılık eklenir. Zincir şöyle işler: Karadeniz'de her yamaçta bir kaynak vardır, suyu taşımaya gerek kalmaz; dar ve derin vadilerle parçalanmış arazide tarla da küçük ve dağınıktır, aile evini tarlasının başına kurar. Sonuç, birbirinden uzak evler ve pahalıya ulaşan kamu hizmetidir: yolu, okulu ve sağlığı her eve götürmek zordur. Türkiye'de dağınık doku en çok Doğu Karadenizde, sonra Batı Karadeniz'de görülür; dünyada İsviçre Alpleri ile Himalaya etekleri, geniş arazilerin ortasındaki tek çiftlikleriyle de ABD ve Avustralya örnektir.

Toplu yerleşme neden doğar?

Toplu yerleşmede evler birbirine yakındır; merkezde cami, okul, meydan ve çeşme gibi ortak alanlar, çevrede tarlalar ve bahçeler yer alır. Belirleyici neden suyun belli noktalarda toplanmasıdır: yağışın az olduğu yerde herkes aynı pınarın, aynı kuyunun çevresine kurulur. Sade yer şekilleri ve geniş ovalar evlerin bir araya gelmesini kolaylaştırır; tarihte güvenlik ve dayanışma ihtiyacı bunu pekiştirmiştir. Türkiye'de İç Anadolu, Güneydoğu Anadolu, Trakya ve Doğu Anadolu'nun ova tabanlarında toplu köyler yaygındır; MEB'in görsel örneği Nevşehir'deki Göreme'dir.

Öteki desenler

MEB başka desenler de sayar. Kümelenmiş yerleşmede evler bir merkezin çevresinde sıkışık ve düzensiz toplanır (Safranbolu, Artvin). Çizgisel yerleşme bir akarsu, yol ya da demir yolu boyunca uzanır (Amasya, Gümüşhane, Kars'ın Kümbetli köyü). Radyal yerleşmede yollar bir odaktan ışınsal yayılır (Aydın'ın Sultanhisar ilçesindeki Atça). Izgara desende sokaklar birbirini dik keser: Balkan göçmenlerinin yerleştirildiği köyler ve afet sonrası kurulan planlı köyler örnektir; Lüleburgaz'daki Eskitaşlı, 1897'de Bulgaristan'dan gelen göçmenlerin kurduğu ızgara planlı bir köydür. Rassal yerleşmede ise evler hiçbir plana uymadan aile arazilerine serpilir; Doğu Karadeniz yaylaları örnektir.

Bölge bölge Türkiye'nin yerleşme dokusu

  • Doğu Karadeniz: Dağınık doku en belirgindir; mahalle, kom ve yayla yaygındır. Yerleşme dar kıyı şeridinde yoğun, dağlık iç kesimde seyrektir.
  • Batı Karadeniz: Orman içi dağınık yerleşmeler; mahallelerin birleşmesiyle divanlar.
  • İç Anadolu: Su kaynaklarının ve ova kenarlarının çevresinde toplu köyler; ağıllar.
  • Doğu Anadolu: Ova ve plato tabanlarında toplu köyler, köyden uzakta mezra ve komlar; yerleşme üst sınırı en yüksek bölge.
  • Güneydoğu Anadolu: Toplu dokulu köyler ve mezralar.
  • Akdeniz: Kıyı ovalarında yoğun yerleşme; Toroslarda yayla, oba ve güzle; Taşeli ve Menteşe gibi engebeli kesimlerde seyrek yerleşme.
  • Ege ve Marmara: Ovalarda büyük, toplu yerleşmeler; Trakya'da çiftlikler ve planlı göçmen köyleri.
Akılda kalsın: Su bol, arazi engebeli → ev tarlaya gider (dağınık). Su kıt, arazi düz → ev suya gelir (toplu). Plato bir düzlüktür; bu yüzden dağınık yerleşmenin nedenleri arasında asla yer almaz.
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM'nin en sevdiği kalıp: “Karadeniz kıyı kuşağında dağınık yerleşmeye neden olan faktörlerle ilgili hangisi söylenemez?” Doğru öncüller eğimin fazlalığı, arazinin akarsularla parçalanması, suyun bol ve yaygın olması, dağlık-engebeli yapıdır. İkinci kalıp illerle gelir: dağınık köyün en çok beklendiği il Giresun, Rize, Artvin gibi bir Doğu Karadeniz ilidir; Konya, Eskişehir, Yozgat, Nevşehir toplu köy illeridir. Haritalı soruda iki örnek yerleşme planı çizilir; engebeli yamaçtaki dağınık plan Rize'ye, meydanlı toplu plan Konya'ya yakıştırılır.

