Yerleşmeyi etkileyen faktörler: insanlar neden orada yaşıyor?
MEB 10. sınıf · Beşerî sistemler ve süreçler · Okuma 6 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaGöçün nedenleri nelerdir? İtici ve çekici faktörler nedir?Bağlantılı konudan (Göç). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Göç, insanların doğal, ekonomik, sosyal, siyasi ve kültürel nedenlerle bulundukları yerden başka bir yere hareket etmesidir. Bir göçü dört unsur belirler: ayrılınan yerin itici faktörleri (işsizlik, savaş, afet, kuraklık), gidilen yerin çekici faktörleri (iş, eğitim, sağlık, güvenlik), aradaki engeller (mesafe, ulaşım, vize ve yasal kurallar) ve göçmenin kişisel özellikleri (yaş, eğitim, meslek, dil).
✎Konu anlatımı
Yerleşmeyi etkileyen doğal ve beşerî faktörler nelerdir?
Kısa cevap: Yerleşme yerinin seçiminde ve gelişiminde doğal faktörler (iklim, topoğrafya, su kaynakları, toprak yapısı, kara ve denizlerin dağılışı, bitki örtüsü) ile beşerî faktörler (ekonomik faaliyetler, ulaşım olanakları, göçler, bilim ve teknoloji) etkilidir. Türkiye'de yerleşme yoğunluğu batıdan doğuya ve kıyıdan iç kesimlere doğru genel olarak azalır.Rize'de evler dik yamaçlara tutunur, Konya'da ovaya yayılır. İkisi aynı soruya verilmiş iki ayrı cevaptır: insan yaşamak için nereyi seçer?
MEB yerleşmeyi, insanların barınma, ekonomik faaliyet ve sosyal yaşam ihtiyaçlarını karşılayan alan olarak tanımlar. Bir yerleşmenin nerede kurulacağı ve ne kadar büyüyeceği iki grup faktörün ortak sonucudur: doğal ve beşerî. Kabaca söylersek doğal faktörler kuruluş yerini, beşerî faktörler büyüme hızını belirler. Sanayi Devrimi'nden sonra ikinci grubun ağırlığı giderek arttı; MEB'in deyişiyle yer seçiminde doğal koşulların yanında ekonomik faaliyetler de belirleyici oldu.
Doğal faktörler: önce su, sonra düzlük
- İklim: Sıcaklık ve yağışın elverişli olduğu orta kuşak karaları yoğun yerleşmiştir; kutuplara yakın alanlar, Ekvator çevresi ve çöller seyrektir.
- Topoğrafya: Yükselti, eğim, bakı ve dağların uzanışı belirleyicidir. Dağlık ve engebeli alanda tarım için yeterli düzlük ve ulaşım olanağı bulunmadığı için yerleşme sınırlanır.
- Su kaynakları: İçme, kullanma ve tarım için suya muhtaç olan insan, geçmişten bugüne yerleşmelerini çoğunlukla suyun yakınında kurmuştur.
- Toprak yapısı: Verimli topraklar tarih boyunca tercih edilmiş; tuzlu, çorak topraklar ve bataklıklar seyrek kalmıştır.
- Kara ve denizlerin dağılışı: Karaların büyük kısmı Kuzey Yarım Küre'de olduğu için yerleşmelerin de büyük kısmı oradadır.
- Bitki örtüsü: Amazon ve Kongo havzalarının gür yağmur ormanları ulaşımı ve ekonomik faaliyeti zorlaştırdığı için yerleşme seyrektir.
Beşerî faktörler: büyüten güç
Ekonomik faaliyet çeşitliliği ve iş gücü talebi fazla olan yerleşme daha çok gelişir. Ulaşım ekonomik çeşitliliği artırır, çeşitlilik iş gücü talebini, talep de büyümeyi: zincir kendini besler. Göç bu zincirin aynasıdır; iş olanağı fazla olan yerleşme göç alır, az olan göç verir (nedenleri ve türleri göç sayfasında). Bilim ve teknoloji ise doğanın elverişsiz bıraktığı yerlere kapı açar: deniz doldurularak kazanılan alanlarda yeni yerleşmeler kurulmuştur. Tarihte bir faktör daha belirleyiciydi: güvenlik. Savunmaya elverişli tepelerde ve kale çevresinde kurulan şehirlere ikinci konuda döneceğiz.
Türkiye'de tablo: batıdan doğuya, kıyıdan içeriye
MEB'e göre Türkiye'de yerleşme yoğunluğu batıdan doğuya ve kıyıdan iç kesimlere gidildikçe genel olarak azalır. Neden? Kıyılarda sıcaklık elverişli ve yağış yeterlidir; iç kesimlerde yağış azalır, doğuda yükselti ve kış soğuğu artar. Türkiye genç ve engebeli bir arazide yer aldığı için yerleşme olanağı kısa mesafede değişir: Giresun'un dağlık iç kesimi seyrek, birkaç kilometre ötedeki kıyı şeridi sıktır. Ulaşımı gelişmiş Konya gibi düzlüklerdeki şehirler büyür, ekonomik faaliyeti kısıtlı yerleşmeler göç vererek küçülür.
Yükseltinin bir de üst sınırı vardır: belli bir yükseltiden sonra sıcaklık ve yetişme süresi yetmediği için sürekli yerleşme görülmez. Bu sınır, ortalama yükseltinin ve plato tabanlarının yüksek olduğu doğuya doğru yükselir; aynı dağda güneşe bakan güney yamaçlarda kuzey yamaçlarından daha yukarıdadır (bakı etkisi). Kitaplar farklı metre değerleri verir; sınavda sorulan, sınırın değişme yönüdür.
Nasıl sorulur“Türkiye'de yerleşmelerin dağılışı üzerinde hangisinin etkisi daha azdır?” kalıbında cevap enlem (mutlak konum)dur: Türkiye'nin enlem farkı küçüktür, aynı enlemdeki iki yer arasındaki yerleşme farkını yükselti ve yer şekilleri yaratır. Öncüllü sorularda afet riski de çoğu zaman az etkili tarafta durur; deprem, sel ve heyelan bölgelerinde büyük şehirler kurulmuştur.
TuzakSu kaynaklarını ya da topoğrafyayı az etkili saymak; ikisi en güçlü doğal faktörlerdir.
⇄Bilgi eşleştirme durum → faktör
?Soru çöz
Türkiye'de aynı enlem üzerinde bulunan iki yerden birinde yerleşme sık, diğerinde seyrektir. Bu farkın nedeni olarak aşağıdakilerden hangisi gösterilemez?