TuzakTuzak, platoların geniş yer kaplaması öncülüdür: plato düzlüğü toplu yerleşmeyi kolaylaştırır, dağınıklığı açıklamaz.

?Soru çöz

Bir yörede kırsal yerleşmelerin toplu dokulu olması aşağıdakilerden hangisiyle açıklanabilir?

✓ C. Su belli noktalarda toplanınca evler o kaynağın çevresine kurulur ve toplu doku oluşur. Bol ve dağınık su, parçalı arazi ve ormanlar dağınık yerleşmenin nedenleridir.

⇄Bilgi eşleştirme desen → örnek

TÜRKİYE · KIRSAL KONUT

Ev tipleri: ahşap, taş, kerpiç ve iklimin imzası

MEB 11. sınıf · Beşerî sistemler ve süreçler · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürkiye'de hangi iklim tipleri görülür, özellikleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Türkiye'de yağış ve iklim tipleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Türkiye mutlak konumu itibarıyla Akdeniz iklim kuşağındadır; ancak yükseltinin kısa mesafede çok değişmesi, denizellik–karasallık ve dağların uzanışı yüzünden üç büyük iklim tipi görülür: Akdeniz iklimi, Karadeniz iklimi ve karasal iklim (İç Anadolu tipi ve Doğu Anadolu'da sert karasal). İklimler arasındaki sınırlar keskin değildir; aralarda geçiş iklimleri oluşur.

Türkiye'nin iklim tipleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye'de kırsal ev tipleri nelerdir, yapı malzemesi iklimle nasıl ilişkilidir?

Kısa cevap: Kırsal evler çevrede en kolay bulunan malzemeyle yapılır ve iklime uyar: ormanı ve yağışı bol Karadeniz'de ahşap; kalker, bazalt ya da tüfün bol olduğu Akdeniz, Ege kırsalı, Mardin, Erzurum ve Kapadokya'da taş; ağacın az, toprağın bol olduğu kurak ve karasal İç, Güneydoğu ve Doğu Anadolu ovalarında kerpiç kullanılır. Ahşap ev yangına, kerpiç ev depreme karşı zayıftır; ahşap iskeleti taş ya da kerpiçle dolduran hımış evler (Safranbolu) depreme dayanıklılığıyla bilinir.

Harran'da evler kubbeli ve kalın duvarlıdır, Rize'de ahşap ve dik çatılıdır. İki ev de ustasından önce iklimin çizdiği planla yapılmıştır.

MEB iklimin yapıların biçimini, yönünü ve malzeme seçimini etkilediğini söyler: soğuk iklim bölgelerinde evler güneşten en çok yararlanmak için güneye yönlendirilir, ısı kaybını azaltmak için duvarlar kalın yapılır. Kırsal mimaride ikinci kural taşıma maliyetidir: ev, çevrede en bol ve en ucuz bulunan malzemeyle yapılır. İki kural birleşince Türkiye'nin kırsal ev haritası kabaca iklim ve kayaç haritasının kopyası olur.

Malzemeyi önce iklim ve yerel kayaç seçer. Çizimler simgeseldir; aynı bölgede farklı malzemeler bir arada da kullanılır.Görsel: Sınav Defteri

Ahşap: Karadeniz

Karadeniz'de yağış boldur ve ormanlar geniş yer kaplar; malzeme kapının önündedir. Ahşap hafiftir, dik yamaçta kurulması kolaydır. Bol yağış ve kar yüzünden çatılar dik eğimlidir, su ve kar hızla akıp gitsin diye. Ahşabın yaygınlığında yüksek nemin de payı vardır: nemli havada kerpiç çabuk bozulur, ahşap ise bu koşula uyar. Ahşap evin zayıf yanı yangın riskidir. Doğu Karadeniz'e özgü bir yapı da serenderdir: ahşap ayaklar üzerine yerden yükseltilerek kurulan küçük ahşap ambar. Tahıl ve erzak, toprağın nemi ile fare gibi kemirgenlerden böyle korunur; serender bir konut değil, evin yanındaki depodur.

Taş: kayacın kendisi

İşlenebilir taşın kolay bulunduğu yerlerde ev taştandır. Akdeniz ve Ege'nin kırsalında kireç taşı (kalker), Mardin'de yine kalker, Erzurum çevresinde volkanik bazalt kullanılır; İç ve Doğu Anadolu'nun volkanik alanlarında andezit blokları da yaygın yapı taşıdır. Kapadokya'da (Nevşehir) kolay oyulan volkanik tüf, peribacalarının ve kayaların oyularak konut ve hayvan barınağı yapılmasını sağlamıştır; MEB bunu görselle anlatır. Kalın taş duvar sıcağı ve soğuğu geç geçirir, ev iç sıcaklığını korur.

Kerpiç: kurak ve karasal iç kesimler

Kerpiç, saman katılmış çamurun kalıplarda güneşte kurutulmasıyla yapılan tuğladır. Ağacın ve işlenebilir taşın az, toprağın bol olduğu kurak ve karasal iç kesimlerde yaygındır. Kalın kerpiç duvar ısıyı zor geçirir: evi yazın serin, kışın sıcak tutar; gece ile gündüz, yaz ile kış arasındaki sıcaklık farkının büyük olduğu karasal iklimde tercih edilmesinin nedeni budur. Yağış az olduğu için çatılar çoğunlukla düz toprak damdır. Zayıf yanı depreme dayanıksızlıktır. Şanlıurfa'nın Harran ilçesindeki kerpiçten kubbeli evler bu mimarinin en tanınan örneğidir.

Hımış: ikisinin ortası

Hımış ev, ahşap bir iskeletin aralarının taş, tuğla ya da kerpiçle doldurulmasıyla yapılır. Esnek ahşap iskelet deprem sarsıntısını karşılar, dolgu ise duvara kütle ve yalıtım kazandırır; tekniğin amacı depreme dayanıklılıktır. Beşinci konuda kümelenmiş yerleşme örneği olarak gördüğümüz Safranbolu'nun geleneksel evleri bu tekniğin bilinen örneğidir; hımış evler Batı Karadeniz'de yaygındır.

Akılda kalsın: Malzemeyi iklim ve kayaç seçer: yağış + orman → ahşap (Karadeniz), kalker, bazalt, tüf → taş (Akdeniz, Mardin, Erzurum, Kapadokya), kuraklık + karasallık → kerpiç (İç ve Güneydoğu Anadolu). Zayıflıkları çift olarak ezberle: ahşap–yangın, kerpiç–deprem; hımışın varlık nedeni depremdir.
Sınavda

Nasıl sorulurKalıp: “Bu mesken tipi yazın serin, kışın sıcak tutar ve karasal iklimde tercih edilir; en çok hangi ilde görülür?” Cevap karasal iklimli bir iç ildir (Karaman, Konya, Aksaray gibi). Haritalı soruda numaralı yerin yerleşme dokusu ve mesken tipi birlikte sorulur: toplu doku ile kerpiç İç ve Güneydoğu Anadolu'da, dağınık doku ile ahşap Karadeniz'de buluşur.

TuzakBilinçli seçilen çeldiricilerdir: Artvin ve Karabük ahşap, Antalya ve Çanakkale taş illeridir.

⇄Bilgi eşleştirme malzeme → yöre

▭Boşluk doldurma

Ahşap iskeletin arası taş ya da kerpiçle doldurularak yapılan, depreme dayanıklılığıyla bilinen evlere denir. Bu tekniğin bilinen örneği Karabük'ün ilçesindeki geleneksel evlerdir.

hımışkerpiçSafranboluHarran
KAVRAM · ŞEHİR FONKSİYONLARI

Şehirlerin fonksiyonları: Zonguldak madenden, Bodrum turizmden doğdu

MEB 10. sınıf · Beşerî sistemler ve süreçler · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürkiye'de kırdan kente göçün sonuçları nelerdir?Bağlantılı konudan (Göç). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kırdan kente göç, göç alan kentlerde hızlı ve plansız kentleşmeye, gecekondulaşmaya, konut, altyapı, ulaşım ve istihdam sorunlarına ve verimli tarım alanlarının yapılaşmasına yol açtı. Göç veren kırsal alanlarda ise nüfus azaldı ve yaşlandı, tarım alanları boş kaldı. Göçü yavaşlatmak için kırsala sulama, arazi toplulaştırması, tarıma dayalı sanayi ve eğitim-sağlık hizmetleri götürülür.

Göçün sonuçları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Şehirler fonksiyonlarına göre nasıl sınıflandırılır, Türkiye'den örnekler nelerdir?

Kısa cevap: Bir yerleşmenin oluşmasını ve varlığını sürdürmesini sağlayan ekonomik, sosyal ve kültürel etkenlere fonksiyon denir. MEB yerleşmeleri tarım, madencilik, sanayi, ticaret, yönetim, sağlık, ulaşım, turizm, eğitim-kültür ve askerî fonksiyonlara göre sınıflandırır; örneğin Çarşamba tarım, Afşin-Elbistan madencilik, Gebze sanayi, Ankara yönetim, Bodrum turizm, Gölcük askerî fonksiyonla öne çıkar.

Zonguldak'ın Ereğli ilçesinde kömür ocaklarının çevresinde büyüyen mahalleler, şehrin neden orada olduğunu tek kelimeyle söyler: maden.

MEB fonksiyonu, yerleşmenin oluşmasını ve sürmesini sağlayan ekonomik, sosyal ve kültürel amaçlı etkenler olarak tanımlar. Bir şehrin birden çok fonksiyonu olabilir; şehirlerde fonksiyon çeşitliliği kır yerleşmelerinden fazladır. Bunlardan biri gelişmeye ötekilerden daha çok katkı sağlıyorsa ona hâkim fonksiyon denir: MEB'in örneğinde Eskişehir'deki üniversiteler ve rekreasyon alanları eğitim-kültür fonksiyonunu hâkim kılmıştır.

On fonksiyon, Türkiye'den örnekler

  • Tarım: Çarşamba (Samsun), Söke (Aydın), Salihli (Manisa), Dalyan (Muğla). Tarım ürünü onu işleyen sanayiyi de getirir; Tarsus gibi tarım şehirleri zamanla tarıma dayalı sanayi kazanır.
  • Madencilik: Ereğli (Zonguldak), Afşin-Elbistan (Kahramanmaraş), Maden (Elazığ). Petrolle büyüyen Batman, kömürle Soma ve Zonguldak'ın Kozlu ilçesi, bakırla Murgul (Artvin) ve Küre (Kastamonu), demirle Divriği (Sivas) da bu grubun sınavda bilinen örnekleridir.
  • Sanayi: Tuzla (İstanbul), Aliağa (İzmir), Gebze (Kocaeli), Gaziantep; demir-çelikle büyüyen Karabük ve İskenderun, sanayi kuruluşlarıyla büyüyen İzmit ve Kırıkkale de sınavın bilinen sanayi şehirleridir.
  • Ticaret: Ataşehir (İstanbul'un finans merkezi), İnegöl (Bursa). Ticaret az ya da çok her şehirde vardır.
  • Yönetim: Ankara. Merkezî yönetimin taşra birimleri il ve ilçelerdir; yerel yönetim birimleri il özel idaresi, belediye ve köydür.
  • Sağlık: Afyonkarahisar, İstanbul, İzmir, Antalya, Adana, Ankara.
  • Ulaşım: Hava yolunda İstanbul, deniz yolunda İzmir ve Mersin, demir yolunda Eskişehir, kara yolunda Ankara ve Konya.
  • Turizm: Çeşme (İzmir), Bodrum (Muğla), Kuşadası (Aydın), Kemer (Antalya); kültür turizminde Ürgüp ve Göreme (Nevşehir).
  • Eğitim ve kültür: Boğaziçi Üniversitesi ile eğitimde İstanbul; tarihî ve kültürel fonksiyonuyla Konya ve İstanbul. Konya (Mevlânâ) ve Şanlıurfa (Balıklıgöl) gibi şehirler ayrıca dinî ziyaret merkezi olarak da çekim yaratır.
  • Askerî: Gölcük (Kocaeli), Foça (İzmir), Polatlı (Ankara).

Liman şehri neden büyür?

Liman şehirleri ulaşım ve ticaret fonksiyonunun kesiştiği yerlerdir: İstanbul, İzmir, Mersin, İskenderun, Samsun, Trabzon. Bir limanın büyümesi yalnız korunaklı bir koyda olmasına bağlı değildir; asıl belirleyici art bölge (hinterland)dir, yani limanın mal topladığı ve dağıttığı iç alanın genişliği ve üretkenliği. Buna gelişmiş kara ve demir yolu bağlantısı ve limanın çevresindeki sanayi eklenir. Sinop doğal olarak çok korunaklı bir limandır ama arkasındaki dağlar art bölgesini daraltır; Samsun ise deltaları ve iç kesime açılan yollarıyla geniş bir art bölgeye bağlanır.

Fonksiyon değişir

Fonksiyonlar zamanla değişir ya da yenileri eklenir. MEB'in örneği Adana'dır: tarım şehri olarak gelişen Adana'da küçük sanayi işletmeleri kurulunca şehir sanayileşti, nüfus ve ticaret arttı; üniversiteler, sağlık tesisleri ve ulaşım yollarıyla bölgesel etkiye sahip, çok fonksiyonlu bir şehre dönüştü. Bir tarım köyünde açılan maden ocağı ya da turizm tesisi de yerleşmeye yeni bir fonksiyon ekler. Sanayinin kuruluş yeri seçimini Türkiye'de sanayi sayfasında ayrıca ele alıyoruz.

Akılda kalsın: Fonksiyonu “Bu şehirden hangi işi çıkarırsam şehrin varlık nedeni kalmaz?” sorusuyla bul: Bodrum'dan turizmi, Batman'dan petrolü, Gölcük'ten donanmayı çıkar. Liman şehrinde ölçüt denizden önce karadır: art bölgesi geniş olan büyür.
Sınavda

Nasıl sorulurKalıp 1: “Öğrencilerin verdiği şehir–fonksiyon örneklerinden hangisi yanlıştır?” Klasik hata, denize kıyısı olmayan bir ile liman fonksiyonu vermektir (Manisa – liman). Manisa'yı turizm şehri saymak da yanlıştır; gelişmesinde tarım ve tarıma dayalı sanayi öne çıkar. Kalıp 2: dört fonksiyon tarifi ile beş şehir verilir ve “hangisinin tarifi yoktur?” diye sorulur; geniş art bölgeli liman Samsun, kavşak şehri Afyonkarahisar, tarımsal sanayi ve otomotivle büyüyen Bursa gibi eşleşmeler aranır. Kalıp 3: liman şehirlerinin ortak özelliği sorulur.

Tuzak“turistik yolcu taşımacılığının gelişmiş olması” şıkkıdır: ticaret limanlarının ortak paydası yük taşımacılığıdır.

?Soru çöz

Aşağıdaki şehir – öne çıkan fonksiyon eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?

✓ D. Konya'nın denize kıyısı yoktur; MEB onu deniz yolu değil, kara yolu ulaşım fonksiyonuyla öne çıkan şehirler arasında sayar. A doğrudur: Gölcük deniz üssüyle askerî; B doğrudur: Afşin-Elbistan linyitiyle madencilik; C doğrudur: Kemer turizm fonksiyonuyla öne çıkar.

⇄Bilgi eşleştirme fonksiyon → MEB örneği

TÜRKİYE · KENTLEŞME VE BÜYÜKŞEHİR

Kentleşme ve büyükşehirler: 30 büyükşehir ve hızlı büyümenin sorunları

MEB 9–11. sınıf · Beşerî sistemler ve süreçler · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürkiye'de iç göçün nedenleri nelerdir ve göçler hangi yöne doğrudur?Bağlantılı konudan (Göç). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Türkiye'de iç göç 1950'lerden sonra tarımda makineleşme, miras yoluyla bölünen topraklar, hızlı nüfus artışı ve kentlerdeki iş, eğitim, sağlık olanakları nedeniyle kırdan kente yoğunlaştı; 1985 sayımında kent nüfusu kır nüfusunu geçti. Bugün göçlerin çoğu kentten kente ve genel olarak doğudan batıya, iç kesimlerden kıyılara doğrudur. TÜİK'e göre 2025'te 2 milyon 475 bin 19 kişi iller arasında göç etti; en çok göç alan il 329 bin 912 kişiyle İstanbul oldu.

Türkiye'de iç göç

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye'de kaç büyükşehir var, hızlı kentleşmenin sorunları nelerdir?

Kısa cevap: Türkiye'de büyükşehir belediyesi olan il sayısı 6360 sayılı Kanun (2012) ve Ordu'yu ekleyen 6447 sayılı Kanun (2013) ile 30'a çıkmıştır; bu illerde belediye sınırı il sınırı olmuş, köyler mahalleye dönüşmüştür. Hızlı ve plansız kentleşme gecekondu, çarpık yapılaşma, altyapı yetersizliği, trafik, hava ve gürültü kirliliği ile tarım alanlarının yapılaşmaya açılması gibi sorunlar doğurur.

Kahramanmaraş'ta bir dağ köyü 2014'ten beri resmî kayıtlarda “mahalle” olarak geçer. Ne bir ev yıkıldı ne bir sokak açıldı; değişen yalnız kanundu.

Kentleşme, nüfusun kırdan kente akması ve şehirlerin hem nüfus hem alan olarak büyümesidir. MEB'in anlattığı süreçte sanayileşmeyle iş olanakları şehirlerde toplanmış, kırsaldan şehre göç başlamış, bazı şehirler metropole dönüşmüştür. Türkiye'de bu akış 1950'lerden sonra hızlandı: tarımda makineleşme kırsalda iş gücünü fazlalaştırdı, sanayi ve hizmetler şehirde işi çoğalttı. İl ve ilçe merkezlerinde yaşayanlar 1980'li yıllarda ilk kez nüfusun yarısını geçti; sınavda işaretleyeceğin eşik 1985 sayımıdır. Göçün nedenleri ve yönleri göç, sayımlar ve oranlar Türkiye'nin nüfusu sayfasında.

Büyükşehirler: kanunun çizdiği harita

Büyükşehir belediyesi bir nüfus basamağı değil, kanunla verilen idari bir statüdür. 6360 sayılı Kanun (Resmî Gazete, 6 Aralık 2012) on üç ilde büyükşehir belediyesi kurdu; 14 Mart 2013 tarihli 6447 sayılı Kanun listeye Ordu'yu ekleyince yeni büyükşehirler on dörde, toplam sayı otuza ulaştı. Kanuna göre bu illerde büyükşehir belediyesinin sınırı il mülki sınırıdır: köylerin ve belde belediyelerinin tüzel kişiliği kaldırılmış, köyler mahalle olarak ilçe belediyelerine katılmış, il özel idareleri kaldırılmıştır. Bu hükümler ilk mahallî idareler genel seçiminde, yani 30 Mart 2014'te yürürlüğe girdi.

Otuz büyükşehir: Adana, Ankara, Antalya, Aydın, Balıkesir, Bursa, Denizli, Diyarbakır, Erzurum, Eskişehir, Gaziantep, Hatay, İstanbul, İzmir, Kahramanmaraş, Kayseri, Kocaeli, Konya, Malatya, Manisa, Mardin, Mersin, Muğla, Ordu, Sakarya, Samsun, Şanlıurfa, Tekirdağ, Trabzon ve Van. Karadeniz Bölgesi'nde yalnız Samsun, Trabzon ve Ordu bu listededir. MEB, büyükşehir belediyesi olan illeri gösteren Türkiye haritasını korokromatik harita örneği olarak kullanır.

Bu değişikliğin istatistikte bir yan etkisi vardır. TÜİK il ve ilçe merkezlerinde yaşayanları ayrı sayar; 30 ilde köyler mahalle olunca, evini değiştirmemiş çok sayıda kişi kayıtlarda il ya da ilçe merkezinde yaşar hâle geldi. TÜİK'in Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi 2025 sonuçlarına göre il ve ilçe merkezlerinde yaşayanların oranı %93,6'dır; bu oranı “kentleşme” diye okurken içinde mahalleye dönüşmüş köylerin de bulunduğunu unutma.

Etki alanı: yerel, bölgesel, küresel

MEB yerleşmeleri etki alanlarına göre üçe ayırır. Yerel etkili yerleşmeler yakın çevresine hizmet verir, ekonomisi daha çok tarım ve hayvancılığa dayanır: Şirince, Kadirli, Bayburt, Gümüşhane. Bölgesel etkili şehirler çevresine eğitim, sağlık, ticaret ve sanayi hizmeti sunar: Eskişehir, Samsun. Küresel etkili şehirler finans, diplomasi ve uluslararası ticarette söz sahibidir: İstanbul, New York, Londra. Etki alanını konum, ulaşım bağlantıları, hizmet çeşitliliği, ekonomi ile siyasi ve idari statü belirler. Çevresindeki küçük yerleşmeleri yönlendiren büyük şehirlere metropol, komşu metropollerin büyüyerek birleşmesiyle oluşan yüzlerce kilometrelik kentsel kuşağa megalopolis denir.

Hızlı kentleşmenin sorunları

Göç, şehrin konut, iş, yol ve altyapı üretme hızından hızlı olunca sorunlar başlar. Konut açığı gecekonduyu, plansız yapılaşma çarpık kentleşmeyi doğurur; altyapı, toplu taşıma, okul ve hastane yetersiz kalır; trafik, hava, gürültü ve görüntü kirliliği artar; bir zamanlar şehrin dışında kurulan sanayi tesisleri kent içinde kalır. MEB İstanbul'daki plansız kentleşmenin ulaşım sorunlarını derinleştirdiğini, Bursa Ovası'nda sanayi ve kentleşme baskısıyla tarım alanlarının azaldığını örnek verir. Dere yataklarına, fay hatlarına ve heyelan alanlarına yapılaşma sel, deprem ve heyelanı afete dönüştürür; büyük şehirlerin çevrelerinden daha sıcak olması (kentsel ısı adası) da bu listeye eklenir.

Çözüm planlamadadır. MEB 11'in fonksiyonel ayrışma ilkesine göre konut, ticaret ve sanayi alanları birbirinden ayrılır; sanayinin organize sanayi bölgelerinde (OSB) toplanması bunun örneğidir. Yeni alanlar altyapısı tamamlanmadan ve zemin etüdü yapılmadan yerleşmeye açılmaz, riskli yapı stoku kentsel dönüşümle yenilenir. MEB'in iyi uygulama örneği Bursa'nın Nilüfer ilçesidir: planlı büyüme, geniş yeşil alanlar, mikrobölgeleme ve yapı denetimiyle afetlere hazırlıklı bir yerleşme.

Akılda kalsın: Büyükşehir için üç sayı: 6360 (kanun, 2012), 6447 (Ordu, 2013), 30 (il). Kentleşme sorunlarını hız farkıyla hatırla: nüfus konuttan ve altyapıdan hızlı artınca gecekondu, çarpık yapılaşma, trafik ve kirlilik gelir. Ticaretin küçülmesi bu listede yoktur; göç alan şehirde ticaret büyür.
Sınavda

Nasıl sorulurKalıp 1: “Aşağıdaki illerin hangisinde köy statüsünde yerleşme yoktur?” Cevap 30 büyükşehirden biridir (Kahramanmaraş, Ordu, Mardin gibi); Rize, Zonguldak, Çanakkale ve Yozgat büyükşehir değildir, köyleri vardır.

TuzakKalıp 2: “Yoğun göç alan kentlerde görülen sorunlardan hangisi değildir?” Tuzak ticaret hacminin düşmesidir. Kalıp 3: “Kırdan kente göçün sonuçlarından hangileridir?” Çarpık kentleşme doğru öncüldür; “nüfus artış hızının yükselmesi” ise göçün değil doğurganlığın konusudur. Haritalı soruda büyükşehir olmayan il aranır; Karadeniz'de yalnız Samsun, Trabzon ve Ordu'nun büyükşehir olduğunu bilmek çoğu soruyu çözer.

?Soru çöz

6360 sayılı Kanun'la büyükşehir belediyesi bulunan illerde köylerin tüzel kişiliği kaldırılmış ve köyler mahalleye dönüştürülmüştür. Buna göre aşağıdaki illerin hangisinde köy statüsünde yerleşme bulunmaz?

✓ A. Mardin, 6360 sayılı Kanun'la büyükşehir belediyesi kurulan illerdendir; köyleri mahalle olmuştur. Rize, Kastamonu ve Yozgat büyükşehir değildir.

↕Sıralama nedenden sonuca

Bir kentin hızlı ve plansız büyümesinde yaşananları nedenden sonuca doğru diz.

  1. Kent çeperinde izinsiz gecekondular yükselir
  2. Kırdan kente hızlı göç başlar
  3. Yol, su, kanalizasyon ve okul yetersiz kalır
  4. Kentte konut açığı doğar

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Nüfusu 200 000 olan bir il bir yıl içinde 9 000 göç almış, 13 000 göç vermiştir. Bu ilin o yılki net göç hızı binde kaçtır?

✓ C. Net göç = 9 000 − 13 000 = −4 000 kişi; net göç hızı = −4 000 ÷ 200 000 × 1000 = binde −20. A işareti yanlıştır: verdiği göç fazla olduğu için eksi olmalıdır; B toplam göç (22 000) ile hesaplanmış gibidir, oysa net fark alınır; D −4 binde değil, bin kişi cinsinden net göçtür.Kaynak: Göç · Göç ve nüfus yapısı

?Soru 2

Aşağıdaki nüfus dağılışı örneklerinden hangisi doğal faktörlerden çok beşerî ve ekonomik faktörlerle açıklanır?

✓ C. Sanayi, ticaret ve ulaşım beşerî-ekonomik faktörlerdir. Vahalar ve Nil vadisi suyun ve verimli toprağın, Antarktika'nın boşluğu ise iklimin, yani doğal faktörlerin sonucudur.Kaynak: Dünyada nüfus · Nüfusun dağılışı ve etkenler

?Soru 3

Nüfus artış hızı çok yüksek olan bir ülkenin artış hızını azaltmaya yönelik politika uygulamasının gerekçeleri arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaz?

✓ A. İş gücü açığı, doğumların azaldığı ve nüfusun yaşlandığı ülkelerin sorunudur; hızlı artan nüfusta sorun işsizliktir. B, C ve D hızlı artışın gerçek sorunlarıdır: nüfus artınca konut açığı ve çarpık kentleşme büyür, okul ve hastaneler yetmez, millî gelir daha çok kişiye bölündüğü için kişi başına düşen pay azalır.Kaynak: Dünyada nüfus · Nüfus politikaları

?Soru 4

Yalnızca Türkiye'nin 2025 yılı nüfus piramidi incelendiğinde aşağıdakilerden hangisi belirlenemez?

✓ D. Piramit yalnızca yaş ve cinsiyet dağılımını gösterir; insanların hangi sektörde çalıştığı bu grafikte yer almaz. A belirlenir: tepede kadın ve erkek çubukları karşılaştırılır; B belirlenir: 0–14 yaş çubuklarının payı okunur; C belirlenir: iki yaş grubunun çubuk uzunlukları karşılaştırılır.Kaynak: Türkiye'nin nüfusu · Yaş-cinsiyet yapısı ve piramit

?Soru 5

Aşağıdaki göçlerden hangisi hem dış hem de zorunlu göçe örnektir?

✓ D. Mübadele ülkeler arasında, kişilerin isteğinden bağımsız yapılan dış ve zorunlu bir göçtür. A ve C iç ve gönüllü, B dış ama gönüllü (beyin göçü) göçtür.Kaynak: Göç · Göç türleri

?Soru 6

Bir ilin aritmetik nüfus yoğunluğu Türkiye ortalamasının altında, tarımsal nüfus yoğunluğu ise Türkiye ortalamasının üstündedir. Bu durum en iyi aşağıdakilerden hangisiyle açıklanır?

✓ B. Tarımsal yoğunluk, tarımla geçinen nüfusun tarım alanına oranıdır; tarla az, çiftçi çok olunca yükselir. A sanayi tesisleri tarımla geçineni azaltır, nüfusu da artırırdı; C küçük yüz ölçümü ve D yoğun göç aritmetik yoğunluğu ortalamanın üstüne çıkarırdı.Kaynak: Türkiye'nin nüfusu · Nüfusun dağılışı ve yoğunluk

?Soru 7

Türkiye'de il ve ilçe merkezlerinde yaşayanların oranı 2012'de %77,3 iken 2013'te %91,3'e çıkmıştır. Bu ani artışın temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. 14 ilde büyükşehir belediyesi kurulması ve 30 büyükşehirde belde ve köylerin mahalleye dönüştürülmesi oranı bir yılda yükseltti; değişim idari, nüfus hareketi değil. A göç bir yılda 14 puanlık sıçrama yaratamaz; B doğurganlık düşüşü yavaş işler, kır payını birden azaltmaz; D yabancı nüfus bu büyüklükte bir oranı tek yılda değiştirmez.Kaynak: Türkiye'nin nüfusu · Eğitim, iş gücü, kır-kent

?Soru 8

Aşağıdakilerden hangisi Türkiye'de yoğun göç alan büyük kentlerde görülen sonuçlardan biri değildir?

✓ C. Göçe en çok gençler katıldığı için yaşlı nüfus oranı göç alan kentte değil, göç veren kırsal alanda artar. Diğerleri hızlı ve plansız kentleşmenin sonuçlarıdır.Kaynak: Göç · Göçün sonuçları

?Soru 9

Aşağıdaki illerin hangisinde yaz aylarındaki nüfus artışı tarımsal faaliyetlerden çok turizmle açıklanır?

✓ D. Muğla kıyılarındaki Bodrum, Marmaris, Fethiye gibi merkezler yazın turizm için mevsimlik göç alır. Giresun (fındık), Rize (çay) ve Adana (Çukurova'da pamuk, sebze, meyve) mevsimlik tarım işçisi alır.Kaynak: Göç · Mevsimlik göç ve yaylacılık

?Soru 10

BM'nin 2024 verilerinde doğum ve ölüm oranları (binde) verilen ülkelerden hangisi demografik dönüşüm modelinin aşamasıyla yanlış eşleştirilmiştir?

✓ A. Japonya'da ölüm oranı doğum oranını geçmiş, nüfus azalmaya başlamıştır; bu 3. değil, doğumun ölümün altına indiği 5. aşamanın özelliğidir. B doğrudur: Nijer'de doğum çok yüksek, ölüm düşmüş (2. aşama); C doğrudur: Mısır'da doğum düşmeye başlamış (3. aşama); D doğrudur: ABD'de ikisi de düşük ve birbirine yakın (4. aşama).Kaynak: Dünyada nüfus · Demografik dönüşüm modeli
75
Daha fazla soru çözmek ister misin?Nüfus konusundan 75 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →